وَفِي الْحَدِيثِ: «اللَّهُمَّ اهْدِ دَوْسًا وَأْتِ بِهَا»
Hadiste de şöyle geçmektedir: «Allah'ım! Devs kabilesine hidayet ver ve onları getir.»
أَيِ اهْدِهَا وَقَرِّبْهَا لِلْإِسْلَامِ وَيسْتَعْمل فِي الْقُدْرَةِ عَلَى الشَّيْءِ وَفِي الْعِلْمِ بِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ [لُقْمَان:
Yani «onlara hidayet ver ve onları İslam'a yaklaştır» demektir. Bir şeye güç yetirme ve onu bilme anlamında da kullanılır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ } “[Yaptığın iyilik veya kötülük] bir hardal tanesi ağırlığınca olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin derinliklerinde bulunsa bile Allah onu getirir” [Lokmân
١٦] .
16].
وَتَجِيءُ أَقْوَال فِي تفطسير أَيْنَما تَكُونُوا عَلَى حَسَبِ الْأَقْوَالِ فِي تَفْسِيرِ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ
{ أَيْنَ مَا تَكُونُوا } “Nerede olursanız olun” ifadesinin tefsirindeki görüşler, { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ } “Herkesin yöneldiği bir istikamet vardır” ifadesinin tefsirindeki görüşlere paralel olarak çeşitlilik gösterir;
بِأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى تَقَبَّلَ اللَّهُ أَعْمَالَكُمْ فِي اسْتِبَاقِ الْخَيْرَاتِ فَإِنَّهُ الْمُهِمُّ، لَا اسْتِقْبَال الْجِهَات أَو الْمَعْنى إِنَّكُمْ إِنَّمَا تَسْتَقْبِلُونَ مَا يُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ فَاسْعَوْا فِي مَرْضَاتِهِ بِالْخَيْرَاتِ يَعْلَمُ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ، أَوْ هُوَ تَرْهِيبٌ أَيْ فِي أَيَّةِ جِهَةٍ يَأْتِ الله بكم فيثيت وَيُعَاقِبُ، أَوْ هُوَ تَحْرِيضٌ عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ أَيْ فَأَنْتُمْ صَائِرُونَ إِلَى اللَّهِ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَبَادِرُوا بِالطَّاعَةِ قَبْلَ الْفَوْتِ بِالْمَوْتِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْوُجُوه.
şöyle ki mana: «Allah hayırlarda yarışma konusundaki amellerinizi kabul buyursun; zira önemli olan budur, yönlere yönelmek değildir» şeklinde olabilir. Ya da mana: «Siz ancak size Allah'ı hatırlatan şeye yöneliyorsunuz, öyleyse hayırlarla O'nun rızasına koşun; zira Allah bunu her mekândan bilir» şeklinde olabilir. Veya bir korkutmadır; yani «Hangi cihette olursanız olun Allah sizi bir araya getirecek, mükâfatlandıracak ve cezalandıracaktır» demektir. Yahut salih amele koşmaya bir teşviktir; yani «Siz her mekândan Allah'a döneceksiniz, öyleyse ölümle fırsat kaçmadan önce itaate koşun» demektir. Bunların dışında başka vecihler de mevcuttur.
وَقَوله: نَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah, her şeye kadirdir” kavli,
تَذْيِيلٌ يُنَاسِبُ جَمِيعَ الْمعَانِي الْمَذْكُورَة.
zikredilen bütün bu manalara uygun düşen bir fezlekedir.
[١٤٩، ١٥٠]
[149, 150]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٤٩ إِلَى ١٥٠]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 149-150]
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠)
{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) } “Her nereden yola çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (149) Her nereden yola çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o tarafa çevirin ki insanların -içlerindeki zalimler müstesna- size karşı bir delili olmasın. Onlardan korkmayın, benden korkun! Bir de üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve doğru yolu bulabilesiniz diye [böyle yapın]. (150)”
عُطِفَ قَوْلُهُ: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ عَلَى قَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَة: ١٤٤] عَطْفَ حُكْمٍ عَلَى حُكْمٍ مِنْ جِنْسِهِ لِلْإِعْلَامِ بِأَنَّ اسْتِقْبَالَ الْكَعْبَةِ فِي الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ لَا تَهَاوُنَ فِي الْقِيَامِ بِهِ وَلَوْ فِي حَالَةِ الْعُذْرِ كَالسَّفَرِ، فَالْمُرَادُ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ خَرَجْتَ
{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Her nereden yola çıkarsan” kavli, { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” [Bakara 144] kavline, farz namazda Kâbe'ye yönelmenin yerine getirilmesinde yolculuk gibi mazeret hallerinde bile gevşeklik gösterilmeyeceğini bildirmek üzere, bir hükmün kendi cinsinden bir hükme atfedilmesi şeklinde atfedilmiştir. Buna göre { مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } kavlinden maksat, nereden çıkarsan,
مُسَافِرًا لِأَنَّ السَّفَرَ مَظِنَّةُ الْمَشَقَّةِ فِي الِاهْتِدَاءِ لِجِهَةِ الْكَعْبَةِ فَرُبَّمَا يَتَوَهَّمُ مُتَوَهِّمٌ سُقُوطَ الِاسْتِقْبَالِ عَنْهُ، وَفِي مُعْظَمِ هَاتِهِ الْآيَةِ مَعَ قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ زِيَادَةُ اهْتِمَامٍ بِأَمْرِ الْقِبْلَةِ يُؤَكِّدُ قَوْلَهُ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ [الْبَقَرَة:
yolcu olarak nereye çıkarsan demektir; çünkü yolculuk, Kâbe istikametini bulmada meşakkat ihtimali taşıyan bir durumdur ve bir kimse yönelme yükümlülüğünün kendisinden düşeceğini zannedebilir. Bu ayetin büyük kısmında { وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır” kavliyle birlikte kıble meselesine verilen ilave bir önem vardır ki bu da önceki ayette geçen { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Hak Rabbindendir” [Bakara
١٤٧] .
147] kavlini tekit etmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ زِيَادَةُ تَحْذِيرٍ مِنَ التَّسَاهُلِ فِي أَمْرِ الْقِبْلَةِ.
Yüce Allah'ın { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” kavli, kıble konusunda gevşeklik göstermeye karşı ilave bir uyarıdır.
وَقَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ، وَأُعِيدَ لَفْظُ الْجُمْلَةِ السَّالِفَةِ لِيُبْنَى عَلَيْهِ التَّعْلِيل بقوله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ.
Bundan sonra gelen { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Her nereden yola çıkarsan” kavli ise kendisinden önceki cümleye matuftur; { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” kavliyle yapılacak gerekçelendirmeye zemin oluşturmak üzere önceki cümlenin lafzı tekrarlanmıştır.
وَقَوله: وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ الْآيَةَ. وَالْمَقْصِدُ التَّعْمِيمُ فِي هَذَا الْحُكْمِ فِي السَّفَرِ لِلْمُسْلِمِينَ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ تَخْصِيصُهُ بِالنَّبِيءِ ﷺ. وَحَصَلَ مِنْ تَكْرِيرِ مُعْظَمِ الْكَلِمَاتِ تَأْكِيدٌ لِلْحُكْمِ لِيَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ قَوْله لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ.
Yüce Allah'ın { وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o tarafa çevirin” kavli, ayetteki { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Her nereden yola çıkarsan” kavline matuftur. Maksat, bu hükmün yolculukta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has olduğu zannedilmesin diye Müslümanlar için genelleştirilmesidir. Kelimelerin çoğunun tekrarlanmasından, ardından { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” kavlinin bağlanması için hükmün tekidi hasıl olmuştur.
وَقَدْ تَكَرَّرَ الْأَمْرُ بِاسْتِقْبَالِ النَّبِيءِ الْكَعْبَةَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَتَكَرَّرَ الْأَمْرُ بِاسْتِقْبَالِ الْمُسْلِمِينَ الْكَعْبَةَ مَرَّتَيْنِ. وَتَكَرَّرَ إِنَّهُ الْحَقُّ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَتَكَرَّرَ تَعْمِيمُ الْجِهَاتِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَالْقَصْدُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ التَّنْوِيهُ بِشَأْنِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ وَالتَّحْذِيرُ مِنْ تَطَرُّقِ التَّسَاهُلِ فِي ذَلِكَ تَقْرِيرًا لِلْحَقِّ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ، وَزِيَادَةً فِي الرَّدِّ عَلَى الْمُنْكِرِينَ التَّأْكِيدَ، مِنْ زِيَادَةِ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ، وَمِنْ جُمَلٍ مُعْتَرِضَةٍ، لِزِيَادَةِ التَّنْوِيهِ بِحُكْمِ الِاسْتِقْبَالِ: وَهِيَ جُمْلَةُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ الْآيَاتِ، وَجُمْلَةُ: وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَجُمْلَة: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ الْآيَاتِ، وَفِيهِ إِظْهَارُ أَحَقِّيَّةِ الْكَعْبَةِ بِذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِي يَكُونُ عَلَى الْحَقِّ لَا يَزِيدُهُ إِنْكَارُ الْمُنْكِرِينَ إِلَّا تَصْمِيمًا، وَالتَّصْمِيمُ يَسْتَدْعِي إِعَادَةَ الْكَلَامِ الدَّالِّ عَلَى مَا صُمِّمَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْإِعَادَةَ تَدُلُّ عَلَى التَّحَقُّقِ فِي مَعْنَى الْكَلَامِ.
Peygamber'e Kâbe'ye yönelme emri üç defa tekrarlanmış, Müslümanlara Kâbe'ye yönelme emri ise iki defa tekrarlanmıştır. «Şüphesiz o haktır» ifadesi üç defa tekrarlanmış, mekân ve yönlerin genellenmesi de üç defa tekrarlanmıştır. Bütün bunlardan maksat, Kâbe'ye yönelmenin şanını yüceltmek, Müslümanların kalplerinde hakkı pekiştirmek ve inkârcılara verilen cevabı artırmak üzere bu konuda gevşekliğin girmesinden sakındırmaktır. Bu tekit; { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } lafzının ziyadesinden ve yönelme hükmünün şanını artırmak için gelen ara cümlelerden (itiraziyelerden) oluşmaktadır ki bunlar da { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler kesinlikle bilirler” ayetleri, { وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır” cümlesi ve { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” ayetleridir. Bunda Kâbe'nin buna daha layık olduğunun ortaya konması vardır; zira hak üzere olan kimse, inkârcıların inkârıyla ancak kararlılığını artırır. Kararlılık ise, üzerine kararlılık gösterilen şeye delalet eden sözün tekrarlanmasını gerektirir; çünkü tekrar, sözün manasındaki kesinliğe ve gerçekleşmişliğe delalet eder.
وَقَدْ ذُكِرَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنْ بَيَانِ فَوَائِدِ هَذَا التَّحْوِيلِ وَمَا حَفَّ بِهِ، مَا يَدْفَعُ قَلِيلَ السَّآمَةِ الْعَارِضَةِ لِسَمَاعِ التَّكْرَارِ، فَذَكَرَ قَوْلَهُ: وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ إِلَخْ، وَذكر قَوْله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ إِلَخْ.
