وَفِيهِ: «أُشْهِدُ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ قَدْ جَعَلْتُ قُدَّامَكَ الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ، الْبَرَكَةَ وَاللَّعْنَةَ» .
Ve orada: «Bugün size karşı göğü ve yeri şahit tutuyorum ki, önüne hayatı ve ölümü, bereketi ve laneti koydum» [denmektedir].
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِاللَّعْنَةِ الْمَسْطُورَةِ فِي التَّوْرَاةِ فَإِنَّ التَّوْرَاةَ مَتْلُوَّةٌ دَائِمًا بَيْنَهُمْ فَكُلَّمَا قَرَأَ الْقَارِئُونَ هَذَا الْكَلَامَ تَجَدَّدَتْ لَعْنَةُ الْمَقْصُودِينَ بِهِ، وَالَّذِينَ كَتَمُوا مَا أُنْزِلَ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى هم أَيْضا يقرأون التَّوْرَاة فَإِذا قرأوا لَعْنَةَ الْكَاتِمِينَ فَقَدْ لَعَنُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَلْسِنَتِهِمْ فَأَمَّا الَّذِينَ يَلْعَنُونَ الْمُجْرِمِينَ وَالظَّالِمِينَ غَيْرَ الْكَاتِمِينَ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى فَهُمْ غَيْرُ مَشْمُولِينَ فِي هَذَا الْعُمُومِ وَبِذَلِكَ كَانَ الِاسْتِغْرَاقُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ اللَّاعِنُونَ بِاللَّامِ اسْتِغْرَاقًا عُرْفِيًّا.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } kavli, Tevrat'ta yazılı olan laneti onlara bir hatırlatmadır; zira Tevrat aralarında sürekli okunmaktadır, okuyanlar bu kelamı her okuduklarında bununla kastedilenlere yönelik lanet yenilenir. İndirilen apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler de Tevrat'ı okurlar; dolayısıyla gizleyenlerin lanetini okuduklarında bizzat kendi dilleriyle kendilerine lanet etmiş olurlar. İndirilen apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenlerin dışındaki suçlulara ve zalimlere lanet edenlere gelince, onlar bu umuma dâhil değildir; işte bu sebeple { اللَّاعِنُونَ } kelimesinin harf-i tarifinden anlaşılan istiğrâk, örfî bir istiğrâktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَامَ الِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ وَاسِطَةٌ بَيْنَ لَامِ الْحَقِيقَةِ وَلَامِ الِاسْتِغْرَاقِ الْحَقِيقِيِّ.
Bil ki örfî istiğrâk lâmı, hakikat lâmı ile hakikî istiğrâk lâmı arasında bir vasıtadır (ara merhaledir).
وَإِنَّمَا عَدَلَ إِلَى التَّعْرِيفِ مَعَ أَنَّهُ كَالنَّكِرَةِ مُبَالَغَةً فِي تَحَقُّقِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ صَارَ مَعْرُوفًا لِأَنَّ الْمُنَكَّرَ مَجْهُولٌ، أَوْ يَكُونُ التَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ أَيْ يَلْعَنُهُمُ الَّذِينَ لَعَنُوهُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ أَوْصَوْا بِإِعْلَانِ الْعَهْدِ وَأَنْ لَا يَكْتُمُوهُ.
Nekre gibi olduğu halde belirliliğe (marifeye) gidilmesi, bilinir hale gelmişçesine gerçekleşmesini mübalağalandırmak içindir; çünkü nekre olan meçhuldür; yahut harf-i tarif ahd içindir, yani ahdin ilan edilmesini ve gizlenmemesini vasiyet eden peygamberlerden kendilerine lanet etmiş olanlar onlara lanet ederler demektir.
وَلَمَّا كَانَ فِي صِلَةِ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ إِيمَاءٌ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فَكُلُّ مَنْ يَفْعَلُ فِعْلًا مِنْ قَبِيلِ مَضْمُونِ الصِّلَةِ مِنْ غَيْرِ أُولَئِكَ يَكُونُ حَقِيقًا بِمَا تَضَمَّنَهُ اسْمُ الْإِشَارَةِ وَخَبَرُهُ فَإِنَّ مِنْ مَقَاصِدِ الْقُرْآنِ فِي ذِكْرِ الْقَصَصِ الْمَاضِيَةِ أَنْ يَعْتَبِرَ بِهَا الْمُسْلِمُونَ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ كُلَّ مَا ذَمَّ اللَّهُ أَهْلَ الْكِتَابِ عَلَيْهِ فَالْمُسْلِمُونَ مُحَذَّرُونَ من مثله، وَلذَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لَمَّا قَالَ النَّاسُ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ مِنَ الرِّوَايَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ: لَوْلَا آيَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا حَدَّثْتُكُمْ حَدِيثًا بَعْدَ أَنْ قَالَ النَّاسُ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى الْآيَةَ وَسَاقَ الْحَدِيثَ (١) .
{ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } sılasında daha önce belirttiğimiz üzere bir îmâ bulunduğundan, onlar dışından her kim sılanın içeriği kabilinden bir fiil işlerse, ism-i işaretin ve haberinin içerdiği şeye müstahak olur; zira Kur'an'ın geçmiş kıssaları zikretmesindeki maksatlarından biri de Müslümanların hayır ve şer hususunda onlardan ibret almalarıdır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Allah'ın Ehl-i Kitab'ı kendisi sebebiyle yerdiği her husustan Müslümanlar da sakındırılmışlardır. Bu sebepledir ki insanlar 'Ebû Hüreyre Resûlullah'tan çok rivayette bulunuyor' dediklerinde Ebû Hüreyre şöyle demiştir: 'İnsanlar Ebû Hüreyre çok rivayet ediyor dedikten sonra, Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayet olmasaydı size hiçbir hadis rivayet etmezdim: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” ayetini okudu ve hadisi sevk etti (١).'
فَالْعَالِمُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ أَنْ يَكْتُمَ مِنْ عِلْمِهِ مَا فِيهِ هُدًى لِلنَّاسِ لِأَنَّ كَتْمَ الْهُدَى إِيقَاعٌ فِي الضَّلَالَةِ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ الْعِلْمُ الَّذِي بَلَغَ إِلَيْهِ بِطَرِيقِ الْخَبَرَ كَالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ وَالْعِلْمِ
Âlime, ilminden insanlar için hidayet içeren hususları gizlemesi haramdır; çünkü hidayeti gizlemek dalalete düşürmektir. Bu hususta, Kur'an ve sahih sünnet gibi haber yoluyla kendisine ulaşan ilim ile,
الَّذِي يَحْصُلُ عَنْ نَظَرٍ كَالِاجْتِهَادَاتِ إِذَا بَلَغَتْ مَبْلَغَ غَلَبَةِ الظَّنِّ بِأَنَّ فِيهَا خَيْرًا لِلْمُسْلِمِينَ، وَيَحْرُمُ عَلَيْهِ بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ الَّذِي تُومِئُ إِلَيْهِ الْعِلَّةُ أَنْ يَبُثَّ فِي النَّاسِ مَا يُوقِعَهُمْ فِي أَوْهَامٍ بِأَنْ يُلَقِّنَهَا وَهُوَ لَا يُحْسِنُ تَنْزِيلَهَا وَلَا تَأْوِيلَهَا، فَقَدْ
Müslümanlar için hayır olduğuna dair zann-ı galip derecesine ulaştığında ictihadlar gibi nazar (akıl yürütme) yoluyla hâsıl olan ilim eşittir. İlletin işaret ettiği kıyas yoluyla da, insanların durumuna uygun tatbikini ve tevilini iyi beceremediği halde onları vehimlere düşürecek şeyleri telkin ederek insanlar arasında yayması âlime haram kılınmıştır. Nitekim
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «حَدِّثُوا النَّاسَ بِمَا يَفْهَمُونَ أَتُحِبُّونَ أَنْ يُكَذَّبَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanlara anlayabilecekleri şeyleri anlatınız. Allah ve Resulünün yalanlanmasını ister misiniz?»
وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا يُعْلَمُ أَنَّ النَّاسَ لَا يُحْسِنُونَ وَضْعَهُ.
Aynı şekilde, insanların yerli yerine koymayı beceremeyecekleri bilinen her [mesele] de böyledir.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» أَنَّ الْحَجَّاجَ قَالَ لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ حَدِّثْنِي بِأَشَدِّ عُقُوبَةٍ عَاقَبَهَا النَّبِيءُ فَذَكَرَ لَهُ أَنَسٌ حَدِيثَ الْعَرَنِيِّينَ الَّذِينَ قَتَلُوا الرَّاعِيَ وَاسْتَاقُوا الذَّوْدَ فَقَطَعَ النَّبِيءُ ﷺ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ وَسَمَلَ أَعْيُنَهُمْ وَتَرَكَهُمْ فِي الْحَرَّةِ يَسْتَقُونَ فَلَا يُسْقَوْنَ حَتَّى مَاتُوا
Sahîh-i Buhârî'de geçtiğine göre Haccâc, Enes b. Mâlik'e: 'Bana Peygamber'in uyguladığı en şiddetli cezayı anlat' dedi. Enes de ona çobanı öldürüp develeri sürüp götüren Ureyneliler hadisini anlattı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların ellerini ve ayaklarını kesmiş, gözlerini oymuş ve Harre'de su isteyip de kendilerine su verilmeyecek halde ölene kadar bırakmıştı.
، فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّهُ لم يحدثه، أَو يتلفقون مِنْ ظَاهِرِهِ مَا يُوَافِقُ هَوَاهُمْ فَيَجْعَلُونَهُ مَعْذِرَةً لَهُمْ فِيمَا يُعَامِلُونَ بِهِ النَّاسَ مِنَ الظُّلْمِ، قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «التَّفْسِيرِ» : لَا يَحِلُّ لِلْعَالِمِ أَنْ يَذْكُرَ لِلظَّالِمِ تَأْوِيلًا أَوْ رُخْصَةً يَتَمَادَى مِنْهَا إِلَى الْمَفْسَدَةِ كَمَنْ يَذْكُرُ لِلظَّالِمِ مَا قَالَ الْغَزَالِيُّ فِي «الْإِحْيَاءِ» مِنْ أَنَّ بَيْتَ الْمَالِ إِذَا ضَعُفَ وَاضْطُرَّ السُّلْطَانُ إِلَى مَا يُجَهِّزُ بِهِ جُيُوشَ الْمُسْلِمِينَ لِدَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُمْ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُوَظِّفَ عَلَى النَّاسِ الْعُشْرَ أَوْ غَيْرَهُ لِإِقَامَةِ الْجَيْشِ وَسَدِّ الْخَلَّةِ، قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ وَذِكْرُ هَذِهِ الْمَظْلَمَةِ مِمَّا يُحْدِثُ ضَرَرًا فَادِحًا فِي النَّاسِ. وَقَدْ سَأَلَ سُلْطَانُ قُرْطُبَةَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الدَّاخِلُ يَحْيَى بن يحيى اليثي عَنْ يَوْمٍ أَفْطَرَهُ فِي رَمَضَانَ عَامِدًا غَلَبَتْهُ الشَّهْوَةُ عَلَى قُرْبَانِ بَعْضِ جَوَارِيهِ فِيهِ فَأَفْتَاهُ بِأَنَّهُ يَصُومُ سِتِّينَ يَوْمًا وَالْفُقَهَاءُ حَاضِرُونَ مَا اجْتَرَءُوا عَلَى مُخَالَفَةِ يَحْيَى فَلَمَّا خَرَجُوا سَأَلُوهُ لِمَ خَصَصْتَهُ بِأَحَدِ الْمُخَيَّرَاتِ فَقَالَ لَوْ فَتَحْنَا لَهُ هَذَا الْبَابَ لَوَطِئَ كُلَّ يَوْمٍ وَأَعْتَقَ أَوْ أَطْعَمَ فَحَمَلْتُهُ عَلَى الْأَصْعَبِ لِئَلَّا يَعُودَ اه.
Bu durum Hasan-ı Basrî'ye ulaşınca: 'Keşke bunu ona anlatmasaydı' demiştir; ta ki onun zahirinden hevalarına uygun olanı devşirip insanlara uyguladıkları zulümlerde bunu kendilerine bir mazeret kılmasınlar. İbn Arafe et-Tefsîr'inde şöyle demiştir: 'Âlimin, zalime oradan fesada sürüklenip devam edeceği bir tevili yahut bir ruhsatı zikretmesi helal değildir; tıpkı Gazzâlî'nin el-İhyâ'da beytülmâl zayıfladığında ve sultan Müslümanların ordularını techiz etmek ve onlardan zararı defetmek için muhtaç kaldığında orduyu kurmak ve ihtiyacı kapatmak üzere insanlara öşür veya başka vergiler koymasında bir beis olmadığına dair sözünü zalime zikreden kimse gibi.' İbn Arafe: 'Bu mezalimin zikredilmesi, insanlara ağır bir zarar getiren şeylerdendir' demiştir. Kurtuba Sultanı Abdurrahman b. Muâviye ed-Dâhil, Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî'ye, şehvetin baskın gelip cariyelerinden birine yaklaşması sebebiyle Ramazan'da kasten bozduğu bir gün hakkında sormuştu; o da altmış gün oruç tutması gerektiği yönünde fetva verdi. Fakihler hazır bulunuyorlardı ancak Yahyâ'ya muhalefet etmeye cesaret edemediler; dışarı çıktıklarında ona: 'Neden onu muhayyer olunan kefaret seçeneklerinden birine hasrettin?' diye sordular. O da: 'Eğer ona bu kapıyı açsaydık her gün cinsi münasebette bulunur ve bir köle azat eder ya da doyururdu; bu yüzden bir daha tekrarlamasın diye onu en zor olana sevk ettim' dedi.
