وَمن ماليء عَيْنَيْهِ مِنْ شَيْءِ غَيْرِهِ ... إِذَا رَاحَ نَحْوَ الْجَمْرَةِ الْبَيْضُ كَالدُّمَى
Kim gözlerini başka bir şeyle doyurabilir ki, / o heykel gibi beyaz güzeller Cemre'ye doğru yürüdüğünde?
أَيْ مِنْ مَحَاسِنِ امْرَأَةٍ غَيْرِ امْرَأَتِهِ.
Yani: Kendi hanımından başka bir kadının güzelliklerinden.
وَقَوْلِ أَبَى حَيَّةَ النُّمَيْرِيِّ:
Ebû Hayye en-Nümeyrî'nin şu beyti de böyledir:
إِذَا مَا تَقَاضَى الْمَرْءَ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ ... تَقَاضَاهُ شَيْءٌ لَا يَمَلُّ التَّقَاضِيَا
Bir gün ve gece kişiden ömrünü talep ettiğinde... / ondan öyle bir şey alacağını ister ki istemekten asla usanmaz.
أَيْ شَيْءٌ مِنَ الزَّمَانِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ
Yani: Zamandan bir şey. Yüce Allah'ın:
مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [آل عمرَان: ١٠] أَيْ مِنِ الْغَنَاءِ.
{ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } [Âl-i İmrân: 10] “...Allah'a karşı hiçbir şey [fayda sağlayamaz]” yani bir fayda [türünden hiçbir şey] demektir.
وَكَأَنَّ مُرَاعَاةَ هَذَيْنِ الِاسْتِعْمَالَيْنِ فِي كَلِمَةِ شَيْءٍ هُوَ الَّذِي دَعَا الشَّيْخَ عَبَدَ الْقَاهِرِ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» إِلَى الْحُكْمِ بِحُسْنِ وَقْعِ كَلِمَةِ شَيْءٍ فِي بَيْتِ ابْنِ أَبِي رَبِيعَةَ وَبَيْتِ أَبِي حَيَّةَ النُّمَيْرِيِّ، وَبِقِلَّتِهَا وَتَضَاؤُلِهَا فِي قَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:
(Şey') kelimesindeki bu iki kullanımın gözetilmesi, Şeyh Abdülkâhir'i Delâilü'l-İ'câz adlı eserinde, İbn Ebî Rebîa ve Ebû Hayye en-Nümeyrî'nin beyitlerinde (şey') kelimesinin kullanımını pek güzel; Ebû't-Tayyib [el-Mütenebbî]'nin şu beytinde ise sönük ve zayıf bulmaya sevk etmiş gibidir:
لَوِ الْفَلَكُ الدَّوَّارُ أَبْغَضْتَ سَعْيَهُ ... لَعَوَّقَهُ شَيْءٌ عَنِ الدَّوَرَانِ
Şayet dönen feleğin hareketinden hoşlanmasaydın, / mutlaka bir şey onu dönmekten alıkoyardı.
لِأَنَّهَا فِي بَيْتِ أَبِي الطَّيِّبِ لَا يَتَعَلَّقُ بِهَا مَعْنَى التَّقْلِيلِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ وَلَا التَّنْوِيعِ لِقِلَّةِ جَدْوَى التَّنْوِيعِ هُنَا إِذْ لَا يَجْهَلُ أَحَدٌ أَنَّ مُعَوِّقَ الْفَلَكِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا.
Çünkü Ebû't-Tayyib'in beytinde, açıkça görüldüğü üzere ne azlık manası kastolunmuştur ne de çeşitlendirme manası; zira burada çeşitlendirmenin pek bir faydası yoktur, nitekim feleği durduracak şeyin mutlaka 'bir şey' olması gerektiğini kimse inkâr etmez.
وَالْمُرَادُ بِالْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِمَا مَعَانِيهَا الْمُتَبَادِرَةُ وَهِيَ مَا أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ مِنِ الْقِلَّةِ وَتَأَلُّبِ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، كَمَا وَقَعَ فِي يَوْمِ الْأَحْزَابِ إِذْ جَاءُوهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْهُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَأَمَّا الْجُوعُ فَكَمَا أَصَابَهُمْ مِنْ قِلَّةِ الْأَزْوَادِ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ، وَنَقْصِ الْأَمْوَالِ مَا يَنْشَأُ عَنْ قِلَّةِ الْعِنَايَةِ بِنَخِيلِهِمْ فِي خُرُوجِهِمْ إِلَى الْغَزْوِ، وَنَقْصُ الْأَنْفُسِ يَكُونُ بِقِلَّةِ الْوِلَادَةِ لِبُعْدِهِمْ عَنْ نِسَائِهِمْ كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:
Korku, açlık ve bunlara atfedilen hususlardan maksat akla ilk gelen anlamlarıdır; yani hicretten sonra Müslümanların maruz kaldığı darlık ve müşriklerin onlara karşı birleşmesidir. Nitekim Ahzâb gününde düşmanlar onların hem üstlerinden hem altlarından gelmiş, gözler dehşetten kaymış ve yürekler ağızlara gelmişti. Açlığa gelince, bazı gazvelerde azık azlığından başlarına gelen sıkıntılardır; malların eksilmesi, gazveye çıkmaları sebebiyle hurmalıklarına yeterince ihtimam gösterememelerinden doğan kayıplardır; canların eksilmesi ise eşlerinden uzak kalmaları sebebiyle doğumların azalmasıdır. Nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:
شُعَبُ الْعِلَافِيَّاتِ بَيْنَ فُرُوجِهِمْ ... وَالْمُحْصَنَاتُ عَوَازِبُ الْأَطْهَارِ
İlâfî eğerlerinin kaşları onların bacakları arasında, / iffetli kadınlar ise temizlik günlerini eşsiz geçirir.
وَكَمَا قَالَ الْأَعْشَى يَمْدَحُ هَوْذَةَ بْنَ عَلِيٍّ صَاحِبَ الْيَمَامَةِ بِكَثْرَةِ غَزَوَاتِهِ:
A'şâ da Yemâme hükümdarı Hevze b. Ali'yi gazvelerinin çokluğuyla överek şöyle demiştir:
أَفِي كُلِّ عَام أَنْت حاشم غَزْوَةٍ ... تَشُدُّ لِأَقْصَاهَا عَزِيمَ عَزَائِكَا
Her yıl bir gazve hazırlığında mısın ki, / en uzağına bile azminin en katısını bağlarsın?
مُوَرِّثَةٍ مَالًا وَفِي الْمَجْدِ رِفْعَةٌ ... لِمَا ضَاعَ فِيهَا من قُرُوء نِسَائِك
O gazve ki mal kazandırır, şerefte yücelik getirir; / zira onda eşlerinin temizlik müddetleri zayi olmuştur.
وَكَذَلِكَ نَقْصُ الْأَنْفُسَ بِالِاسْتِشْهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَمَا يُصِيبُهُمْ فِي خِلَالِ ذَلِكَ وَفِيمَا بَعْدَهُ مِنْ مَصَائِبَ تَرْجِعُ إِلَى هَاتِهِ الْأُمُورِ.
Aynı şekilde canların eksilmesi, Allah yolunda şehit olmakla ve bu esnada veya sonrasında başlarına gelen ve bu maddelere ircâ olunan diğer musibetlerle gerçekleşir.
وَالْكَلَامُ عَلَى الْأَمْوَالِ يَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [الْبَقَرَة: ١٨٨] فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَعِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ [آل عمرَان: ١٠] فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
Mallar konusundaki açıklama, bu surede Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” [Bakara 188] kavlinde ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ } “Şüphesiz inkâr edenlere malları hiçbir fayda vermeyecektir” [Âl-i İmrân 10] kavlinde gelecektir.
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) .
{ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Sabredenleri müjdele! Onlar ki, kendilerine bir musibet dokunduğunda: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet hep onlaradır ve doğru yolu bulanlar da onlardır. (157)”
وَجُمْلَة: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ، وَالْخطاب للرسول عَلَيْهِ
{ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele” cümlesi, { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun sizi imtihan edeceğiz” cümlesine matuftur (bağlanmıştır). Buradaki hitap Peygamber aleyhisselâm'adır;
السَّلَام بِمُنَاسَبَةِ أَنَّهُ مِمَّنْ شَمِلَهُ قَوْلُهُ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ وَهُوَ عَطْفُ إِنْشَاءٍ عَلَى خبر وَلَا ضير فِيهِ عِنْدَ مَنْ تَحَقَّقَ أَسَالِيبَ الْعَرَبِ وَرَأَى فِي كَلَامِهِمْ كَثْرَةَ عَطْفِ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ وَعَكْسِهِ.
çünkü o da: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun sizi imtihan edeceğiz” kavlinin kapsamına giren kimselerdendir. Bu, inşâî (emir) bir cümlenin haberî bir cümleye atfedilmesidir; Arap kelâmının üsluplarını tahkik eden ve onların sözlerinde haberin inşâya ve aksine çokça atfedildiğini gören kimse nezdinde bunda bir sakınca yoktur.
وَأُفِيدَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الَّذِي هُوَ حُصُولُ الصَّلَوَاتِ وَالرَّحْمَةِ وَالْهُدَى لِلصَّابِرِينَ بِطَرِيقَةِ التَّبْشِيرِ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ تَكْرِيمًا لِشَأْنِهِ، وَزِيَادَةً فِي تَعَلُّقِ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ بِحَيْثُ تَحْصُلُ خَيْرَاتُهُمْ بِوَاسِطَتِهِ، فَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ إِسْنَادُ الْبَلْوَى إِلَى اللَّهِ بِدُونِ وَاسِطَةِ الرَّسُولِ، وَإِسْنَادُ الْبِشَارَةِ بِالْخَيْرِ الْآتِي مِنْ قِبَلِ اللَّهِ إِلَى الرَّسُولِ.
Cümlenin muhtevası olan sabredenlere salavat, rahmet ve hidayetin ulaşması, Resûl'ün şanını yüceltmek ve müminlerin ona bağlılığını artırıp hayırlarının onun vasıtasıyla gerçekleşmesi için Resûl'ün diliyle müjdeleme yoluyla ifade edilmiştir. Bundan dolayı imtihanın Resûl'ün vasıtası olmaksızın doğrudan Allah'a isnat edilmesi, Allah katından gelecek hayrın müjdesinin ise Resûl'e isnat edilmesi Kur'an'ın inceliklerindendir.
وَالْكَلَامُ عَلَى الصَّبْرِ وَفَضَائِلِهِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ٤٥] .
Sabır ve onun faziletlerine dair açıklama, Yüce Allah'ın: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [Bakara 45] kavlinde geçmişti.
وَوَصْفُ الصَّابِرِينَ بِأَنَّهُمُ: الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِلَخْ لِإِفَادَةِ أَنَّ صَبْرَهُمْ أَكْمَلُ الصَّبْرِ إِذْ هُوَ صَبْرٌ مُقْتَرِنٌ بِبَصِيرَةٍ فِي أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ يَعْلَمُونَ عَنْدَ الْمُصِيبَةِ أَنَّهُمْ مِلْكٌ لِلَّهِ تَعَالَى يَتَصَرَّفُ فِيهِمْ كَيْفَ يَشَاءُ فَلَا يَجْزَعُونَ مِمَّا يَأْتِيهِمْ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَيْهِ فَيُثِيبُهُمْ عَلَى ذَلِكَ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ هُنَا الْقَوْلُ الْمُطَابِقُ لِلِاعْتِقَادِ إِذِ الْكَلَامُ إِنَّمَا وُضِعَ لِلصِّدْقِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ الْقَوْلُ مُعْتَبَرًا إِذَا كَانَ تَعْبِيرًا عَمَّا فِي الضَّمِيرِ فَلَيْسَ لِمَنْ قَالَ هَاتِهِ الْكَلِمَاتِ بِدُونِ اعْتِقَادٍ لَهَا فَضْلٌ وَإِنَّمَا هُوَ كَالَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ، وَقَدْ عَلَّمَهُمُ اللَّهُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ الْجَامِعَةَ لِتَكُونَ شِعَارَهُمْ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ، لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ يَقْوَى بِالتَّصْرِيحِ لِأَنَّ اسْتِحْضَارَ النَّفْسِ لِلْمُدْرَكَاتِ الْمَعْنَوِيَّةِ ضَعِيفٌ يَحْتَاجُ إِلَى التَّقْوِيَةِ بِشَيْءٍ مِنَ الْحِسِّ، وَلِأَنَّ فِي تَصْرِيحِهِمْ بِذَلِكَ إِعْلَانًا لِهَذَا الِاعْتِقَادِ وَتَعْلِيمًا لَهُ لِلنَّاسِ. وَالْمُصِيبَةُ يَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Sabredenlerin: { الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا } “Onlar ki, kendilerine bir musibet dokunduğunda derler...” şeklinde nitelenmesi, onların sabrının en kâmil sabır olduğunu bildirmek içindir. Çünkü bu sabır, Yüce Allah'ın emrinde bir basiretle birliktedir; zira musibet anında kendilerinin Yüce Allah'ın mülkü olduğunu, O'nun kendileri üzerinde dilediği gibi tasarruf edeceğini bilirler ve başlarına gelenden ötürü feryat edip dövünmezler; O'na döneceklerini ve bundan dolayı kendilerini mükâfatlandıracağını bilirler. Buradaki sözden kasıt, inanca uygun olan sözdür; zira kelâm ancak doğruluğu ifade etmek için konulmuştur. Bu söz, ancak kalpte olanı ifade ettiği takdirde muteber olur; bu kelimeleri kalpten inanmaksızın söyleyen kimse için bir fazilet yoktur; o kimse ancak duymadığı şeye haykıran kimse gibidir. Allah onlara bu câmi' (kapsamlı) kelimeyi, musibet anında şiarları olsun diye öğretmiştir; çünkü inanç açıkça ifade edilmekle güçlenir, zira nefsin manevi kavramları idrak edip hazır tutması zayıftır ve duyulur bir şeyle takviye edilmeye muhtaçtır; hem de bunu açıkça ifade etmelerinde bu inancı ilan etmek ve onu insanlara öğretmek vardır. Musibet konusundaki açıklama ise Yüce Allah'ın:
فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ [النِّسَاء: ٧٢] فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.