Bunun arasında, bu kıble değişiminin faydalarından ve onu kuşatan hususlardan öyle açıklamalar zikredilmiştir ki, tekrarı işitmekten doğabilecek azıcık usancı bile giderir; nitekim { وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ } ilh. kavlini zikretmiş, ayrıca { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ } ilh. kavlini zikretmiştir.
وَالضَّمِيرُ فِي وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ رَاجِعٌ إِلَى مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ وَهُوَ حُكْمُ التَّحْوِيلِ فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَا يُؤْخَذُ مِنَ الْمَقَامِ، فَالضَّمِيرُ هُنَا كَالضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ [الْبَقَرَة: ١٤٦] .
{ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } kavlindeki zamir cümlenin mazmununa, yani kıble değiştirme hükmüne racidir; dolayısıyla makamdan anlaşılan manaya dönmektedir. Buradaki zamir, { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ } [Bakara 146] kavlindeki zamir gibidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ عَمَّا تَعْمَلُونَ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو بِيَاءِ الْغَيْبَة.
Cumhur { عَمَّا تَعْمَلُونَ } lafzını hitap sîgasıyla üstten iki noktalı te harfiyle okumuştur; Ebû Amr ise gâib sîgasıyla ye harfiyle okumuştur.
وَقَوله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ: فَوَلُّوا الدَّالِّ عَلَى طَلَبِ الْفِعْلِ وَامْتِثَالِهِ، أَيْ شَرَعْتُ لَكُمْ ذَلِكَ لِنَدْحَضَ حُجَّةَ الْأُمَمِ عَلَيْكُمْ، وَشَأْنُ تَعْلِيلِ صِيَغِ الطَّلَبِ أَنْ يَكُونَ التَّعْلِيلُ لِلطَّلَبِ بِاعْتِبَارِ الْإِتْيَانِ بِالْفِعْلِ الْمَطْلُوبِ. فَإِنَّ مَدْلُولَ صِيغَةِ الطَّلَبِ هُوَ إِيجَادُ الْفِعْلِ أَوِ التَّرْكِ لَا الْإِعْلَامُ بِكَوْنِ الطَّالِبِ طَالَبًا وَإِلَّا لَمَا وَجَبَ الِامْتِثَالُ لِلْآمِرِ فَيُكْتَفَى بِحُصُولِ سَمَاعِ الطَّلَبِ لَكِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مَقْصُودًا.
{ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” kavli, fiilin talep edilmesine ve yerine getirilmesine delalet eden { فَوَلُّوا } “hemen [yüzünüzü] çevirin” kavlinin illetidir (gerekçesidir); yani: «Milletlerin size karşı delillerini çürütmek için bunu size meşru kıldım». Talep sîgalarının illetlendirilmesinin şanı, talebin gerekçesinin talep edilen fiilin yerine getirilmesi itibarıyla olmasıdır. Çünkü talep sîgasının medlûlü (anlamı), fiili meydana getirmek veya terk etmektir; yoksa talep edenin talepte bulunduğunu bildirmek değildir. Aksi takdirde emredene itaat vacip olmaz, talebin işitilmesiyle yetinilirdi; oysa maksat bu değildir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي (النَّاسِ) لِلِاسْتِغْرَاقِ يَشْمَلُ مُشْرِكِي مَكَّةَ فَإِنَّ مِنْ شُبْهَتِهِمْ أَنْ يَقُولُوا لَا نَتَّبِعُ هَذَا الدِّينَ إِذْ لَيْسَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّهُ اسْتَقْبَلَ قِبْلَةَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَأَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْحُجَّةُ أَنْ يَقُولُوا إِنَّ مُحَمَّدًا اقْتَدَى بِنَا وَاسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا فَكَيْفَ يَدْعُونَا إِلَى اتِّبَاعِهِ. وَلِجَمِيعِ النَّاسِ مِمَّنْ عَدَاكُمْ حُجَّةٌ عَلَيْكُمْ، أَيْ لِيَكُونَ هَذَا الدِّينُ مُخَالِفًا فِي الِاسْتِقْبَالِ لِكُلِّ دِينٍ سَبَقَهُ فَلَا يَدَّعِي أَهْلُ دِينٍ مِنَ الْأَدْيَانِ أَنَّ الْإِسْلَامَ مُقْتَبِسٌ مِنْهُ.
(النَّاسِ) lafzındaki belirlilik (el- takısı) istiğrak (kapsayıcılık) içindir; Mekke müşriklerini de kapsar. Zira onların şüphelerinden biri de: «Bu dine uymayız, çünkü Yahudi ve Hristiyanların kıblesine yöneldiğine göre İbrahim'in milleti değildir» demeleridir. Ehl-i Kitab'ın delili ise: «Şüphesiz Muhammed bize uydu ve bizim kıblemize yöneldi; öyleyse bizi kendisine uymaya nasıl çağırır?» demeleridir. Sizin dışınızdaki bütün insanların size karşı bir delili [olmaması için]; yani bu din yönelme hususunda kendisinden önceki her dine muhalif olsun da hiçbir din ehli İslam'ın kendisinden iktibas edildiğini (alındığını) iddia edemesin [diye].
وَلَا شَكَّ أَنَّ ظُهُورَ الِاسْتِقْبَالِ يَكُونُ فِي أَمْرٍ مُشَاهَدٍ لِكُلِّ أَحَدٍ لِأَنَّ إِدْرَاكَ الْمُخَالَفَةِ فِي الْأَحْكَامِ وَالْمَقَاصِدِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْكَمَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةِ الَّتِي فَضُلَ بِهَا الْإِسْلَامُ غَيْرَهُ لَا يُدْرِكُهُ كُلُّ أَحَدٍ بَلْ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ، وَعَلَى هَذَا يكون قَوْله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ نَاظِرًا إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ [الْبَقَرَة: ١٤٤] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ [الْبَقَرَة: ١٤٦] .
Hiç şüphe yok ki kıbleye yönelmenin aşikâr oluşu herkes tarafından görülebilen bir husustadır; çünkü İslam'ın diğerlerine üstün kılındığı hükümlerdeki, şer'î gayelerdeki ve nefsani kemalatlardaki farklılığı kavramayı herkes idrak edemez, bilakis bunu ancak kendilerine ilim verilenler bilir. Buna göre { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” kavli, { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler onun hak olduğunu kesinlikle bilirler” [Bakara 144] kavline ve { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu tanırlar” [Bakara 146] kavline bakmaktadır.
وَقَدْ قِيلَ فِي مَعْنَى حُجَّةِ النَّاسِ مَعَانٍ أُخَرُ أُرَاهَا بَعِيدَةً.
İnsanların hücceti (delili) hakkında uzak gördüğüm başka manalar da söylenmiştir.
وَالْحُجَّةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَا يُقْصَدُ بِهِ إِثْبَاتُ الْمُخَالِفِ، بِحَيْثُ لَا يَجِدُ مِنْهُ تَفَصِّيًا، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِلَّذِي غَلَبَ مُخَالِفَهُ بِحُجَّتِهِ قَدْ حَجَّهُ، وَأَمَّا الِاحْتِجَاجُ فَهُوَ إِتْيَانُ الْمُحْتَجِّ بِمَا يَظُنُّهُ حُجَّةً وَلَوْ مغالطة يُقَال احْتَجَّ وَيُقَال حَاجَّ إِذَا أَتَى بِمَا يَظُنُّهُ حُجَّةً قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] ، فَالْحُجَّةُ لَا تُطْلَقُ حَقِيقَةً إِلَّا عَلَى الْبُرْهَانِ وَالدَّلِيلِ النَّاهِضِ الْمُبَكِّتِ لِلْمُخَالِفِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُهَا عَلَى الشُّبْهَةِ فَمَجَازٌ لِأَنَّهَا تُورَدُ فِي صُورَةِ الْحُجَّةِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حُجَّتُهُمْ
Arap kelamında hüccet, hasmın kurtuluş bulamayacağı şekilde susturulması kastedilen şeydir. Bu sebeple hasmını deliliyle mağlup eden kimse için (قَدْ حَجَّهُ) denir. İhticac ise, delil getiren kimsenin yanıltmaca da olsa hüccet zannettiği şeyi öne sürmesidir; delil zannettiği şeyi getirdiğinde (احْتَجَّ) ve (حَاجَّ) denir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbı hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” [Bakara 258]. Dolayısıyla hüccet, gerçek anlamda ancak hasmı susturan güçlü burhan ve delil için kullanılır. Şüphe için kullanılması ise mecazdır; zira hüccet suretinde getirilmektedir; Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { حُجَّتُهُمْ
داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ [الشورى: ١٦] ، وَهَذَا هُوَ فِقْهُ اللُّغَةِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ «الْكَشَّافُ» ، وَأَمَّا مَا خَالَفَهُ مِنْ كَلَامِ بَعْضِ أَهْلِ اللُّغَةِ فَهُوَ مِنْ تَخْلِيطِ الْإِطْلَاقِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ، وَإِنَّمَا أَرَادُوا التَّفَصِّيَ مِنْ وُرُودِ الِاسْتِثْنَاءِ وَأَشْكَلَ عَلَيْهِمُ الِاسْتِثْنَاءُ لِأَنَّ الْمُسْتَثْنَى مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِنَقِيضِ حُكْمِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ عِنْدَ قَاطِبَةِ أَهْلِ اللِّسَانِ وَالْعُلَمَاءِ، إِلَّا خِلَافًا لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ، فَصَارَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُقْتَضِيًا أَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا لَهُمْ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ، فَأَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأَنَّهُ إِنَّمَا أَطْلَقَ عَلَيْهِ حُجَّةً لِمُشَابَهَتِهِ لِلْحُجَّةِ فِي سِيَاقِهِمْ إِيَّاهُ مَسَاقَ الْبُرْهَانِ أَيْ فَاسْتِثْنَاءُ الَّذِينَ ظَلَمُوا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ يَأْتُونَ بِحُجَّةٍ أَيْ بِمَا يُشْبِهُ الْحُجَّةَ، فَحَرْفُ إِلَّا يَقْتَضِي تَقْدِيرَ لَفْظِ حُجَّةٍ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ، وَإِطْلَاقُ اللَّفْظِ فِي مَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ لَيْسَ ببدع لاسيما مَعَ الْإِتْيَانِ بِلَفْظٍ يُخَالِفُ الْأَوَّلَ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يُجْعَلُ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا بِمَعْنَى لَكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا يَشْغَبُونَ عَلَيْكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ.
داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “onların delilleri Rableri katında boştur” [Şûrâ 16]. «el-Keşşâf»ın da işaret ettiği gibi lügat inceliği (fıkhu'l-lüga) budur. Bazı lügat ehlinin buna muhalif sözleri ise hakiki ve mecazi kullanımın birbirine karıştırılmasından ibarettir. Onlar sadece istisnanın gelişinden [doğan müşkilden] kurtulmak istemişlerdir; istisna onlara müşkül gelmiştir; çünkü dil ehli ve âlimlerin tamamına göre —usul ilminde itibar edilmeyen bir ihtilaf müstesna— müstesna (istisna edilen), müstesna minh'in (kendisinden istisna yapılanın) hükmünün zıddıyla hükme bağlanır. Dolayısıyla bu istisna, zulmedenlerin size karşı bir delili olmasını gerektirmektedir. «el-Keşşâf» sahibi buna şu cevabı vermiştir: Onu burhan kabilinden öne sürdükleri için hüccete benzemesinden ötürü hüccet olarak isimlendirmiştir; yani zulmedenlerin istisna edilmesi, onların bir hüccetle, yani hüccete benzeyen bir şeyle geleceklerini iktiza eder. Şu halde { إِلَّا } edatı, mecazi anlamında kullanılan bir hüccet lafzının takdir edilmesini gerektirir. Bir lafzın hakiki ve mecazi anlamlarında kullanılması ise, bilhassa birincisine muhalif bir lafızla gelindiğinde garip değildir. Bununla birlikte istisna; «fakat zulmedenler size taşkınlık ve fitne çıkarırlar, onlardan korkmayın» manasında munkatı' istisna da yapılabilir.
وَجُمْلَةُ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي تَعْلِيلٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِ: فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ مَعْطُوفٌ على
{ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye” cümlesi, { فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “hemen yüzlerinizi onun yönüne çevirin” kavlinin ikinci bir illetidir (gerekçesidir) ve şuna matuftur:
قَوْله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ بِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ الَّذِي بَيَّنَاهُ آنِفًا وَهُوَ أَنَّهُ تَعْلِيلُ الِامْتِثَالِ فَالْمَعْنَى أَمَرْتُكُمْ بِذَلِكَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ بِاسْتِيفَاءِ أَسْبَابِ ذَلِكَ الْإِتْمَامِ وَمِنْهَا أَنْ تَكُونَ قِبْلَتُكُمْ إِلَى أَفْضَلِ بَيْتٍ بُنِيَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَمَامَ النِّعْمَةِ بِامْتِثَالِ مَا أُمِرْنَا بِهِ وَجِمَاعُ ذَلِكَ الِاسْتِقَامَةُ وَبِهَا دُخُول الْجنَّة. وَقد روى التِّرْمِذِيّ عَن النبيء ﷺ «إِتْمَامِ النِّعْمَةِ دُخُول الْجنَّة» ، أَي غَايَة إتْمَام النِّعْمَة عَلَيْنَا دُخُولُ الْجَنَّةِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَكِنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ مَعْنَاهَا فَالْمُرَادُ بِالْإِتْمَامِ هُنَا إِعْطَاءُ الشَّيْءِ وَافِرًا مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ لَا إِتْمَامُهُ بَعْدَ أَنْ كَانَ نَاقِصًا، فَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَة: ١٢٤] أَيِ امْتَثَلَهُنَّ امْتِثَالًا تَامًّا وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ فَعَلَ بَعْضَهَا ثُمَّ فَعَلَ بَعْضًا آخَرَ، فَمَعْنَى الْآيَةِ وَلِتَكُونَ نِعْمَتِي نِعْمَةً وَافِرَةً فِي كُلِّ حَالٍ.
{ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” kavline az önce beyan ettiğimiz itibar iledir ki o da imtisalin (emri yerine getirmenin) illetlendirilmesidir. Mana şöyledir: «O tamamlamanın sebeplerini eksiksiz kılmak suretiyle üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye size bunu emrettim». Bu sebeplerden biri de kıblenizin Yüce Allah için inşa edilmiş en faziletli eve olmasıdır. Bilinmektedir ki nimetin tamamlanması, emrolunduğumuz şeyin yerine getirilmesiyle olur; bütün bunların esası ise istikamettir ve cennete giriş de onunladır. Tirmizî, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den: «Nimetin tamamlanması cennete girmektir» rivayet etmiştir; yani üzerimizdeki nimetin tamamlanmasının nihai gayesi cennete girmektir. Bu hadis bu ayetin tefsirinde varid olmamışsa da ayetin umumi manasına dâhildir. Dolayısıyla buradaki itmamdan (tamamlamaktan) murat, bir şeyi baştan itibaren bol ve eksiksiz vermektir; noksan olduktan sonra onu tamamlamak değildir. Bu, Yüce Allah'ın: { فَأَتَمَّهُنَّ } “o da onları tamamen yerine getirdi” [Bakara 124] kavline yakındır; yani onları tam bir şekilde yerine getirdi demektir; yoksa bir kısmını yapıp sonra diğer kısmını yaptı demek değildir. Ayetin manası ise şudur: [Size bunu emrettim ki] nimetim her durumda bol ve eksiksiz bir nimet olsun.
وَقَوْلُهُ: وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ عَطْفٌ عَلَى وَلِأُتِمَّ أَيْ أَمَرْتُكُمْ بِذَلِكَ رَجَاءَ امْتِثَالِكُمْ فَيَحْصُلُ الِاهْتِدَاءُ مِنْكُمْ إِلَى الْحَقِّ. وَحَرْفُ لَعَلَّ فِي قَوْلِهِ: وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ مَجَازٌ فِي لَازِمِ مَعْنَى الرَّجَاءِ وَهُوَ قُرْبُ ذَلِكَ وَتَوَقُّعُهُ. وَمَعْنَى جَعْلِ ذَلِكَ الْقُرْبِ عِلَّةً أَنَّ اسْتِقْبَالَهُمُ الْكَعْبَةَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ يَكُونُونَ مُعْتَدِينَ فِي
{ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulasınız diye” kavli ise, { وَلِأُتِمَّ } [ifadesi] üzerine matuftur; yani «emrime uymanızı umarak size bunu emrettim ki böylece sizden hakka yöneliş [ve hidayet] hasıl olsun» demektir. { وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } kavlindeki { لَعَلَّ } (lealle) harfi, ümit anlamının gereği (lâzımı) olan o şeyin yakınlığı ve beklenirliği hususunda mecazdır. Bu yakınlığın bir illet (gerekçe) kılınmasının manası ise onların Kâbe’ye yönelmelerinin,
سَائِرِ أُمُورِهِمْ لِأَنَّ الْمَبَادِئَ تَدُلُّ عَلَى الْغَايَاتِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] كَمَا قَدَّمْنَاهُ وَقَالَ حَبِيبٌ:
diğer bütün işlerinde de istikamet üzere olacaklarını bildirmesidir; çünkü başlangıçlar neticelere delalet eder. Nitekim daha önce açıkladığımız gibi { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat (hayırlı ve dengeli) bir ümmet kıldık” [Bakara 143] kavli de böyledir. Habîb [Ebû Temmâm] şöyle demiştir:
إِنَّ الْهِلَالَ إِذَا رَأَيْتَ نَمَاءَهُ ... أيقنت أَن يصير بَدْرًا كَامِلا
Hilalin büyüdüğünü gördüğün vakit, / Onun dolunay olacağına kesin kanaat getirirsin.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٥١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 151]
كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١)
{ كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik.” (151)
تشبيهن لِلْعِلَّتَيْنِ مِنْ قَوْله: لِأُتِمَّ [الْبَقَرَة: ١٥٠] وَقَوله: وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [الْبَقَرَة: ١٥٠] أَيْ ذَلِكَ مِنْ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ كَنِعْمَةِ إِرْسَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَجُعِلَ الْإِرْسَالُ مُشَبَّهًا بِهِ لِأَنَّهُ أَسْبَقُ وَأَظْهَرُ تَحْقِيقًا لِلْمُشَبَّهِ أَيْ أَنَّ الْمَبَادِئَ دَلَّتْ عَلَى الْغَايَاتِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ
{ لِأُتِمَّ } [Bakara 150] ve { وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } [Bakara 150] kavillerindeki iki illete bir teşbihtir; yani bu, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i gönderme nimeti gibi üzerinizdeki nimetimdendir. Peygamber gönderilmesi, daha önce vaki olduğu ve benzetileni (müşebbehi) gerçekleştirmede daha aşikâr olduğu için kendisine benzetilen (müşebbehün bih) kılınmıştır; yani başlangıçlar neticelere delalet etmiştir. Bu, tıpkı [Peygamber'in]
فِي الْحَدِيثِ «كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ»
hadisteki «İbrahim'e salât ettiğin gibi» sözü gibidir.