قُلْتُ فَهُوَ فِي كَتْمِهِ عَنْهُ الْكَفَّارَتَيْنِ الْمُخَيَّرِ فِيهِمَا قَدْ أَعْمَلَ دَلِيلَ دَفْعِ مَفْسَدَةِ الْجُرْأَةِ عَلَى حُرْمَةِ فَرِيضَةِ الصَّوْمِ.
Derim ki: O, kendisinden muhayyer olduğu iki kefareti gizlemekle, oruç farizasının hürmetine karşı cüret gösterme mefsedetini defetme delilini işletmiştir.
فَالْعَالِمُ إِذَا عُيِّنَ بِشَخْصِهِ لِأَنْ يُبَلِّغَ عِلْمًا أَوْ يُبَيِّنَ شَرْعًا وَجَبَ عَلَيْهِ بَيَانُهُ مِثْلَ الَّذِينَ بَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِإِبْلَاغِ كُتُبِهِ أَوْ لِدَعْوَةِ قَوْمِهِمْ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُعَيَّنًا بِشَخْصِهِ فَهُوَ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَا يَعْلَمُهُ قَدِ احْتَاجَتِ الْأُمَّةُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ مِنْهُ خَاصَّةً بِحَيْثُ يَتَفَرَّدُ بِعِلْمِهِ فِي صُقْعٍ أَوْ بَلَدٍ حَتَّى يَتَعَذَّرَ عَلَى أُنَاسٍ طَلَبُ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِهِ أَوْ يَتَعَسَّرُ بِحَيْثُ إِنْ لَمْ يُعَلِّمْهَا إِيَّاهُ ضَلَّتْ مِثْلُ التَّوْحِيدِ وَأُصُولِ الِاعْتِقَادِ، فَهَذَا يَجِبُ عَلَيْهِ بَيَانُهُ وُجُوبًا مُتَعَيِّنًا عَلَيْهِ إِنِ انْفَرَدَ بِهِ فِي عَصْرٍ أَوْ بَلَدٍ، أَوْ كَانَ هُوَ أَتْقَنَ لِلْعِلْمِ فَقَدْ
Âlim, bir ilmi tebliğ etmek veya bir şeriatı açıklamak üzere şahsıyla tayin edildiğinde -tıpkı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektuplarını tebliğ etmek veya kavimlerini davet etmek üzere gönderdiği kimseler gibi- bunu açıklaması üzerine vacip olur. Şayet şahsıyla tayin edilmemişse, o kimse iki halden uzak değildir: Ya bildiği husus, bir bölgede veya bir beldede ilmiyle tek kalacak derecede özellikle ondan öğrenilmesine ümmetin muhtaç olduğu bir şeydir; öyle ki insanların onu başkasından talep etmesi imkânsızlaşır yahut öğretmediği takdirde tevhid ve akaid esasları gibi dalalete düşecekleri derecede zorlaşır; işte bu durumda bir asırda veya beldede onunla tek kalmışsa yahut o ilimde en yetkin kimse ise bunu açıklaması üzerine farz-ı ayn olur. Nitekim
رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُ: «إِنَّ النَّاسَ لَكُمْ تَبَعٌ وَإِنَّ رِجَالًا يَأْتُونَكُمْ يَتَفَهَّمُونَ أَوْ يَتَعَلَّمُونَ فَإِذَا
Tirmizî ve İbn Mâce, Ebû Saîd'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz insanlar size tâbidir; muhakkak ki adamlar derinlemesine anlamak veya öğrenmek için size geleceklerdir. Onlar
جَاءُوكُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَيْرًا»
size geldiklerinde kendilerine hayır tavsiye ediniz (iyi muamele ediniz).»
. وَإِنْ شَارَكَهُ فِيهِ غَيْرُهُ مِنْ أَمْثَالِهِ كَانَ وُجُوبُهُ عَلَى جَمِيعِ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ عَلَى الْكِفَايَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَا يُعَلِّمُهُ مِنْ تَفَاصِيلِ الْأَحْكَامِ وَفَوَائِدِهَا الَّتِي تَنْفَعُ النَّاسَ أَوْ طَائِفَةً مِنْهُمْ، فَإِنَّمَا
Eğer o ilimde onun emsali olan başkaları da ona ortaksa, bunu açıklamak o ilmi bilenlerin tamamı üzerine kifâî olarak vacip (farz-ı kifâye) olur. Ya da öğrettiği şey, insanların tamamına veya bir grubuna fayda veren ahkâmın detayları ve faydalarından ibarettir; bu takdirde ancak
يَجِبُ عَلَيْهِ عَيْنًا أَوْ كِفَايَةً عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ أَنْ يُبَيِّنَ مَا دَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَى بَيَانِهِ، وَمِمَّا يُعَدُّ قَدْ دَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَى بَيَانِهِ أَنْ تُعَيَّنَ لَهُ طَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ لِيُعَلِّمَهُمْ فَحِينَئِذٍ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُعَلِّمَهُمْ مَا يَرَى أَنَّ فِي عِلْمِهِمْ بِهِ مَنْفَعَةً لَهُمْ وَقُدْرَةً عَلَى فَهْمِهِ وَحُسْنِ وَضْعِهِ، وَلِذَلِكَ وَجَبَ عَلَى الْعَالِمِ إِذَا جَلَسَ إِلَيْهِ النَّاسُ لِلتَّعَلُّمِ أَنْ يُلْقِيَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَهُمْ مَقْدِرَةٌ عَلَى تَلَقِّيهِ وَإِدْرَاكِهِ، فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ الْكِتْمَانَ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ وَأَنَّ أَعْلَاهَا مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ، وَبَقِيَّةُ الْمَرَاتِبِ تُؤْخَذُ بِالْمُقَايَسَةِ، وَهَذَا يَجِيءُ أَيْضًا فِي جَوَابِ الْعَالِمِ عَمَّا يُلْقَى إِلَيْهِ مِنَ الْمَسَائِلِ فَإِنْ كَانَ قَدِ انْفَرَدَ بِذَلِكَ أَوْ كَانَ قَدْ عُيِّنَ لِلْجَوَابِ مِثْلُ مَنْ يُعَيَّنُ لِلْفَتْوَى فِي بَعْضِ الْأَقْطَارِ فَعَلَيْهِ بَيَانُهُ إِذَا عَلِمَ احْتِيَاجَ السَّائِلِ وَيَجِيءُ فِي انْفِرَادِهِ بِالْعِلْمِ أَوْ تَعْيِينِهِ لِلْجَوَابِ وَفِي عَدَمِ انْفِرَادِهِ الْوَجْهَانِ السَّابِقَانِ فِي الْوُجُوبِ الْعَيْنِيِّ وَالْوُجُوبِ الْكِفَائِيِّ.
belirtilen iki duruma göre farz-ı ayn veya farz-ı kifâye olarak açıklanmasına ihtiyaç duyulan hususları açıklaması gerekir. Açıklanmasına ihtiyaç duyulan durumlardan biri de, kendilerine öğretmesi için belirli bir topluluğun ona yönlendirilmesidir. Bu takdirde, bilmelerinde fayda gördüğü ve anlamaya güç yetirip yerli yerince kullanabilecekleri şeyleri onlara öğretmesi vacip olur. İşte bu sebeple bir âlime öğrenmek maksadıyla insanlar oturduklarında, onların alıp kavrayabilecekleri güçteki ilimleri kendilerine aktarması vacip kılınmıştır. Böylece gizlemenin (kitmanın) pek çok mertebesi olduğu, bunların en üstününün ise bu ayetin içerdiği husus olduğu ortaya çıkmıştır; diğer mertebeler ise kıyas yoluyla belirlenir. Bu durum, âlime yöneltilen sorulara verdiği cevap için de geçerlidir. Şayet o meselede tek kalmışsa yahut bazı bölgelerde fetva için tayin edilen kimse gibi cevap vermeye bizzat tayin edilmişse, soruyu soranın ihtiyacını bildiğinde onu açıklaması üzerine vaciptir. İlimde tek kalması ya da cevap için tayin edilmesi ile tek kalmaması durumunda, daha önce geçen aynî vaciplik ve kifâî vaciplik hükümleri aynen geçerli olur.
وَفِي غَيْرِ هَذَا فَهُوَ فِي خيرة أَو يُجِيبَ أَوْ يَتْرُكَ. وَبِهَذَا يَكُونُ تَأْوِيلُ الْحَدِيثِ الَّذِي
Bunun dışındaki durumlarda ise cevap verip vermemekte serbesttir. Dört Sünen sahibinin
رَوَاهُ أَصْحَابُ «السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ فَكَتَمَهُ أَلْجَمَهُ اللَّهُ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
rivayet ettiği şu hadisin tevili de buna dayanmaktadır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir ilimden sorulup da onu gizleyen kimseye, kıyamet gününde ateşten bir gem vurulur.»
فَخَصَّصَ عُمُومَهُ فِي الْأَشْخَاصِ وَالْأَحْوَالِ بِتَخْصِيصَاتٍ دَلَّتْ عَلَيْهَا الْأَدِلَّةُ قَدْ أَشَرْنَا إِلَى جُمَاعِهَا. وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ سَحْنُونٍ أَنَّ الْحَدِيثَ وَارِدٌ فِي كِتْمَانِ الشَّاهِدِ بِحَقِّ شَهَادَتِهِ.
Böylece hadisin şahıslar ve durumlar hakkındaki umumiliği (genelliği), delillerin gösterdiği ve özetine işaret ettiğimiz tahsislerle sınırlandırılmıştır. Kurtubî, Sahnûn'dan hadisin şahidin hak olan şahitliğini gizlemesi hakkında varit olduğunu nakletmiştir.
وَالْعُهْدَةُ فِي وَضْعِ الْعَالِمِ نَفْسَهُ فِي الْمَنْزِلَةِ اللَّائِقَةِ بِهِ مِنْ هَذِهِ الْمَنَازِلِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى مَا يَأْنَسُهُ مِنْ نَفْسِهِ فِي ذَلِكَ وَمَا يَسْتَبْرِئُ بِهِ لِدِينِهِ وَعِرْضِهِ.
Âlimin, kendisini bu zikredilen mertebelerden layık olan mertebeye yerleştirmesindeki sorumluluk, bu hususta kendi nefsinde bulduğu kanaate ve dinini ve onurunu koruyacak şeye dayanır.
وَالْعُهْدَةُ فِي مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الطَّالِبِينَ وَالسَّائِلِينَ عَلَيْهِ لِيُجْرِيَهَا عَلَى مَا يَتَعَيَّنُ إِجْرَاؤُهَا عَلَيْهِ مِنَ الصُّوَرِ عَلَى مَا يَتَوَسَّمُهُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَالْأَحْوَالِ الْمُحِيطَةِ بِهِمْ، فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ فِي حَالِ نَفْسِهِ أَوْ حَالِ سَائِلِهِ فَلْيَسْتَشِرْ أَهْلَ الْعِلْمِ وَالرَّأْيِ فِي الدِّينِ.
Öğrencilerin ve soru soranların hallerini bilip, onları durumlarına ve çevrelerindeki şartlara dair sezeceği hususlara göre uygulanması gereken şekillere tatbik etme sorumluluğu da yine âlime aittir. Kendi durumu veya soruyu soranın durumu hakkında bir müşkülat yaşarsa, ilim ve dinde dirayet sahibi kimselere danışmalıdır.
وَيَجِبُ أَنْ لَا يَغْفُلَ عَنْ حِكْمَةِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْهُدى حَتَّى يَكُونَ ذَلِكَ ضَابِطًا لِمَا يُفْضِي إِلَيْهِ كِتْمَانُ مَا يُكْتَمُ.
Yüce Allah'ın: {وَالْهُدى} “ve hidayeti” buyruğundaki atfın hikmetinden de gafil olunmamalıdır ki bu, gizlenen şeyin gizlenmesinin yol açacağı neticeler için bir ölçü olsun.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ أَيْ فَهُمْ لَا تَلْحَقُهُمُ اللَّعْنَةُ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ حَقِيقِيٌّ مَنْصُوبٌ عَلَى تَمَامِ الْكَلَامِ مِنَ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا إِلَخْ.
{إِلَّا الَّذِينَ تابُوا} “Tövbe edenler müstesna” buyruğu, {الَّذِينَ يَكْتُمُونَ} “gizleyenler” ifadesinden yapılan bir istisnadır; yani lanet onlara ulaşmaz. Bu, {الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا} “indirdiğimiz şeyleri gizleyenler” sözünden kelamın tamamlanması üzerine mansub olan hakiki bir istisnadır.
وَشَرْطٌ لِلتَّوْبَةِ أَنْ يُصْلِحُوا مَا كَانُوا أَفْسَدُوا وَهُوَ بِإِظْهَارِ مَا كَتَمُوهُ وَأَنْ يُبَيِّنُوهُ لِلنَّاسِ
Tövbenin şartı ise bozdukları şeyi ıslah etmeleridir ki bu da gizlediklerini açığa çıkarmaları ve bunu insanlara açıklamalarıyla olur.