Nisâ Suresi'ndeki: { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ } “Eğer başınıza bir musibet gelirse: 'Allah bana lütfetti' der” [Nisâ 72] kavlinde gelecektir.
وَالتَّوْكِيدُ بِإِنَّ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّا لِلَّهِ لِأَنَّ الْمُقَامَ مَقَامُ اهْتِمَامٍ، وَلِأَنَّهُ يُنْزِلُ الْمُصَابَ فِيهِ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِ كَوْنُهُ مِلْكًا لِلَّهِ تَعَالَى وَعَبْدًا لَهُ إِذْ تُنْسِيهِ الْمُصِيبَةُ ذَلِكَ وَيَحُولُ هَوْلُهَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ رُشْدِهِ، وَاللَّامُ فِيهِ لِلْمُلْكِ.
Onların: { إِنَّا لِلَّهِ } “Şüphesiz biz Allah'a aidiz” sözündeki inne (إِنَّ) ile yapılan tekid (pekiştirme), makamın ehemmiyet makamı olmasından ve musibete uğrayan kimseyi Yüce Allah'ın mülkü ve O'nun kulu olduğunu inkâr eden biri konumuna indirmesindendir; zira musibet insana bunu unutturur ve dehşeti onunla aklı arasına girer. Buradaki lâm (لِ) harfi mülkiyet içindir.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ هُوَ ذَلِكَ الْمَوْصُوفُ بِجَمِيعِ الصِّفَاتِ السَّابِقَةِ عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَأَنَّ الْحُكْمَ الَّذِي يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مُتَرَتِّبٌ عَلَى تِلْكَ الْأَوْصَافِ مِثْلُ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وَهَذَا بَيَانٌ لِجَزَاءِ صَبْرِهِمْ.
{ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar hep onlaradır” kavlinde işaret isminin getirilmesi; işaret edilen kimsenin, işaret isminden önceki bütün vasıflarla nitelenen kimse olduğuna ve işaret isminden sonra gelen hükmün, tıpkı: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Bakara 5] ayetinde olduğu gibi bu vasıflara terettüp ettiğine (bağlı olduğuna) dikkat çekmek içindir. Bu da onların sabırlarının karşılığının beyanıdır.
وَالصَّلَوَاتُ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّزْكِيَاتِ وَالْمَغْفِرَاتِ وَلِذَلِكَ عُطِفَتْ عَلَيْهَا الرَّحْمَةُ الَّتِي هِيَ
Buradaki salavat (صَلَوَات), tezkiye (arındırma) ve mağfiret anlamında mecazdır. Bundan dolayıdır ki rahmet onun üzerine matuf kılınmıştır. Rahmet ise,
مِنْ مَعَانِي الصَّلَاةِ مَجَازًا فِي مِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ [الْأَحْزَاب: ٥٦] .
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” [Ahzâb 56] kavli gibilerinde salâtın mecazi anlamlarındandır.
وَحَقِيقَةُ الصَّلَاةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنَّهَا أَقْوَالٌ تُنْبِئُ عَنْ مَحَبَّةِ الْخَيْرِ لِأَحَدٍ، وَلِذَلِكَ كَانَ
Salâtın Arap kelâmındaki hakiki anlamı, bir kimse için hayır sevgisini bildiren sözlerdir. Bu sebeple
أَشْهَرُ مَعَانِيهَا هُوَ الدُّعَاءَ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ [الْبَقَرَة: ٣] وَلِأَجْلِ ذَلِكَ كَانَ إِسْنَادُ هَذَا الْفِعْلِ لِمَنْ لَا يُطْلَبُ الْخَيْرُ إِلَّا مِنْهُ مُتَعَيِّنًا لِلْمَجَازِ فِي لَازِمِ الْمَعْنَى وَهُوَ حُصُولُ الْخَيْرِ، فَكَانَتِ الصَّلَاةُ إِذَا أُسْنِدَتْ إِلَى اللَّهِ أَوْ أُضِيفَتْ إِلَيْهِ دَالَّةً عَلَى الرَّحْمَةِ وَإِيصَالِ مَا بِهِ النَّفْعُ مِنْ رَحْمَةٍ أَوْ مَغْفِرَةٍ أَوْ تَزْكِيَةٍ.
onun en meşhur anlamı duadır; bu husus Yüce Allah'ın: { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılarlar” [Bakara 3] kavlinde geçmişti. İşte bundan dolayı, hayrın yalnızca kendisinden talep edildiği zata bu fiilin isnat edilmesi, kelimenin lâzımî manası olan hayrın hasıl olmasında mecaz olmasını zorunlu kılmıştır. Dolayısıyla salât Allah'a isnat edildiğinde veya O'na izafe edildiğinde; rahmete, rahmet, mağfiret veya tezkiyenin fayda veren kısmının ulaştırılmasına delalet eder.
وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ بَيَانٌ لفضيلة صفتهمْ إِذا اهْتَدَوْا لِمَا هُوَ حَقُّ كُلِّ عَبْدٍ عَارِفٍ فَلَمْ تُزْعِجْهُمُ الْمَصَائِبُ وَلَمْ تَكُنْ لَهُمْ حَاجِبًا عَنِ التَّحَقُّقِ فِي مَقَامِ الصَّبْرِ، لِعِلْمِهِمْ أَنَّ الْحَيَاةَ لَا تَخْلُو مِنَ الْأَكْدَارِ، وَأَمَّا الَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا فَهُمْ يَجْعَلُونَ الْمَصَائِبَ سَبَبًا فِي اعْتِرَاضِهِمْ عَلَى اللَّهِ أَوْ كُفْرِهِمْ بِهِ أَوْ قَوْلِ مَا لَا يَلِيقُ أَوْ شَكِّهِمْ فِي صِحَّةِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْإِسْلَامِ، يَقُولُونَ لَوْ كَانَ هَذَا هُوَ الدِّينَ الْمَرْضِيَّ لِلَّهِ لَمَا لَحِقَنَا عَذَابٌ وَمُصِيبَةٌ، وَهَذَا شَأْنُ أَهْلِ الضَّلَالِ الَّذِينَ حَذَّرَنَا اللَّهُ أَمْرَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “Doğru yolu bulanlar da onlardır” kavli, arif her kulun hakkı olan şeye hidayet bulduklarında sıfatlarının üstünlüğünün bir beyanıdır; öyle ki musibetler onları sarsmamış ve sabır makamını tahakkuk ettirmelerine bir engel olmamıştır, çünkü hayatın kederlerden hâli olmadığını bilmektedirler. Hidayet bulamayanlara gelince; onlar musibetleri Allah'a itiraz etmelerine veya O'nu inkâr etmelerine veya uygunsuz sözler söylemelerine yahut üzerinde bulundukları İslam'ın doğruluğundan şüphe etmelerine bir sebep kılarlar ve: 'Eğer bu din Allah'ın razı olduğu din olsaydı bize bir azap ve musibet dokunmazdı' derler. Bu, Allah'ın şu kavliyle hallerinden bizi sakındırdığı dalalet ehlinin tutumudur: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Kendilerine bir kötülük dokununca da Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”
[الْأَعْرَاف: ١٣١] وَقَالَ فِي الْمُنَافِقِينَ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ [النِّسَاء: ٧٨] ، وَالْقَوْلُ الْفَصْلُ أَنَّ جَزَاءَ الْأَعْمَالِ يَظْهَرُ فِي الْآخِرَةِ، وَأَمَّا مَصَائِبُ الدُّنْيَا فَمُسَبَّبَةٌ عَنْ أَسْبَابٍ دُنْيَوِيَّةٍ، تَعْرِضُ لِعُرُوضِ سَبَبِهَا، وَقَدْ يَجْعَلُ اللَّهُ سَبَبَ الْمُصِيبَةِ عُقُوبَةً لِعَبْدِهِ فِي الدُّنْيَا عَلَى سُوءِ أَدَبٍ أَوْ نَحْوِهِ لِلتَّخْفِيفِ عَنْهُ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ، وَقَدْ تَكُونُ لِرَفْعِ دَرَجَاتِ النَّفْسِ، وَلَهَا أَحْوَالٌ وَدَقَائِقُ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى وَقَدْ يَطَّلِعُ عَلَيْهَا الْعَبْدُ إِذَا رَاقَبَ نَفْسَهُ وَحَاسَبَهَا، وَلِلَّهِ تَعَالَى فِي الْحَالَيْنِ لُطْفٌ وَنِكَايَةٌ يَظْهَرُ أَثَرُ أَحدهمَا للعارفين.
[A'râf 131]. Münafıklar hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “Kendilerine bir kötülük dokunursa: 'Bu senin yüzündendir' derler” [Nisâ 78]. Kesin söz şudur ki: Amellerin karşılığı ahirette ortaya çıkar. Dünya musibetleri ise dünyevi sebeplere bağlıdır; sebeplerinin ortaya çıkmasıyla arız olurlar. Bazen Allah musibetin sebebini, kuluna dünyada bir edepsizlik veya benzeri şeyden ötürü ahiret azabını hafifletmek için bir ceza kılar; bazen de nefsin derecelerini yükseltmek için olur. Bunun Allah'tan başkasının bilemeyeceği durumları ve incelikleri vardır; kul nefsini murakabe edip hesaba çektiğinde buna vâkıf olabilir. Her iki durumda da Yüce Allah'ın bir lütfu ve bir te'dibi (cezalandırması) vardır ki, ikisinden birinin eseri ariflere zahir olur.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٥٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 158]
إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)
{ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨) } “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Artık kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur. Kim de gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir. (158)”
هَذَا كَلَامٌ وَقَعَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ مُحَاجَّةِ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي أَمْرِ الْقِبْلَةِ، نَزَلَ هَذَا بِسَبَبِ تَرَدُّدٍ وَاضْطِرَابٍ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَمْرِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَذَلِكَ عَامَ حِجَّةِ الْوَدَاعِ، كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ الْآتِي، فَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا وَبَعْدَ الْآيَاتِ الَّتِي نَقْرَؤُهَا بَعْدَهَا، لِأَنَّ الْحَجَّ لَمْ يَكُنْ قَدْ فُرِضَ، وَهِيَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِإِلْحَاقِهَا بِبَعْضِ السُّوَرِ الَّتِي نَزَلَتْ قَبْلَ نُزُولِهَا بِمُدَّةِ، وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا
Bu söz, Ehl-i Kitap ve müşriklerle kıble meselesindeki tartışmanın arasına giren bir itirazî (ara) kelâmdır. Bu ayet, Safâ ile Merve arasında sa'y etme konusunda Müslümanlar arasında ortaya çıkan bir tereddüt ve اضطراب (kararsızlık) sebebiyle, Veda Haccı yılında inmiştir; nitekim Âişe'nin gelecek hadisinde böyle geçmektedir. Dolayısıyla bu ayet, kendisinden önceki ayetlerden ve kendisinden sonra okuduğumuz ayetlerden sonra inmiştir; çünkü hac henüz farz kılınmamıştı. Bu ayet, inişinden bir süre önce inmiş olan bazı surelere eklenmesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredilen ayetlerdendir. Bu ayet ile kendisinden
قَبْلَهَا هُوَ أَنَّ الْعُدُولَ عَنِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ يُشْبِهُ فِعْلَ مَنْ عَبَّرَ عَنْهُمْ بِالسُّفَهَاءِ مِنَ الْقِبْلَةِ وَإِنْكَارِ
önceki ayetler arasındaki münasebet şudur: Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten kaçınmak, beyinsizler olarak nitelenen kimselerin kıble konusundaki ve Beyt-i Makdis'e yönelmekten vazgeçilmesini inkâr
الْعُدُولِ عَنِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ إِلْحَاقِهَا بِهَذَا الْمَكَانِ مَوْقِعُ الِاعْتِرَاضِ فِي أَثْنَاءِ الِاعْتِرَاضِ، فَقَدْ كَانَ السَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ مِنْ زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ تَذْكِيرًا بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَى هَاجَرَ وَابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْعَطَشِ كَمَا
etmelerindeki fiiline benzemektedir. Dolayısıyla bu ayetin bu yere eklenmesinden sonraki konumu, ara cümlenin ortasındaki ara cümle konumundadır. Zira Safâ ile Merve arasında sa'y etmek, Allah'ın Hâcer'e ve oğlu İsmâil'e olan nimetini -Allah onu susuzluktan kurtardığında- hatırlatmak üzere İbrâhim aleyhisselâm zamanından beri haccın amellerindendi; nitekim
فِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ بَدْءِ الْخَلْقِ (١) عَنِ ابْنِ عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ أَنْ هَاجَرَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَمَّا تَرَكَهَا إِبْرَاهِيمُ بِمَوْضِعِ مَكَّةَ وَمَعَهَا ابْنُهَا وَهُوَ رَضِيعٌ وَتَرَكَ لَهَا جِرَابًا مِنْ تَمْرٍ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ، فَلَمَّا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ فَوَجَدَتِ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ يَلِيهَا فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتِ الْوَادِي تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ مِنَ الصَّفَا وَأَتَتِ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا فَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: فَلِذَلِكَ سَعَى النَّاسُ بَيْنَهُمَا (٢) ، فَسَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ فِي نَفْسِهَا صَهٍ ثمَّ تسمّعت فَسمِعت أَيْضًا فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غُوَاثٌ، فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا»
Buhârî'nin Kitâbu Bed'il-Halk'ındaki (1) İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmaktadır: «İsmâil'in annesi Hâcer'i, İbrâhim henüz emzikteki oğluyla birlikte Mekke mevkiine bırakıp yanlarına da bir dağarcık hurma ve içinde su bulunan bir kırba bıraktığında, kırbadaki su tükenince kadın da susadı, oğlu da susadı. Çocuğa bakıyordu, kıvranıp duruyordu. Ona bakmaktan içi parçalanarak oradan uzaklaştı ve kendine en yakın dağ olarak Safâ'yı buldu; üzerine çıktı, sonra birini görebilir miyim diye vadiye doğru baktı, kimseyi göremedi. Safâ'dan indi, Merve'ye geldi, üzerine çıktı ve birini görebilir miyim diye baktı, kimseyi göremedi. Bunu yedi defa yaptı. İbn Abbâs dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İşte insanların o ikisi arasında sa'y etmesi bundandır (2).” Derken bir ses işitti ve kendi kendine: 'Sus!' dedi, sonra kulak kabarttı, yine işitti ve: 'Eğer bir yardımın varsa sesini duyurdun!' dedi. Bir de baktı ki Zemzem'in olduğu yerde melek duruyor. Melek topuğuyla yeri kazdı, nihayet su çıktı; o da içti ve çocuğunu emzirdi.»
، فَيُحْتَمَلُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ سَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَذَكُّرًا لِشُكْرِ النِّعْمَةِ وَأَمَرَ بِهِ إِسْمَاعِيلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ إِسْمَاعِيلَ أَلْحَقَهُ بِأَفْعَالِ الْحَجِّ، أَوْ أَنَّ مَنْ جَاءَ مِنْ أَبْنَائِهِ فَعَلَ ذَلِكَ فَتَقَرَّرَ فِي الشَّعَائِرِ عِنْدَ قُرَيْشٍ لَا مَحَالَةَ.
İbrâhim'in nimete şükrü hatırlamak üzere Safâ ile Merve arasında sa'y etmiş ve bunu İsmâil'e emretmiş olması muhtemeldir; İsmâil'in bunu hac fiillerine eklemiş olması veya onun evlatlarından gelenlerin bunu yapmış ve böylece Kureyş nezdinde menâsik (ibadet nişaneleri) arasında yerleşmiş olması da muhtemeldir.
وَقَدْ كَانَ حَوَالِيَ الْكَعْبَةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ حَجَرَانِ كَانَا مِنْ جُمْلَةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي جَاءَ بِهَا عَمْرُو ابْن لُحَيٍّ إِلَى مَكَّةَ فعبدها الْعَرَب إِحْدَاهمَا يُسَمَّى إِسَافًا وَالْآخَرُ يُسَمَّى نَائِلَةَ، كَانَ أَحَدُهُمَا مَوْضُوعًا قُرْبَ جِدَارِ الْكَعْبَةِ وَالْآخَرُ مَوْضُوعًا قُرْبَ زَمْزَمَ، ثُمَّ نَقَلُوا الَّذِي قُرْبَ الْكَعْبَةِ إِلَى جِهَةِ زَمْزَمَ، وَكَانَ الْعَرَبُ يَذْبَحُونَ لَهُمَا، فَلَمَّا جَدَّدَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ احْتِفَارَ زَمْزَمَ بَعْدَ أَنْ دَثَرَتْهَا جُرْهُمُ حِينَ خُرُوجِهِمْ مِنْ مَكَّةَ وَبَنَى سِقَايَةَ زَمْزَمَ نَقَلَ ذَيْنَكَ الصَّنَمَيْنِ فَوَضَعَ إِسَافًا عَلَى الصَّفَا وَنَائِلَةَ عَلَى الْمَرْوَةِ، وَجَعَلَ الْمُشْرِكُونَ بَعْدَ ذَلِكَ أَصْنَامًا صَغِيرَةً وَتَمَاثِيلَ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ فِي طَرِيقِ الْمَسْعَى، فَتَوَهَّمَ الْعَرَبُ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ طَوَافٌ بِالصَّنَمَيْنِ، وَكَانَتِ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ وَغَسَّانُ يَعْبُدُونَ مَنَاةَ وَهُوَ صَنَمٌ بِالْمُشَلَّلِ قُرْبَ قُدَيْدٍ فَكَانُوا لَا يَسْعَوْنَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَحَرُّجًا مِنْ أَنْ يَطُوفُوا بِغَيْرِ
Cahiliye döneminde Kâbe'nin çevresinde, Amr b. Luhay'ın Mekke'ye getirdiği ve Arapların taptığı putlardan iki taş vardı; birine İsâf, diğerine Nâile denilirdi. Biri Kâbe duvarının yanına, diğeri Zemzem'in yanına konulmuştu; sonra Kâbe'nin yanındakini de Zemzem tarafına naklettiler. Araplar bu ikisi için kurban keserlerdi. Cürhümîler Mekke'den çıkarken Zemzem'i kapattıktan sonra Abdülmuttalib Zemzem kuyusunu yeniden kazıp Zemzem سقايَة'sini (su dağıtma yerini) inşa edince o iki putu nakletti; İsâf'ı Safâ'ya, Nâile'yi de Merve'ye koydu. Müşrikler bundan sonra iki dağ arasına, sa'y yolu üzerine küçük putlar ve heykeller yerleştirdiler. Bundan sonra gelen Araplar, Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin bu iki puta tavaf etmek olduğunu vehmettiler. Evs, Hazrec ve Gassân kabileleri ise Kudeyd yakınındaki Müşellel'de bulunan bir put olan Menât'a taparlardı; kendi
صَنَمِهِمْ، فِي الْبُخَارِيِّ فِيمَا عَلَّقَهُ عَنْ مَعْمَرٍ إِلَى عَائِشَةَ قَالَتْ «كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْأَنْصَارِ مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ لِمَنَاةَ قَالُوا يَا نَبِيءَ اللَّهِ كُنَّا لَا نَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ «تَعْظِيمًا لِمَنَاةَ» .
...putları [hakkında idi]. Buhârî'nin muallak olarak kaydettiği bir rivayette Ma'mer yoluyla Âişe'den nakledildiğine göre [Âişe] şöyle demiştir: «Ensar'dan Menât için telbiye getiren (ihrama giren) bazı adamlar vardı; onlar: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Biz Menât'a olan saygımız sebebiyle Safâ ile Merve arasında tavaf (sa'y) yapmazdık' dediler.»
فَلَمَّا فُتِحَتْ مَكَّةُ وَأُزِيلَتِ الْأَصْنَامُ وَأُبِيحُ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَحَجَّ الْمُسْلِمُونَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَسَعَتْ قُرَيْشٌ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَحَرَّجَ الْأَنْصَارُ مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَسَأَلَ جَمْعٌ مِنْهُمُ النَّبِيءَ ﷺ هَلْ عَلَيْنَا مِنْ حَرَجٍ أَنْ نَطُوفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.
Mekke fethedilip putlar kaldırılınca, Beyt'i tavaf etmek serbest bırakılıp Müslümanlar Ebû Bekir ile birlikte haccedince ve Kureyş Safâ ile Merve arasında sa'y edince, Ensar Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten çekindi ve onlardan bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Safâ ile Merve arasını tavaf etmemizde bize bir günah var mıdır?' diye sordular. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ ﵀ فِي «الْمُوَطَّأِ» (١) عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما، فَمَا عَلَى الرَّجُلِ شَيْءٌ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلَّا لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَاتِهِ (٢) الْآيَةُ فِي الْأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ» الْآيَةَ.
Mâlik rahimehullâh el-Muvatta'da (1) Hişâm b. Urve'den, o da babası Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: Urve dedi ki: Ben o günlerde genç yaştayken Âişe'ye dedim ki: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” kavli hakkında ne dersin? Bir kimsenin o ikisini tavaf etmemesinde bir sakınca olmasa gerektir! Âişe dedi ki: Hayır, asla! Eğer senin dediğin gibi olsaydı, 'o ikisini tavaf etmemesinde bir günah yoktur' şeklinde olurdu. Bu (2) ayet ancak Ensar hakkında indirilmiştir; onlar Kudeyd hizasındaki Menât için ihrama girerler ve Safâ ile Merve arasını tavaf etmekten çekinirlerdi. İslam gelince Resûlullah'a bunu sordular; bunun üzerine Allah: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ } ayetini indirdi.
وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ أَنَسٍ كُنَّا نَرَى أَنَّهُمَا مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَمْسَكْنَا عَنْهُمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ، وَفِيهِ كَلَامُ مَعْمَرٍ الْمُتَقَدِّمُ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَعْظِيمًا لِمَنَاةَ.
Buhârî'de Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Biz o ikisini cahiliye işlerinden sayardık. İslam gelince onlardan uzak durduk; bunun üzerine Allah: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ } ayetini indirdi.' Orada Ma'mer'in geçen sözü de yer almaktadır; onlar cahiliyede Menât'a saygıdan dolayı Safâ ile Merve arasını tavaf etmezlerdi.
فتأكيد الْجُمْلَة بأنّ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ مُتَرَدِّدُونَ فِي كَوْنِهِمَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ وَهُمْ أَمْيَلُ إِلَى اعْتِقَادِ أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَهُمَا مِنْ أَحْوَالِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَفِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» لِلْوَاحِدِيِّ أَنَّ سُؤَالَهُمْ كَانَ عَامَ حِجَّةَ الْوَدَاعِ، وَبِذَلِكَ كُلِّهِ يَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ نُزُولِ آيَةِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ بِسِنِينَ فَوَضْعُهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِمُرَاعَاةِ الْمُنَاسَبَةِ مَعَ الْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي اضْطِرَابِ الْفَرْقِ فِي أَمْرِ الْقِبْلَةِ وَالْمَنَاسِكِ.
Cümlenin inne (إِنَّ) ile tekid edilmesi; muhatapların bu ikisinin Allah'ın nişanelerinden olduğu hususunda tereddüt içinde olmaları ve aralarında sa'y etmenin cahiliye adetlerinden olduğuna inanmaya daha meyilli olmalarındandır. Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzul adlı eserinde, onların bu sorusunun Veda Haccı yılında olduğu belirtilmektedir. Bütün bunlarla ortaya çıkmaktadır ki, bu ayet kıblenin değiştirilmesi ayetinin inişinden yıllar sonra inmiştir; bu mevkide yer alması ise fırkaların kıble ve menâsik konusundaki tereddüt ve ihtilaflarına dair gelen ayetlerle münasebeti gözetmek içindir.
وَالصَّفَا والمروة اسمان لجبيلين مُتَقَابِلَيْنِ فَأَمَّا الصَّفَا فَهُوَ رَأْسُ نِهَايَةِ جَبَلِ أَبِي قُبَيْسٍ،
Safâ ve Merve, karşı karşıya duran iki küçük dağın adıdır. Safâ, Ebû Kubeys dağının sonundaki tepedir;
وَأَمَّا الْمَرْوَةُ فَرَأْسٌ هُوَ مُنْتَهَى جَبَلِ قُعَيْقِعَانَ. وَسُمِّيَ الصَّفَا لِأَنَّ حِجَارَتَهُ مِنَ الصَّفَا وَهُوَ الْحَجَرُ الْأَمْلَسُ الصُّلْبُ، وَسُمِّيَتِ الْمَرْوَةُ مروة لِأَن حجارها مِنَ الْمَرْوِ وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْبَيْضَاءُ اللَّيِّنَةُ الَّتِي تُورِي النَّارَ وَيُذْبَحُ بِهَا لِأَنَّ شَذْرَهَا يُخْرِجُ قِطَعًا مُحَدَّدَةَ الْأَطْرَافِ وَهِيَ تُضْرَبُ بِحِجَارَةٍ مِنَ الصَّفَا فَتَتَشَقَّقُ قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Merve ise Kuaykıân dağının bittiği tepedir. Safâ'ya bu ad verilmiştir, çünkü taşları Safâ'dandır; safâ (الصَّفَا) düz ve sert taştır. Merve'ye de bu ad verilmiştir, çünkü taşları merv'dendir; merv (الْمَرْو) ise çakıldığında ateş çıkaran ve uçları keskin parçalar halinde kırıldığı için kendisiyle kurban kesilen beyaz, yumuşak taşlardır; bu taşlar safâ taşlarına vurulur ve yarılır. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
حَتَّى كَأَنِّي لِلْحَوَادِثِ مَرْوَةٌ ... بِصَفَا الْمُشَقَّرِ كُلَّ يَوْمٍ تَفَرَّعُ
[demiştir]: "Sanki ben, başa gelen felaketler karşısında, Müşakkar'ın safâsında her gün vurulup parçalanan bir merv taşı gibiyim."
وَكَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لطف بِأَهْل بِمَكَّة فَجَعَلَ لَهُمْ جَبَلًا مِنَ الْمَرْوَةِ لِلِانْتِفَاعِ بِهِ فِي اقْتِدَاحِهِمْ وَفِي ذَبَائِحِهِمْ، وَجَعَلَ قُبَالَتَهُ الصَّفَا لِلِانْتِفَاعِ بِهِ فِي بِنَائِهِمْ.
Sanki Yüce Allah Mekke ehline lütufta bulunmuş; ateş yakmalarında ve kurban kesmelerinde faydalanmaları için onlara merv taşından bir dağ var etmiş, binalarında faydalanmaları için de karşısına safâ taşını koymuştur.
وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةُ بِقُرْبِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَبَيْنَهُمَا مَسَافَةُ سَبْعِمِائَةٍ وَسَبْعِينَ ذِرَاعًا وَطَرِيقُ السَّعْيِ بَيْنَهُمَا يَمُرُّ حَذْوَ جِدَارِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالصَّفَا قَرِيبٌ مِنْ بَابٍ يُسَمَّى بَابَ الصَّفَا مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَيَصْعَدُ السَّاعِي إِلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ بِمِثْلِ الْمُدَرَّجَةِ.
Safâ ile Merve, Mescid-i Harâm'ın yakınındadır ve aralarındaki mesafe yedi yüz yetmiş zirâdır. İkisi arasındaki sa'y yolu Mescid-i Harâm'ın duvarı boyunca uzanır. Safâ, Mescid-i Harâm'ın kapılarından Bâb-ı Safâ denilen kapıya yakındır ve sa'y eden kimse Safâ ve Merve'ye basamaklı bir merdiven gibi olan yerden çıkar.
وَالشَّعَائِرُ جَمْعُ شَعِيرَةٍ بِفَتْحِ الشِّينِ وَشِعَارَةٍ بِكَسْرِ الشِّينِ بِمَعْنَى الْعَلَامَةِ مُشْتَقٌّ مَنْ شَعَرَ إِذَا عَلِمَ وَفَطِنَ، وَهِيَ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مُفَعْوِلَةٍ أَيْ مُعْلَمٌ بِهَا وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ أُشْعِرَ الْبَعِيرُ إِذَا جُعِلَ لَهُ سِمَةٌ فِي سَنَامِهِ بِأَنَّهُ مُعَدٌّ لِلْهَدْيِ. فَالشَّعَائِرُ مَا جُعِلَ عَلَامَةً عَلَى أَدَاءِ عَمَلٍ مِنْ عَمَلِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَهِيَ الْمَوَاضِعُ الْمُعَظَّمَةُ مِثْلُ الْمَوَاقِيتِ الَّتِي يَقَعُ عِنْدَهَا الْإِحْرَامُ، وَمِنْهَا الْكَعْبَةُ وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامِ وَالْمَقَامُ وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةُ وَعَرَفَةُ وَالْمَشْعَرُ الْحَرَامُ بِمُزْدَلِفَةَ وَمِنًى وَالْجِمَارُ.
Şeâir (الشَّعَائِر), şîn harfinin fethasıyla şaîre (شَعِيرَة) ve kesresiyle şiâre (شِعَارَة) kelimesinin çoğuludur; alamet ve işaret manasındadır; bildi ve fark etti anlamındaki şa'ara (شَعَرَ) fiilinden türemiştir. Bu kelime faîle (فَعِيلَة) vezninde olup müfev'ale (مُفَعْوِلَة) yani kendisiyle bildirilen, işaret konulan anlamındadır. Nitekim kurbanlık deveye kurban için hazırlandığına dair hörgücüne işaret konulduğunda 'deveye şiâr konuldu' (أُشْعِرَ الْبَعِيرُ) denmesi bundandır. Şeâir; hac ve umre amellerinden bir amelin edasına alamet kılınan şeylerdir; bunlar ihrama girilen mîkâtlar gibi tazim edilen mekânlardır. Kâbe, Mescid-i Harâm, Makâm, Safâ, Merve, Arafat, Müzdelife'deki Meş'ar-i Harâm, Mina ve Cemreler bunlardandır.
وَمَعْنَى وَصْفِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ بِأَنَّهُمَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُمَا عَلَامَتَيْنِ عَلَى مَكَانِ عِبَادَةٍ كَتَسْمِيَةِ مَوَاقِيتِ الْحَجِّ مَوَاقِيتَ فَوَصْفُهُمَا بِذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ السَّعْيَ بَيْنَهُمَا عِبَادَةٌ إِذْ لَا تَتَعَلَّقُ بِهِمَا عِبَادَةٌ جُعِلَا عَلَامَةً عَلَيْهَا غَيْرُ السَّعْيِ بَيْنَهُمَا، وَإِضَافَتُهُمَا إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُمَا عَلَامَتَانِ عَلَى عِبَادَتِهِ أَوْ لِأَنَّهُ جَعَلَهُمَا كَذَلِكَ.
Safâ ile Merve'nin Allah'ın nişanelerinden (şeâirullah) olarak nitelenmesinin manası; Allah'ın bu ikisini bir ibadet mekânının iki alameti kılmış olmasıdır; tıpkı hac mîkâtlarının mîkât olarak adlandırılması gibi. Bu ikisinin böyle nitelenmesi, aralarında sa'y etmenin bir ibadet olduğunu açıkça bildirmektir; zira aralarında sa'y etmekten başka bu ikisine taalluk eden ve kendilerine alamet kılındıkları bir ibadet yoktur. Bu ikisinin Allah'a izafe edilmesi ise O'na kulluğun iki alameti olmalarından yahut Allah'ın onları böyle kılmasındandır.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ تَفْرِيعٌ عَلَى كَوْنِهِمَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ، وَأَنَّ السَّعْيَ بَيْنَهُمَا فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مِنَ الْمَنَاسِكِ فَلَا يُرِيبُهُ مَا حَصَلَ فِيهِمَا مِنْ صُنْعِ الْجَاهِلِيَّةِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُقَدَّسَ لَا يُزِيلُ تَقْدِيسَهُ مَا يَحُفُّ بِهِ من سيء الْعَوَارِضِ، وَلِذَلِكَ نَبَّهَ بِقَوْلِهِ فَلا جُناحَ عَلَى نَفْيِ مَا اخْتَلَجَ فِي نُفُوسِهِمْ بَعْدَ الْإِسْلَامِ كَمَا فِي حَدِيثِ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂.
{ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ } “Artık kim Beyt'i haccederse” kavli, o ikisinin Allah'ın nişanelerinden olması ve hac ile umrede aralarında sa'y etmenin menâsikten bulunması esasına dayanır; dolayısıyla cahiliye döneminde oralarda yapılan şeyler kimseyi şüpheye düşürmemelidir, zira mukaddes bir şeyin kudsiyetini, ona arız olan kötü durumlar ortadan kaldırmaz. Bu sebeple: { فَلا جُناحَ } “Günah yoktur” buyurarak, tıpkı Urve'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklettiği hadiste olduğu gibi İslam'dan sonra içlerinde doğan tereddüdü nefyetmeye dikkat çekmiştir.
وَالْجُنَاحُ بِضَمِّ الْجِيمِ الْإِثْمُ مُشْتَقٌّ مِنْ جَنَحَ إِذَا مَالَ لِأَنَّ الْإِثْمَ يَمِيلُ بِهِ الْمَرْءُ عَنْ طَرِيقِ الْخَيْرِ، فَاعْتَبَرُوا فِيهِ الْمَيْلَ عَنِ الْخَيْرِ عَكْسَ اعْتِبَارِهِمْ فِي حَنَفٍ أَنَّهُ مَيْلٌ عَنِ الشَّرِّ إِلَى الْخَيْرِ.
Cunâh (الْجُنَاح), cîm harfinin dammesiyle günahtır; meyletti anlamındaki ceneha (جَنَحَ) fiilinden türemiştir, çünkü günah sebebiyle insan hayır yolundan sapıp meyleder. Onlar bu kelimede hayırdan sapmayı muteber saymışlardır; tıpkı hanef (حَنَف) kelimesinde şerden hayra yönelmeyi muteber saydıkları gibi.
وَالْحَجُّ اسْمٌ فِي اللُّغَةِ لِلْقَصْدِ وَفِي الْعرف غلب عَلَى قَصْدِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ الَّذِي بِمَكَّةَ لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ بِالطَّوَافِ وَالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ وَالْإِحْرَامِ وَلِذَلِكَ صَارَ بِالْإِطْلَاقِ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فِي هَذَا الْمَعْنَى جِنْسًا بِالْغَلَبَةِ كَالْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» «وَهُمَا (أَيِ الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ) فِي الْمَعَانِي كَالنَّجْمِ وَالْبَيْتِ فِي الذَّوَاتِ » ، فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى ذِكْرِ مُضَافٍ إِلَيْهِ إِلَّا فِي مَقَامِ الِاعْتِنَاءِ بِالتَّنْصِيصِ وَلِذَلِكَ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مَقْطُوعًا عَنِ الْإِضَافَةِ نَحْوَ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ إِلَى قَوْلِهِ:
Hac (الْحَجُّ), lügatte kastetmek/yönelmek manasında bir isimdir. Örfte ise tavaf, Arafat'ta vakfe ve ihram ile orada Yüce Allah'a ibadet etmek maksadıyla Mekke'deki Beyt-i Harâm'a yönelmeye galebe çalmıştır (baskın anlamı olmuştur). Bu sebeple mutlak kullanıldığında bu anlamda örfî bir hakikat, tıpkı galebe yoluyla alem gibi galebe yoluyla cins [ismi] haline gelmiştir. Bu yüzden el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «O ikisi (yani hac ve umre), manalarda; zâtlarda en-Necm ve el-Beyt gibidir». Dolayısıyla açıkça belirtmeye ihtimam gösterilen durumlar müstesna, [kendisine tamlanan] bir muzafun ileyh zikretmeye ihtiyaç duyulmaz. İşte bu sebeple Kur'an'da: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır” kavlinden şu kavline kadar izafetsiz (yalın) olarak gelmiştir:
وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ [الْبَقَرَة: ١٩٧] ، وَوَرَدَ مُضَافًا فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمرَان: ٩٧] لِأَنَّهُ مَقَامُ ابْتِدَاءِ تَشْرِيعٍ فَهُوَ مَقَامُ بَيَانٍ وَإِطْنَابٍ. وَفِعْلُ حَجَّ بِمَعْنَى قَصَدَ لَمْ يَنْقَطِعْ عَنِ الْإِطْلَاقِ عَلَى الْقَصْدِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فَلِذَلِكَ كَانَ ذِكْرُ الْمَفْعُولِ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ. وَأَمَّا صِحَّةُ قَوْلِكَ حَجَّ فُلَانٌ
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır”dan: { وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Hacda kavga yoktur” [Bakara 197] kavline kadar böyle vaki olmuş; { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Beyt'i haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” [Âl-i İmrân 97] kavlinde ise izafetle gelmiştir, çünkü orası teşriin başlangıç makamıdır ve açıklama ile itnap (detaylandırma) makamıdır. Kasd anlamındaki hacce (حَجَّ) fiilinin Arap kelâmında mutlak kasıt anlamında kullanımı da kesilmemiştir; bu sebeple mef'ûlün (tümlecin) zikredilmesi beyanı artırmak içindir. Bir kimsenin 'falan hacsetti' (حَجَّ فُلَانٌ) demesinin geçerli olmasına
وَقَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا»
ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz Allah size haccı farz kıldı, artık haccediniz» kavline gelince;
بِدُونِ ذِكْرِ الْمَفْعُولِ فَذَلِكَ حَذْفٌ لِلتَّعْوِيلِ عَلَى الْقَرِينَةِ فَغَلَبَةُ إِطْلَاقِ الْفِعْلِ عَلَى قَصْدِ الْبَيْتِ أَقَلُّ مِنْ غَلَبَةِ إِطْلَاقِ اسْمِ الْحَجِّ عَلَى ذَلِكَ الْقَصْدِ.
burada mef'ûlün zikredilmemesi karineye dayanarak yapılan bir haziftir (düşürmedir); zira fiilin Beyt'e yönelme anlamında galip olarak kullanımı, hac isminin bu kasıt üzerinde galip olarak kullanımından daha azdır.
وَالْعُمْرَةُ اسْمٌ لِزِيَارَةِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الْحَجِّ أَوْ فِي وَقْتِهِ بِدُونِ حُضُورِ عَرَفَةَ فَالْعُمْرَةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَجِّ مِثْلُ صَلَاةِ الْفَذِّ بِالنِّسْبَةِ لِصَلَاةِ الْجَمَاعَةِ، وَهِيَ بِصِيغَةِ الِاسْمِ عَلَمُ الْغَلَبَةِ عَلَى زِيَارَةِ الْكَعْبَةِ، وَفِعْلُهَا غَلَبَ عَلَى تِلْكَ الزِّيَارَةِ تَبَعًا لِغَلَبَةِ الِاسْمِ فَسَاوَاهُ فِيهَا وَلِذَلِكَ لَمْ يُذْكَرِ الْمَفْعُولُ هُنَا وَلَمْ يُسْمَعْ، وَالْغَلَبَةُ عَلَى كُلِّ حَالٍ لَا تَمْنَعُ مِنَ الْإِطْلَاقِ الْآخَرِ نَادِرًا.
Umre (الْعُمْرَةُ), hac vakti dışında veya hac vaktinde Arafat'ta bulunmaksızın Beyt-i Harâm'ı ziyaret etmenin adıdır; dolayısıyla umrenin hacca nispeti, tek başına kılınan namazın cemaatle kılınan namaza nispeti gibidir. İsim kalıbıyla Kâbe ziyaretine galebe yoluyla alem olmuştur; fiili de ismin bu galebesine tabi olarak o ziyarete galip gelmiş ve bu hususta ona denk olmuştur. Bundan dolayı burada mef'ûl zikredilmemiş ve işitilmemiştir. Ne var ki bu galebe, nadiren de olsa diğer [lügat] manasında kullanılmasına engel değildir.
وَنَفْيُ الْجُنَاحِ عَنِ الَّذِي يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ كَوْنِهِ غَيْرَ مَنْهِيٍّ عَنْهُ فَيُصَدِّقُ بِالْمُبَاحِ وَالْمَنْدُوبِ، وَالْوَاجِبِ وَالرُّكْنِ، لِأَنَّ الْمَأْذُونَ فِيهِ يُصَدِّقُ بِجَمِيعِ الْمَذْكُورَاتِ فَيَحْتَاجُ فِي إِثْبَاتِ حُكْمِهِ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ وَلِذَلِكَ قَالَتْ عَائِشَةُ لِعُرْوَةَ «لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَقَالَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا» ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» إِنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ إِبَاحَةٌ لِلْفِعْلِ وَقَوْلُهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَنْ لَا تَفْعَلَ إِبَاحَةٌ لِتَرْكِ الْفِعْلِ فَلَمْ يَأْتِ هَذَا اللَّفْظُ لِإِبَاحَةِ تَرْكِ الطَّوَافِ وَلَا فِيهِ دَلِيلٌ عَلَيْهِ وَإِنَّمَا جَاءَ لِإِفَادَةِ إِبَاحَةِ
Safâ ile Merve arasında tavaf eden (sa'y eden) kimseden günahın nefyedilmesi, onun yasaklanmış olmadığını ifade etmekten öteye geçmez; dolayısıyla mubah, mendup, vacip ve rükün olan hükümlerin hepsiyle örtüşür. Çünkü izin verilen fiil, zikredilenlerin tamamına uyar; bu sebeple hükmünün tespiti için başka bir delile ihtiyaç duyar. Bundan dolayı Âişe, Urve'ye: «Eğer senin dediğin gibi olsaydı: 'O ikisini tavaf etmemesinde bir günah yoktur' buyururdu» demiştir. İbnü'l-Arabî Ahkâmu'l-Kur'ân'da şöyle der: Bir kimsenin 'Bunu yapmanda sana günah yoktur' demesi o fiili işlemeyi mubah kılar; 'Bunu yapmamanda sana günah yoktur' demesi ise o fiili terk etmeyi mubah kılar. Dolayısıyla bu lafız tavafı terk etmenin mubahlığı için gelmemiştir ve onda buna dair bir delil de yoktur; bilakis bu lafız sadece,
الطَّوَافِ لِمَنْ كَانَ تَحَرَّجَ مِنْهُ فِي الْجَاهِلِيَّة أَو لمن كَانَ يَطُوفُ بِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَصْدًا لِلْأَصْنَامِ الَّتِي كَانَتْ فِيهِ اه.
cahiliye döneminde bundan çekinen yahut cahiliyede oradaki putları kastetmek maksadıyla aralarında tavaf eden kimseler için tavafın mubah olduğunu bildirmek üzere gelmiştir (iktibas sonu).
وَمُرَادُهُ أَنَّ لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ نَصٌّ فِي نَفْيِ الْإِثْمِ عَنِ الْفَاعِلِ وَهُوَ صَادِقٌ بِالْإِبَاحَةِ وَالنَّدْبِ وَالْوُجُوبِ فَهُوَ فِي وَاحِدٍ مِنْهَا مُجْمَلٌ، بِخِلَافِ لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَنْ لَا تَفْعَلَ فَهُوَ نَصٌّ فِي نَفْيِ الْإِثْمِ التَّالِي وَهُوَ صَادِقٌ بِحُرْمَةِ الْفِعْلِ وَكَرَاهِيَتِهِ فَهُوَ فِي أَحَدِهِمَا مُجْمَلٌ، نَعَمْ إِنَّ التَّصَدِّيَ لِلْإِخْبَارِ بِنَفْيِ الْإِثْمِ عَنْ فَاعِلِ شَيْءٍ يَبْدُو مِنْهُ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ مَظِنَّةٌ لِأَنْ يَكُونَ مَمْنُوعًا هَذَا عُرْفُ اسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ فَقَوْلُكَ لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ فِي فِعْلِ كَذَا ظَاهِرٌ فِي الْإِبَاحَةِ بِمَعْنَى اسْتِوَاءِ الْوَجْهَيْنِ دُونَ النَّدْبِ وَالْوُجُوبِ إِذْ لَا يَعْمِدُ أَحَدٌ إِلَى وَاجِبٍ أَوْ فَرْضٍ أَوْ مَنْدُوبٍ
Onun muradı şudur: 'Bunu yapmanda sana günah yoktur' sözü, o işi yapandan günahı nefyetmede nassdır (açıktır); bu da mubahlık, nedb (mendupluk) ve vücûb (farzlık) ile örtüşür, dolayısıyla bunlardan herhangi birine göre mücmeldir. 'Bunu yapmamanda sana günah yoktur' sözü ise terk edenden günahı nefyetmede nassdır; bu da fiilin haramlığı ve mekruhluğu ile örtüşür, dolayısıyla ikisinden biri hakkında mücmeldir. Evet, bir fiili işleyen kimseden günahın nefyedildiğini bildirmeye yönelmek, o fiilin yasaklanmış olabileceği zannını uyandırır; kelâmın kullanım örfü böyledir. Dolayısıyla senin 'Falan fiili işlemende sana günah yoktur' demen, nedb ve vücûba değil, iki tarafın eşitliği manasındaki ibahaya (mubahlığa) zâhirdir; zira hiç kimse vacip, farz veya mendup bir fiili kastederek
فَيَقُولُ فِيهِ إِنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي فِعْلِهِ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ فَهِمَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ مِنَ الْآيَةِ عَدَمَ فَرْضِيَّةِ السَّعْيِ، وَلَقَدْ أَصَابَ فَهْمًا مِنْ حَيْثُ اسْتِعْمَالُ اللُّغَةِ لِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ، غَيْرَ أَنَّ هُنَا سَبَبًا دَعَا لِلتَّعْبِيرِ بِنَفْيِ الْإِثْمِ عَنِ السَّاعِي وَهُوَ ظَنُّ كَثِيرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ فِي ذَلِكَ إِثْمًا، فَصَارَ الدَّاعِي لِنَفْيِ الْإِثْمِ عَنِ السَّاعِي هُوَ مُقَابَلَةَ الظَّنِّ بِمَا يَدُلُّ عَلَى نَقِيضِهِ مَعَ الْعِلْمِ بِانْتِفَاءِ احْتِمَالِ قَصْدِ الْإِبَاحَةِ بِمَعْنَى اسْتِوَاءِ الطَّرَفَيْنِ بِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ أَوَامِرِ الشَّرِيعَةِ اللَّاحِقَةِ بِنُزُولِ الْآيَةِ أَوِ السَّابِقَةِ لَهَا، وَلِهَذَا قَالَ عُرْوَةُ فِيمَا رَوَاهُ «وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ» يُرِيدُ أَنَّهُ لَا عِلْمَ لَهُ بالسنن وأسبابا النُّزُولِ، وَلَيْسَ مُرَادُهُ مِنْ حَدَاثَةِ سِنِّهِ جَهْلَهُ بِاللُّغَةِ لِأَنَّ اللُّغَةَ يَسْتَوِي فِي إِدْرَاكِ مَفَادَاتِهَا الْحَدِيثُ وَالْكَبِيرُ، وَلِهَذَا أَيْضًا قَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ «بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي» تُرِيدُ ذَمَّ كَلَامِهِ مِنْ جِهَةِ مَا أَدَّاهُ إِلَيْهِ مِنْ سُوءِ فَهْمِ مَقْصِدِ الْقُرْآنِ لَوْ دَامَ عَلَى فَهْمِهِ ذَلِكَ، عَلَى عَادَتِهِمْ فِي الصَّرَاحَةِ فِي قَوْلِ الْحَقِّ، فَصَارَ ظَاهِرُ الْآيَةِ بِحَسَبَ الْمُتَعَارَفِ مُؤَوَّلًا بِمَعْرِفَةِ سَبَبِ التَّصَدِّي لِنَفْيِ الْإِثْمِ عَنِ الطَّائِفِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ.
'Bunu yapmanızda size bir günah yoktur' demez. İşte bundan dolayı Urve b. ez-Zübeyr ayetten sa'yın farz olmadığını anlamıştır. O, dilin kullanımı açısından doğru bir anlayışa varmıştı; çünkü o Arap dilini bilenlerdendi. Ne var ki burada sa'y edenden günahın nefyedilmesi ifadesini gerektiren bir sebep vardı; o da Müslümanların çoğunun bunda günah olduğunu zannetmesiydi. Böylece sa'y edenden günahı nefyetmenin sebebi, bu zannı onun zıddına delalet eden bir ifadeyle karşılamak oldu; bununla birlikte ayetin inişinden sonraki veya önceki şeriat emirlerinden bilinen hususlarla iki tarafın eşitliği anlamındaki ibahanın kastedilmediği de bilinmekteydi. İşte bu sebeple Urve rivayetinde: «Ben o günlerde genç yaştaydım» demiştir; yani sünnetleri ve esbâb-ı nüzulü (iniş sebeplerini) bilmiyordum demek istemiştir. Yaşının küçüklüğünden kastı dili bilmemesi değildir; zira dildeki anlamları kavramada genç ile yaşlı birdir. Yine bu sebeple Âişe ona: «Ey kız kardeşimin oğlu, ne kötü söyledin!» demiştir; eğer bu anlayışında ısrar etseydi, sözünün Kur'an'ın maksadını yanlış anlamaya götürmesi yönünü kınamak istemiştir; nitekim hakkı söylemedeki açık sözlülükleri onların âdetiydi. Böylece ayetin örfe göre zâhir olan manası, Safâ ile Merve arasında tavaf edenden günahın nefyedilmesine yönelmenin sebebinin bilinmesiyle tevil edilmiş oldu.
فَالْجُنَاحُ الْمَنْفِيُّ فِي الْآيَةِ جُنَاحٌ عَرَضَ لِلسَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا والمروة فِي وَقت نَصْبِ إِسَافٍ وَنَائِلَةَ عَلَيْهِمَا وَلَيْسَ لِذَاتِ السَّعْيِ، فَلَمَّا زَالَ سَبَبُهُ زَالَ الْجُنَاحُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ayetten nefyedilen günah; bizzat sa'yın kendisi için değil, üzerlerine İsâf ve Nâile putlarının dikildiği dönemde Safâ ile Merve arasında sa'y etmeye arız olan bir günahtır. Sebebi ortadan kalkınca, tıpkı Yüce Allah'ın:
فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ [النِّسَاء: ١٢٨] فَنَفَى الْجُنَاحَ عَنِ التَّصَالُحِ وَأَثْبَتَ لَهُ أَنَّهُ خَيْرٌ فَالْجُنَاحُ الْمَنْفِيُّ عَنِ الصُّلْحِ مَا عَرَضَ قَبْلَهُ مِنْ أَسْبَابِ النُّشُوزِ وَالْإِعْرَاضِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَة: ١٨٢] مَعَ أَنَّ الْإِصْلَاحَ بَيْنَهُمْ مُرَغَّبٌ فِيهِ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِيمَا نَقَصَ مِنْ حَقِّ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ وَهُوَ إِثْمٌ عَارِضٌ.
{ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Aralarında anlaşarak barışmalarında ikisine de bir günah yoktur; barış daha hayırlıdır” [Nisâ 128] kavlinde olduğu gibi günah da ortadan kalkmıştır. Burada aralarını düzeltmekten günahı nefyetmiş ve onun hayırlı olduğunu belirtmiştir; dolayısıyla sulhten nefyedilen günah, ondan önce arız olan geçimsizlik ve yüz çevirme sebepleridir. Bunun bir benzeri de: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim vasiyet edenin bir haksızlık veya günaha girmesinden endişe edip aralarını düzeltirse, ona bir günah yoktur” [Bakara 182] kavlidir; aralarını düzeltmeye teşvik edilmiş olmasına rağmen buradaki murad, iki taraftan birinin hakkından eksilen hususta ona bir günah olmadığıdır ki bu da arızî bir günahtır.
وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُمَا بِأَنَّهُمَا مِنْ شَعَائِرِ
Ayet, Safâ ile Merve'nin Allah'ın nişanelerinden olduğunu haber vermek suretiyle bu ikisi arasında sa'y etmenin vücûbuna (farziyetine) delalet etmektedir.
اللَّهِ فَلِأَجْلِ هَذَا اخْتَلَفْتِ الْمَذَاهِبُ فِي حُكْمِ السَّعْيِ فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ إِلَى أَنَّهُ فَرْضٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَالْجُمْهُورِ، وَوَجْهُهُ أَنَّهُ مِنْ أَفْعَالِ الْحَجِّ وَقَدِ اهْتَمَّ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ وَبَادَرَ إِلَيْهِ كَمَا فِي حَدِيث «الصَّحِيحَيْنِ» و «الْمُوَطَّأ» فَلَمَّا تَرَدَّدَ فِعْلُهُ بَيْنَ السُّنِّيَّةِ وَالْفَرْضِيَّةِ قَالَ مَالِكٌ بِأَنَّهُ فَرْضُ قَضَاءٍ لَحِقَ الِاحْتِيَاطَ وَلِأَنَّهُ فِعْلٌ بِسَائِرِ الْبَدَنِ مِنْ خَصَائِصِ الْحَجِّ لَيْسَ لَهُ مَثِيلٌ مَفْرُوضٌ فَيُقَاسُ عَلَى الْوُقُوفِ وَطَوَافِ الْإِفَاضَةِ وَالْإِحْرَامِ، بِخِلَافِ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ فَإِنَّهُمَا فِعْلٌ لَيْسَ مِنْ خَصَائِصِ الْحَجِّ لِأَنَّهُ صَلَاةٌ، وَبِخِلَافِ تَرْكِ لُبْسِ الْمَخِيطِ فَإِنَّهُ تَرْكٌ، وَبِخِلَافِ رَمْيِ الْجِمَارِ فَإِنَّهُ فِعْلٌ بَعُضْوٍ وَهُوَ الْيَدُ. وَقَوْلِي لَيْسَ لَهُ مَثِيلٌ مَفْرُوضٌ
[Allah'ın] şeâirindendir. İşte bundan dolayı mezhepler sa'yın hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik -rahimehullâh- kendisinden gelen iki rivayetin en meşhurunda sa'yın haccın rükünlerinden bir farz olduğu görüşüne varmıştır ki bu, Şâfiî'nin, Ahmed'in ve cumhurun da kavlidir. Bunun gerekçesi; onun hac fiillerinden olması, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîhayn ve el-Muvatta' hadisinde geçtiği üzere ona önem verip hemen ona yönelmesidir. Onun fiili sünnet ile farziyet arasında tereddütlü olunca, Mâlik ihtiyat gereği onun farz olduğuna hükmetmiştir. Bir de bedenin tamamıyla yapılan, hacca has olan ve farz kılınmış bir benzeri bulunmayan bir fiil olduğu için vakfeye, ifâza tavafına ve ihrama kıyas edilir. Tavafın iki rekâtı bundan farklıdır; zira o namaz olduğu için hacca has bir fiil değildir. Dikişli elbise giymeyi terk etmek bundan farklıdır; zira o bir terktir. Şeytan taşlamak (remy-i cimâr) bundan farklıdır; zira o tek bir organla, yani elle yapılan bir fiildir. Benim "farz kılınmış bir benzeri bulunmayan" sözüm ise,
لِإِخْرَاجِ طَوَافِ الْقُدُومِ فَإِنَّهُ وَإِنْ كَانَ فِعْلًا بِجَمِيعِ الْبَدَنِ إِلَّا أَنه بِهِ مَثِيلٌ مَفْرُوضٌ وَهُوَ الْإِفَاضَةُ فَأَغْنَى عَنْ جَعْلِهِ فَرْضًا، وَلِقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ» (١) ، وَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ فِي الْوُجُوبِ، وَالْأَصْلُ أَنَّ الْفَرْضَ وَالْوَاجِبَ مُتَرَادِفَانِ عِنْدَنَا فِي الْحَجِّ، فَالْوَاجِبُ دُونَ الْفَرْضِ لَكِنَّ الْوُجُوبَ الَّذِي هُوَ مَدْلُولُ الْأَمْرِ مُسَاوٍ لِلْفَرْضِ.
kudüm tavafını hariç tutmak içindir; zira o, bütün bedenle yapılan bir fiil olsa da onun farz kılınmış bir benzeri vardır ki o da ifâza tavafıdır, dolayısıyla [kudüm tavafını] farz kılmaya ihtiyaç kalmamıştır. Bir de hadisteki: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ» “Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'y etmeyi yazdı (farz kıldı)” (١) sözü nedeniyledir. Emir zahiren vücûb (farziyet/vaciblik) ifade eder. Asıl olan ise, bizde hac bahsinde farz ile vacibin eş anlamlı olmasıdır. Bu sebeple [diğer konularda] vacip farzın altında kalsa da, emrin medlûlü olan vücûb farza denktir.
وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهُ وَاجِبٌ يَنْجَبِرُ بِالنُّسُكِ وَاحْتَجَّ الْحَنَفِيَّةُ لِذَلِكَ بِأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ بِدَلِيلٍ قَطْعِيٍّ فِي الدَّلَالَةِ فَلَا يَكُونُ فَرْضًا بَلْ وَاجِبًا لِأَنَّ الْآيَةَ قَطْعِيَّةُ الْمَتْنِ فَقَطْ وَالْحَدِيثُ ظَنِّيٌّ فِيهِمَا، وَالْجَوَابُ أَن مَجْمُوع الظَّوَاهِر مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ يَدُلُّ عَلَى الْفَرْضِيَّةِ وَإِلَّا فَالْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ لَا دَلِيلَ عَلَى فَرْضِيَّتِهِ وَكَذَلِكَ الْإِحْرَامُ فَمَتَى يَثْبُتُ هَذَا النَّوْعُ الْمُسَمَّى عِنْدَهُمْ بِالْفَرْضِ؟ وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ إِلَى أَنَّهُ سُنَّةٌ.
Ebû Hanîfe ise onun kurbanla telafi edilen bir vacip olduğu görüşüne varmıştır. Hanefîler buna delil olarak, sa'yın delaleti kat'î bir delille sabit olmadığını, dolayısıyla farz değil ancak vacip olacağını ileri sürmüşlerdir; zira ayet sadece metin bakımından kat'îdir, hadis ise her iki bakımdan da zannîdir. Cevap şudur: Söz ve fiilden meydana gelen zahirlerin bütünü farziyete delalet eder; aksi takdirde Arafat vakfesinin ve aynı şekilde ihramın da farziyetine dair delil bulunamazdı; o halde onlara göre farz diye isimlendirilen bu tür ne zaman sabit olur? Selef'ten bir topluluk ise onun sünnet olduğu görüşüne varmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِمَا أَفَادَتْهُ الْآيَةُ مِنَ الْحَثِّ عَلَى السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ بِمَفَادِ قَوْلِهِ: مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ، وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ الْإِتْيَانُ بِحُكْمٍ كُلِّيٍّ فِي أَفْعَالِ الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا مِنْ فَرَائِضَ وَنَوَافِلَ أَوْ نَوَافِلَ فَقَطْ فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ خَيْراً خُصُوصَ السَّعْيِ لِأَنَّ خَيْرًا نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ فَهِيَ عَامَّةٌ وَلِهَذَا عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ بِالْوَاوِ دُونَ الْفَاءِ لِئَلَّا يَكُونَ الْخَيْرُ قَاصِرًا عَلَى الطَّوَافِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ } “Kim gönlünden koparak bir hayır işlerse, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” kavli, ayetin: { مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Allah'ın nişanelerindendir” ifadesinin sağladığı anlam ile Safâ ve Merve arasında sa'y etmeye teşvik etmesi üzerine bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür). Bu fezlekeden maksat; farzlar ve nafileler veya sadece nafileler olsun, bütün hayır fiilleri hakkında küllî bir hüküm getirmektir. Dolayısıyla { خَيْراً } “bir hayır” ifadesinden maksat yalnızca sa'y değildir; çünkü “hayr” kelimesi şart bağlamında nekre (belirsiz) gelmiştir ve dolayısıyla umum (genellik) ifade eder. Bu yüzden, hayrın yalnızca Safâ ve Merve arasındaki tavafa has kalmaması için cümle 'fâ' ile değil 'vâv' ile atfedilmiştir.
بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ الصِّيَامِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ [الْبَقَرَة: ١٨٤] لِأَنَّهُ أُرِيدَ هُنَالِكَ بَيَانُ أَنَّ الصَّوْمَ مَعَ وُجُودِ الرُّخْصَةِ فِي الْفِطْرِ أَفْضَلُ مِنْ تَرْكِهِ أَوْ أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى إِطْعَامِ مِسْكِينٍ أَفْضَلُ مِنَ الِاقْتِصَارِ عَلَيْهِ كَمَا سَيَأْتِي.
Oruç ayetindeki: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Ona gücü yetenlere bir yoksulu doyuracak fidye gerekir. Kim de gönlünden koparak bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” [Bakara 184] kavli ise böyle değildir; çünkü orada, oruç tutmama ruhsatı bulunmakla birlikte oruç tutmanın onu terk etmekten daha efdal olduğunu veya bir yoksulu doyurmaktan fazlasını vermenin sadece bununla yetinmekten daha efdal olduğunu açıklamak kastedilmiştir; nitekim gelecektir.
وَتَطَوَّعَ يُطْلَقُ بِمَعْنَى فَعَلَ طَاعَةً وَتَكَلَّفَهَا، وَيُطْلَقُ مُطَاوِعُ طَوَّعَهُ أَيْ جَعَلَهُ مُطِيعًا فَيَدُلُّ عَلَى مَعْنَى التَّبَرُّعِ غَالِبًا لِأَنَّ التَّبَرُّعَ زَائِدٌ فِي الطَّاعَةِ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَانْتِصَابُ خَيْراً عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ أَيْ تَطَوَّعَ بِخَيْرٍ أَوْ بِتَضْمِينِ تَطَوَّعَ مَعْنَى فَعَلَ أَوْ أَتَى. وَلَمَّا كَانَتِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا فَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ مِنَ التَّطَوُّعِ أَيْ مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ لِأَنَّهَا لِإِفَادَةِ حُكْمٍ كُلِّيٍّ بَعْدَ ذِكْرِ تَشْرِيعٍ عَظِيمٍ، عَلَى أَنَّ تَطَوَّعَ لَا يَتَعَيَّنُ لِكَوْنِهِ بِمَعْنَى تَبَرَّعَ بَلْ يَحْتَمِلُ مَعْنَى أَتَى بِطَاعَةٍ أَوْ تَكَلَّفَ طَاعَةً.
Tetavva'a (تَطَوَّعَ) fiili, bir itaatte bulunmak ve ona gayretle sarılmak anlamında kullanıldığı gibi, onu itaatkâr kıldı manasındaki tavve'ahû (طَوَّعَهُ) fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olarak da kullanılır; bu takdirde çoğunlukla teberru (gönüllü olarak fazladan yapma) anlamına delalet eder, zira teberru itaatte bir ziyadeliktir. Her iki yaklaşıma göre de { خَيْراً } kelimesinin mansub oluşu cer harfinin hazfedilmesiyledir (nez'u'l-hâfız); yani bir hayrı gönüllü olarak yaptı (تَطَوَّعَ بِخَيْرٍ) takdirindedir yahut tetavva'a fiilinin yaptı (فَعَلَ) veya yerine getirdi (أَتَى) anlamını tazmin etmesiyledir. Bu cümle bir fezleke (tamamlayıcı genel hüküm) olduğundan, sa'yin tatavvudan yani mendub amellerden olduğuna dair bir delalet içermez; zira bu [cümle], azametli bir teşriin zikrinin akabinde küllî bir hüküm bildirmek içindir. Kaldı ki tetavva'a fiilinin sırf teberru etti (gönüllü fazladan yaptı) anlamına gelmesi zorunlu değildir; bilakis bir itaati yerine getirdi veya bir itaate gayretle sarıldı manasına da ihtimali vardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَمَنْ تَطَوَّعَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ يَطَّوَّعْ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ وَيَاءِ الْغَيْبَةِ وَجَزْمِ الْعَيْنِ.
Cumhur { وَمَنْ تَطَوَّعَ } lafzını mazi sîgasıyla okumuştur; Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise muzari sîgasıyla, gaib 'yâ'sı ve 'ayn' harfinin cezmiyle { يَطَّوَّعْ } şeklinde okumuşlardır.
ومِنْ هُنَا شَرْطِيَّةٌ بِدَلِيلِ الْفَاءِ فِي جَوَابِهَا. وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ دَلِيلُ الْجَوَابِ إِذِ التَّقْدِيرُ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا جُوزِيَ بِهِ لِأَنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ أَيْ لَا يُضِيعُ أَجْرَ مُحْسِنٍ، عَلِيمٌ لَا يَخْفَى عَنْهُ إِحْسَانُهُ، وَذَكَرَ الْوَصْفَيْنِ لِأَنَّ تَرْكَ الثَّوَابِ عَنِ الْإِحْسَانِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ جُحُودٍ لِلْفَضِيلَةِ أَوْ جَهْلٍ بِهَا فَلِذَلِكَ نُفِيَا بِقَوْلِهِ: شاكِرٌ عَلِيمٌ وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ شاكِرٌ هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ شَبَّهَ شَأْنَ اللَّهِ فِي جَزَاءِ الْعَبْدِ عَلَى الطَّاعَةِ بِحَالِ الشَّاكِرِ لِمَنْ أَسْدَى إِلَيْهِ نِعْمَةً، وَفَائِدَةُ هَذَا التَّشْبِيهِ تَمْثِيلُ تَعْجِيلِ الثَّوَابِ وَتَحْقِيقِهِ لِأَنَّ حَالَ الْمُحْسَنِ إِلَيْهِ أَنْ يُبَادِرَ بشكر المحسن.
Buradaki { مَنْ } şart edatıdır; delili ise cevabındaki 'fâ' harfidir. { فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” kavli cevabın delilidir. Zira takdiri şöyledir: Kim bir hayrı gönülden yaparsa onunla mükâfatlandırılır; çünkü Allah şâkirdir, yani iyilik yapanın ecrini zayi etmez; alîmdir, onun iyiliği Kendisine gizli kalmaz. Bu iki sıfat zikredilmiştir, çünkü iyiliğe mükâfat vermemek ancak erdemi inkâr etmekten yahut onu bilmemekten kaynaklanır; bu sebeple o ikisi { شاكِرٌ عَلِيمٌ } kavliyle nefyedilmiştir. Bana göre daha açık olan şudur: Buradaki { شاكِرٌ } temsîlî bir istiaredir; Allah'ın kulun itaatine mükâfat vermedeki şânı, kendisine bir nimet bağışlayana teşekkür edenin haline benzetilmiştir. Bu teşbihin faydası, mükâfatın peşin verilmesini ve gerçekleşmesini somutlaştırmaktır; çünkü kendisine iyilik yapılan kimsenin hali, iyilik yapana hemen teşekkür etmektir.
[١٥٩، ١٦٠]
[159, 160]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٥٩ إِلَى ١٦٠]
[Bakara Suresi (2), 159'dan 160'a Kadar Olan Ayetler]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) } “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, biz onu Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya; işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilen herkes lanet eder. (159) Ancak tövbe edenler, ıslah edenler ve [gizlediklerini] açıklayanlar müstesnadır. İşte ben onların tövbesini kabul ederim. Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametli olanım. (160)”
عَوْدٌ بِالْكَلَامِ إِلَى مَهْيَعِهِ الَّذِي فُصِلَ عَنْهُ بِمَا اعْتَرَضَ مِنْ شَرْعِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا.
[Bu ayetler], daha önce bildiğin üzere Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin meşru kılınmasına dair araya giren hususla kesilmiş olan asıl mecrasına sözün geri dönmesidir.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ إِنَّ هَاتِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عُلَمَاءِ الْيَهُودِ فِي كَتْمِهِمْ دَلَائِلَ صِدْقِ النَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِفَاتِهِ وَصِفَاتِ دِينِهِ الْمَوْجُودَةِ فِي التَّوْرَاةِ وَفِي كَتْمِهِمْ آيَةَ الرَّجْمِ، وَهُوَ يَقْتَضِي
Müfessirler bu ayetin, Yahudi âlimlerinin Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunun delillerini, sıfatlarını, Tevrat'ta bulunan dininin vasıflarını ve recm ayetini gizlemeleri hakkında indiğini söylemişlerdir. Bu da gerektirir ki,
أَنْ اسْمُ الْمَوْصُولِ لِلْعَهْدِ فَإِنَّ الْمَوْصُول يَأْتِي لِمَا يَأْتِي لَهُ الْمُعَرَّفُ بِاللَّامِ وَعَلَيْهِ فَلَا عُمُومَ هُنَا، وَأَنَا أَرَى أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْمَوْصُولِ هُنَا لِلْجِنْسِ فَهُوَ كَالْمُعَرَّفِ بِلَامِ الِاسْتِغْرَاقِ فَيَعُمُّ وَيَكُونُ مِنَ الْعَامِّ الْوَارِدِ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ وَلَا يُخَصَّصُ بِسَبَبِهِ وَلَكِنَّهُ يَتَنَاوَلُ أَفْرَادَ سَبَبِهِ تَنَاوُلًا أَوَّلِيًّا أَقْوَى مِنْ دَلَالَتِهِ عَلَى بَقِيَّةِ الْأَفْرَادِ الصَّالِحِ هُوَ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهَا لِأَنَّ دَلَالَةَ الْعَامِّ عَلَى صُورَةِ السَّبَبِ قَطْعِيَّةٌ وَدَلَالَتُهُ عَلَى غَيْرِهَا مِمَّا يَشْمَلُهُ مَفْهُومُ الْعَامِّ دَلَالَةٌ ظَنِّيَّةٌ، فَمُنَاسَبَةُ وَقْعِ هَاتِهِ الْآيَةِ بَعْدَ الَّتِي قَبْلَهَا أَنَّ مَا قَبْلَهَا كَانَ مِنَ الْأَفَانِينِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمُتَفَنِّنَةِ عَلَى ذِكْرِ مَا قَابَلَ بِهِ الْيَهُودُ دَعْوَةَ النَّبِيءِ ﷺ وَتَشْبِيهِهِمْ فِيهَا بِحَالِ سَلَفِهِمْ فِي مُقَابَلَةِ دَعْوَةِ أَنْبِيَائِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِلَى مَبْلَغِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٧٥]
ism-i mevsulün ahd için olması gerekir; zira mevsul, harf-i tarifli kelimenin geldiği işlevler için gelir ve buna göre burada umum (genellik) yoktur. Ben ise buradaki ism-i mevsulün cins için olduğunu, dolayısıyla istiğrâk lâmı ile belirlenmiş gibi olup umum ifade ettiğini ve hususi bir sebebe binaen varit olan genel hükümlerden sayıldığını, sebebiyle sınırlandırılamayacağını düşünüyorum. Ancak bu umum, nüzul sebebinin fertlerini, delalet etmeye elverişli olduğu diğer fertlere olan delaletinden daha öncelikli ve daha kuvvetli bir şekilde kapsar; zira genel lafzın nüzul sebebi tablosuna delaleti kat'îdir, genel kavramın kapsadığı diğer hususlara delaleti ise zannîdir. Bu ayetin kendisinden önceki ayetin ardına gelmesinin münasebeti şudur: Bundan öncekiler, Yahudilerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetini ne şekilde karşıladıklarını ve bu hususta onların daha önce kendi peygamberlerinin davetini karşılayan seleflerinin haline benzetilmesini dile getiren çeşitli Kur'an üsluplarından oluşmaktaydı; ta Allah Teâlâ'nın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ } “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirlerdi...” [Bakara 75]
إِلَى قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [الْبَقَرَة: ١٠١] الْآيَةَ وَمَا قَابَلَ بِهِ أَشْبَاهُهُمْ مِنَ النَّصَارَى وَمِنَ الْمُشْرِكِينَ الدَّعْوَةَ الْإِسْلَامِيَّةَ، ثُمَّ أَفْضَى ذَلِكَ إِلَى الْإِنْحَاءِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ قِلَّةَ وَفَائِهِمْ بِوَصَايَا إِبْرَاهِيمَ الَّذِي يَفْتَخِرُونَ بِأَنَّهُمْ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَأَنَّهُمْ سَدَنَةُ بَيْتِهِ فَقَالَ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ [الْبَقَرَة:
kavlinden: { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Onlara Allah katından yanlarındakini tasdik eden bir peygamber gelince, kitap verilenlerden bir zümre fırlatıp attı” [Bakara 101] ayetine kadar ve onların benzerleri olan Hristiyanların ve müşriklerin İslam davetini nasıl karşıladıklarına kadar sürdü. Sonra bu durum, zürriyetinden olmakla ve Beyt'inin hizmetkârı olmakla övündükleri İbrahim'in vasiyetlerine müşriklerin pek az vefa göstermesini kınamaya vardı da: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini menedenden daha zalim kim olabilir?” [Bakara
١١٤] الْآيَاتِ، فَنَوَّهَ بِإِبْرَاهِيمَ وَبِالْكَعْبَةِ وَاسْتِقْبَالِهَا وَشَعَائِرِهَا وَتَخَلَّلَ ذَلِكَ رَدُّ مَا صَدَرَ عَنِ الْيَهُودِ مِنْ إِنْكَارِ اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ١٤٦] (يُرِيدُ عُلَمَاءَهُمْ) ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ بِتَكْمِلَةِ فَضَائِلِ الْكَعْبَةِ وَشَعَائِرِهَا، فَلَمَّا تَمَّ جَمِيعُ ذَلِكَ عَطَفَ الْكَلَامَ إِلَى تَفْصِيلِ مَا رَمَاهُمْ بِهِ إِجْمَالًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا إِلَخْ، وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ فِي الْخَطَابَةِ هِيَ إِيفَاءُ الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ حَقَّهُ وَتَقْصِيرُ الِاسْتِطْرَادِ وَالِاعْتِرَاضِ الْوَاقِعَيْنِ فِي أَثْنَائِهِ ثُمَّ الرُّجُوعُ إِلَى مَا يُهِمُّ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ مِنْ تَفْصِيلِ اسْتِطْرَادٍ أَوِ اعْتِرَاضٍ تَخَلَّلَ الْغَرَضَ الْمَقْصُودَ.
114] ayetlerini buyurdu. Böylece İbrahim'i, Kâbe'yi, ona yönelmeyi ve onun nişanelerini yüceltti; bu arada Yahudilerden sadır olan Kâbe'ye yönelmeyi inkâr tutumunu reddetmeyi: { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlardan bir fırka, bildikleri halde hakkı gizlerler” [Bakara 146] kavline (âlimlerini kastederek) kadar araya serpiştirdi; sonra bunun peşinden Kâbe'nin faziletlerinin ve nişanelerinin tamamlanmasını getirdi. Bütün bunlar tamamlanınca, sözü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ } kavlinde onlara icmâlî olarak yönelttiği ithamın tafsilatına bağlayarak: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا } ilâ âhir buyurdu. Hitabet sanatındaki bu yöntem, asıl hedeflenen gayenin hakkını tam vermek, onun esnasında meydana gelen istitrat (ara söz) ve itirazları (parantez içi açıklamaları) kısa tutmak, ardından asıl hedeflenen gayenin arasına girmiş olan istitrat veya itirazın tafsilatından dönülmesi önem arz eden kısma geri dönmektir.
فَجُمْلَةُ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ إِلَخِ اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ يَعْرِفُ مِنْهُ السَّامِعُ تَفْصِيلَ مَا تَقَدَّمَ لَهُ إجماله، والتوكيد بإنّ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } ilâ âhir cümlesi, dinleyicinin daha önce kendisine özetlenen şeyin ayrıntısını öğreneceği yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf-ı kelâm); inne (إِنَّ) ile yapılan pekiştirme ise yalnızca bu habere verilen önemden ötürüdür.
وَالْكَتْمُ وَالْكِتْمَانُ عَدَمُ الْإِخْبَارِ بِمَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُخْبَرَ بِهِ مِنْ حَادِثٍ مَسْمُوعٍ أَوْ مَرْئِيٍّ وَمِنْهُ كَتْمُ السِّرِّ وَهُوَ الْخَبَرُ الَّذِي تُخْبِرُ بِهِ غَيْرَكَ وَتَأْمُرَهُ بِأَنْ يَكْتُمَهُ فَلَا يُخْبِرُهُ غَيْرَهُ.
Ketm (كَتْم) ve kitmân (كِتْمَان), duyulan veya görülen bir hadiseden haber verilmesi gereken şeyi bildirmemektir; ketmü's-sırr (sırrı saklamak) da bundandır ki o da başkasına anlattığın ve gizlemesini, başkasına söylememesini emrettiğin haberdir.
وَعَبَّرَ فِي: يَكْتُمُونَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ فِي الْحَالِ كَاتِمُونَ لِلْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى، وَلَوْ وَقَعَ بِلَفْظِ الْمَاضِي لَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّ الْمَعْنِيَ بِهِ قَوْمٌ مَضَوْا مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ إِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَى الْحَاضِرِينَ. وَيُعْلَمُ حُكْمُ الْمَاضِينَ وَالْآتِينَ بِدَلَالَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ لِمُسَاوَاتِهِمْ فِي ذَلِك.
{ يَكْتُمُونَ } fiilinde şimdiki zamanda apaçık delilleri ve hidayeti gizlemekte olduklarına delalet etmesi için muzari fiil kullanılmıştır; eğer mazi lafzıyla gelseydi dinleyici, bununla kastedilenin geçmişte kalmış bir kavim olduğunu zannedebilirdi; oysa maksat hazır bulunanlara karşı hüccet ikame etmektir. Geçmiştekilerin ve gelecektiklerin hükmü ise bu hususta eşit olmaları sebebiyle lahn-ı hitâb (hitabın delaleti) ile bilinir.
وَالْمرَاد بِمَا أَنْزَلْنَا مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ التَّوْرَاةُ مِنَ الدَّلَائِلِ والإرشاد، وَالْمرَاد بِالْكتاب التَّوْرَاةُ.
{ مَا أَنْزَلْنَا } ile murad edilen, Tevrat'ın içerdiği deliller ve irşatlardır; { الْكِتَابِ } ile kastedilen de Tevrat'tır.
وَالْبَيِّنَاتُ جُمَعُ بَيِّنَةٍ وَهِيَ الْحُجَّةُ وَشَمَلَ ذَلِكَ مَا هُوَ مِنْ أُصُولِ الشَّرِيعَةِ مِمَّا يَكُونُ دَلِيلًا عَلَى أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ، وَيَشْمَلُ الْأَدِلَّةَ الْمُرْشِدَةَ إِلَى الصِّفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَأَحْوَالِ الرُّسُلِ وَأَخْذِ الْعَهْدِ عَلَيْهِمْ فِي اتِّبَاعِ كُلِّ رَسُولٍ جَاءَ بدلائل صدق لَا سِيمَا الرَّسُولُ الْمَبْعُوثُ فِي إِخْوَةِ إِسْرَائِيلَ وَهُمُ الْعَرَبُ الَّذِينَ ظَهَرَتْ بِعْثَتُهُ بَيْنَهُمْ وَانْتَشَرَتْ مِنْهُمْ، وَالْهُدَى هُوَ مَا بِهِ الْهُدَى أَيِ الْإِرْشَادُ إِلَى طَرِيقِ الْخَيْرِ فَيَشْمَلُ آيَاتِ الْأَحْكَامِ الَّتِي بِهَا صَلَاحُ النَّاسِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَصَلَاحِهِمْ فِي مُجْتَمَعِهِمْ.
el-Beyyinât (الْبَيِّنَاتُ), beyyine kelimesinin çoğuludur ve o da hüccettir; bu ifade şeriatın asıllarından olup birçok hükme delil teşkil eden şeyleri kapsadığı gibi, ilahî sıfatlara, peygamberlerin hallerine ve doğruluk delilleriyle gelen her peygambere tâbi olacaklarına dair onlardan misak alınmasına -özellikle de İsrailoğullarının kardeşleri arasında gönderilen ve peygamberliği aralarında zuhur edip onlardan yayılan Araplar içindeki elçiye- kılavuzluk eden delilleri de kapsar. el-Hüdâ (الْهُدَى) ise kendisiyle doğru yol bulunan, yani hayır yoluna ulaştıran kılavuzluktur; dolayısıyla insanların kendi nefislerindeki salahını ve toplumlarındaki salahını sağlayan ahkâm ayetlerini de kapsar.
وَالْكِتْمَانُ يَكُونُ بِإِلْغَاءِ الْحِفْظِ وَالتَّدْرِيسِ وَالتَّعْلِيمِ، وَيَكُونُ بِإِزَالَتِهِ مِنَ الْكِتَابِ أَصْلًا وَهُوَ ظَاهِرُهُ قَالَ تَعَالَى: وَتُخْفُونَ كَثِيراً [الْأَنْعَام: ٩١] ، يَكُونُ بِالتَّأْوِيلَاتِ الْبَعِيدَةِ عَنْ مُرَادِ الشَّارِعِ لِأَنَّ إِخْفَاءَ الْمَعْنَى كِتْمَانٌ لَهُ، وَحَذْفُ مُتَعَلَّقِ يَكْتُمُونَ الدَّالِّ عَلَى الْمَكْتُومِ عَنْهُ لِلتَّعْمِيمِ أَيْ يَكْتُمُونَ ذَلِكَ عَنْ كُلِّ أَحَدٍ لِيَتَأَتَّى نِسْيَانُهُ وَإِضَاعَتُهُ.
Kitmân (gizleme); ezberlemeyi, ders vermeyi ve öğretmeyi ortadan kaldırmakla olur; Kitap'tan aslını silip çıkarmakla olur ki bu onun zahiridir, nitekim Allah Teâlâ: { وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “Birçoğunu da gizliyorsunuz” [En'âm 91] buyurmuştur; Şâriin muradından uzak tevillerle olur, zira manayı gizlemek de onu ketmetmektir. Kendisinden gizlenen kimseye delalet eden { يَكْتُمُونَ } fiilinin müteallakının (tümlecinin) hazfedilmesi umumilik içindir; yani unutulması ve zayi edilmesi meydana gelsin diye onu herkesten gizlerler.
وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مُتَعَلِّقٌ بِ (يَكْتُمُونَ) وَذَكَرَ هَذَا الظَّرْفَ لِزِيَادَةِ التَّفْظِيعِ لِحَالِ الْكِتْمَانِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَتَمُوا الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مَعَ انْتِفَاءِ الْعُذْرِ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَتَمُوا مَا لَمْ يُبَيَّنْ لَهُمْ لَكَانَ لَهُمْ بَعْضُ الْعُذْرِ أَنْ يَقُولُوا كَتَمْنَاهُ لِعَدَمِ اتِّضَاحِ مَعْنَاهُ فَكَيْفَ وَهُوَ قَدْ بُيِّنَ وَوَضَحَ فِي التَّوْرَاةِ.
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ } kavli { يَكْتُمُونَ } fiiline müteallıktır; bu zarfın zikredilmesi gizleme halinin çirkinliğini artırmak içindir. Şöyle ki onlar apaçık delilleri ve hidayeti, bu hususta hiçbir mazeretleri yokken gizlemişlerdir; zira kendilerine açıklanmamış bir şeyi gizlemiş olsalardı, 'anlamı açık olmadığı için gizledik' diyerek bir nebze mazeretleri bulunabilirdi; oysa durum böyle değilken, Tevrat'ta açık ve seçik kılınmışken nasıl gizleyebilirler!