وَنُكِّرَ (رَسُولٌ) لِلتَّعْظِيمِ وَلِتَجْرِيَ عَلَيْهِ الصِّفَاتُ الَّتِي كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا نِعْمَةٌ خَاصَّةٌ، فَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فِيكُمْ وَمَا بَعْدَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِأَنْ بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ وَمِنْ قَوْمِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْوَى تَيْسِيرًا لِهِدَايَتِهِمْ، وَهَذَا عَلَى نَحْوِ دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ
(رَسُولٌ) kelimesi tazim (yüceltme) için ve her biri özel bir nimet olan sıfatların ona bağlanması için nekire (belirsiz) kılınmıştır. { فِيكُمْ } “kendi içinizden” kavlindeki ve sonrasındaki hitap, muhacir ve ensardan olan müminleredir; aralarında ve kendi kavimlerinden bir elçi göndermiş olmasıyla Allah'ın üzerlerindeki nimetini onlara hatırlatmaktadır; zira bu, hidayet bulmalarını en güçlü şekilde kolaylaştırandır. Bu, İbrahim'in şu duası gibidir: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder”
[الْبَقَرَة: ١٢٩] وَقَدِ امْتَنَّ اللَّهُ عَلَى عُمُوم الْمُؤمنِينَ منالعرب وَغَيْرِهِمْ بِقَوْلِهِ: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ [آل عمرَان: ١٦٤] أَيْ جِنْسِهِمُ الْإِنْسَانِيِّ لِأَنَّ ذَلِكَ آنَسُ لَهُمْ مِمَّا لَوْ كَانَ رَسُولُهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ قَالَ تَعَالَى: وَلِذَلِكَ عُلِّقَ بِفِعْلِ أَرْسَلْنا حَرْفُ فِي وَلَمْ يُعَلَّقْ بِهِ حَرْفُ إِلَى كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شاهِداً عَلَيْكُمْ [المزمل:
[Bakara 129]. Nitekim Allah, Araplardan ve diğerlerinden bütün müminlere şu kavliyle minnetini beyan buyurmuştur: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur” [Âl-i İmrân 164]; yani kendi insan türlerinden, çünkü bu, elçilerinin meleklerden olmasından onlar için daha ülfet vericidir. İşte bu sebeple { أَرْسَلْنا } fiiline { فِي } harf-i cerri bağlanmış, şu kavilde olduğu gibi { إِلَى } harf-i cerri bağlanmamıştır: { إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شاهِداً عَلَيْكُمْ } “Şüphesiz biz size üzerinize şahitlik edecek bir elçi gönderdik” [Müzzemmil:
١٥] ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَقَامُ احْتِجَاجٍ وَهَذَا مَقَامُ امْتِنَانٍ فَنَاسَبَ أَنْ يَذْكُرَ مَا بِهِ تَمَامُ الْمِنَّةِ وَهِيَ أَنْ جَعَلَ رَسُولَهُمْ فِيهِمْ وَمِنْهُمْ، أَيْ هُوَ مَوْجُودٌ فِي قَوْمِهِمْ وَهُوَ عَرَبِيٌّ مِثْلُهُمْ، وَالْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ هُمُ الْعَرَبُ أَيِ الَّذِينَ يَتَكَلَّمُونَ بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ فَالْأُمَّةُ الْعَرَبِيَّةُ يَوْمَئِذٍ تَتَكَلَّمُ بِلِسَانٍ وَاحِدٍ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الْعَدْنَانِيُّونَ وَالْقَحْطَانِيُّونَ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْأَحْلَافِ وَالْمَوَالِي مِثْلِ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَبِلَالٍ الْحَبَشِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ الْإِسْرَائِيلِيِّ، إِذْ نِعْمَةُ الرِّسَالَةِ فِي الْإِبْلَاغِ وَالْإِفْهَامِ، فَالرَّسُولُ يُكَلِّمُهُمْ بِلِسَانِهِمْ فَيَفْهَمُونَ جَمِيعَ مَقَاصِدِهِ، وَيُدْرِكُونَ إِعْجَازَ الْقُرْآنِ، وَيَفُوزُونَ بِمَزِيَّةِ
15]. Zira orası delil getirme (ihticac) makamı, burası ise nimet hatırlatma (imtinan) makamıdır; dolayısıyla minnetin tamamlandığı hususu, yani elçilerini kendi aralarında ve kendilerinden kıldığını zikretmek münasip düşmüştür; yani o, kavimleri arasında mevcuttur ve onlar gibi bir Araptır. O gün Müslümanlar Araplardı, yani Arapça konuşanlardı; nitekim o gün Arap milleti tek bir dille konuşmaktaydı; Adnanîler, Kahtanîler ve Selmân-ı Fârisî, Bilâl-i Habeşî ve Abdullah b. Selâm el-İsrâilî gibi onlara tabi olan müttefikler ve mevâlî bu hususta eşitti. Çünkü peygamberlik nimeti tebliğ ve anlatmadadır; elçi onlarla kendi dilleriyle konuşur, onlar da onun bütün maksatlarını anlar, Kur'an'ın mucizeliğini kavrar ve
نَقْلِ هَذَا الدِّينِ إِلَى الْأُمَمِ، وَهَذِهِ الْمَزِيَّةُ يَنَالُهَا كل من تعلّم اللِّسَانَ الْعَرَبِيَّ كَغَالِبِ الْأُمَمِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَبِذَلِكَ كَانَ تَبْلِيغُ الْإِسْلَامِ بِوَاسِطَةِ أُمَّةٍ كَامِلَةٍ فَيَكُونُ نَقْلُهُ مُتَوَاتِرًا، وَيَسْهُلُ انْتِشَارُهُ سَرِيعًا.
bu dini milletlere nakletme mazhariyetini kazanırlar. Bu mazhariyeti, İslam milletlerinin çoğunda olduğu gibi Arap dilini öğrenen herkes elde eder. Böylece İslam'ın tebliği koca bir ümmet vasıtasıyla gerçekleşmiş, nakli mütevâtir olmuş ve hızla yayılması kolaylaşmıştır.
وَالرَّسُولُ الْمُرْسَلُ فَهُوَ فَعُولٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ مِثْلُ ذَلُولٍ، وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ مُطَابَقَةِ مَوْصُوفِهِ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: قُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ
Resul, gönderilen (mürsel) demektir; nitekim zelûl gibi fâûl vezninde mef'ûl manasındadır. Mevsûfuna (nitelenene) uyumu yönünden onun hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın:
[الشُّعَرَاء: ١٦] فِي سُورَةِ الشُّعَرَاء.
{ قُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Deyin ki: Şüphesiz biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz” [Şuarâ 16] kavli tefsir edilirken Şuarâ Suresi'nde gelecektir.
وَقَوله: يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا أَيْ يَقْرَأُ عَلَيْكُمُ الْقُرْآنَ وَسَمَّاهُ أَوَّلًا آيَاتٍ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ كُلِّ كَلَامٍ مِنْهُ مُعْجِزَةً، وَسَمَّاهُ ثَانِيًا كِتَابًا بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ كِتَابَ شَرِيعَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ [الْبَقَرَة: ١٢٩] . عبر بيتلو لِأَنَّ نُزُولَ الْقُرْآنِ مُسْتَمِرٌّ وَقِرَاءَةُ النَّبِيءِ لَهُ مُتَوَالِيَةٌ وَفِي كُلِّ قِرَاءَةٍ يَحْصُلُ عِلْمٌ بِالْمُعْجِزَةِ لِلسَّامِعِينَ.
Yüce Allah'ın: { يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا } “size ayetlerimizi okuyan” kavli, yani size Kur'an'ı okuyan demektir. Ondaki her bir kelamın mucize olması itibarıyla ona önce ayetler ismini vermiş, şeriat kitabı olması itibarıyla da ikinci olarak Kitap ismini vermiştir. Bunun benzeri az önce Yüce Allah'ın: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine ayetlerini okuyan, Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir elçi gönder” [Bakara 129] kavlinde geçmişti. { يَتْلُو } fiiliyle ifade edilmiştir; çünkü Kur'an'ın inişi süreklidir, Peygamber'in onu okuması ardı arkası kesilmeksizin devam etmektedir ve her okuyuşta işitenler için mucizenin bilgisi hâsıl olmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَيُزَكِّيكُمْ إِلَخْ التَّزْكِيَةُ تَطْهِيرُ النَّفْسِ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الزَّكَاةِ وَهِيَ النَّمَاءُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي أَصْلِ خِلْقَةِ النُّفُوسِ كَمَالَاتٍ وَطَهَارَاتٍ تَعْتَرِضُهَا أَرْجَاسٌ نَاشِئَةٌ عَنْ ضَلَالٍ أَوْ تَضْلِيلٍ، فَتَهْذِيبُ النُّفُوسِ وَتَقْوِيمُهَا يَزِيدُهَا مِنْ ذَلِكَ الْخَيْرِ الْمُودَعِ فِيهَا، قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ، إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التِّين: ٤- ٦] ،
Yüce Allah'ın: { وَيُزَكِّيكُمْ } “sizi arındıran” kavline gelince; tezkiye nefsin temizlenmesidir, büyüme ve artma manasına gelen zekâttan (z-k-v kökünden) türemiştir. Bu böyledir; çünkü nefislerin asıl yaratılışında kemalatlar ve temizlikler vardır ki sapkınlıktan veya saptırmaktan kaynaklanan pislikler bunlara arız olur. Nefislerin terbiyesi ve doğrultulması ise, kendilerine emanet edilmiş o hayrı artırır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna” [Tîn 4-6].
وَفِي الْحَدِيثِ: «بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ حُسْنَ الْأَخْلَاقِ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim».
، فَفِي الْإِرْشَادِ إِلَى الصَّلَاحِ وَالْكَمَالِ نَمَاءٌ لِمَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِي النُّفُوسِ مِنَ الْخَيْرِ فِي الْفِطْرَةِ.
Dolayısıyla ıslaha ve kemale yönlendirmede, Allah'ın fıtratta nefislere emanet ettiği hayrın artırılması vardır.
وَقَوْلُهُ: وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ أَيْ يعلمكم الشَّرِيعَة فالكاب هُنَا هُوَ الْقُرْآنُ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ كِتَابَ تَشْرِيعٍ لَا بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ مُعْجِزًا وَيُعَلِّمُكُمْ أُصُولَ الْفَضَائِلِ، فَالْحِكْمَةُ هِيَ التَّعَالِيمُ الْمَانِعَةُ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْخَطَأِ وَالْفَسَادِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ وَسَيَأْتِي أَيْضًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَة: ٢٦٩] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Yüce Allah'ın: { وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “size Kitab'ı ve hikmeti öğreten” kavli, yani size şeriatı öğretendir; buradaki Kitap, mucize olması itibarıyla değil teşri (hüküm koyma) kitabı olması itibarıyla Kur'an'dır; ve size faziletlerin esaslarını öğretir. Hikmet ise hataya ve fesada düşmeyi engelleyen öğretilerdir. Bunun bir benzeri İbrahim'in duasında geçmişti; bu surede Yüce Allah'ın: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } “Hikmeti dilediğine verir” [Bakara 269] kavlinde de gelecektir.
وَقُدِّمَتْ جُمْلَةُ: وَيُزَكِّيكُمْ عَلَى جُمْلَةِ: وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ هُنَا عَكْسُ مَا فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ فِي حِكَايَةِ قَول إِبْرَاهِيم: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ [الْبَقَرَة: ١٢٩] ، لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَا لِلِامْتِنَانِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَدَّمَ فِيهَا مَا يُفِيدُ مَعْنَى الْمَنْفَعَةِ الْحَاصِلَةِ مِنْ تِلَاوَةِ الْآيَاتِ عَلَيْهِمْ وَهِيَ مَنْفَعَةُ تَزْكِيَةِ نُفُوسِهِمُ اهْتِمَامًا بِهَا وَبَعْثًا لَهَا بِالْحِرْصِ عَلَى تَحْصِيلِ
Önceki ayette İbrahim'in: { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ } “kendilerine ayetlerini okuyan, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve onları arındıran” [Bakara 129] sözünün naklindeki durumun aksine, burada { وَيُزَكِّيكُمْ } cümlesi { وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } cümlesinden öne geçirilmiştir; çünkü buradaki makam Müslümanlara nimetin hatırlatılması (imtinan) makamıdır. Bu sebeple, ayetlerin kendilerine okunmasından hâsıl olan menfaati —ki o da nefislerinin tezkiye edilmesi menfaatidir— ona verilen önemden ve onun
وَسَائِلِهَا وَتَعْجِيلًا لِلْبِشَارَةِ بِهَا. فَأَمَّا فِي دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ فَقَدْ رُتِّبَتِ الْجُمَلُ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِ حُصُولِ مَا تَضَمَّنَتْهُ فِي الْخَارِجِ، مَعَ مَا فِي ذَلِكَ التَّخَالُفِ مِنَ التَّفَنُّنِ.
vesilelerini elde etme arzusunu teşvik etmekten ve onunla müjdeyi öne almaktan ötürü önce zikretmiştir. İbrahim'in duasında ise cümleler, ihtiva ettikleri şeyin dış dünyada gerçekleşme sırasına göre dizilmiştir; üstelik bu farklılıkta üslup zenginliği de vardır.
وَقَوْلُهُ: وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ تَعْمِيمٌ لِكُلِّ مَا كَانَ غَيْرَ شَرِيعَةٍ وَلَا حِكْمَةٍ مِنْ مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ وَأَحْوَالِ سِيَاسَةِ الدُّوَلِ وَأَحْوَالِ الْآخِرَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Yüce Allah'ın: { وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “ve bilmediklerinizi size öğreten” kavli; milletlerin durumlarını, devlet yönetiminin ahvalini, ahiret hallerini ve benzeri hususları bilmek gibi şeriat ve hikmet dışındaki her şeyi genellemedir.