فَلَا يَكْفِي اعْتِرَافُهُمْ وَحْدَهُمْ أَوْ فِي خَلَوَاتِهِمْ، فَالتَّوْبَةُ هُنَا الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَإِنَّهُ رُجُوعٌ عَنْ
Dolayısıyla tek başlarına veya tenhalardaki itirafları yeterli değildir. Buradaki tövbe, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imandır; çünkü bu,
كِتْمَانِهِمُ الشَّهَادَةَ لَهُ الْوَارِدَةَ فِي كُتُبِهِمْ وَإِطْلَاقُ التَّوْبَةِ عَلَى الْإِيمَانِ بَعْدَ الْكُفْرِ وَارِدٌ كَثِيرًا لِأَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ تَوْبَةُ الْكَافِرِ مِنْ كُفْرِهِ، وَإِنَّمَا زَادَ بَعْدَهُ وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا لِأَنَّ شَرْطَ كُلِّ تَوْبَةٍ أَنْ يَتَدَارَكَ التَّائِبُ مَا يُمْكِنُ تَدَارُكُهُ مِمَّا أَضَاعَهُ بِفِعْلِهِ الَّذِي تَابَ عَنْهُ. وَلَعَلَّ عَطْفَ وَبَيَّنُوا عَلَى أَصْلَحُوا عَطْفُ تَفْسِيرٍ.
kendi kitaplarında yer alan ona dair şahitliği gizlemekten vazgeçmektir. Küfürden sonraki imana tövbe adının verilmesi çokça vaki olmuştur; çünkü iman, kâfirin küfründen tövbesidir. Bundan sonra {وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا} “ve ıslah edip açıklayanlar” ifadesinin ziyade kılınması ise her tövbenin şartının, tövbe eden kişinin tövbe ettiği fiili sebebiyle zayi ettiği şeylerden telafi edilmesi mümkün olanları telafi etmesi olmasındandır. {وَبَيَّنُوا} “ve açıklayanlar” lafzının {أَصْلَحُوا} “ıslah edenler” lafzına atfedilmesi tefsirî bir atıf olabilir.
وَقَوْلُهُ: فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِغَيْرِ بَيَانٍ بَلْ لِفَائِدَةٍ جَدِيدَةٍ لِأَنَّهُ لَمَّا اسْتَثْنَى الَّذِينَ تابُوا فَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ وَعَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ مَنْ تَابُوا مِنَ الْكَاتِمِينَ لَا يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ، وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ مُسْنَدٌ إِلَيْهِ يُمَثِّلُ النُّكْتَةَ الَّتِي تَقَدَّمَتْ.
{فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} “İşte onların tövbesini kabul ederim” buyruğu, bir açıklama için değil, yeni bir fayda bildirmek üzere getirilmiş müstear (yeni) bir cümledir. Çünkü {الَّذِينَ تابُوا} “tövbe edenler” istisna edildiğinde kelam tamamlanmış ve dinleyen kimse, gizleyenlerden tövbe edenlere Allah'ın ve lanet edicilerin lanet etmeyeceğini anlamıştır. İşaret isminin müsnedün ileyh (özne) olarak getirilmesi ise daha önce geçen nükteyi temsil etmektedir.
وَقُرِنَتِ الْجُمْلَةُ بِالْفَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى مَفَادِ الِاسْتِثْنَاءِ وَهُوَ أَنَّ تَوْبَتَهُمْ يَعْقُبُهَا رِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ.
Cümlenin fâ harfiyle bitişik kılınması, istisnanın ifade ettiğinin ötesinde fazla bir manaya delalet etmek içindir ki o da tövbelerinin ardından Allah'ın rızasının gelmesidir.
وَفِي «صَحِيح البحاري» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «لَلَّهُ أَفْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلِ نَزَلَ مَنْزِلًا وَبِهِ مَهْلَكَةٌ وَمَعَهُ رَاحِلَتُهُ عَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابُهُ فَوَضَعَ رَأْسَهُ فَنَامَ نَوْمَةً فَاسْتَيْقَظَ وَقَدْ ذَهَبَتْ رَاحِلَتُهُ حَتَّى اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْحر والعطش أَو مَا شَاءَ اللَّهُ، قَالَ أَرْجِعُ إِلَى مَكَانِي فَرَجَعَ فَنَامَ نَوْمَةً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا رَاحِلَتُهُ عِنْدَهُ» .
Sahîh-i Buhârî'de İbn Mes'ûd'dan Resûlullah'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah, kulunun tövbesine, tehlikeli bir yerde konaklayan ve yanında yiyeceği ve içeceği üzerinde olan bineği bulunup başını koyup uyuyan, uyanınca da bineğinin gitmiş olduğunu gören; sıcaklık, susuzluk veya Allah'ın dilediği şey kendisine şiddetlenince: 'Konakladığım yere döneyim' deyip dönen ve bir miktar daha uyuyan, sonra başını kaldırdığında bineğini yanında bulan adamdan daha çok sevinir.»
فَجَاءَ فِي الْآيَةِ نَظْمٌ بَدِيعٌ تَقْدِيرُهُ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا انْقَطَعَتْ عَنْهُمُ اللَّعْنَةُ فَأَتُوبُ عَلَيْهِمْ، أَيْ أَرْضَى، وَزَادَ تَوَسُّطُ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّعْلِيلِ وَهُوَ إيجاز بديع.
Böylece ayette eşsiz bir nazım gelmiştir; takdiri: "Ancak tövbe edenlerin üzerinden lanet kalkmıştır, Ben de onların tövbelerini kabul ederim" yani razı olurum, şeklindedir. Araya işaret isminin girmesi ise gerekçelendirmeye delalet etmek için artırılmıştır ve bu da eşsiz bir icazdır (kısa anlatımdır).
[١٦١، ١٦٢]
[161, 162]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٦١ إِلَى ١٦٢]
[BAKARA SURESİ (2): AYETLER 161'DEN 162'YE]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)} “Şüphesiz inkâr edip de kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. (161) Onlar orada ebedî kalıcıdırlar. Onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez (yüzlerine de bakılmaz). (162)”
اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ لِإِفَادَةِ حَالِ فَرِيقٍ آخَرَ مُشَارِكٍ لِلَّذِي قَبْلَهُ فِي اسْتِحْقَاقِ لَعْنَةِ اللَّهِ وَاللَّاعِنِينَ وَهِيَ لَعْنَةٌ أُخْرَى.
Allah'ın ve lanet edenlerin lanetini hak etme hususunda kendisinden öncekine ortak olan başka bir zümrenin durumunu bildirmek için yapılan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı kelâm) ve bu başka bir lanettir.
وَهَذَا الْفَرِيقُ هُمُ الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّ الْكُفْرَ يُطْلَقُ كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ مُرَادًا بِهِ الشِّرْكُ قَالَ تَعَالَى: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الممتحنة: ١٠] ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَدْ قُرِنُوا سَابِقًا
Bu zümre müşriklerdir; zira küfür kelimesi Kur'an'da çoğunlukla şirk kastedilerek kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” [Mümtehine: 10]. Zira müşrikler daha önce
مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ
Ehl-i Kitap ile birlikte [anılmışlardı].
قَالَ تَعَالَى: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ [الْبَقَرَة:
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ} “Ehl-i Kitaptan inkâr edenler ve müşrikler istemezler ki...” [Bakara:
١٠٥] الْآيَةَ وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ [الْبَقَرَة: ١١٨] فَلَمَّا اسْتُؤْنِفَ الْكَلَامُ بِبَيَانِ لَعْنَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ عُقِّبَ ذَلِكَ بِبَيَانِ عُقُوبَةِ الْمُشْرِكِينَ أَيْضًا فَالْقَوْلُ فِي الِاسْتِئْنَافِ هُنَا كَالْقَوْلِ فِي الِاسْتِئْنَافِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ [الْبَقَرَة: ١٥٩] مِنْ كَوْنِهِ بَيَانِيًّا أَوْ مُجَرَّدًا.
105] ayeti ve {وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ} “Bilmeyenler dediler ki: 'Allah bizimle konuşsa ya, yahut bize bir ayet (mucize) gelse ya!' Onlardan öncekiler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti; kalpleri birbirine benzedi” [Bakara: 118]. Gizleyen Ehl-i Kitabın lanetinin beyanıyla söze yeniden başlanınca, bunun peşinden müşriklerin cezasının beyanı da getirilmiştir. Buradaki isti'nâf (yeni başlangıç) hakkındaki söz de, {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ} “Şüphesiz gizleyenler” [Bakara: 159] buyruğundaki isti'nâfın beyanî mi yoksa mücerred mi olduğu konusundaki söz gibidir.
وَقَالَ الْفَخْرُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَامٌّ وَهُوَ شَامِلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُمُونَ وَغَيْرِهِمْ وَالْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ أَيْ لِمَا فِيهَا مِنْ تَعْمِيمِ الْحُكْمِ بَعْدَ إِنَاطَتِهِ بِبَعْضِ الْأَفْرَادِ، وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» الْمُرَادَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا خُصُوصَ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ وَمَاتُوا عَلَى ذَلِكَ وَأَنَّهُ ذَكَرَ لَعْنَتَهُمْ أَحْيَاءً ثُمَّ لَعَنْتَهُمْ أَمْوَاتًا، وَهُوَ بَعِيدٌ عَنْ مَعْنَى الْآيَةِ لِأَنَّ إِعَادَةَ وَكَفَرُوا لَا نُكْتَةَ لَهَا لِلِاسْتِغْنَاءِ بِأَنْ يُقَالَ وَالَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ، عَلَى أَنَّهُ مُسْتَغْنًى عَنْ ذَلِكَ أَيْضًا بِأَنَّهُ مَفَادُ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ مَعَ اسْتِثْنَائِهَا، وَاللَّعْنَةُ لَا يَظْهَرُ أَثَرُهَا إِلَّا بَعْدَ الْمَوْتِ فَلَا معنى لجعلهما لَعْنَتَيْنِ، وَلِأَنَّ تَعْقِيبَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ [الْبَقَرَة: ١٦٣] يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُرَادَ هُنَا الْمُشْرِكُونَ لِتَظْهَرَ مُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ.
Fahruddîn er-Râzî, {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler” ifadesinin genel olduğunu, gizleyenleri ve başkalarını kapsadığını ve cümlenin tezyil (genel tamamlama) olduğunu söylemiştir; yani hükmü bazı fertlere bağladıktan sonra genelleştirmesinden ötürü. el-Keşşâf sahibi ise {الَّذِينَ كَفَرُوا} ifadesinden muradın özellikle gizleyenler ve bu hal üzere ölenler olduğunu, önce onların diriyken lanetlendiklerini, sonra da ölüler olarak lanetlendiklerini zikrettiğini kabul etmiştir. Bu görüş ayetin manasından uzaktır; zira [ayrıca] "ve kâfir oldular" ifadesinin tekrarlanmasının hiçbir nüktesi kalmaz, çünkü "ve kâfir olarak ölenler" denmesi yeterli olurdu. Kaldı ki istisnasıyla birlikte önceki cümlenin ifade ettiği mana olduğundan buna da ihtiyaç yoktur; lanetin eseri ise ancak ölümden sonra ortaya çıkar, dolayısıyla bunları iki ayrı lanet kılmanın bir manası yoktur. Ayrıca bunun ardından {وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ} “İlahınız tek bir ilahtır” [Bakara: 163] buyruğunun getirilmesi, geçişin münasebetinin ortaya çıkması için burada murad edilenlerin müşrikler olduğunu ihsas ettirmektedir.
وَإِنَّمَا قَالَ هُنَا وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَلْعَنُهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ وَسَائِرُ الْمُتَدَيِّنِينَ الْمُوَحِّدِينَ لِلْخَالِقِ بِخِلَافِ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْبَيِّنَاتِ فَإِنَّمَا يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَالصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ دِينِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ وَتَلْعَنُهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَعُمُومُ (النَّاسِ) عُرْفِيٌّ أَيِ الَّذِينَ هُمْ مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ.
Burada {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “ve bütün insanların” buyurmasının sebebi ise şudur: Müşriklere Ehl-i Kitap ve Yaratıcıyı birleyen diğer bütün dindarlar lanet ederler. Açık delillerden indirilenleri gizleyenler ise böyle değildir; onlara daha önce geçtiği üzere sadece Allah, kendi dinlerinden olan salih kimseler ve melekler lanet eder. (İnsanlar) kelimesinin umumiliği örfidir; yani tevhid ehlinden olan kimseler demektir.
وَقَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها تَصْرِيحٌ بِلَازِمِ اللَّعْنَةِ الدَّائِمَةِ فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ لِجَهَنَّمَ لِأَنَّهَا مَعْرُوفَةٌ مِنَ الْمُقَامِ مِثْلُ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] ، كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ [الْقِيَامَة: ٢٦] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى اللَّعْنَةِ وَيُرَادَ أَثَرُهَا وَلَازِمُهَا.
{خالِدِينَ فِيها} “Onlar orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu, sürekli lanetin lazımı olan hususun açıkça ifadesidir. Zamir cehenneme dönmektedir; çünkü {حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ} “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” [Sâd: 32] ve {كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ} “Hayır! [Can] köprücük kemiklerine dayandığı zaman” [Kıyâme: 26] ayetlerinde olduğu gibi makamdan ötürü bilinmektedir. Zamirin lanete dönmesi ve bununla lanetin eseri ve lazımı olan şeyin kastedilmesi de caizdir.
وَقَوْلُهُ: لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ أَيْ لِأَنَّ كُفْرَهُمْ عَظِيمٌ يَصُدَّهُمْ عَنْ خَيْرَاتٍ كَثِيرَةٍ بِخِلَافِ كُفْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ.
{لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ} “Onlardan azap hafifletilmez” buyruğu ise, Ehl-i Kitabın küfrünün aksine, onların küfrünün pek çok hayırdan alıkoyan büyük bir küfür olmasından ötürüdür.
والإنظار الْإِمْهَال، نطره نَظَرَهُ أَمْهَلَهُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ وَلَا هُمْ يُمْهَلُونَ فِي نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ عَذَابُ الْقَتْلِ إِذْ لَا يُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْإِسْلَامُ دُونَ الْجِزْيَةِ بِخِلَافِ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ، يَوْمَ نَبْطِشُ
İnzâr (إِنْظَار), mühlet vermek demektir. Nazarehu (نَظَرَهُ), ona mühlet verdi anlamındadır. Zahir olan şudur ki, kastedilen mana Ehl-i Kitabın aksine onlardan cizye kabul edilmeyip sadece İslam'ın kabul edilmesi sebebiyle dünyada başlarına inecek olan azapta, yani öldürülme azabında kendilerine mühlet verilmeyeceğidir. Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ، يَوْمَ نَبْطِشُ} “Biz azabı birazcık kaldıracağız ama siz yine [eski halinize] döneceksiniz. O gün çarparız
الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [الدُّخان: ١٥، ١٦] وَهِيَ بَطْشَةُ يَوْمِ بَدْرٍ.
{الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ} “...büyük bir şiddetle yakalayacağımız gün, şüphesiz biz intikam alıcılarız” [ed-Duhân: 15-16]. Bu da Bedir günü gerçekleşen yakalayıştır.
وَقِيلَ: يُنْظَرُونَ هُنَا مِنْ نَظَرِ الْعَيْنِ وَهُوَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ كَمَا يَتَعَدَّى بِإِلَى أَيْ لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْغَضَبِ وَالتَّحْقِيرِ.
Bir görüşe göre buradaki {يُنْظَرُونَ} ifadesi, gözle bakmaktan gelmektedir ve tıpkı 'ilâ' harf-i ceriyle geçişli olduğu gibi bizzat kendisiyle de geçişli olur; yani kıyamet gününde Allah onlara bakmaz, bu da gazap ve tahkirden kinayedir.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الثَّبَاتِ وَالِاسْتِقْرَارِ بِخِلَافِ قَوْله: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ فَالْمَقْصُودُ التَّجَدُّدُ لِيَكُونُوا غَيْرَ آيِسِينَ من التَّوْبَة.
İsim cümlesi sebat ve istikrara delalet etmesi için getirilmiştir. {أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ} “İşte onlara Allah'ın laneti vardır” buyruğunun aksine, oradaki maksat tövbeden ümit kesmesinler diye teceddüttür (yenilenmedir).
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٦٣]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 163]
وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)
{وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (163)”
مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ [الْبَقَرَة: ١٦١] . وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ مَا يَنَالُهُمْ عَلَى الشِّرْكِ مِنَ اللَّعْنَةِ وَالْخُلُودِ فِي النَّارِ بَيَّنَ أَنَّ الَّذِي كَفَرُوا بِهِ وَأَشْرَكُوا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَفِي هَذَا الْعَطْفِ زِيَادَةُ تَرْجِيحٍ لِمَا انْتَمَيْنَاهُ مِنْ كَوْنِ الْمُرَادِ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِإِلَهٍ وَاحِدٍ.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “Şüphesiz inkâr edip de kâfir olarak ölenler” [Bakara: 161] cümlesine matuftur. Münasebet ise şudur: Şirk sebebiyle onlara ulaşacak olan lanet ve ateşte ebedî kalışı zikredince, inkâr edip şirk koştukları Zatın tek bir ilah olduğunu beyan etmiştir. Bu atıfta, inkâr edenlerden muradın müşrikler olduğuna dair benimsediğimiz görüş için ilave bir tercih sebebi vardır; çünkü Ehl-i Kitap tek bir ilaha inanmaktadır.
وَالْخِطَابُ بِكَافِ الْجَمْعِ لِكُلِّ مَنْ يَتَأَتَّى خِطَابُهُ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ أَوْ بَعْدَهُ مِنْ كُلِّ قَارِئٍ لِلْقُرْآنِ وَسَامِعٍ فَالضَّمِيرُ عَامٌّ، وَالْمَقْصُودُ بِهِ ابْتِدَاءً الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ جَهِلُوا أَنَّ الْإِلَهَ لَا يَكُونُ إِلَّا وَاحِدًا.
Çoğul kâf zamiriyle hitap, ayetin iniş vaktinde veya sonrasında Kur'an'ı okuyan ve işiten her muhatap içindir; dolayısıyla zamir geneldir. Bununla ilk planda kastedilenler ise müşriklerdir; çünkü onlar ilahın ancak bir tek olacağını bilememişlerdir.
وَالْإِلَهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ الْمَعْبُودُ وَلِذَلِكَ تَعَدَّدَتِ الْآلِهَةُ عِنْدَهُمْ وَأُطْلِقَ لَفْظُ الْإِلَهِ عَلَى كُلِّ صَنَمٍ عَبَدُوهُ وَهُوَ إِطْلَاقٌ نَاشِئٌ عَنِ الضَّلَالِ فِي حَقِيقَةِ الْإِلَهِ لِأَنَّ عِبَادَةَ مَنْ لَا يُغْنِي عَنْ نَفْسِهِ وَلَا عَنْ عَابِدِهِ شَيْئًا عَبَثٌ وَغَلَطٌ، فَوَصْفُ الْإِلَهِ هُنَا بِالْوَاحِدِ لِأَنَّهُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ هُوَ الْمَعْبُودُ بِحَقٍّ فَلَيْسَ إِطْلَاقُ الْإِلَهِ عَلَى الْمَعْبُودِ بِحَقٍّ نَقَلًا فِي لُغَةِ الْإِسْلَامِ وَلَكِنَّهُ تَحْقِيقٌ لِلْحَقِّ.
Arap kelamında ilah (el-ilâh), kendisine ibadet edilen (mâbûd) demektir. Bundan dolayı onlarda ilahlar çoğalmış ve taptıkları her puta ilah lafzı verilmiştir. Bu kullanım, ilahın hakikati hususundaki sapıklıktan kaynaklanan bir kullanımdır; zira ne kendisine ne de tapanına hiçbir fayda sağlamayan birine ibadet etmek boş ve yanlıştır. Burada ilahın "bir" olarak nitelenmesi, hakikatte hak mabudun yalnızca O olmasındandır. Dolayısıyla ilah kelimesinin hak mabuda verilmesi İslam dilinde bir nakil (terimleşme) değil, bilakis hakkın tahakkuk ettirilmesidir.
وَمَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ إِطْلَاقِ جَمْعِ الْآلِهَةِ عَلَى أَصْنَامِهِمْ فَهُوَ فِي مَقَامِ التَّغْلِيطِ لِزَعْمِهِمْ نَحْوُ فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ [الْأَحْقَاف: ٢٨] ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ الْجَمْعُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُطْلَقْ فِي الْقُرْآنِ الْإِلَهُ بِالْإِفْرَادِ عَلَى الْمَعْبُودِ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَبِهَذَا تَسْتَغْنِي عَنْ إِكْدَادِ عَقْلِكَ فِي تَكَلُّفَاتٍ تَكَلَّفَهَا بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَى وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ.
Kur'an'da putları için ilahlar (âlihe) çoğulunun kullanılması ise onların iddialarını yanıltma makamındadır; örneğin: {فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ} “Allah'tan başka yakınlık [sağlasınlar diye] ilahlar edindikleri şeyler onlara yardım etselerdi ya! Bilakis onlardan uzaklaşıp kayboldular. Bu onların yalanı ve uydurageldikleri şeydir” [Ahkâf: 28] ayetinde olduğu gibi. Buradaki karine çoğul oluştur. Bu sebeple Kur'an'da haksız yere tapılan şey için tekil olarak 'el-ilâh' kelimesi kullanılmamıştır. Böylece {وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ} “İlahınız tek bir ilahtır” ifadesinin manası hakkında bazı müfessirlerin girdiği zorlamalı yorumlarla zihnini yormaktan kurtulmuş olursun.
وَالْإِخْبَارُ عَن إِلَهكُم بإله تَكْرِيرٌ لِيَجْرِيَ عَلَيْهِ الْوَصْفُ بِوَاحِدٍ وَالْمَقْصُودُ وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ لَكِنَّهُ وَسَّطَ لَفْظَ إِلهٌ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ لِتَقْرِيرِ مَعْنَى الْأُلُوهِيَّةِ فِي الْمُخْبَرِ عَنْهُ كَمَا تَقُولُ عَالَمُ الْمَدِينَةِ عَالَمٌ فَائِقٌ وَلِيَجِيءَ مَا كَانَ أَصْلُهُ مَجِيءَ النَّعْتِ فَيُفِيدُ أَنَّهُ وَصْفٌ ثَابِتٌ
{إِلهُكُمْ} “ilahınız” ifadesinden {إِلهٌ} “bir ilahtır” lafzıyla haber verilmesi, üzerine {واحِدٌ} “tek” sıfatının gelebilmesi için bir tekrardır. Maksat "ilahınız birdir" demektir; ancak kendisinden haber verilen Zatta uluhiyet manasını pekiştirmek için "şehrin âlimi üstün bir âlimdir" denildiği gibi {إِلهٌ} lafzını mübteda ile haber arasına sokmuştur; bir de aslı sıfat olarak gelmek olan şeyin gelmesi ve böylece mevsufa sabit bir sıfat olduğunu ifade etmesi içindir;
لِلْمَوْصُوفِ لِأَنَّهُ صَارَ نَعْتًا
çünkü o bir sıfat haline gelmiştir.
إِذْ أَصْلُ النَّعْتِ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا ثَابِتًا وَأَصْلُ الْخَبَرِ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا حَادِثًا، وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ مُتَّبَعٌ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ أَنْ يُعَادَ الِاسْمُ أَوِ الْفِعْلُ بَعْدَ ذكره ليبنى على وَصْفٌ أَوْ مُتَعَلِّقٌ كَقَوْلِهِ إِلهاً واحِداً [الْبَقَرَة: ١٣٣] . وَقَوْلِهِ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفرْقَان: ٢٧] وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ... وَالتَّنْكِيرُ فِي إِلهٌ لِلنَّوْعِيَّةِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ تَقْرِيرُ مَعْنَى الْأُلُوهِيَّةِ، وَلَيْسَ لِلْإِفْرَادِ لِأَنَّ الْإِفْرَادَ اسْتُفِيدَ مِنْ قَوْلِهِ واحِدٌ خِلَافًا لِصَاحِبِ «الْمِفْتَاحِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ [الْأَنْعَام: ١٩] إِذْ جَعَلَ التَّنْكِيرَ فِي إِلهٌ لِلْإِفْرَادِ وَجَعَلَ تَفْسِيرَهُ بِالْوَاحِدِ بَيَانًا لِلْوَحْدَةِ لِأَنَّ الْمَصِيرَ إِلَى الْإِفْرَادِ فِي الْقَصْدِ مِنَ التَّنْكِيرِ مَصِيرٌ لَا يَخْتَارُهُ الْبَلِيغُ مَا وَجَدَ عَنْهُ مَنْدُوحَةً.
Zira sıfatın aslı sabit bir nitelik olması, haberin aslı ise sonradan meydana gelen bir nitelik olmasıdır. Bu, fasih kelamda takip edilen bir kullanımdır; üzerine bir sıfat veya müteallak bina edilmek üzere isim veya fiil zikredildikten sonra tekrarlanır. Nitekim {إِلهاً واحِداً} “tek bir ilaha” [Bakara: 133] ve {وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً} “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” [Furkân: 72] ayetlerinde olduğu gibidir. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın buyruğunda geçmişti... {إِلهٌ} kelimesindeki tenvin nevilik (tür) bildirmek içindir; çünkü ondan maksat uluhiyet manasını pekiştirmektir; yoksa teklik için değildir, zira teklik {واحِدٌ} lafzından anlaşılmıştır. Yüce Allah'ın: {إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ} “O ancak tek bir ilahtır” [En'âm: 19] buyruğunda {إِلهٌ} kelimesindeki tenvini teklik için sayıp onun "vâhid" ile tefsir edilmesini vahdetin beyanı kılan Miftâh sahibinin hilafınadır; çünkü başka bir imkân bulduğu sürece tenvinden maksadın teklik olduğunu benimsemek beliğ bir kimsenin tercih edeceği bir yöneliş değildir.
وَقَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى الْوَحْدَةِ وَتَنْصِيصٌ عَلَيْهَا لِرَفْعِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْكَمَالَ كَقَوْلِهِمْ فِي الْمُبَالَغَةِ هُوَ نَسِيجُ وَحْدِهِ، أَوْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِلَهَ الْمُسْلِمِينَ خَاصَّةً كَمَا يَتَوَهَّمُهُ الْمُشْرِكُونَ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ أَبِي سُفْيَانَ: «لَنَا الْعُزَّى وَلَا عُزَّى لَكُمْ» .
{لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğu, vahdet manasını pekiştirmek ve mubalağada 'o tek başına bir dokumadır (kendi alanında tektir)' denmesi gibi maksadın kemal olması ihtimalini yahut müşriklerin vehmettiği gibi kastedilenin sadece Müslümanların ilahı olması ihtimalini ortadan kaldırmak için açıkça bir hükümdür. Ebû Süfyân'ın: «Uzzâ bizimdir, sizin ise Uzzâ'nız yoktur» sözünü görmez misin?
وَقَدْ أَفَادَتْ جُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ التَّوْحِيدَ لِأَنَّهَا نَفَتْ حَقِيقَةَ الْأُلُوهِيَّةِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَخَبَرُ لَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا فِي لَا مِنْ مَعْنَى النَّفْيِ لِأَنَّ كُلَّ سَامِعٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ فَالتَّقْدِيرُ لَا إِلَه مَوْجُود إِلَّا هُوَ. وَقَدْ عَرَضَتْ حَيْرَةٌ لِلنُّحَاةِ فِي تَقْدِيرِ الْخَبَرِ فِي هَاتِهِ الْكَلِمَةِ لِأَنَّ تَقْدِيرَ مَوْجُودٍ يُوهِمُ أَنَّهُ قَدْ يُوجَدُ إِلَهٌ لَيْسَ هُوَ مَوْجُودًا فِي وَقْتِ التَّكَلُّمِ بِهَاتِهِ الْجُمْلَةِ، وَأَنَا أُجِيبُ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِبْطَالُ وُجُودِ إِلَهٍ غَيْرِ اللَّهِ رَدًّا عَلَى الَّذِينَ ادَّعَوْا آلِهَةً مَوْجُودَةً الْآنَ وَأَمَّا انْتِفَاءُ وُجُودِ إِلَهٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَمَعْلُومٌ لِأَنَّ الْأَجْنَاسَ الَّتِي لَمْ تُوجَدْ لَا يُتَرَقَّبُ وَجُودُهَا مِنْ بَعْدُ لِأَنَّ مُثْبِتِي الْآلِهَةَ يُثْبِتُونَ لَهَا الْقِدَمَ فَلَا يُتَوَهَّمُ تَزَايُدُهَا، وَنُسِبَ إِلَى الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّهُ لَا تَقْدِيرَ لِخَبَرٍ هُنَا وَأَنَّ أَصْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ هُوَ إِلَهٌ فَقَدَّمَ إِلهٌ وَأَخَّرَ (هُوَ) لِأَجْلِ الْحَصْرِ بِإِلَّا وَذَكَرُوا أَنَّهُ أَلَّفَ فِي ذَلِكَ «رِسَالَةً» ، وَهَذَا تَكَلُّفٌ وَالْحَقُّ عِنْدِي أَنَّ الْمُقَدَّرَاتِ لَا مَفَاهِيمَ لَهَا فَلَيْسَ تَقْدِيرُ لَا إِلَهَ مَوْجُودٌ بِمَنْزِلَةِ النُّطْقِ بِقَوْلِكَ لَا إِلَهَ مَوْجُودٌ بَلْ إِنَّ التَّقْدِيرَ لِإِظْهَارِ مَعَانِي الْكَلَامِ وَتَقْرِيبِ الْفَهْمِ وَإِلَّا فَإِنَّ لَا النَّافِيَةَ إِذَا نَفَتِ النَّكِرَةَ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَى نَفْيِ الْجِنْسِ أَيْ نَفْيِ تَحَقُّقِ الْحَقِيقَةِ فَمَعْنَى لَا إِلَهَ انْتِفَاءُ الْأُلُوهِيَّةِ إِلَّا اللَّهُ أَي إلّا الله.
{لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ} cümlesi tevhidi ifade etmiştir; zira uluhiyet hakikatini Yüce Allah'tan başkasından nefyetmiştir. 'Lâ'nın haberi mahzuftur (düşürülmüştür) ve 'lâ'daki nefiy manası buna delalet etmektedir; çünkü her dinleyen maksadın bu hakikati nefyetmek olduğunu bilir; takdiri ise "O'ndan başka hiçbir ilah mevcut değildir" şeklindedir. Nahivciler bu kelimede haberin takdiri hususunda bir hayrete düşmüşlerdir; çünkü "mevcudun" takdiri, bu cümlenin söylendiği anda mevcut olmayan bir ilahın sonradan var olabileceği vehmini doğurur. Ben buna şöyle cevap veririm: Maksat, şu anda mevcut ilahlar olduğunu iddia edenlere bir reddiye olarak Allah'tan başka bir ilahın varlığını iptal etmektir; gelecekte bir ilahın bulunmaması ise zaten malumdur, zira var olmamış cinslerin sonradan var olması beklenmez, çünkü ilahları kabul edenler onlara kıdem (ezelilik) nispet ederler, dolayısıyla çoğalmaları vehmedilemez. Zemahşerî'ye burada bir haber takdirinin bulunmadığı, {لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ} ifadesinin aslının "Hüve ilâhun" olduğu, 'illâ' ile hasr (sınırlama) yapmak için {إِلهٌ} kelimesinin öne alınıp {هُوَ} zamirinin geriye bırakıldığı nispet edilmiş ve bu konuda bir risale yazdığı zikredilmiştir. Bu bir tekellüftür (zorlamadır); bana göre doğru olan şudur ki takdir edilen şeylerin mefhumları (zıt anlamları) olmaz. Dolayısıyla "lâ ilâhe mevcûdun" takdiri, senin bizzat "hiçbir ilah mevcut değildir" demen konumunda değildir; bilakis takdir, kelamın manalarını ortaya koymak ve anlamayı kolaylaştırmak içindir. Aksi takdirde cinsi nefyeden 'lâ' nekire bir ismi nefyettiğinde cinsin nefyine, yani hakikatin gerçekleşmesinin nefyine delalet etmiş olur; o halde "lâ ilâhe" manası Allah müstesna uluhiyetin yokluğudur, yani yalnızca Allah'tır.
وَقَوْلُهُ: الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ وَصْفَانِ لِلضَّمِيرِ، أَيِ الْمُنْعِمِ بِجَلَائِلِ النِّعَمِ وَدَقَائِقِهَا وَهُمَا وَصْفَانِ لِلْمَدْحِ وَفِيهِمَا تَلْمِيحٌ لِدَلِيلِ الْأُلُوهِيَّةِ وَالِانْفِرَادِ بهَا لِأَنَّهُ منعم، وَغَيْرُهُ لَيْسَ بِمُنْعِمٍ وَلَيْسَ فِي الصِّفَتَيْنِ دَلَالَةٌ عَلَى الْحَصْرِ وَلَكِنَّهُمَا تَعْرِيضٌ بِهِ هُنَا لِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ لِإِبْطَالِ
{الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ} “Rahmân'dır, Rahîm'dir” buyruğu zamirin iki sıfatıdır; yani büyük ve ince nimetleri bahşedendir. Bunlar övgü bildiren iki sıfattır ve bunlarda uluhiyet deliline ve bunda tek olmaya bir ima vardır; zira O nimet verendir, O'ndan başkası ise nimet veren değildir. Bu iki sıfatta hasr (sınırlama) delaleti yoktur; ancak kelam başkasının
أُلُوهِيَّةِ غَيْرِهِ
uluhiyetini iptal etmek üzere sevk edildiğinden burada ona tariz (dolaylı işaret) vardır.
فَكَانَ مَا يَذْكُرُ مِنَ الْأَوْصَافِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلْأُلُوهِيَّةِ هُوَ فِي مَعْنَى قَصْرِهَا عَلَيْهِ تَعَالَى، وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ وَصْفَيِ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ عَلَى أَنَّ فِي ذِكْرِ صِفَةِ الرَّحْمَنِ إِغَاظَةً لِلْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ أَبَوْا وَصْفَ اللَّهِ بِالرَّحْمَنِ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الْفرْقَان: ٦٠] .
Dolayısıyla uluhiyeti gerektiren vasıflardan zikredilen şeyler, manen onun Yüce Allah'a has kılınması hükmündedir. {الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ} sıfatlarının bir arada bulunmasında Fâtiha Suresi'nde daha önce zikredilen hususlar geçerlidir. Bununla birlikte Rahmân sıfatının zikredilmesinde müşrikleri öfkelendirme gayesi de vardır; zira Allah'ın kendilerinden naklettiği: {قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ} “Rahmân da nedir? dediler” [Furkân: 60] ayetinde olduğu gibi onlar Allah'ın Rahmân olarak nitelenmesini reddetmişlerdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْإِلَهِ الْمَنْفِيِّ أَيْ أَنَّ جِنْسَ الْإِلَهِ مَنْفِيٌّ إِلَّا هَذَا الْفَرْدَ، وَخَبَرُ (لَا) فِي مِثْلِ هَاتِهِ الْمَوَاضِعِ يَكْثُرُ حَذْفُهُ لِأَنَّ لَا التَّبْرِئَةِ مُفِيدَةٌ لِنَفْيِ الْجِنْسِ فَالْفَائِدَةُ حَاصِلَةٌ مِنْهَا وَلَا تَحْتَاجُ لِلْخَبَرِ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ تَقْيِيدُ النَّفْيِ بِحَالَةٍ نَحْوَ لَا رَجُلَ فِي الدَّارِ غَيْرَ أَنَّهُمْ لَمَّا كَرِهُوا بَقَاءَ صُورَةِ اسْمٍ وَحَرْفٍ بِلَا خَبَرٍ ذَكَرُوا مَعَ اسْمِ لَا خَبَرًا أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ إِذَا وَجَدُوا شَيْئًا يَسُدُّ مَسَدَّ الْخَبَرِ فِي الصُّورَةِ حَذَفُوا الْخَبَرَ مَعَ لَا نَحْوَ الِاسْتِثْنَاءِ فِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَنَحْوَ التَّكْرِيرِ فِي قَوْلِهِ لَا نَسَبَ الْيَوْمَ وَلَا خُلَّةَ. وَلِأَبِي حَيَّانَ هُنَا تكلفات.
Bil ki {إِلَّا هُوَ} buyruğu, nefyedilen ilahtan yapılan bir istisnadır; yani bu fert hariç ilah cinsi nefyedilmiştir. Bu gibi yerlerde cinsi nefyeden 'lâ'nın haberi çokça hazfedilir (düşürülür); çünkü cinsi nefyeden 'lâ' cinsin nefyini ifade eder, dolayısıyla fayda ondan hâsıl olmuştur ve nefiy "Evde hiçbir adam yoktur" örneğinde olduğu gibi bir duruma bağlanmak istenmedikçe habere ihtiyaç duyulmaz. Ancak bir isim ile bir harfin habersiz bir surette kalmasını hoş görmedikleri için 'lâ'nın ismiyle birlikte bir haber zikretmişlerdir. Görmez misin ki onlar surette haberin yerini tutacak bir şey bulduklarında, "Lâ ilâhe illallâh"taki istisna ve "Bugün ne bir soy ne de bir dostluk vardır" sözündeki tekrar gibi, 'lâ' ile birlikte haberi hazfederler. Ebû Hayyân'ın burada bazı zorlamalı tevilleri vardır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٦٤]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 164]
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü dirilttiği suda ve orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk edip değiştirmesinde ve gökle yer arasında emre boyun eğdirilmiş bulutlarda aklını kullanan bir kavim için elbette nice ayetler (deliller) vardır. (164)”
مَوْقِعُ هَاتِهِ الْآيَةِ عَقِبَ سَابِقَتِهَا مَوْقِعُ الْحُجَّةِ مِنَ الدَّعْوَى، ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَنَ أَنَّ الْإِلَهَ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ وَهِيَ قَضِيَّةٌ مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تُتَلَقَّى بِالْإِنْكَارِ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ فَنَاسَبَ إِقَامَةَ الْحُجَّةِ لِمَنْ لَا يَقْتَنِعُ فَجَاءَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ الَّتِي لَا يَسَعُ النَّاظِرَ إِلَّا التَّسْلِيم إِلَيْهَا.
Bu ayetin bir önceki ayetin hemen ardından gelmesindeki konumu, iddiaya karşı delil getirme konumudur. Şöyle ki; Yüce Allah ilahın tek bir ilah olduğunu, O'ndan başka ilah bulunmadığını ilan etmiştir. Bu ise insanların pek çoğu tarafından inkârla karşılanması muhtemel olan bir meseledir. Dolayısıyla ikna olmayan kimse için delil getirilmesi uygun düşmüş ve bakan kimsenin teslim olmaktan başka çare bulamayacağı bu apaçık deliller serdedilmiştir.
فَإِن هُنَا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِلَفْتِ الْأَنْظَارِ إِلَيْهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ نَزَلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ فِي ذَلِكَ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) لِأَنَّهُمْ لَمْ يَجْرُوا عَلَى مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ تِلْكَ الْآيَاتُ.
Buradaki {إِنَّ} [edatı], dikkatleri habere çekmek maksadıyla salt ona önem verildiğini göstermek içindir. Ya da bu ayetlerin delalet ettiği hakikate uygun hareket etmedikleri için, akleden bir topluluk adına bunlarda deliller bulunmasını inkâr eden kimseler konumuna indirgenmiş olmaları da muhtemeldir.
وَلَيْسَتْ إِنَّ هُنَا بِمُؤْذِنَةٍ بِتَعْلِيلٍ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ شَرْطَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا صَالِحًا لِتَعْلِيلِ مَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا بِحَيْثُ يَكُونُ الْمَوْقِعُ لِفَاءِ الْعَطْفِ فَحِينَئِذٍ يُغْنِي وُقُوعُ
Buradaki {إِنَّ}, kendisinden önceki cümle için bir gerekçelendirme (tâlil) bildirmez. Çünkü bunun şartı, sonraki cümlenin muhtevasının önceki cümlenin muhtevasını gerekçelendirmeye elverişli olması ve böylece yerin atıf fâ'sına ait olmasıdır; işte bu durumda
(إِنَّ) عَنِ الْإِتْيَانِ بِفَاءِ الْعَطْفِ كَمَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» وَقَدْ بَسَطْنَا فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ [الْبَقَرَة: ٦١] .
Şeyh Abdülkâhir'in Delâilü'l-İ'câz'da belirttiği üzere {إِنَّ} edatının gelişi atıf fâ'sının getirilmesine ihtiyaç bırakmaz. Nitekim Yüce Allah'ın: {اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} “Bir şehre inin, zira istediğiniz şeyler sizin için orada vardır” [Bakara: 61] buyruğunun tefsirinde bunu genişçe açıklamıştık.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَاتِهِ الْآيَةِ إِثْبَاتُ دَلَائِلِ وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَلِذَلِكَ ذُكِرَتْ إِثْرَ ذِكْرِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِأَنَّهَا إِذَا أُثْبِتَتْ بِهَا الْوَحْدَانِيَّةُ ثَبَتَ الْوُجُودُ بِالضَّرُورَةِ. فَالْآيَةُ صَالِحَةٌ لِلرَّدِّ
Bu ayetten maksat, Yüce Allah'ın varlığının ve birliğinin delillerini ortaya koymaktır. Bu sebeple birlik (vahdâniyet) zikrinin hemen ardından zikredilmiştir; zira vahdâniyet bu delillerle sabit olduğunda, varlık da zorunlu olarak sabit olur. Dolayısıyla bu ayet,
عَلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ دَهْرِيِّهِمْ وَمُشْرِكِهِمْ وَالْمُشْرِكُونَ هُمُ الْمَقْصُودُ ابْتِدَاءً، وَقَدْ قَرَّرَ اللَّهُ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ دَلَائِلَ كُلُّهَا وَاضِحَةٌ مِنْ أَصْنَافِ الْمَخْلُوقَاتِ وَهِيَ مَعَ وُضُوحِهَا تَشْتَمِلُ عَلَى أَسْرَارٍ يَتَفَاوَتُ النَّاسُ فِي دَرْكِهَا حَتَّى يَتَنَاوَلَ كُلُّ صِنْفٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ مِقْدَارَ الْأَدِلَّةِ مِنْهَا عَلَى قَدْرِ قَرَائِحِهِمْ وَعُلُومِهِمْ.
Kureyş kâfirlerinin ister dehriyyûn (materyalist) olsun ister müşrik olsun hepsine cevap vermeye elverişlidir; ilk planda hedeflenenler ise müşriklerdir. Allah bu ayette, yaratılmışların çeşitlerinden hepsi apaçık olan delilleri pekiştirmiştir. Bu deliller apaçık olmakla birlikte, akıl sahiplerinin her bir sınıfının kendi kabiliyet ve ilimlerine göre onlardan delil payı alabilmesi için insanların kavramakta derece derece farklılaştığı sırları da ihtiva etmektedir.
وَالْخَلْقُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ وَاخْتِيرَ هُنَا لِأَنَّهُ جَامِعٌ لِكُلِّ مَا فِيهِ عِبْرَةٌ مِنْ مَخْلُوقَاتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَلِلْعِبْرَةِ أَيْضًا فِي نَفْسِ الْهَيْئَةِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ مِنْ تَكْوِينِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالنِّظَامِ الْجَامِعِ بَيْنَهَا فَكَمَا كُلَّ مَخْلُوقٍ مِنْهَا أَوْ فِيهَا هُوَ آيَةٌ وَعِبْرَةٌ فَكَذَلِكَ مَجْمُوعُ خَلْقِهَا، وَلَعَلَّ الْآيَةَ تُشِيرُ إِلَى مَا يُعَبَّرُ عَنْهُ فِي عِلْمِ الْهَيْئَةِ بِالنِّظَامِ الشَّمْسِيِّ وَهُوَ النِّظَامُ الْمُنْضَبِطُ فِي أَحْوَالِ الْأَرْضِ مَعَ الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالسَّمَاوَاتِ.
Buradaki {خَلْقِ} (yaratılış) masdar anlamındadır. Göklerin ve yerin yaratılmışlarından ibret verici olan her şeyi kuşatması ve aynı zamanda göklerin ve yerin oluşumundaki toplu düzende ve onları birleştiren sistemde de ibret bulunması sebebiyle burada tercih edilmiştir. Zira onlardan ya da onların içinde bulunan her bir varlık nasıl bir delil ve ibret ise, onların yaratılışının bütünü de öyledir. Belki de bu ayet, astronomi ilminde güneş sistemi olarak ifade edilen ve gökler tabiriyle dile getirilen gezegenler ile yeryüzünün halleri arasındaki intizamlı sisteme işaret etmektedir.
والسَّماواتِ جَمْعُ سَمَاءٍ وَالسَّمَاءُ إِذَا أُطْلِقَتْ مُفْرَدَةً فَالْمُرَادُ بِهَا الْجَوُّ الْمُرْتَفِعُ فَوْقَنَا الَّذِي يَبْدُو كَأَنَّهُ قُبَّةٌ زَرْقَاءُ وَهُوَ الْفَضَاءُ الْعَظِيمُ الَّذِي تَسْبَحُ فِيهِ الْكَوَاكِبُ وَذَلِكَ الْمُرَادُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ [الْملك: ٥] ، إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ [الصافات: ٦] ، وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء [الْبَقَرَة: ٢٢] . وَإِذَا جُمِعَتْ فَالْمُرَادُ بِهَا أَجْرَامٌ عَظِيمَةٌ ذَاتُ نِظَامٍ خَاصٍّ مِثْلُ الْأَرْضِ وَهِيَ السَّيَّارَاتُ الْعَظِيمَةُ الْمَعْرُوفَةُ وَالَّتِي عُرِفَتْ مِنْ بَعْدُ وَالَّتِي سَتُعْرَفُ: عُطَارِدُ وَالزُّهَرَةُ وَالْمِرِّيخُ وَالشَّمْسُ وَالْمُشْتَرِي وَزُحَلُ وَأُرَانُوسُ وَنِبْتُونُ. ولعلها هِيَ السَّمَوَات السَّبْعُ وَالْعَرْشُ الْعَظِيمُ، وَهَذَا السِّرُّ فِي جمع (السَّمَوَات) هُنَا وَإِفْرَادِ (الْأَرْضِ) لِأَنَّ الْأَرْضَ عَالَمٌ وَاحِدٌ وَأَمَّا جَمْعُهَا فِي بَعْضِ الْآيَاتِ فَهُوَ عَلَى مَعْنَى طَبَقَاتِهَا أَوْ أَقْسَامِ سَطْحِهَا.
{السَّماواتِ} kelimesi semâ (gök) kelimesinin çoğuludur. Semâ tekil olarak mutlak kullanıldığında, üzerimizde yükselen, mavi bir kubbe gibi görünen ve içinde gezegenlerin yüzdüğü o muazzam uzay boşluğu kastedilir. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ} “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle süsledik” [Mülk: 5], {إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ} “Şüphesiz biz en yakın göğü bir zinetle, yıldızlarla süsledik” [Sâffât: 6] ve {وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء} “Gökten bir su indirdi” [Bakara: 22] gibi buyruklarında kastedilen budur. Çoğul olarak kullanıldığında ise tıpkı yeryüzü gibi kendine has sistemi bulunan muazzam cisimler kastedilir ki bunlar bilinen, sonradan keşfedilen ve ileride keşfedilecek olan büyük gezegenlerdir: Merkür, Venüs, Mars, Güneş, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün. Muhtemelen bunlar yedi gök ve büyük Arş'tır. Burada {السَّمَوَات} kelimesinin çoğul, {الْأَرْضِ} kelimesinin ise tekil getirilmesinin sırrı budur; çünkü yeryüzü tek bir âlemdir. Bazı ayetlerde çoğul kastedilmesi ise tabakaları veya yeryüzü yüzeyinin kısımları anlamındadır.
وَالْمَعْنَى أَنَّ فِي خلق مَجْمُوع السَّمَوَات مَعَ الْأَرْضِ آيَاتٍ، فَلِذَلِكَ أُفْرِدَ الْخَلْقُ وَجُعِلَتِ الْأَرْضُ مَعْطُوفًا على السَّمَوَات لِيَتَسَلَّطَ الْمُضَافُ عَلَيْهِمَا.
Anlam şudur: Göklerin yerle birlikte bütün halinde yaratılışında deliller vardır. Bu sebeple 'yaratılış' tekil getirilmiş ve muzafın ikisine birden hükmetmesi için 'yer' kelimesi 'gökler'e atfedilmiştir.
وَالْآيَةُ فِي هَذَا الْخَلْقِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ آيَةٌ عَظِيمَةٌ لِمَنْ عَرَفَ أَسْرَارَ هَذَا النِّظَامِ وَقَوَاعِدَ
Bu yaratılıştaki delil, aklını kullanan bir kavim için; bu sistemin sırlarını ve kurallarını bilen kimse adına muazzam bir delildir;
الْجَاذِبِيَّةِ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي سَيْرِ مَجْمُوعِ هَاتِهِ السَّيَّارَاتِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَعْتَرِيهِ خَلَلٌ وَلَا خَرْقٌ لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [يس: ٤٠] ، وَأَعْظَمُ تِلْكَ الْأَسْرَارِ تَكْوِينُهَا عَلَى هَيْئَةِ كُرَيَّةٍ قَالَ الْفَخْرُ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْحُسَامِ يَقْرَأُ «كِتَابَ الْمِجَسْطِيِّ» عَلَى عُمَرَ الْأَبْهَرِيِّ فَقَالَ لَهُمَا بَعْضُ الْفُقَهَاءِ يَوْمًا مَا الَّذِي تَقْرَءُونَهُ فَقَالَ الْأَبْهَرِيُّ أُفَسِّرُ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها [ق:
Yüce Allah'ın, bu gezegenler topluluğunun hareketine hiçbir bozulma ve aksama olmaksızın yerleştirdiği kütleçekim kanunlarını [bilen kimse için bu böyledir]: {لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır, ne de gece gündüzün önüne geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [Yâsîn: 40]. Bu sırların en büyüğü ise onların küre şeklinde yaratılmış olmasıdır. Fahruddin er-Râzî şöyle der: Ömer b. el-Hüsâm, Ömer el-Ebherî'den el-Mecistî kitabını okuyordu. Bir gün fukahadan biri onlara 'Ne okuyorsunuz?' dedi. Ebherî de: 'Yüce Allah'ın: {أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها} “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik?” [Kâf:
٦] فَأَنَا أُفَسِّرُ كَيْفِيَّةَ بِنَائِهَا وَلَقَدْ صَدَقَ الْأَبْهَرِيُّ فِيمَا قَالَ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَكْثَرَ تَوَغُّلًا فِي بِحَارِ
6] ayetini tefsir ediyorum; ben onun bina ediliş keyfiyetini tefsir etmekteyim' dedi. Gerçekten de Ebherî söylediğinde haklıdır; zira mahlûkat denizlerine daha çok dalan kimse,
الْمَخْلُوقَاتِ كَانَ أَكْثَرَ عِلْمًا بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَظَمَتِهِ اه.
Yüce Allah'ın celâlini ve azametini daha iyi bilir. [Râzî'nin sözü burada bitti].
قُلْتُ وَمِنْ بَدِيعِ هَذَا الْخَلْقِ أَنْ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى يَمُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا بِمَا يَحْتَاجُهُ كُلٌّ فَلَا يَنْقُصُ مِنَ الْمُمِدِّ شَيْءٌ، لِأَنَّهُ يمده غَيره يما يُخْلِفُ لَهُ مَا نَقَصَ، وَهَكَذَا نَجِدُ الْمَوْجُودَاتِ مُتَفَاعِلَةً، فَالْبَحْرُ يُمِدُّ الْجَوَّ بِالرُّطُوبَةِ فَتَكُونُ مِنْهُ الْمِيَاهُ النَّازِلَةُ ثُمَّ هُوَ لَا يَنْقُصُ مَعَ طُولِ الْآبَادِ لِأَنَّهُ يُمِدُّهُ كُلُّ نَهْرٍ وَوَادٍ.
Ben de derim ki: Bu yaratılışın eşsizliklerinden biri de Yüce Allah'ın onu, her birinin diğerinin ihtiyacını karşılayıp besleyecek şekilde var etmiş olmasıdır; böylece besleyen şeyden hiçbir şey eksilmez, zira eksilen şeyi yerine koyacak biçimde başkası onu besler. İşte varlıkları böyle birbiriyle etkileşim halinde buluruz: Deniz havayı nem ile besler ve inen sular bundan meydana gelir; sonra çağlar geçse de deniz eksilmez, çünkü her nehir ve vadi onu besler.
وَهِيَ آيَةٌ لِمَنْ كَانَ فِي الْعَقْلِ دُونَ هَاتِهِ الْمَرْتَبَةِ فَأَدْرَكَ مِنْ مَجْمُوعِ هَذَا الْخَلْقِ مَشْهَدًا بَدِيعًا فِي طُلُوعِ الشَّمْسِ وَغُرُوبِهَا وَظُهُورِ الْكَوَاكِبِ فِي الْجَوِّ وَغُرُوبِهَا.
Bu [yaratılış], akıl bakımından bu mertebenin altında bulunup da bütün bu yaratılıştan güneşin doğuşu ve batışında, yıldızların gökte belirmesi ve kaybolmasında eşsiz bir manzara kavrayan kimse için de bir delildir.
وَأَمَّا الِاعْتِبَارُ بِمَا فِيهَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ وَمَا يَحُفُّ بِهَا مِنَ الْمَوْجُودَاتِ كَالنُّجُومِ الثَّوَابِتِ وَالشُّهُبِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ جِبَالٍ وَبِحَارٍ وَأَنْهَارٍ وَحَيَوَانٍ فَذَلِكَ مِنْ تَفَارِيعِ تِلْكَ الْهَيْئَةِ الِاجْتِمَاعِيَّةِ.
İçindeki yaratılmışlardan ve onu çevreleyen sabit yıldızlar ile meteorlar gibi varlıklardan, yeryüzündeki dağlar, denizler, nehirler ve canlılardan ibret almaya gelince; bu da o toplu yapının teferruatındandır.
وَقَوْلُهُ: وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ تَذْكِيرٌ بِآيَةٍ أُخْرَى عَظِيمَةٍ لَا تَخْفَى على أحد من الْعُقَلَاءِ وَهِيَ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَعْنِي اخْتِلَافَ حَالَتَيِ الْأَرْضِ فِي ضِيَاءٍ وَظُلْمَةٍ، وَمَا فِي الضِّيَاءِ مِنَ الْفَوَائِدِ لِلنَّاسِ وَمَا فِي الظُّلْمَةِ مِنَ الْفَوَائِدِ لَهُمْ لِحُصُولِ سُكُونِهِمْ وَاسْتِرْجَاعِ قُوَاهُمُ الْمَنْهُوكَةِ بِالْعَمَلِ.
Yüce Allah'ın: {وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} buyruğu, akıl sahiplerinden hiçbirine gizli kalmayan bir diğer büyük delili hatırlatmaktır. O da gece ve gündüzün ardı ardına değişimi, yani yeryüzünün aydınlık ve karanlık şeklindeki iki durumunun değişmesi; aydınlıkta insanlar için faydalar bulunması, karanlıkta ise sükûnet bulmaları ve çalışmaktan yıpranan güçlerini geri kazanmaları için onlar adına faydalar bulunmasıdır.
وَفِي ذَلِكَ آيَةٌ لِخَاصَّةِ الْعُقَلَاءِ إِذْ يَعْلَمُونَ أَسْبَابَ اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ عَلَى الْأَرْضِ وَأَنَّهُ مِنْ آثَارِ دَوَرَانِ الْأَرْضِ حَوْلَ الشَّمْسِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلِهَذَا جُعِلَتِ الْآيَةُ فِي اخْتِلَافِهِمَا وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا آيَةٌ.
Bunda havas (seçkin) akıl sahipleri için bir delil vardır; çünkü onlar gece ve gündüzün yeryüzündeki değişiminin sebeplerini ve bunun yeryüzünün her gün güneş etrafındaki dönüşünün bir eseri olduğunu bilirler. İşte bu sebeple delil onların değişimine bağlanmıştır ve bu durum ikisinin her birinin ayrı birer delil olmasını iktiza eder.
وَالِاخْتِلَافُ افْتِعَالٌ مِنَ الْخَلْفِ وَهُوَ أَن يجيئ شَيْءٌ عِوَضًا عَنْ شَيْءٍ آخَرَ يَخْلُفُهُ فِي مَكَانِهِ وَالْخِلْفَةُ بِكَسْرِ الْخَاءِ الْخَلْفُ قَالَ زُهَيْرٌ:
İhtilaf (اِخْتِلَاف) kelimesi, 'h-l-f' (الْخَلْف) kökünden 'iftiâl' babındadır ve bir şeyin diğer bir şeyin yerine geçip onun mekânını doldurması demektir. Hâ harfinin kesresiyle 'hilfe' (الْخِلْفَةُ) ise ardı ardına gelmek demektir. Züheyr şöyle demiştir:
«بِهَا الْعِينُ وَالْآرَامُ يَمْشِينَ خِلْفَةً»
«Orada iri gözlü ceylanlar ve beyaz geyikler nöbetleşe birbirinin peşi sıra yürürler.»
وَقَدْ أُضِيفَ الِاخْتِلَافُ لِكُلٍّ مِنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَخْلُفُ الْآخَرَ فَتَحْصُلُ مِنْهُ فَوَائِدُ تُعَاكِسُ فَوَائِدَ الْآخَرِ بِحَيْثُ لَوْ دَامَ أَحَدُهُمَا لانقلب النَّفْع ضَرَرا قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الْقَصَص: ٧١، ٧٢] .
İhtilaf (değişim ve ardışıklık) hem geceye hem de gündüze izafe edilmiştir; çünkü ikisinden her biri diğerinin peşi sıra gelir ve birinden, diğerinin faydalarına zıt olan faydalar hâsıl olur; öyle ki şayet biri sürekli kalsaydı menfaat zarara dönüşürdü: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ} “De ki: Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmez misiniz? De ki: Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmez misiniz?” [Kasas: 71, 72].
وَلِلِاخْتِلَافِ مَعْنًى آخَرُ هُوَ مُرَادٌ أَيْضًا وَهُوَ تَفَاوُتُهُمَا فِي الطُّولِ وَالْقِصَرِ فَمَرَّةً يَعْتَدِلَانِ
İhtilafın kastedilen bir diğer manası daha vardır ki o da ikisinin uzunluk ve kısalıktaki farklılığıdır. Bazen eşitlenirler,
وَمَرَّةً يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ وَذَلِكَ بِحَسَبِ أَزْمِنَةِ الْفُصُولِ وَبِحَسَبِ أَمْكِنَةِ الْأَرْضِ فِي أَطْوَالِ الْبِلَادِ وَأَعْرَاضِهَا كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْهَيْئَةِ، وَهَذَا أَيْضًا مِنْ مَوَاضِعِ الْعِبْرَةِ لِأَنَّهُ آثَارُ الصُّنْعِ الْبَدِيعِ فِي شَكْلِ الْأَرْضِ وَمِسَاحَتِهَا لِلشَّمْسِ قُرْبًا وَبُعْدًا. فَفِي اخْتِيَارِ التَّعْبِيرِ بِالِاخْتِلَافِ هُنَا سِرٌّ بَدِيعٌ لِتَكُونَ الْعِبَارَةُ صَالِحَةً لِلْعِبْرَتَيْنِ.
Bazen de biri diğerinden fazla olur. Bu durum, astronomi ilminde tespit edildiği üzere mevsim zamanlarına göre ve beldelerin enlem ve boylamlarındaki yeryüzü mekânlarına göre değişir. Bu da ibret noktalarındandır; zira yeryüzünün şeklinde ve güneşe olan yakınlık ve uzaklık mesafesinde eşsiz bir sanatın eserleridir. İşte burada 'ihtilaf' tabirinin seçilmesinde, ifadenin her iki ibrete de uygun olması için eşsiz bir sır vardır.
وَاللَّيْلُ اسْمٌ لِعَرْضِ الظُّلْمَةِ وَالسَّوَادِ الَّذِي يَعُمُّ مِقْدَارَ نِصْفٍ مِنْ كُرَةِ الْأَرْضِ الَّذِي يَكُونُ غَيْرَ مُقَابِلٍ لِلشَّمْسِ فَإِذَا حُجِبَ قُرْصُ الشَّمْسِ عَنْ مِقْدَارِ نِصْفِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ بِسَبَبِ التَّقَابُلِ الْكُرَوِيِّ تَقَلَّصَ شُعَاعُ الشَّمْسِ عَنْ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ فَأَخَذَ النُّورُ فِي الضَّعْفِ وَعَادَتْ إِلَيْهِ الظُّلْمَةُ الْأَصْلِيَّةُ الَّتِي مَا أَزَالَهَا إِلَّا شُعَاعُ الشَّمْسِ وَيَكُونُ تَقَلُّصُ النُّورِ مُدَرَّجًا مَنْ وَقْتِ مَغِيبِ قُرْصِ الشَّمْسِ عَنْ مُقَابَلَةِ الْأُفُقِ ابْتِدَاءً مِنْ وَقْتِ الْغُرُوبِ ثُمَّ وَقْتِ الشَّفَقِ الْأَحْمَرِ ثُمَّ الشَّفَقِ الْأَبْيَضِ إِلَى أَنْ يَحْلُكَ السَّوَادُ فِي وَقْتِ الْعَشَاءِ حِينَ بَعُدَ قُرْصُ الشَّمْسِ عَنِ الْأُفُقِ الَّذِي ابْتَدَأَ مِنْهُ الْمَغِيبُ، وَكُلَّمَا اقْتَرَبَ قُرْصُ الشَّمْسِ مِنَ الْأُفُقِ الْآخَرِ أَكْسَبَهُ ضِيَاءً مِنْ شُعَاعِهَا ابْتِدَاءً مِنْ وَقْتِ الْفَجْرِ إِلَى الْإِسْفَارِ إِلَى الشُّرُوقِ إِلَى الضُّحَى، حَيْثُ يَتِمُّ نُورُ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ الْمُتَّجِهَةِ إِلَى نِصْفِ الْكُرَةِ تَدْرِيجًا. وَذَلِكَ الضِّيَاءُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالنَّهَارِ وَهُوَ النُّورُ التَّامُّ الْمُنْتَظِمُ عَلَى سَطْحِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَإِنْ كَانَ قَدْ يَسْتَنِيرُ سَطْحُ الْكُرَةِ بِالْقَمَرِ فِي مُعْظَمِ لَيَالِيهِ اسْتِنَارَةً غَيْرَ تَامَّةٍ، وَبِضَوْءِ بَعْضِ النُّجُومِ اسْتِنَارَةً ضَعِيفَةً لَا تَكَادُ تُعْتَبَرُ.
Gece (الليل), yer küresinin güneşe bakmayan yaklaşık yarısını kaplayan karanlık ve siyahlığın arız olması için kullanılan bir isimdir. Güneş diski küresel karşıtlık sebebiyle yer küresinin yaklaşık yarısından perdelendiğinde, güneş ışığı yer küresinin o miktarından çekilir; böylece ışık zayıflamaya başlar ve oraya, ancak güneş ışınlarının giderdiği asıl karanlık geri döner. Işığın çekilmesi, batış vaktinden başlayarak güneş diskinin ufkunkarşısından kaybolduğu andan itibaren aşamalı olarak gerçekleşir; sonra kızıl şafak, sonra beyaz şafak vakti gelir; nihayet güneş diski batmaya başladığı ufuktan uzaklaştığında yatsı vaktinde zifiri karanlık çöker. Güneş diski diğer ufka yaklaştıkça ise, fecir vaktinden başlayarak aydınlığa, güneşin doğuşuna ve kuşluk vaktine kadar kendi ışınlarıyla ona aydınlık kazandırır; böylece yarım küreye yönelen güneş ışınlarının aydınlığı aşamalı olarak tamamlanır. İşte 'gündüz' olarak isimlendirilen o aydınlıktır ve o, yerkürenin yüzeyindeki tam ve intizamlı ışıktır; her ne kadar yer kürenin yüzeyi gecelerinin çoğunda ay ile tam olmayan bir şekilde ve bazı yıldızların ışığıyla neredeyse hesaba katılmayacak zayıf bir ışıltıyla aydınlansa da durum böyledir.
فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَيْ تَعَاقُبِهِمَا وَخَلْفِ أَحَدِهِمَا الْآخَرَ، وَمِنْ بَلَاغَةِ عِلْمِ الْقُرْآنِ أَنْ سَمَّى ذَلِكَ اخْتِلَافًا تَسْمِيَةً مُنَاسِبَةً لِتَعَاقُبِ الْأَعْرَاضِ عَلَى الْجَوْهَرِ لِأَنَّهُ شَيْءٌ غَيْرُ
İşte gece ile gündüzün ihtilafından maksat budur; yani ardı ardına gelmeleri ve birinin diğerinin yerini almasıdır. Kur'an ilminin belagattandır ki buna ihtilaf demiştir; bu isimlendirme, arazların cevher üzerinde nöbetleşe gerçekleşmesine uygun bir isimlendirmedir; çünkü o, zâti olmayan
ذَاتِيٍّ فَإِنَّ مَا بِالذَّاتِ لَا يَخْتَلِفُ فَأَوْمَأَ إِلَى أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَيْسَا ذَاتَيْنِ وَلَكِنَّهُمَا عَرَضَانِ خِلَافَ مُعْتَقَدِ الْأُمَمِ الْجَاهِلَةِ أَنَّ اللَّيْلَ جِسْمٌ أَسْوَدُ كَمَا صَوَّرَهُ الْمِصْرِيُّونَ الْقُدَمَاءُ عَلَى بَعْضِ الْهَيَاكِلِ وَكَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ فِي اللَّيْلِ:
bir şeydir, nitekim zâti olan şey değişmez. Böylece gecenin ve gündüzün iki cevher (öz) olmayıp iki araz olduğuna işaret etmiştir. Bu durum, cahiliye kavimlerinin gecenin siyah bir cisim olduğu yönündeki inançlarının aksinedir; nitekim eski Mısırlılar bunu bazı mabetlerde resmetmişler ve İmruü'l-Kays da gece hakkında şöyle demiştir:
فَقُلْتُ لَهُ لَمَّا تَمَطَّى بِصُلْبِهِ ... وَأَرْدَفَ أَعْجَازًا وَنَاءَ بِكَلْكَلِ
«Beline kadar gerinip, ardını uzatarak ve göğsünü üzerime çökertip ağırlığını koyduğunda ona dedim ki:...»
وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الشَّمْسِ: وَالنَّهارِ إِذا جَلَّاها، وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشاها [الشَّمْس: ٣- ٤] .
Yüce Allah Şems Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {وَالنَّهارِ إِذا جَلَّاها، وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشاها} “Onu açığa çıkardığında gündüze, onu bürüdüğünde geceye andolsun” [Şems: 3-4].
وَقَوْلُهُ: وَالْفُلْكِ عَطْفٌ عَلَى خَلْقِ واخْتِلافِ فَهُوَ مَعْمُول لفي أَيْ وَفِي الْفُلْكِ، وَوَصْفُهَا بِالَّتِي تَجْرِي الْمَوْصُولِ لِتَعْلِيلِ الْعَطْفِ أَيْ أَنَّ عَطْفَهَا عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فِي كَوْنِهَا آيَةً مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تَجْرِي فِي الْبَحْرِ، وَفِي كَوْنِهَا نِعْمَةً مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا
Yüce Allah'ın: {وَالْفُلْكِ} buyruğu, {خَلْقِ} ve {اخْتِلافِ} kelimelerine matuftur; dolayısıyla {فِي} harf-i cerrinin mamulüdür, yani 've gemilerde de' demektir. Onun {الَّتِي تَجْرِي} sılasıyla nitelenmesi atfı gerekçelendirmek içindir; yani onun göklerin ve yerin yaratılışına atfedilmesi, denizde akıp gitmesi bakımından bir delil olması ve insanlara
تَجْرِي بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ، فَأَمَّا جَرْيُهَا فِي الْبَحْرِ فَهُوَ يَتَضَمَّنُ آيَتَيْنِ، إِحْدَاهُمَا آيَةُ خَلْقِ الْبَحْرِ الَّذِي تَجْرِي فِيهِ الْفُلْكُ خَلْقًا عَجِيبًا عَظِيمًا إِذْ كَانَ مَاءً غَامِرًا لِأَكْثَرِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ وَمَا فِيهِ مِنْ مَخْلُوقَاتٍ وَمَا رُكِّبَ فِي مَائِهِ مِنَ الْأَمْلَاحِ وَالْعَقَاقِيرِ الْكِيمْيَاوِيَّةِ لِيَكُونَ غَيْرَ مُتَعَفِّنٍ بَلْ بِالْعَكْسِ يُخْرِجُ لِلْهَوَاءِ أَجْزَاءً نَافِعَةً لِلْأَحْيَاءِ عَلَى الْأَرْضِ، وَالثَّانِيَةُ آيَةُ سَيْرِ السُّفُنِ فِيهِ وَهُوَ مَاءٌ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَعَذَّرَ الْمَشْيُ عَلَيْهِ فَجَرْيُ السُّفُنِ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ إِلْهَامِ اللَّهِ تَعَالَى الْإِنْسَانَ لِلتَّفَطُّنِ لِهَذَا التَّسْخِيرِ الْعَجِيبِ الَّذِي اسْتَطَاعَ بِهِ أَنْ يَسْلُكَ الْبَحْرَ كَمَا يَمْشِي فِي الْأَرْضِ، وَصُنْعُ الْفُلْكِ مِنْ أَقْدَمِ مُخْتَرَعَاتِ الْبَشَرِ أَلْهَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى نُوحًا ﵇ فِي أَقْدَمِ عُصُورِ الْبَشَرِ.
fayda veren şeylerle akıp gitmesi bakımından da bir nimet olması yönüyledir. Geminin denizde akıp gitmesine gelince, bu iki delili ihtiva eder: Birincisi, gemilerin içinde yüzdüğü denizin harika ve muazzam bir şekilde yaratılış delilidir; zira o, yerkürenin çoğunu kaplayan bir sudur, içindeki canlılar ve suyunun kokuşmaması, bilakis tam tersine karadaki canlılar için havaya faydalı zerreler çıkarması için suyunda terkip edilen tuzlar ve kimyasal bileşenler [birer delildir]. İkincisi ise, üzerinde yürümenin imkânsız olduğu bir su üzerinde gemilerin hareket etmesi delilidir. Gemilerin yüzmesi, Yüce Allah'ın insanı bu harika boyun eğişi kavramaya ilham etmesinin delillerindendir; insan bu sayede karada yürüdüğü gibi denizde de yol alabilmiştir. Gemi yapımı, insanlığın en eski icatlarındandır; Yüce Allah bunu insanlığın en eski çağlarında Nûh'a (aleyhisselâm) ilham etmiştir.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَخَّرَ لِلْفُلْكِ الرِّيَاحَ الدَّوْرِيَّةَ وَهِيَ رِيَاحٌ تَهُبُّ فِي الصَّبَاحِ إِلَى جِهَةٍ وَفِي الْمَسَاءِ إِلَى جِهَةٍ فِي السَّوَاحِلِ تنشأ عَن إحْيَاء أَشِعَّةِ الشَّمْسِ فِي رَابِعَةِ النَّهَارِ الْهَوَاءُ الَّذِي فِي الْبَرِّ حَتَّى يَخِفَّ الْهَوَاءُ فَيَأْتِي هَوَاءٌ مِنْ جِهَةِ الْبَحْرِ لِيَخْلُفَ ذَلِكَ الْهَوَاءَ الْبَرِّيَّ الَّذِي تَصَاعَدَ فَتَحْدُثُ رِيحٌ رُخَاءٌ مِنْ جِهَةِ الْبَحْرِ وَيَقَعُ عَكْسُ ذَلِكَ بَعْدَ الْغُرُوبِ فَتَأْتِي رِيحٌ مِنْ جِهَةِ الْبَرِّ إِلَى الْبَحْرِ، وَهَذِهِ الرِّيحُ يَنْتَفِعُ بِهَا الصَّيَّادُونَ وَالتُّجَّارُ وَهِيَ تَكُونُ أَكْثَرَ انْتِظَامًا فِي مَوَاقِعَ مِنْهَا فِي مَوَاقِعَ أُخْرَى.
Sonra Yüce Allah gemiler için periyodik (dönemsel) rüzgârları boyun eğdirmiştir. Bunlar kıyılarda sabahleyin bir yöne, akşamleyin başka bir yöne esen rüzgârlardır. Güneş ışınlarının gün ortasında karadaki havayı ısıtıp hafifletmesiyle meydana gelir; böylece yükselen o kara havasının yerini almak üzere deniz tarafından bir hava gelir ve denizden hafif, yumuşak bir rüzgâr oluşur; gün batımından sonra ise bunun tersi meydana gelir ve karadan denize doğru bir rüzgâr eser. Balıkçılar ve tüccarlar bu rüzgârdan faydalanırlar ve bu rüzgâr bazı bölgelerde diğerlerine göre daha düzenlidir.
وَسَخَّرَ لِلْفُلْكِ رِيَاحًا مَوْسِمِيَّةً وَهِيَ تَهُبُّ إِلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ فِي أَشْهُرٍ مِنَ السَّنَةِ وَإِلَى عَكْسِهَا فِي أَشْهُرٍ أُخْرَى تَحْدُثُ مِنَ اتِّجَاهِ حَرَارَةِ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ عَلَى الْأَمَاكِنِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ مَدَارِ السَّرَطَانِ وَمَدَارِ الْجَدْيِ، مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ عِنْدَ انْتِقَالِ الشَّمْسِ مِنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ إِلَى جِهَةِ مَدَارِ السَّرَطَانِ وَإِلَى جِهَةِ مَدَارِ الْجَدْيِ، فَتَحْدُثُ هَاتِهِ الرِّيحُ مَرَّتَيْنِ فِي السَّنَةِ وَهِيَ كَثِيرَةٌ فِي شطوط الْيمن وَحضر موت وَالْبَحْرِ الْهِنْدِيِّ وَتُسَمَّى الرِّيحَ التِّجَارِيَّةَ.
Allah gemiler için mevsimlik rüzgârları da boyun eğdirmiştir. Bunlar yılın bazı aylarında tek bir yöne, diğer aylarında ise ters yöne eserler; güneşin ekvatordan Yengeç Dönencesi tarafına ve Oğlak Dönencesi tarafına geçişi sırasında yer küresinin Yengeç Dönencesi ile Oğlak Dönencesi arasında kalan bölgeleri üzerine güneş ışınlarının ısısının yönelmesinden meydana gelirler. Bu rüzgâr yılda iki defa oluşur; Yemen, Hadramut kıyılarında ve Hint Okyanusu'nda çokça görülür ve buna 'ticaret rüzgârı' (alize) denir.
وَأَمَّا كَوْنُهَا نِعْمَةً فَلِأَن فِي هَذَا التَّسْخِيرِ نَفْعًا لِلتِّجَارَةِ وَالزِّيَارَةِ وَالْغَزْوِ وَغَيْرِ ذَلِكَ وَلِذَلِكَ قَالَ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ مَعَ الِاخْتِصَارِ.
Onun nimet oluşuna gelince; çünkü bu boyun eğdirmede ticaret, ziyaret, gaza ve diğer şeyler için menfaat vardır. Bu sebeple kısaltma ile birlikte genelleme kastıyla {بِما يَنْفَعُ النَّاسَ} buyurmuştur.
وَالْفُلْكُ هُنَا جَمْعٌ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ فِي كَثْرَتِهَا، وَهُوَ وَمُفْرَدُهُ سَوَاءٌ فِي الْوَزْنِ فَالتَّكْسِيرُ فِيهِ اعْتِبَارِيٌّ وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَ مُفْرَدِهِ فُلُكٌ بِضَمَّتَيْنِ كَعُنُقٍ وَكُسِّرَ عَلَى فُلْكٍ مِثْلَ عُرْبٍ وَعُجْمٍ وَأُسْدٍ وَخُفِّفَ الْمُفْرَدُ بِتَسْكِينِ عَيْنِهِ لِأَنَّ سَاكِنَ الْعَيْنِ فِي مَضْمُومِ الْفَاءِ فَرْعُ مَضْمُومِ الْعين مَا قُصِدَ مِنْهُ التَّخْفِيف على مت بَيَّنَهُ الرَّضِيُّ فَاسْتَوَى فِي اللَّفْظِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ، وَقِيلَ الْمُفْرَدُ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَالْجَمْعُ بِضَمِّ الْفَاءِ وَضَمِّ اللَّامِ قِيلَ أَسْدٌ وَأُسُدٌ وَخَشْبٌ وَخُشُبٌ ثُمَّ سُكِّنَتِ اللَّامُ تَخْفِيفًا، وَالِاسْتِعْمَالُ الْفَصِيحُ فِي الْمُفْرَدِ وَالْجَمْعِ ضَمُّ الْفَاءِ
Buradaki {الْفُلْكِ} kelimesi şüphesiz çoğuldur; zira ibret onların çokluğundadır. Bu kelimenin tekili ile çoğulunun vezni aynıdır; dolayısıyla bundaki kırık çoğulluk (teksir) itibaridir. Şöyle ki; tekilinin aslı 'unuk' (عُنُق) gibi iki damme ile 'fülük'tür (فُلُك) ve 'urb' (عُرْب), 'ucm' (عُجْم) ve 'üsd' (أُسْد) gibi 'fülk' (فُلْك) şeklinde kırık çoğul yapılmıştır. Tekili ise ayn'ul-fiilinin sakin kılınmasıyla hafifletilmiştir; zira Radî'nin açıkladığı üzere, fâ'ul-fiili zammeli olanda ayn'ul-fiili sakin olan, hafifletme kastedilerek ayn'ul-fiili zammeli olanın bir fer'idir (türevidir). Böylece lafızda tekil ile çoğul eşitlenmiştir. Tekilinin fâ'nın fethası ve lâm'ın sükûnu ile olduğu, çoğulunun ise fâ ve lâm'ın dammesiyle olduğu; 'esed' ve 'üsüd' ya da 'haşeb' ve 'huşub' gibi söylenip sonra lâm'ın hafifletme için sakin kılındığı da söylenmiştir. Tekil ve çoğulda fasih kullanım ise fâ'nın dammesi
وَسُكُونُ اللَّامِ قَالَ تَعَالَى: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ [هود: ٣٧] . والْفُلْكِ الْمَشْحُونِ [الشُّعَرَاء: ١١٩] وَقَالَ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَقَالَ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ [إِبْرَاهِيم:
ve lâm'ın sükûnu iledir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاصْنَعِ الْفُلْكَ} “Gemiyi yap” [Hûd: 37], {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Dolu gemi” [Şuarâ: 119]. Yine {وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ} “Denizde akıp giden gemilerde” ve {وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ} “Kendi emriyle denizde akıp gitsin diye gemileri...” [İbrâhîm:
٣٢] ، حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ [يُونُس: ٢٢] ، ثُمَّ إِنَّ أَصْلَ مُفْرَدِهِ التَّذْكِيرُ قَالَ تَعَالَى: الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَيَجُوزُ تَأْنِيثُهُ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِمَعْنَى السَّفِينَةِ قَالَ تَعَالَى: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها [هود: ٤١] وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ [هود: ٤٢] كُلُّ ذَلِكَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] .
32], {حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ} “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de aktığı zaman...” [Yûnus: 22] buyurmuştur. Ayrıca tekilinin aslı müzekkerdir (erildir); nitekim Yüce Allah: {الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} buyurmuştur. 'Sefîne' (gemi) anlamında tevil edilerek müennes kılınması da caizdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَقالَ ارْكَبُوا فِيها} “Binin ona dedi” [Hûd: 41], {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} “O, onları götürüyordu” [Hûd: 42]. Bütün bunlar {وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ} “Gemiyi yapıyordu” [Hûd: 38] buyruğundan sonradır.