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلنَّاسِ لَامُ التَّعْلِيلِ أَيْ بَيَّنَّاهُ فِي الْكِتَابِ لِأَجْلِ النَّاسِ أَيْ أَرَدْنَا إِعْلَانَهُ وَإِشَاعَتَهُ أَيْ جَعَلْنَاهُ بَيِّنًا، وَفِي هَذَا زِيَادَةُ تَشْنِيعٍ عَلَيْهِمْ فِيمَا أَتَوْهُ مِنَ الْكِتْمَانِ وَهُوَ أَنَّهُ مَعَ كَوْنِهِ كِتْمَانًا لِلْحَقِّ وَحِرْمَانًا مِنْهُ هُوَ اعْتِدَاءٌ عَلَى مُسْتَحِقِّهِ الَّذِي جُعِلَ لِأَجْلِهِ فَفِعْلُهُمْ هَذَا تَضْلِيلٌ وَظُلْمٌ.
{ لِلنَّاسِ } kavlindeki lâm harfi ta'lil (gerekçe) lâmıdır; yani onu Kitap'ta insanlar için açıkladık, yani onun ilan edilmesini ve yayılmasını irade ettik, onu apaçık kıldık demektir. Bunda onların irtikâp ettikleri gizleme fiilini daha da çirkin gösterme vardır; o da bunun hakkı gizleme ve haktan mahrum bırakma olmasıyla birlikte, kendisi için var edildiği hak sahibine karşı bir tecavüz olmasıdır; binaenaleyh onların bu fiili bir saptırma ve bir zulümdür.
وَالتَّعْرِيفُ فِي (النَّاسِ) لِلِاسْتِغْرَاقِ لِأَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الشَّرَائِعَ لِهُدَى النَّاسِ كُلِّهِمْ وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ أَيِ النَّاسِ الْمُشَرَّعِ لَهُمْ.
{ النَّاسِ } kelimesindeki harf-i tarif istiğrâk içindir; çünkü Allah şeriatları bütün insanların hidayeti için indirmiştir; bu da örfî bir istiğrâktır, yani kendilerine şeriat gönderilen insanlardır.
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الَّذِينَ يَكْتُمُونَ وَسَّطَ اسْمَ الْإِشَارَةِ بَيْنَ اسْمِ إِنَّ وَخَبَرِهَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ الْوَارِدَ بَعْدَ ذَلِكَ قَدْ صَارُوا أَحْرِيَاءَ بِهِ لِأَجْلِ تِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي ذُكِرَتْ قَبْلَهُ بِحَيْثُ إِنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ جَعَلَتْهُمْ كَالْمُشَاهِدِينَ لِلسَّامِعِ فَأُشِيرَ إِلَيْهِمْ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَوْصَافِهِمْ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَفَادَتِ الْإِشَارَةُ التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْأَوْصَافَ
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ } kavli { الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } ifadesine işarettir. İsm-i işareti inne'nin ismi ile haberi arasına yerleştirmesi, bundan sonra gelen hükme, kendisinden önce zikredilen o sıfatlar sebebiyle layık olduklarına dikkat çekmek içindir; öyle ki bu sıfatlar onları dinleyici nezdinde adeta gözle görülür hale getirmiş de onlara işaret edilmiştir; bu aslında onların vasıflarına bir işarettir. İşte bundan dolayı işaret, bu vasıfların
هِيَ سَبَبُ الْحُكْمِ وَهُوَ إِيمَاءٌ لِلْعِلَّةِ عَلَى حَدِّ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
hükmün sebebi olduğuna dikkat çekmeyi ifade etmiştir ki bu da: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Bakara 5] ayeti kabilinden illete yapılan bir îmâdır.
وَاخْتِيرَ اسْمُ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ لِيَكُونَ أَبْعَثَ لِلسَّامِعِ عَلَى التَّأَمُّلِ مِنْهُمْ وَالِالْتِفَاتِ إِلَيْهِمْ أَوْ لِأَنَّ اسْمَ الْإِشَارَةِ بِهَذِهِ الصِّيغَةِ هُوَ الْأَكْثَرُ اسْتِعْمَالًا فِي كَلَامِهِمْ.
Uzak için olan ism-i işaretin seçilmesi, dinleyiciyi onların durumunu düşünmeye ve onlara dikkat kesilmeye daha çok sevk etmesi içindir yahut bu sîgadaki ism-i işaretin onların kelamında en çok kullanılan şekil olmasındandır.
وَقَدِ اجْتَمَعَ فِي الْآيَة إِيمَان إِلَى وَجْهِ تَرَتُّبِ اللَّعْنِ عَلَى الْكِتْمَانِ وَهُمَا الْإِيمَاءُ بِالْمَوْصُولِ إِلَى وَجه بِنَاء الْخَبَر أَيْ عِلَّتِهِ وَسَبَبِهِ، وَالْإِيمَاءُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَحْرَوِيَّتِهِمْ بِذَلِكَ، فَكَانَ تَأْكِيدُ الْإِيمَاءِ إِلَى التَّعْلِيلِ قَائِمًا مُقَامَ التَّنْصِيصِ عَلَى الْعِلَّةِ.
Ayette lanetin gizlemeye terettüp etme (bağlanma) yönüne dair iki ima bir araya gelmiştir: Biri haberin üzerine bina kılındığı veche, yani illetine ve sebebine mevsul ile îmâ edilmesidir; diğeri ise buna layık olduklarına dikkat çekmek için ism-i işaretle îmâ edilmesidir. Böylece illete yapılan îmânın pekiştirilmesi, illetin açıkça belirtilmesi (tansîs) makamına geçmiştir.
وَاللَّعْنُ الْإِبْعَادُ عَنِ الرَّحْمَةِ مَعَ إِذْلَالٍ وَغَضَبٍ، وَأَثَرُهُ يَظْهَرُ فِي الْآخِرَةِ بِالْحِرْمَانِ مِنَ الْجَنَّةِ وَبِالْعَذَابِ فِي جَهَنَّمَ، وَأَمَّا لَعْنُ النَّاسِ إِيَّاهُمْ فَهُوَ الدُّعَاءُ مِنْهُمْ بِأَنْ يُبْعِدَهُمُ اللَّهُ عَنْ رَحْمَتِهِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَذْكُورِ، وَاخْتِيرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّجَدُّدِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَعَنَهُمْ أَيْضًا فِيمَا مَضَى إِذْ كُلُّ سَامِعٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِ لَعْنِهِمْ بِالزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ.
Lanet; zillete düşürerek ve gazap ederek rahmetten uzaklaştırmaktır. Bunun eseri ahirette cennetten mahrum kalmakla ve cehennemdeki azapla ortaya çıkar. İnsanların onlara lanet etmesine gelince, o da insanların Allah'ın onları zikredilen şekilde rahmetinden uzaklaştırması için dua etmeleridir. Muzari fiilin seçilmesi, geçmişte de onlara lanet ettiği bilinmekle beraber teceddüt (yenilenme) ifade etmesi içindir; zira her dinleyici, onlara lanet edilmesinin gelecek zamana tahsis edilmesinin bir vechi olmadığını bilir.
وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ، وَكَرَّرَ فِعْلَ يَلْعَنُهُمُ مَعَ إِغْنَاءِ حَرْفِ الْعَطْفِ عَنْ تَكْرِيرِهِ لاخْتِلَاف معنى اللعنين فَإِنَّ اللَّعْنَ مِنَ اللَّهِ الْإِبْعَادُ عَنِ الرَّحْمَةِ وَاللَّعْنُ مِنَ الْبَشَرِ الدُّعَاءُ عَلَيْهِمْ عَكْسُ مَا وَقَعَ فِي إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ [الْأَحْزَاب: ٥٦] لِأَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ صَلَاةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَاحِدَةٌ وَهِيَ الذِّكْرُ الْحَسَنُ.
{ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } kavli hakkındaki söz de böyledir. Atıf harfi tekrarından müstağni kıldığı halde { يَلْعَنُهُمُ } fiili iki lanetin manasının farklı olması sebebiyle tekrarlanmıştır; zira Allah'tan gelen lanet rahmetten uzaklaştırmaktır, insanlardan gelen lanet ise onların aleyhine dua etmektir; nitekim bu durum: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ } “Şüphesiz Allah ve melekleri salat ederler” [Ahzâb 56] ayetinde gerçekleşen durumun aksinedir; çünkü tahkike göre Allah'ın ve meleklerin salatı birdir, o da güzel bir şekilde anmaktır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي: اللَّاعِنُونَ لِلِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ أَيْ يَلْعَنُهُمْ كُلُّ لَاعِنٍ، وَالْمُرَادُ بِاللَّاعِنِينَ الْمُتَدَيِّنُونَ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْمُنْكَرَ وَأَصْحَابَهُ وَيَغْضَبُونَ لِلَّهِ تَعَالَى وَيَطَّلِعُونَ عَلَى كِتْمَانِ هَؤُلَاءِ فَهُمْ يَلْعَنُونَهُمْ بِالتَّعْيِينِ وَإِنْ لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَى تَعْيِينِهِمْ فَهُمْ يَلْعَنُونَهُمْ بِالْعُنْوَانِ الْعَامِّ أَيْ حِينِ يَلْعَنُونَ كُلَّ مَنْ كَتَمَ آيَاتِ الْكِتَابِ حِينَ يَتْلُونَ التَّوْرَاةَ. وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ الْمِيثَاقَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يُبَيِّنُوا التَّوْرَاةَ وَلَا يُخْفُوهَا كَمَا قَالَ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ [آل عمرَان: ١٨٧] .
{ اللَّاعِنُونَ } lafzındaki harf-i tarif istiğrâk içindir ve bu örfî bir istiğrâktır; yani her lanet eden onlara lanet eder demektir. 'Lâinûn' (lanet edenler) ile kastedilen; münkeri ve onun faillerini inkâr eden, Allah Teâlâ için gazaplanan ve bunların gizlediklerine muttali olan dindar kimselerdir; onlar bunlara bizzat tayin ederek lanet ederler, şayet bizzat tayinlerine muttali olamazlarsa Tevrat'ı okudukları vakit Kitap'ın ayetlerini gizleyen herkese lanet ettiklerinde onları genel bir başlıkla lanetlerler. Allah Teâlâ İsrailoğullarından Tevrat'ı açıklayacaklarına ve onu gizlemeyeceklerine dair kesin söz almıştı; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı” [Âl-i İmrân 187].
وَقَدْ جَاءَ ذِكْرُ اللَّعْنَةِ عَلَى إِضَاعَةِ عَهْدِ اللَّهِ فِي التَّوْرَاةِ مَرَّاتٍ وَأَشْهَرُهَا الْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ مُوسَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي (حُورِيبَ) حَسْبَمَا جَاءَ فِي سِفْرِ الْخُرُوجِ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ، وَالْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ عَلَيْهِمْ فِي (مُؤَابٍ) وَهُوَ الَّذِي فِيهِ اللَّعْنَةُ عَلَى مَنْ تَرَكَهُ وَهُوَ فِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّامِنِ وَالْعِشْرِينَ وَالْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ وَالْعِشْرِينَ وَمِنْهُ:
Allah'ın ahdini zayi etmeye yönelik lanetin zikri Tevrat'ta defalarca geçmiştir; bunların en meşhuru Çıkış Kitabı'nın yirmi dördüncü babında geçtiği üzere Musa'nın Horeb'de İsrailoğullarından aldığı ahit ile Tesniye Kitabı'nın yirmi sekizinci ve yirmi dokuzuncu bablarında yer alan, onu terk eden kimseye lanet içeren ve Moab'da onlardan aldığı ahittir. Ondan bir kısım şöyledir:
«أَنْتُمْ وَاقِفُونَ الْيَوْم جميعكم أما الرَّبِّ إِلَهِكُمْ ... لِكَيْ تَدْخُلُوا فِي عَهْدِ الرَّبِّ وَقَسَمِهِ لِئَلَّا يَكُونَ فِيكُمُ الْيَوْمَ مُنْصَرِفٌ عَنِ الرَّبِّ ... فَيَكُونُ مَتَى يَسْمَعُ كَلَامَ هَذِهِ اللَّعْنَةِ يَتَبَرَّكُ فِي قَلْبِهِ ... حِينَئِذٍ يَحُلُّ غَضَبُ الرَّبِّ وَغَيْرَتُهُ عَلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ فَتَحُلُّ عَلَيْهِ كُلُّ اللَّعَنَاتِ الْمَكْتُوبَةِ
«Rabbinizin ahdine ve yeminine girmek için, aranızda bugün Rab'den yüz çeviren kimse bulunmasın diye ... hepiniz bugün Rab Tanrınızın huzurunda duruyorsunuz ... Olur ki bu lanetin sözlerini işittiğinde içinden kendini kutsar ... O vakit Rabbin öfkesi ve kıskançlığı o adama karşı alevlenir ve yazılı olan bütün lanetler üzerine iner
فِي هَذَا الْكِتَابِ وَيَمْحُو الرَّبُّ اسْمَهُ مِنْ تَحْتِ السَّمَاءِ ويفرزه الرب للشر مِنْ جَمِيعِ أَسْبَاطِ إِسْرَائِيلَ حَسَبَ جَمِيعِ لَعَنَاتِ الْعَهْدِ الْمَكْتُوبَةِ فِي كِتَابِ الشَّرِيعَةِ هَذَا ... لِنَعْمَلَ بِجَمِيعِ كَلِمَاتِ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ» . وَفِي الْإِصْحَاحِ الثَلَاثِينَ: «وَمَتَى أَتَتْ عَلَيْكَ هَذِهِ الْأُمُورُ الْبَرَكَةُ وَاللَّعْنَةُ جَعَلْتُهُمَا قُدَّامَكَ»
bu Kitap'ta; Rab onun adını göklerin altından siler; Rab bu şeriat kitabında yazılı olan antlaşmanın bütün lanetlerine göre onu bütün İsrail sıptları (kabileleri) arasından kötülük için ayırır ... bu şeriatın bütün sözlerini yapalım diye.» Otuzuncu babda da şöyle geçer: «Ve önüne koyduğum bütün bu şeyler, bereket ve lanet üzerine geldiği zaman...»