وَإِنَّمَا أَعَادَ قَوْلَهُ: وَيُعَلِّمُكُمُ مَعَ صِحَّةِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِالْعَطْفِ تَنْصِيصًا عَلَى الْمُغَايَرَةِ لِئَلَّا يُظَنَّ أَنَّ: مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ هُوَ الْكِتَابُ وَالْحِكْمَةُ، وَتَنْصِيصًا عَلَى أَنَّ: مَا لَمْ تَكُونُوا مَفْعُولا لَا مُبْتَدَأٌ حَتَّى لَا يَتَرَقَّبَ السَّامِعُ خَبَرًا لَهُ فَيَضِلُّ فَهْمُهُ فِي ذَلِكَ الترقب، وَاعْلَم أأن حَرْفَ الْعَطْفِ إِذَا جِيءَ مَعَه بِإِعَادَة عَامل كَانَ عَاطِفُهُ عَامِلًا عَلَى مِثْلِهِ فَصَارَ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ لَكِنَّ الْعَاطِفَ حِينَئِذٍ أَشْبَهُ بِالْمُؤَكِّدِ لمدلول الْعَامِل.
Sadece atıfla yetinmek sahih olduğu halde { وَيُعَلِّمُكُمُ } kavlini tekrar etmesi, { مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } ifadesinin Kitap ve hikmetin kendisi olduğu zannedilmesin diye farklılığı (mugayereti) açıkça belirtmek ve dinleyicinin bir haber beklemesine ve bu bekleyişte anlayışının şaşırmasına mahal kalmasın diye { مَا لَمْ تَكُونُوا } terkibinin mübteda değil mef'ûl olduğunu açıkça bildirmek içindir. Bil ki atıf harfiyle birlikte âmil tekrar edildiğinde, matuf benzer bir âmile bağlanmış olur ve böylece cümle atfı haline gelir; ancak bu durumda atıf harfi, âmilin anlamına tekit edici gibi olur.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٥٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 152]
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)
{ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin ve nankörlük etmeyin.” (152)
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَاطِفَةُ جُمْلَةِ الْأَمْرِ بِذِكْرِ اللَّهِ وَشُكْرِهِ عَلَى جُمَلِ النِّعَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَيْ إِذْ قَدْ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ بِهَاتِهِ النِّعَمِ فَأَنَا آمُرُكُمْ بِذِكْرِي.
Fâ harfi tefrî' (hüküm çıkarma) içindir; Allah'ı anma ve O'na şükretme emri cümlesini önceki nimet cümlelerine atfeder; yani: «Mademki size bu nimetleri lütfettim, ben de size beni anmanızı emrediyorum» demektir.
وَقَوْلُهُ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ فِعْلَانِ مُشْتَقَّانِ مِنَ الذِّكْرِ بِكَسْرِ الذَّالِ وَمِنَ الذُّكْرِ بِضَمِّهَا وَالْكُلُّ مَأْمُورٌ بِهِ لِأَنَّنَا مَأْمُورُونَ بِتَذَكُّرِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْأَفْعَالِ لِنَذْكُرَ أَوَامِرَهُ وَنَوَاهِيَهُ- قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ [آل عمرَان: ١٣٥] وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ-، وَمَأْمُورُونَ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَلْسِنَتِنَا فِي جُمَلٍ تَدُلُّ عَلَى حَمْدِهِ وَتَقْدِيسِهِ
Yüce Allah'ın: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” kavli, zel harfinin kesresiyle zikr (anma) ve dammesiyle zükr (hatırlama) kökünden türemiş iki fiildir. Bunların hepsi de emredilmiştir; zira bizler emirlerini ve yasaklarını hatırlamak üzere fiillere girişirken Yüce Allah'ı hatırlamakla emrolunduk —nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “Onlar çirkin bir iş yaptıklarında yahut kendilerine zulmettiklerinde Allah'ı anıp günahları için bağışlanma dilerler” [Âl-i İmrân 135]. Ömer b. el-Hattâb'dan da şöyle rivayet edilmiştir: «Allah'ı dille anmaktan daha faziletlisi, O'nun emri ve yasağı karşısında Allah'ı hatırlamaktır»—; ayrıca O'na hamdetmeye, O'nu takdis etmeye
وَالدَّعْوَةِ إِلَى طَاعَتِهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ،
ve O'na itaate davet etmeye delalet eden cümlelerle Yüce Allah'ın ismini dillerimizle anmakla da emrolunduk.
وَفِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ: «وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُ»
Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: «O beni bir toplulukta anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir toplulukta anarım».
. وَالذِّكْرُ فِي قَوْلِهِ: أَذْكُرْكُمْ يَجِيءُ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ، وَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرٍ فِي قَوْله:
{ أَذْكُرْكُمْ } “sizi anayım” kavlindeki zikir her iki manaya da gelir. Şüphesiz Yüce Allah'ın şu kavlinde bir takdir zorunludur:
فَاذْكُرُونِي عَلَى الْوَجْهَيْنِ لِأَنَّ الذِّكْرَ لَا يَتَعَلَّقُ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَالتَّقْدِيرُ اذْكُرُوا عَظَمَتِي وَصِفَاتِي وَثَنَائِي وَمَا تَرَتَّبَ عَلَيْهَا مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، أَوِ اذْكُرُوا نِعَمِي وَمَحَامِدِي، وَهُوَ تَقْدِيرٌ مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ، وَأَمَّا أَذْكُرْكُمْ فَهُوَ مَجَازٌ، أَيْ أُعَامِلْكُمْ مُعَامَلَةَ مَنْ لَيْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ بِزِيَادَةِ النِّعَمِ وَالنَّصْرِ وَالْعِنَايَةِ فِي الدُّنْيَا، وَبِالثَّوَابِ وَرَفْعِ الدَّرَجَاتِ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ أَخْلُقْ مَا يَفْهَمُ مِنْهُ النَّاسُ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَفِي الْأَرْضِ فَضْلَكُمْ وَالرِّضَى عَنْكُمْ، نَحْوَ قَوْلِهِ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آل عمرَان: ١١٠] ، وَحُسْنَ مَصِيرِكُمْ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ الذِّكْرَ بِمَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيَّيْنِ مُسْتَحِيلٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. ثُمَّ إِنَّ تَعْدِيَتَهُ لِلْمَفْعُولِ أَيْضًا عَلَى طَرِيقِ دَلَالَةِ
Her iki vecihte de { فَاذْكُرُونِي } “beni anın” kavlinde takdir zorunludur; zira zikir bizzat Yüce Allah'ın zatına taalluk etmez. Dolayısıyla takdir: «Azametimi, sıfatlarımı, övgümü ve bunlara terettüp eden emir ile yasağı hatırlayın» veya «Nimetlerimi ve övgülerimi anın» şeklindedir ve bu, delâlet-i iktizâ (iktizânın delaleti) kabilinden bir takdirdir. { أَذْكُرْكُمْ } “sizi anayım” kavline gelince; o mecazdır, yani: «Dünyada nimetleri, yardımı ve inayeti artırmakla; ahirette ise sevap vermek ve dereceleri yükseltmekle size kendisinden gafil olunmayan birinin muamelesini yaparım» yahut «Mele-i Âlâ'da ve yeryüzünde insanların sizin faziletinizi ve sizden razı olunduğunu anlayacakları şeyleri yaratırım» demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmet oldunuz” [Âl-i İmrân 110] kavli ve ahiretteki güzel akıbetiniz böyledir; çünkü zikrin her iki hakiki manası da Yüce Allah hakkında muhaldir. Ayrıca fiilin mef'ûle geçişi de yine delâlet-i
الِاقْتِضَاءِ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ تَذَكُّرَ الذَّوَاتِ وَلَا ذِكْرَ أَسْمَائِهَا بَلِ الْمُرَادُ تَذَكُّرُ مَا يَنْفَعُهُمْ إِذَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ وَذِكْرُ فَضَائِلِهِمْ.
iktizâ yoluyladır; zira murat zatları hatırlamak veya isimlerini anmak değil, bilakis kendilerine ulaştığında onlara fayda verecek şeyleri gözetmek ve faziletlerini zikretmektir.
وَقَوْلُهُ: وَاشْكُرُوا لِي أَمْرٌ بِالشُّكْرِ الْأَعَمِّ مِنَ الذِّكْرِ مِنْ وَجْهٍ أَوْ مُطْلَقًا، وَتَعْدِيَتُهُ لِلْمَفْعُولِ بِاللَّامِ هُوَ الْأَفْصَح وَتسَمى هَذِه اللَّامُ لَامَ التَّبْلِيغِ وَلَامَ التَّبْيِينِ كَمَا قَالُوا نَصَحَ لَهُ وَنَصَحَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَعْساً لَهُمْ [مُحَمَّد: ٨] وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Yüce Allah'ın: { وَاشْكُرُوا لِي } “bana şükredin” kavli, bir yönden veya mutlak olarak zikirden daha genel olan şükürle bir emirdir. Mef'ûle lâm harf-i cerri ile geçişi en fasih olanıdır; nitekim Arapçada hem (نَصَحَ لَهُ) hem de (نَصَحَهُ) dedikleri gibi bu lâma tebliğ lâmı ve tebyin (açıklama) lâmı denir. Yüce Allah'ın: { فَتَعْساً لَهُمْ } “yıkım onlara olsun” [Muhammed 8] kavli ve Nâbiğa'nın şu beyti de bundandır:
شَكَرْتُ لَكَ النُّعْمَى وَأَثْنَيْتُ جَاهِدًا ... وَعَطَّلْتُ أَعْرَاضَ الْعُبَيْدِ بْنِ عَامِرِ
Sana nimetin için şükrettim ve var gücümle övdüm, / Ubeyd b. Âmir'in haysiyetlerini ise yerle bir ettim.
وَقَوْلِهِ: وَلا تَكْفُرُونِ نَهْيٌ عَنِ الْكُفْرَانِ لِلنِّعْمَةِ، وَالْكُفْرَانُ مَرَاتِبُ أَعْلَاهَا جَحْدُ النِّعْمَةِ وَإِنْكَارُهَا ثُمَّ قَصْدُ إِخْفَائِهَا، ثُمَّ السُّكُوتُ عَنْ شُكْرِهَا غَفْلَةً وَهَذَا أَضْعَفُ الْمَرَاتِبِ وَقَدْ يُعْرِضُ عَنْ غَيْرِ سُوءِ قَصْدٍ لَكِنَّهُ تَقْصِيرٌ.
Yüce Allah'ın: { وَلا تَكْفُرُونِ } “ve bana nankörlük etmeyin” kavli, nimete nankörlük etmekten (küfrandan) nehiydir. Küfranın mertebeleri vardır: En üst mertebesi nimeti inkâr ve reddetmektir; sonra onu kasten gizlemektir; sonra da gaflet sebebiyle ona şükretmekten susmaktır ki bu en zayıf mertebedir. Kötü bir niyet olmaksızın da yüz çevirebilir, ancak bu bir kusurdur.
قَالَ ابْن عرقة: «لَيْسَ عَطْفُ قَوْلِهِ: وَلا تَكْفُرُونِ بِدَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ لَيْسَ نَهْيًا عَنْ ضِدِّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالشُّكْرِ مُطْلَقٌ (أَيْ لِأَنَّ الْأَمْرَ لَا يَدُلُّ عَلَى التَّكْرَارِ فَلَا عُمُومَ لَهُ) فَيَصْدُقُ بِشُكْرِهِ يَوْمًا وَاحِدًا فَلَمَّا قَالَ وَلا تَكْفُرُونِ أَفَادَ النَّهْيَ عَنِ الْكُفْرِ دَائِمًا» اه، يُرِيدُ لِأَنَّ الْفِعْلَ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ يَعُمُّ، مِثْلَ الْفِعْلِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ لِأَنَّ النَّهْيَ أَخُو النَّفْي.
İbn Arefe şöyle demiştir: «{ وَلا تَكْفُرُونِ } kavlinin atfedilmesi, bir şeyin emredilmesinin onun zıddından nehiy olmadığına delil teşkil etmez. Çünkü şükür emri mutlaktır (yani emir tekrara delalet etmediği için genelliği yoktur), dolayısıyla tek bir gün şükretmekle yerine getirilmiş olur. Ancak { وَلا تَكْفُرُونِ } buyurunca daima nankörlükten nehyetmeyi ifade etmiştir» [sözü bitti]. Şunu kastetmektedir: Zira nehiy bağlamındaki fiil, nefy bağlamındaki fiil gibi umum (kapsayıcılık) bildirir; çünkü nehiy, nefyin kardeşidir.
[١٥٣، ١٥٤]
[153, 154]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٥٣ إِلَى ١٥٤]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 153-154]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤) } “Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (153) Allah yolunda öldürülenler için ‘ölüler’ demeyin; bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz. (154)”
هَذِهِ جُمَلٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ قَوْله تَعَالَى: وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ [الْبَقَرَة:
Bunlar, Yüce Allah'ın: { وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin” [Bakara:
١٥٠] وَمَا اتَّصَلَ بِهِ مِنْ تَعْلِيله بقوله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ [الْبَقَرَة: ١٥٠] وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٥٠] إِلَى قَوْلِهِ: وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَة: ١٥٢] وَبَيْنَ قَوْلِهِ: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] لِأَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ تَكْمِلَةً لِدَفْعِ الْمَطَاعِنِ فِي شَأْنِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ فَلَهُ أَشَدُّ اتِّصَال بقوله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ الْمُتَّصِل بقوله: وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ [الْبَقَرَة: ١٥٠] .
150], Yüce Allah'ın { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” [Bakara 150] sözüyle buna bağlanan gerekçesi, { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye” [Bakara 150] ifadesinden { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “bana şükredin ve nankörlük etmeyin” [Bakara 152] ifadesine kadar olan atıflar ile { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir” [Bakara 177] ayeti arasındaki itiraz (ara) cümleleridir. Çünkü bu son ayet, kıblenin değiştirilmesi konusundaki itiraz ve eleştirileri bertaraf etmenin bir tamamlayıcısı olarak gelmiştir; dolayısıyla { وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin” [Bakara 150] ayetine bağlı olan { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” ifadesiyle son derece sıkı bir irtibatı vardır.
وَهُوَ اعْتِرَاضٌ مُطْنِبٌ ابْتُدِئَ بِهِ إِعْدَادُ الْمُسْلِمِينَ لِمَا هُمْ أَهْلُهُ مِنْ نَصْرِ دِينِ اللَّهِ شُكْرًا لَهُ عَلَى خَوَّلَهُمْ مِنَ النِّعَمِ الْمَعْدُودَةِ فِي الْآيَاتِ السَّالِفَةِ مِنْ جَعْلِهِمْ أُمَّةً وَسَطًا وَشُهَدَاءَ عَلَى
Bu, önceki ayetlerde sayılan nimetler—yani onların vasat bir ümmet kılınması ve insanlara şahitler yapılması,
النَّاسِ، وَتَفْضِيلِهِمْ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى اسْتِقْبَالِ أَفْضَلِ بُقْعَةٍ، وَتَأْيِيدِهِمْ بِأَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ فِي ذَلِكَ، وَأَمْرِهِمْ بِالِاسْتِخْفَافِ بِالظَّالِمِينَ وَأَنْ لَا يَخْشَوْهُمْ، وَتَبْشِيرِهِمْ بِأَنَّهُ أَتَمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْهِمْ وَهَدَاهُمْ، وَامْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُ أَرْسَلَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ، وَهَدَاهُمْ إِلَى الِامْتِثَالِ لِلْأَحْكَامِ الْعَظِيمَةِ كَالشُّكْرِ وَالذِّكْرِ، فَإِنَّ الشُّكْرَ وَالذِّكْرَ بِهِمَا تَهْيِئَةُ النُّفُوسِ إِلَى عَظِيمِ الْأَعْمَالِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كُلِّهُ أَمَرَهُمْ هُنَا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، وَنَبَّهَهُمْ إِلَى أَنَّهُمَا عَوْنٌ لِلنَّفْسِ عَلَى عَظِيمِ الْأَعْمَالِ، فَنَاسَبَ تَعْقِيبَهَا بِهَا، وَأَيْضًا فَإِنَّ مَا ذُكِرَ من قَوْله: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ مُشْعِرٌ بِأَنَّ أُنَاسًا مُتَصَدُّونَ لِشَغْبِهِمْ وَتَشْكِيكِهِمْ وَالْكَيْدِ لَهُمْ، فَأُمِرُوا بِالِاسْتِعَانَةِ عَلَيْهِمْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ. وَكُلُّهَا مُتَمَاسِكَةٌ مُتَنَاسِبَةُ الِانْتِقَالِ عَدَا آيَةِ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: شاكِرٌ عَلِيمٌ [الْبَقَرَة: ١٥٨] فَسَيَأْتِي تَبْيِينُنَا لِمَوْقِعِهَا.
en faziletli mekâna yöneltilerek üstün kılınmaları, bu konuda hak üzere olduklarının teyit edilmesi, zalimleri hafife almaları ve onlardan korkmamalarının emredilmesi, üzerlerindeki nimetin tamamlandığı ve hidayete erdirildikleri müjdelenmesi, içlerinden bir peygamber gönderilmekle kendilerine lütufta bulunulması, şükür ve zikir gibi yüce hükümlere uymaya muvaffak kılınmaları gibi nimetler—sebebiyle Allah'a bir şükür olarak, layık oldukları 'Allah'ın dinine yardım etme' görevine Müslümanları hazırlamaya başlayan detaylı bir itirazdır (ara cümledir). Zira şükür ve zikir, nefisleri büyük işlere hazırlayan iki unsurdur. Bütün bunlardan ötürü Allah Teâlâ burada onlara sabrı ve namazı emretmiş, bu ikisinin büyük ameller karşısında nefse yardımcı olduğuna dikkat çekmiştir. Dolayısıyla sabır ve namazın bu nimetlerin ardından getirilmesi son derece münasip düşmüştür. Ayrıca, { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “insanların size karşı bir delili olmasın diye” ifadesinde zikredilen husus, bir kısım insanların Müslümanları kargaşaya sürüklemek, şüpheye düşürmek ve onlara tuzak kurmak için fırsat kolladığını hissettirmektedir; bu sebeple onlara karşı sabır ve namazla yardım istemeleri emredilmiştir. { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } ayetinden { شاكِرٌ عَلِيمٌ } [Bakara 158] kavline kadar olan ayet hariç—ki onun konumunu ileride açıklayacağız—bütün bu ayetler birbirine sımsıkı bağlıdır ve geçişleri tam bir uyum içindedir.
وَافْتُتِحَ الْكَلَامُ بِالنِّدَاءِ لِأَنَّ فِيهِ إِشْعَارًا بِخَبَرٍ مُهِمٍّ عَظِيمٍ، فَإِنَّ شَأْنَ الْأَخْبَارِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي تَهُولُ الْمُخَاطَبَ أَنْ يُقَدَّمَ قبلهَا مَا يهيء النَّفْسَ لِقَبُولِهَا لِتَسْتَأْنِسَ بِهَا قَبْلَ أَنْ تَفْجَأَهَا.
Söze nida ile başlanmıştır; çünkü nida, önemli ve büyük bir haberin geleceğini hissettirir. Zira muhatabı dehşete düşürecek büyük haberlerin öncesinde, nefsi hazırlayıp habere alıştırmak ve ansızın gelip şaşırtmasını önlemek için bir mukaddime yapılması usuldendir.
وَفِي افْتِتَاحِ هَذَا الْخِطَابِ بِالِاسْتِعَانَةِ بِالصَّبْرِ إِيذَانٌ بِأَنَّهُ سَيُعْقَبُ بِالنَّدْبِ إِلَى عَمَلٍ عَظِيمٍ وَبَلْوًى شَدِيدَةٍ، وَذَلِكَ تَهْيِئَةٌ لِلْجِهَادِ، وَلَعَلَّهُ إِعْدَادٌ لِغَزْوَةِ بَدْرٍ الْكُبْرَى، فَإِنَّ ابْتِدَاءَ الْمَغَازِي كَانَ قُبَيْلَ زَمَنِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ إِذْ كَانَ تَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ فِي رَجَبٍ أَوْ شَعْبَانَ مِنَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ لِلْهِجْرَةِ وَكَانَتْ غَزْوَةُ بُوَاطَ وَالْعُشَيْرَةِ وَبَدْرٍ الْأُولَى فِي رَبِيعٍ وَجُمَادَى مِنَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِمَا قِتَالٌ، وَكَانَتْ بَدْرٌ الْكُبْرَى فِي رَمَضَانَ مِنَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ فَكَانَتْ بَعْدَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ بِنَحْوِ شَهْرَيْنِ.
Bu hitabın sabırla yardım dileme emriyle başlaması, ardından büyük bir amele ve çetin bir imtihana davetin geleceğinin bir işaretidir ki bu da cihada hazırlıktır; muhtemelen de Bedir Gazve-i Kübrâsı'na bir hazırlıktır. Çünkü gazvelerin başlangıcı kıblenin değiştirilmesinden hemen önceydi. Nitekim kıblenin değiştirilmesi hicretin ikinci yılının Recep veya Şaban ayında gerçekleşmişti; Buvât, Uşeyre ve Birinci Bedir gazveleri ise hicretin ikinci yılının Rebiülevvel ve Cemaziyelevvel aylarında yapılmış olup bunlarda savaş olmamıştı. Büyük Bedir Gazvesi ise hicretin ikinci yılının Ramazan ayında vuku bulmuş, yani kıblenin değiştirilmesinden yaklaşık iki ay sonra gerçekleşmiştir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] أَنَّ مَا وَقَعَ فِي حَدِيثِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ مِنْ قَوْلِ الرَّاوِي أَنَّ نَاسًا قُتِلُوا قَبْلَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ، أَنَّهُ تَوَهُّمٌ
Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” [Bakara 143] kavlinin tefsirinde daha önce geçtiği üzere, Berâ b. Âzib hadisinde ravinin kıblenin değiştirilmesinden önce bazı kimselerin öldürüldüğünü söylemesi,
مِنْ أَحَدِ الرُّوَاةِ عَنِ الْبَرَاءِ، فَإِنَّ أَوَّلَ قَتْلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَعَ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَهِيَ بَعْدَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ بِنَحْوِ شَهْرَيْنِ، وَالْأَصَحُّ مَا فِي حَدِيثِ التِّرْمِذِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ «لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيءُ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ» الْحَدِيثَ فَلَمْ يَقُلِ: (الَّذِينَ قُتِلُوا) . فَالْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا تَهْيِئَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ لِلصَّبْرِ عَلَى شَدَائِدِ الْحَرْبِ، وَتَحْبِيبٌ لِلشَّهَادَةِ إِلَيْهِمْ.
Berâ'dan rivayet eden ravilerden birinin vehmidir (yanılmasıdır). Çünkü Allah yolunda ilk öldürülme olayı, kıblenin değiştirilmesinden yaklaşık iki ay sonra gerçekleşen Bedir Gazvesi'nde vuku bulmuştur. En sahih olan rivayet, Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği şu hadistir: «Peygamber Kâbe'ye yöneltilince: 'Ey Allah'ın Resulü! Beytülmakdis'e doğru namaz kılarak ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?' dediler...» [İbn Abbâs] bu hadiste "öldürülenler" dememiştir. Dolayısıyla bu ayetin tefsirindeki doğru yaklaşım; ayetin, Müslümanları savaşın zorluklarına karşı sabretmeye hazırlamak ve şehadeti onlara sevdirmek için inmiş olmasıdır.
وَلِذَلِكَ وَقَعَ التَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ:
Bundan ötürü Yüce Allah:
لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْمُشْعِرُ بِأَنَّهُ أَمْرٌ مُسْتَقْبَلٌ وَهُمُ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي وَقْعَةِ بَدْرٍ بُعَيْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
{ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülen kimseler için” buyururken, bunun gelecekte vuku bulacak bir iş olduğunu hissettiren muzari (geniş/şimdiki zaman) fiil kalıbını kullanmıştır; bunlar da bu ayetin inişinden kısa bir süre sonra Bedir Gazvesi'nde şehit düşen kimselerdir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ [الْبَقَرَة: ٤٥] الْآيَةَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ هُنَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنَّها لَكَبِيرَةٌ عِلْمًا مِنْهُ بِضَعْفِ عَزَائِمِهِمْ عَنْ عَظَائِمِ الْأَعْمَالِ وَقَالَ هُنَالِكَ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ وَلَمْ يَذْكُرْ مِثْلَ هَذَا هُنَا، وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ يُسِرَّ لَهُمْ مَا يَصْعُبُ عَلَى غَيْرِهِمْ، وَأَنَّهُمُ الْخَاشِعُونَ الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّهُ هُنَالِكَ، وَزَادَ هُنَا فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ فَبَشَّرَهُمْ بِأَنَّهُمْ مِمَّنْ يَمْتَثِلُ هَذَا الْأَمْرَ وَيُعَدُّ لِذَلِكَ فِي زُمْرَةِ الصَّابِرِينَ.
Bu ayetin benzeri hakkında açıklama daha önce Yüce Allah'ın: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz o çok ağır bir şeydir” [Bakara 45] ayetinde geçmişti. Ancak burada şunu ekleyelim: Allah Teâlâ İsrâiloğullarının azimlerinin büyük işlere karşı zayıf olduğunu bildiği için onlara { إِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “şüphesiz o çok ağır bir şeydir” demiş ve orada { إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “ancak huşû duyanlar müstesna” kaydını koymuştur; burada ise böyle bir ifade zikretmemiştir. Bu durum, başkalarına zor gelen şeylerin Müslümanlara kolaylaştırıldığına ve onların, Allah'ın orada istisna ettiği huşû sahipleri olduğuna bir işarettir. Ayrıca burada: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” ifadesini ekleyerek, onların bu emre itaat edeceklerini ve bu sayede sabredenler zümresinde sayılacaklarını müjdelemiştir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ تَذْيِيلٌ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ أَيِ اصْبِرُوا لِيَكُونَ اللَّهُ مَعَكُمْ لِأَنَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” kavli, gerekçe bildiren bir tezyil (pekiştirici cümle) olup; "Sabredin ki Allah sizinle beraber olsun, zira O sabredenlerle beraberdir" manasındadır.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ عَطَفَ النَّهْيَ عَلَى الْأَمْرِ قَبْلَهُ لِمُنَاسَبَةِ التَّعَرُّضِ لِلْغَزْوِ مِمَّا يُتَوَقَّعُ مَعَهُ الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَلَمَّا أُمِرُوا بِالصَّبْرِ عَرَفُوا أَنَّ الْمَوْتَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَقْوَى مَا يَصْبِرُونَ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ نَبَّهَ مَعَ ذَلِكَ على أَن هَذَا الصَّبْرَ يَنْقَلِب شكرا عِنْد مَا يَرَى الشَّهِيدُ كَرَامَتَهُ بعد الشَّهَادَة، وَعند مَا يُوقِنُ ذَوُوهُ بِمَصِيرِهِ مِنَ الْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ، فَقَوْلُهُ: وَلا تَقُولُوا نَهْيٌ عَنِ الْقَوْلِ النَّاشِئِ عَنِ اعْتِقَادٍ، ذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَقُولُ إِلَّا مَا يَعْتَقِدُ فَالْمَعْنَى وَلَا تَعْتَقِدُوا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا تَكْمِيلٌ لِقَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] كَمَا تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ فَإِنَّهُ قَالَ: «قُتِلَ أُنَاسٌ قَبْلَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ» ، فَأَعْقَبَ قَوْلَهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ بِأَنَّ فَضِيلَةَ شَهَادَتِهُمْ غَيْرُ مَنْقُوصَةٍ.
Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ } “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin; bilakis onlar diridirler” kavlinde nehiy, önceki emre atfedilmiştir; zira savaşa değinilmesi, beraberinde Allah yolunda öldürülmenin de beklendiği bir durumla uygunluk arz eder. Müslümanlar sabretmekle emrolununca, Allah yolunda ölümün sabredecekleri en çetin şey olduğunu anlamışlardır. Bununla birlikte Allah Teâlâ, şehidin şehadetten sonraki ikram ve kerametini gördüğünde ve yakınları da onun ebedî bir hayata kavuştuğuna kesin olarak inandığında, bu sabrın bir şükre dönüşeceğine dikkat çekmiştir. Ayetteki { وَلا تَقُولُوا } “demeyin” ifadesi, bir inançtan kaynaklanan sözü yasaklamaktadır. Çünkü insan ancak inandığı şeyi söyler; dolayısıyla anlam "böyle inanmayın" demektir. Zahir olan odur ki bu ifade, Berâ hadisinde geçtiği üzere, { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” [Bakara 143] kavlinin bir tamamlayıcısıdır; zira Berâ: «Kıblenin değiştirilmesinden önce bazı kimseler öldürüldü» demişti. Bu yüzden { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } kavlinin ardından, onların şehadet faziletinin hiçbir şekilde eksilmediği bildirilmiştir.
وَارْتَفَعَ أَمْواتٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ لَا تَقُولُوا هُمْ أَمْوَاتٌ.
Ayetteki { أَمْواتٌ } kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberi (yüklemi) olarak merfû kılınmıştır; yani: "Onlar ölülerdir demeyin" takdirindedir.
وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِي إِبْطَالًا لِمَضْمُونِ الْمَنْهِيِّ عَنْ قَوْلِهِ، وَالتَّقْدِيرُ بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى بَلْ قُولُوا هُمْ أَحْيَاءٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ إِخْبَارُ الْمُخَاطَبِينَ هَذَا الْخَبَرَ الْعَظِيمَ،
Ayetteki { بَلْ } edatı, söylenmesi yasaklanan şeyin muhtevasını iptal eden bir idrâb-ı ibtâlîdir (hükmü iptal edip doğrusunu getirme edatıdır); takdiri "bilakis onlar diridirler" şeklindedir. Anlam "bilakis onlar diridirler deyin" demek değildir; çünkü asıl maksat, muhataplara bu muazzam haberi bildirmektir.
فَقَوْلُهُ: «أَحْيَاءٌ» هُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَهُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ بَعْدَ بَلْ الْإِضْرَابِيَّةِ.
Dolayısıyla { أَحْياءٌ } kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberidir ve idrâb bildiren { بَلْ } edatından sonra gelen yeni bir cümledir (müste'nefedir).
وَإِنَّمَا قَالَ: وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهَا حَيَاةٌ غَيْرُ جِسْمِيَّةٍ وَلَا مَادِّيَّةٍ
Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “fakat siz farkında değilsiniz” buyurması, bunun cismanî ve maddî bir hayat olmadığına,
بَلْ حَيَاةٌ رُوحِيَّةٌ، لَكِنَّهَا زَائِدَةٌ عَلَى مُطْلَقِ حَيَاةِ الْأَرْوَاحِ، فَإِنَّ لِلْأَرْوَاحِ كُلِّهَا حَيَاةً وَهِيَ عَدَمُ الِاضْمِحْلَالِ وَقَبُولُ التَّجَسُّدِ فِي الْحَشْرِ مَعَ إِحْسَاسٍ مَا بِكَوْنِهَا آئلة إِلَى نَعِيمٍ أَوْ جَحِيمٍ، وَأَمَّا حَيَاةُ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهِيَ حَيَاةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى إِدْرَاكَاتِ التَّنَعُّمِ بِلَذَّاتِ الْجَنَّةِ وَالْعَوَالِمِ الْعُلْوِيَّةِ وَالِانْكِشَافَاتِ الْكَامِلَةِ، وَلِذَلِكَ
aksine ruhanî bir hayat olduğuna işaret etmek içindir. Fakat bu, mutlak anlamdaki ruhların hayatından daha üstün bir hayattır. Zira bütün ruhlar için bir hayat vardır ki o da yok olmamak, haşir gününde yeniden bedenlenmeyi kabul etmek ve cennete veya cehenneme varacağına dair bir his taşımaktan ibarettir. Allah yolunda öldürülenlerin hayatı ise cennet lezzetlerini, ulvî âlemleri ve tam keşifleri idrak edip onlardan nimetlenmeyi içeren bir hayattır. Nitekim bundan ötürüdür ki
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «إِنَّ أَرْوَاحَ الشُّهَدَاءِ تُجْعَلُ فِي حَوَاصِلِ طُيُورٍ خُضْرٍ تَرْعَى مِنْ ثَمَرِ الْجَنَّةِ وَتَشْرَبُ مِنْ مَائِهَا»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şehitlerin ruhları yeşil kuşların kursaklarına konulur; cennet meyvelerinden yerler ve sularından içerler.»
. وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ اتِّصَالَ اللَّذَّاتِ بِالْأَرْوَاحِ مُتَوَقِّفٌ عَلَى تَوَسُّطِ الْحَوَاسِّ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَلَمَّا انْفَصَلَتِ الرُّوحُ عَنِ الْجَسَدِ عُوِّضَتْ جَسَدًا مُنَاسِبًا لِلْجَنَّةِ ليَكُون وَسِيلَة لنعميها.
Bunun hikmeti şudur: Lezzetlerin ruhlara ulaşması, cismanî duyuların aracılığına bağlıdır. Ruh bedenden ayrılınca, cennet nimetlerini tatmaya bir vasıta olsun diye ona cennete uygun bir beden verilmiştir.
[١٥٥، ١٥٧]
[155, 157]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٥٥ إِلَى ١٥٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 155-157]
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele! (155) Onlar ki, kendilerine bir musibet dokunduğunda: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet hep onlaradır ve doğru yolu bulanlar da onlardır. (157)”
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ.
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız.”
عَطَفَ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ عَلَى قَوْلِهِ: اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ١٥٣] عَطْفَ الْمَقْصِدِ عَلَى الْمُقَدِّمَةِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ قَبْلُ، وَلَكَ أَنْ تجْعَل قَوْله: وَنَبْلُوكُمْ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٥٠] الْآيَاتِ لِيُعْلِمَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ تَمَامَ النِّعْمَةِ وَمَنْزِلَةَ الْكَرَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ لَا يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ لَحَاقِ الْمَصَائِبِ الدُّنْيَوِيَّةِ الْمُرْتَبِطَةِ بِأَسْبَابِهَا، وَأَنَّ تِلْكَ الْمَصَائِبَ مَظْهَرٌ لِثَبَاتِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَحَبَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالتَّسْلِيمِ لِقَضَائِهِ فَيَنَالُونَ بِذَلِكَ بَهْجَةَ نُفُوسِهِمْ بِمَا أَصَابَهُمْ فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ وَيَزْدَادُونَ بِهِ رِفْعَةً وَزَكَاءً، وَيَزْدَادُونَ يَقِينًا بِأَنَّ اتِّبَاعَهُمْ لِهَذَا الدِّينِ لَمْ يَكُنْ لِنَوَالَ حُظُوظٍ فِي الدُّنْيَا، وَيَنْجَرُّ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ ثَوَابٌ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ وَجَعَلَ قَوْلَهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة:
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } ifadesi, daha önce işaret ettiğimiz gibi, asıl maksadın mukaddimeye atfedilmesi kabilinden { اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [Bakara 153] kavline atfedilmiştir. Dilersen { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } kavlini, Müslümanlara nimetin tamamlanmasının ve Allah katındaki üstün mertebenin sebeplere bağlı dünyevî musibetlerin kendilerine ulaşmasına engel teşkil etmeyeceğini bildirmek için { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } [Bakara 150] ayetlerine atfedilmiş de sayabilirsin. Zira bu musibetler onların imanda sebatının, Allah Teâlâ'ya olan sevgilerinin ve O'nun kazasına teslimiyetlerinin bir tezahürüdür; bu sayede Allah'ın rızası uğruna başlarına gelenlerden ötürü nefisleri sevinç bulur, dereceleri ve arınmışlıkları artar, bu dine uymalarının dünyevî menfaatler elde etmek için olmadığı hususundaki yakinleri kuvvetlenir ve bundan dolayı kendilerine sevap hasıl olur. İşte bu sebeple ardından { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “sabredenleri müjdele” buyrulmuştur. Ayrıca Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [Bakara:
١٥٣] الْآيَةَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْمُتَعَاطِفَيْنِ لِيَكُونَ نَصِيحَةً لِعِلَاجِ الْأَمْرَيْنِ تَمَامِ النِّعْمَةِ وَالْهُدَى وَالِابْتِلَاءِ، ثُمَّ أُعِيدَ عَلَيْهِ مَا يُصَيِّرُ الْجَمِيعَ خَبَرًا بِقَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ.
153] ayetini, bu iki atfedilen cümlenin arasına yerleştirmiştir ki bu iki duruma—yani nimetin tamamlanması/hidayet ile imtihana—karşı bir reçete ve tavsiye olsun. Sonra da { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “sabredenleri müjdele” buyurarak hepsini bir müjdeye dönüştüren hükmü tekrarlamıştır.
وَجِيءَ بِكَلِمَةِ (شَيْءٍ) تَهْوِينًا لِلْخَبَرِ الْمُفْجِعِ، وَإِشَارَةً إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ هَذَا الِابْتِلَاءِ وَبَيْنَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ اللَّذَيْنِ سَلَّطَهُمَا اللَّهُ عَلَى بَعْضِ الْأُمَمِ عُقُوبَةً، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ [النَّحْل: ١١٢] وَلِذَلِكَ جَاءَ هُنَا بِكَلِمَةِ (شَيْءٍ) وَجَاءَ
Acı haberi hafifletmek ve bu imtihan ile Allah'ın bazı kavimlere ceza olarak musallat ettiği açlık ve korku arasındaki farka işaret etmek için (شَيْءٍ) "biraz / bir şey" kelimesi getirilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah da onlara, yaptıklarına karşılık açlık ve korku elbisesini tattırdı” [Nahl 112]. Bu sebeple burada (شَيْءٍ) kelimesi kullanılmış,
هُنَالِكَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْمُلَابَسَةِ وَالتَّمَكُّنِ، وَهُوَ أَنِ اسْتَعَارَ لَهَا اللبَاس الملازم لِلَّابِسِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ (شَيْءٍ) مِنْ أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ
orada ise bürünmeyi ve iyice yerleşmeyi ifade eden bir tabir kullanılarak giyene yapışıp ayrılmayan "elbise" istiâresi yapılmıştır. Çünkü (شَيْءٍ) kelimesi en üst ve en genel cins isimlerindendir.
الْعَالِيَةِ الْعَامَّةِ، فَإِذَا أُضِيفَتْ إِلَى اسْمِ جِنْسٍ أَوْ بُيِّنَتْ بِهِ عُلِمَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ مَا زَادَ كَلِمَةَ (شَيْءٍ) قَبْلَ اسْمِ ذَلِكَ الْجِنْسِ إِلَّا لِقَصْدِ التَّقْلِيلِ لِأَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى اسْمِ الْجِنْسِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُتَكَلِّمُ بَعْدَهَا لَوْ شَاءَ الْمُتَكَلِّمُ لَأَغْنَى غَنَاءَهَا، فَمَا ذَكَرَ كَلِمَةَ شَيْءٍ إِلَّا وَالْقَصْدُ أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَنَّ تَنْكِيرَ اسْمِ الْجِنْسِ لَيْسَ لِلتَّعْظِيمِ وَلَا لِلتَّنْوِيعِ، فَبَقِيَ لَهُ الدَّلَالَةُ عَلَى التَّحْقِيرِ وَهَذَا كَقَوْلِ السَّرِيِّ مُخَاطِبًا لِأَبِي إِسْحَاقَ الصَّابِي:
Dolayısıyla bir cins ismine muzaf kılındığında veya onunla açıklandığında, konuşanın o cins isminden önce (شَيْءٍ) kelimesini sadece azlık bildirmek amacıyla eklediği anlaşılır. Zira konuşan dileseydi, sonrasında zikrettiği cins ismiyle yetinmesi kafi gelirdi. Ancak (شَيْءٍ) kelimesini zikretmesindeki gaye, o cins isminin belirsizliğinin (tenvininin) tazim (büyütme) veya tenvî' (çeşitlendirme) için olmadığını, bilakis tahkîr (azımsama/küçültme) manasında kaldığını göstermektir. Bu durum, Serî'nin Ebû İshâk es-Sâbî'ye hitaben söylediği şu beyitteki gibidir:
فَشَيْئًا مِنْ دَمِ الْعُنْقُو ... دِ أَجْعَلُهُ مَكَانَ دَمِي (١)
Salkımın kanından (şaraptan) bir miktarını... / kendi kanımın yerine koyayım. (1)
فَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ عُدُولٌ عَنْ أَنْ يَقُولَ بِخَوْفٍ وَجُوعٍ أَمَّا لَوْ ذَكَرَ لَفْظَ شَيْءٍ مَعَ غَيْرِ اسْمِ جِنْسٍ كَمَا إِذَا أُتْبِعَ بِوَصْفٍ أَوْ لَمْ يُتْبَعْ أَوْ أُضِيفَ لِغَيْرِ اسْمِ جِنْسٍ فَهُوَ حِينَئِذٍ يَدُلُّ عَلَى مُطْلَقِ التَّنْوِيعِ نَحْوُ قَوْلِ قُحَيْطٍ الْعِجْلِيِّ:
Yüce Allah'ın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla sınayacağız” kavli, 'korku ve açlıkla' (بِخَوْفٍ وَجُوعٍ) demekten yapılan bir udûldür (daha beliğ bir tercihtir). Şayet (شَيْءٍ) lafzı cins ismi olmayan bir kelimeyle zikredilirse—mesela sıfat alırsa veya almazsa ya da cins ismi dışındaki bir kelimeye tamlanan olursa—o takdirde mutlak çeşitlendirmeye (tenvî'a) delalet eder; nitekim Kuheyt el-İclî'nin şu beytinde olduğu gibi:
فَلَا تَطْمَعْ أَبَيْتَ اللَّعْنَ فِيهَا ... وَمَنَعُكَهَا بِشَيْءٍ يُسْتَطَاعُ
Sakın ona göz dikme, andolsun meliklere layık olana! / Onun senden korunması, güç yetirilebilecek herhangi bir yolla olur.
فَقَدْ فَسَّرَهُ الْمَرْزُوقِيُّ وَغَيْرُهُ بِأَنَّ مَعْنَى بِشَيْءٍ بِمَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي مِنْ غَلَبَةٍ أَوْ مَعَازَةٍ أَوْ فِدَاءٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ اه.
Merzûkî ve başkaları bu beyitteki "bir şeyle" (بِشَيْءٍ) ifadesini; galebe, üstünlük, fidye veya benzeri güç yetirilebilecek durumlardan herhangi biriyle diye tefsir etmişlerdir [sözü bitti].
وَقَدْ يَكُونُ بَيَانُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مَحْذُوفًا لِدَلَالَةِ الْمُقَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ [الْبَقَرَة: ١٧٨] فَهُوَ الدِّيَةُ عَلَى بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَوْ هُوَ الْعَفْوُ عَلَى تَفْسِيرٍ آخَرَ، وَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ أَبِي ربيعَة:
Bazen bu kelimenin neyi açıkladığı makamın delaleti sebebiyle hazfedilmiş olabilir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa” [Bakara 178] kavlinde geçen (شَيْءٌ) kelimesi bazı tefsirlere göre diyet, bazılarına göre ise affın kendisidir. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu beyti de bu kabildendir: