وَكَأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي اعْتَمَدَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ إِذْ عَدَّ لَفْظَ الْفُلْكِ مِمَّا أُنِّثَ بِدُونِ تَاءٍ وَلَا أَلِفٍ فَقَالَ فِي قَصِيدَتِهِ «وَالْفُلْكُ تَجْرِي وَهِيَ فِي الْقُرْآنِ» لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِاسْتِعْمَالِهِ مُؤَنَّثًا وَإِنْ كَانَ تَأْنِيثُهُ بِتَأْوِيلٍ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ يَجُوزُ فِي مُفْرَدِهِ فَقَطْ ضَمُّ اللَّامِ مَعَ ضَمِّ الْفَاءِ وَقُرِئَ بِهِ شَاذًّا وَالْقَوْلُ بِهِ ضَعِيفٌ، وَقَالَ الْكَوَاشِيُّ هُوَ بِضَمِّ اللَّامِ أَيْضًا لِلْمُفْرَدِ وَالْجَمْعُ وَهُوَ مَرْدُودٌ إِذْ لَمْ يَنُصَّ عَلَيْهِ أَهْلُ اللُّغَةِ وَلَا دَاعِيَ إِلَيْهِ وَكَأَنَّهُ قَالَهُ بِالْقِيَاسِ عَلَى السَّاكِنِ.
Sanki İbnü'l-Hâcib'in dayandığı husus da budur; zira o 'fülk' lafzını tâ ve elif olmaksızın müennes olanlardan saymış ve kasidesinde 'Ve gemi akar gider ve o Kur'an'dadır' demiştir; çünkü muteber olan, teville müennes kılınmış olsa bile onun müennes olarak kullanılmasıdır. Tekilinde yalnızca fâ'nın dammesiyle birlikte lâm'ın da dammeli olmasının caiz olduğu söylenmiş ve şazz olarak böyle okunmuştur; ancak bu görüş zayıftır. El-Kevâşî ise hem tekil hem de çoğul için lâm'ın dammeli olduğunu söylemiştir ki bu reddedilmiştir; zira dil ehli bunu açıkça belirtmemiştir ve buna bir gerekçe de yoktur; sanki o bunu sakin olana kıyasla söylemiştir.
وَفِي امْتِنَانِ اللَّهِ تَعَالَى بِجَرَيَانِ الْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ (١) دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ رُكُوبِ الْبَحْرِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ مِثْلِ رُكُوبِهِ لِلْغَزْوِ وَالْحَجِّ وَالتِّجَارَةِ، وَقَدْ أَخْرَجَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» (٢) وَتَبِعَهُ أَهْلُ «الصَّحِيحِ» حَدِيثَ أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ فِي بَابِ التَّرْغِيبِ فِي الْجِهَادِ الثَّانِي
Yüce Allah'ın gemilerin denizde akıp gitmesini bir nimet olarak hatırlatmasında (1), gaza, hac ve ticaret için binmek gibi zaruret olmaksızın denize binmenin caiz olduğuna delil vardır. Nitekim Mâlik el-Muvatta'da (2) rivayet etmiş ve Sahîh müellifleri de el-Muvatta'nın ikinci cildinde cihada teşvik babında Ümmü Harâm bint Milhân hadisinde ona tabi olmuşlardır;
مِنَ «الْمُوَطَّأِ» عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا ذَهَبَ إِلَى قُبَاءٍ يَدْخُلُ عَلَى أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ فَتُطْعِمُهُ وَكَانَتْ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ...
Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ'ya gittiğinde Ümmü Harâm bint Milhân'ın yanına girerdi, o da kendisine yemek ikram ederdi. Ümmü Harâm, Ubâde b. es-Sâmit'in nikâhı altındaydı. Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girdi...
فَنَامَ يَوْمًا ثُمَّ اسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ قَالَتْ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ قَالَ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَيَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ مُلُوكًا على الأسرة قَالَت فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ فَدَعَا لَهَا»
Bir gün uyudu, sonra gülerek uyandı. Ümmü Harâm dedi ki: Seni güldüren nedir? diye sordum. Buyurdu ki: 'Ümmetimden bir grup insan, tahtlar üzerindeki krallar gibi şu denizin ortasına binerek Allah yolunda gazaya çıkanlar olarak bana gösterildi.' [Ümmü Harâm] dedi ki: 'Beni de onlardan kılması için Allah'a dua et' dedim; o da kendisine dua etti...»
الْحَدِيثَ.
[Hadisin devamını zikretti].
وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ» الحَدِيث.
Ebû Hüreyre'nin hadisinde de şöyle geçmektedir: «Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Biz denize açılıyoruz ve yanımızda az bir su taşıyoruz...' dedi.» hadisi sonuna kadar zikretti.
وَعَلِيهِ فَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنْ لَا يَحْمِلَ جَيْشَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْبَحْرِ مُؤَوَّلٌ عَلَى الِاحْتِيَاطِ وَتَرْكِ التَّغْرِيرِ (١) وَأَنَا أَحْسَبُهُ قَدْ قَصَدَ مِنْهُ
Buna göre, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilen Amr b. el-Âs'a Müslüman ordusunu denize bindirmemesi yönünde mektup yazdığı haberi, ihtiyat ve tehlikeye atmama esasına tevil edilir (1). Ben onun bununla şunu kastettiğini düşünüyorum:
خَشْيَةَ تَأَخُّرِ نَجَدَاتِ الْمُسْلِمِينَ فِي غَزَوَاتِهِمْ لِأَنَّ السُّفُنَ قَدْ يَتَأَخَّرُ وُصُولُهَا إِذَا لَمْ تُسَاعِفْهَا الرِّيَاحُ الَّتِي تَجْرِي بِمَا لَا تَشْتَهِي السُّفُنُ وَلِأَنَّ رُكُوبَ الْعَدَدِ الْكَثِيرِ فِي سُفُنِ ذَلِكَ الْعَصْرِ مَظِنَّةُ وُقُوعِ الْغَرَقِ، وَلِأَنَّ عَدَدَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ لِلْعَدُوِّ فَلَا يَنْبَغِي تَعْرِيضُهُ لِلْخَطَرِ فَذَلِكَ مِنَ النَّظَرِ فِي الْمَصْلَحَةِ الْعَامَّةِ فِي أَحْوَالٍ مُعَيَّنَةٍ فَلَا يُحْتَجُّ بِهِ فِي أَحْكَامٍ خَاصَّةٍ لِلنَّاسِ. وَلَمَّا مَاتَ عُمَرُ اسْتَأْذَنَ مُعَاوِيَةُ عُثْمَانَ فَأَذِنَ لَهُ فِي رُكُوبِهِ فَرَكِبَهُ لِغَزْوِ (قُبْرُصَ) ثُمَّ لِغَزْوِ الْقُسْطَنْطِينِيَّةَ وَفِي غَزْوَةِ (قُبْرُصَ) ظَهَرَ تَأْوِيل رُؤْيا النَّبِي ﷺ فِي حَدِيثِ أُمِّ حَرَامٍ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ لَمَّا وَلِيَ الْخِلَافَةَ نَهَى عَنْ رُكُوبِهِ ثُمَّ رَكِبَهُ النَّاسُ بَعْدَهُ.
Gazvelerinde Müslümanlara gelecek yardımların gecikmesinden endişe etmiştir; zira gemilerin arzu etmediği şekilde esen rüzgârlar elverişli olmadığında gemilerin ulaşması gecikebilir ve o dönemin gemilerine çok sayıda insanın binmesi boğulma tehlikesinin muhtemel olduğu bir durumdur. Ayrıca o gün Müslümanların sayısı düşmana nispetle azdı, dolayısıyla onları tehlikeye atmak uygun düşmezdi. Bu ise belirli durumlarda genel maslahatı gözetmekten kaynaklanan bir tutumdur, dolayısıyla insanların hususi hükümleri konusunda buna dayanılarak delil getirilemez. Ömer vefat edince Muâviye, Osman'dan izin istedi; o da denize binmesine izin verdi, böylece Kıbrıs gazvesi ve ardından İstanbul gazvesi için denize bindi. Kıbrıs gazvesinde Ümmü Harâm hadisindeki Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasının tevili ortaya çıktı. Ömer b. Abdülazîz'in de hilafete geçtiğinde denize binmeyi yasakladığı, kendisinden sonra insanların tekrar bindiği söylenmiştir.
وَرُوِيَ عَن مَالك كَرَاهَة سَفَرِ الْمَرْأَةِ فِي الْبَحْرِ لِلْحَجِّ وَالْجِهَادِ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَحَدِيثُ أُمِّ حَرَامٍ يَرُدُّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ وَلَكِنْ تَأَوَّلَهَا أَصْحَابُهُ بِأَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ لِخَشْيَةِ اطِّلَاعِهِنَّ عَلَى عَوْرَاتِ الرِّجَالِ لِعُسْرِ الِاحْتِرَازِ مِنْ ذَلِكَ فَخَصَّهُ أَصْحَابُهُ بِسُفُنِ أَهْلِ الْحِجَازِ لِصِغَرِهَا وَضِيقِهَا وَتَزَاحُمِ النَّاسِ فِيهَا مَعَ كَوْنِ الطَّرِيقِ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ مِنَ الْبَرِّ مُمْكِنًا سَهْلًا وَأَمَّا السُّفُنُ الْكِبَارُ كَسُفُنِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ الَّتِي يُمْكِنُ فِيهَا الِاسْتِتَارُ وَقِلَّةُ التَّزَاحُمِ فَلَيْسَ بِالسَّفَرِ فِيهَا لِلْمَرْأَةِ بَأْسٌ عِنْدَ مَالِكٍ (٢) .
Mâlik'ten kadının hac ve cihat için denizde yolculuk yapmasının mekruh olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abdilberr: 'Ümmü Harâm hadisi bu rivayeti reddeder' demiştir; ancak Mâlik'in mezhep arkadaşları bunu, sakınmanın güçlüğü sebebiyle erkeklerin avret yerlerine muttali olmaları endişesiyle mekruh gördüğü şeklinde tevil etmişlerdir. Bu yüzden arkadaşları bunu küçüklüğü, darlığı ve içindeki insanların izdihamı sebebiyle Hicaz ehlinin gemilerine tahsis etmişlerdir; üstelik Medine'den Mekke'ye karadan gitmek de mümkün ve kolaydır. İçinde örtünmenin mümkün olduğu ve izdihamın az bulunduğu Basra ehlinin gemileri gibi büyük gemilere gelince, kadının bunlarla yolculuk yapmasında Mâlik'e göre bir sakınca yoktur (2).
وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَسْمَاءِ الَّتِي قَبْلَهُ جِيءَ بِهِ اسْمٌ مَوْصُولٌ لِيَأْتِيَ عَطْفُ صِلَةٍ عَلَى صِلَةٍ فَتَبْقَى الْجُمْلَةُ بِمَقْصِدِ الْعِبْرَةِ وَالنِّعْمَةِ، فَالصِّلَةُ الْأُولَى وَهِيَ أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ تَذْكِيرٌ بِالْعِبْرَةِ لِأَنَّ فِي الصِّلَةِ مِنَ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ مَا لَيْسَ فِي نَحْوِ كَلِمَةِ الْمَطَرِ وَالْغَيْثِ، وَإِسْنَادُ الْإِنْزَالِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ الَّذِي أَوْجَدَ أَسْبَابَ نُزُولِ الْمَاءِ بِتَكْوِينِهِ الْأَشْيَاءَ عِنْدَ خَلْقِ هَذَا الْعَالَمِ عَلَى نِظَامٍ مُحْكَمٍ.
{وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ} buyruğu kendisinden önceki isimlere matuftur. Sıla cümlesinin diğer sıla cümlesine atfedilmesi ve böylece cümlenin ibret ve nimet maksadını muhafaza etmesi için ism-i mevsul olarak getirilmiştir. Birinci sıla, yani {أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ} ibreti hatırlatmaktır; zira sıla cümlesinde durumun göz önüne getirilmesi vardır ki bu durum 'yağmur' (مطر / غيث) kelimesi gibi ifadelerde bulunmaz. İndirmenin Allah'a isnat edilmesi ise, bu âlemin yaratılışı esnasında eşyayı sağlam bir nizam üzere var ederek suyun iniş sebeplerini O'nun yaratmış olmasındandır.
وَالسَّمَاءُ الْمُفْرَدُ هُوَ الْجَوُّ وَالْهَوَاءُ الْمُحِيطُ بِالْأَرْضِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَهُوَ الَّذِي يُشَاهِدُهُ جَمِيعُ السَّامِعِينَ.
Tekil olarak geçen es-semâ (السَّمَاءُ) ise az önce geçtiği üzere yeryüzünü çevreleyen atmosfer ve havadır; bu da [hitabı] dinleyenlerin tamamının müşahede ettiği şeydir.
وَوجه الْعبْرَة فِيهِ أَنَّ شَأْنَ الْمَاءِ الَّذِي يَسْقِي الْأَرْضَ أَنْ يَنْبُعَ مِنْهَا فَجَعْلُ الْمَاءِ نَازِلًا عَلَيْهَا مِنْ- ضِدِّهَا وَهُوَ السَّمَاءُ- عِبْرَةٌ عَجِيبَةٌ.
Ondaki ibret yönü şudur: Yeryüzünü sulayan suyun tabiatı ondan kaynamaktır; dolayısıyla suyun onun zıddı olan semâdan (gökten) üzerine indirilir kılınması hayret verici bir ibrettir.
وَفِي الْآيَةِ عِبْرَةٌ عِلْمِيَّةٌ لِمَنْ يَجِيءُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الطَّبِيعِيِّ وَذَلِكَ أَنَّ جَعْلَ الْمَاءِ نَازِلًا مِنَ السَّمَاءِ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ بُخَارَ الْمَاءِ يَصِيرُ مَاءً فِي الكرة الهوائية عِنْد مَا يُلَامِسُ الطَّبَقَةَ
Ayette doğa bilimcilerinden gelecek olan kimseler için ilmi bir ibret vardır; şöyle ki suyun gökten indirilir kılınması, su buharının atmosferde zemherir (aşırı soğuk) tabakasına temas ettiğinde
الزَّمْهَرِيرِيَّةَ وَهَذِهِ الطَّبَقَةُ تصير زمهريرا عِنْد مَا تَقِلُّ حَرَارَةُ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ، وَلَعَلَّ فِي بَعْضِ الْأَجْرَامِ الْعُلْوِيَّةِ وَخَاصَّةً الْقَمَرِ أَهْوِيَةً بَارِدَةً يَحْصُلُ بِهَا الزَّمْهَرِيرُ فِي ارْتِفَاعِ الْجَوِّ فَيَكُونُ لَهَا أَثَرٌ فِي تَكْوِينِ الْبُرُودَةِ فِي أَعْلَى الْجَوِّ فأسند إِلَيْهَا بإنزال الْمَاءِ مَجَازًا عَقْلِيًّا وَرُبَّمَا يُسْتَرْوَحُ لِهَذَا بِحَدِيثٍ مَرْوِيٍّ وَهُوَ أَنَّ الْمَطَرَ يَنْزِلُ مِنْ بَحْرٍ تَحْتَ الْعَرْشِ أَيْ أَنَّ عُنْصُرَ الْمَائِيَّةِ يَتَكَوَّنُ هُنَالك ويصل بالمجاورة حَتَّى يَبْلُغَ إِلَى جَوِّنَا قَلِيلٌ مِنْهُ فَإِذَا صَادَفَتْهُ الْأَرْضُ تكون من ازدواجهما الْمَاءُ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ [النُّور: ٤٣] ، وَلَعَلَّهَا جِبَالُ كُرَةِ الْقَمَرِ وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْهَيْئَةِ أَنَّ نَهَارَ الْقَمَرِ يَكُونُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، وَلَيْلُهُ كَذَلِكَ، فَيَحْصُلُ فِيهِ تَغْيِيرٌ عَظِيمٌ مِنْ شِدَّةِ الْحَرِّ إِلَى شِدَّةِ الْبَرْدِ فَإِذَا كَانَتْ مُدَّةُ شِدَّةِ الْبَرْدِ هِيَ مُدَّةَ اسْتِقْبَالِهِ الْأَرْضَ أَحْدَثَ فِي جَوِّ الْأَرْضِ عُنْصُرَ الْبُرُودَةِ.
su haline geldiğine işaret eder. Bu tabaka, güneş ışınlarının ısısı azaldığında aşırı soğur. Belki de bazı semavi cisimlerde ve bilhassa ayda soğuk hava akımları vardır ve bununla atmosferin yukarısında aşırı soğuk hâsıl olur; böylece atmosferin en üstünde soğuğun meydana gelmesinde bir etkisi bulunur ve aklî mecaz yoluyla suyun indirilmesi ona isnat edilir. Nitekim rivayet edilen ve yağmurun Arş'ın altındaki bir denizden indiğini bildiren hadisle de belki buna bir işaret bulunabilir; yani su unsuru orada meydana gelir, komşuluk yoluyla sirayet ederek az bir miktarı bizim atmosferimize kadar ulaşır; yeryüzü onunla karşılaştığında ise ikisinin birleşmesinden su oluşur. Nitekim Yüce Allah: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ} “Gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir” [Nûr: 43] buyurmuştur. Belki de bunlar ay küresinin dağlarıdır; nitekim astronomide ayın gündüzünün on beş gün, gecesinin de aynı şekilde olduğu ve onda aşırı sıcaktan aşırı soğuğa doğru muazzam bir değişimin meydana geldiği tespit edilmiştir. Şiddetli soğuk müddeti yeryüzüne baktığı süreye denk geldiğinde, yer atmosferinde soğukluk unsurunu meydana getirir.
وَقَوْلُهُ: فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مَعْطُوفٌ عَلَى الصِّلَةِ بِالْفَاءِ لِسُرْعَةِ حَيَاةِ الْأَرْضِ إِثْرَ نُزُولِ الْمَاءِ وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ الْفِعْلُ وَالْفَاءُ مَوْضِعُ عِبْرَةٍ وَمَوْضِعُ مِنَّةٍ. وَأُطْلِقَتِ الْحَيَاةُ عَلَى تَحَرُّكِ الْقُوَى النَّامِيَةِ مِنَ الْأَرْضِ وَهِيَ قُوَّةُ النَّبَاتِ اسْتِعَارَةً لِأَنَّ الْحَيَاةَ حَقِيقَةً هِيَ ظُهُورُ الْقُوَى النَّامِيَةِ فِي الْحَيَوَانِ فَشُبِّهَتِ الْأَرْضُ بِهِ. وَإِذَا جَعَلْنَا الْحَيَاةَ حَقِيقَةً فِي ظُهُورِ قَوَى النَّمَاءِ وَجَعَلْنَا النَّبَاتَ يُوصَفُ بِالْحَيَاةِ حَقِيقَةً وَبِالْمَوْتِ فَقَوْلُهُ: فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ وَالْمُرَادُ إِحْيَاءُ مَا تُرَادُ لَهُ الْأَرْضُ وَهُوَ النَّبَاتُ.
Allah Teâlâ'nın: {فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ} “[Böylece] onunla yeri diriltti” buyruğu, suyun inişinin hemen akabinde yeryüzünün hızla hayat bulması sebebiyle fâ (ف) harfiyle sıla cümlesine matuftur; fiil ve fâ harfinin her ikisi de birer ibret ve minnet mevkiidir. Hayat kelimesi, yeryüzünün büyüyüp gelişen güçlerinin -ki o bitki kuvvetidir- harekete geçmesi hakkında bir istiare olarak kullanılmıştır; zira hakiki anlamda hayat, büyüyen güçlerin hayvanda tezahür etmesidir; dolayısıyla yeryüzü ona benzetilmiştir. Şayet hayatı, büyüme güçlerinin tezahürü anlamında hakiki kabul eder ve bitkinin de hakikaten hayatla ve ölümle nitelenebileceğini sayarsak, bu takdirde {فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ} “[Böylece] onunla yeri diriltti” buyruğu aklî bir mecaz olur ve kastedilen de yeryüzünün kendisi için var edildiği şeyin, yani bitkinin diriltilmesidir.
وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَبَيْنَ أَحْيَا وَمَوْتٍ طِبَاقَانِ.
Gök ile yer ve {أَحْيَا} (diriltti) ile {مَوْتٍ} (ölüm) kelimelerinin bir arada zikredilmesinde iki tıbak (karşıtlık sanatı) vardır.
وَقَوْلُهُ: وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ عَطْفٌ إِمَّا عَلَى أَنْزَلَ فَيَكُونُ صِلَةً ثَانِيَةً وَبِاعْتِبَارِ مَا عُطِفَ قَبْلَهُ عَلَى الصِّلَةِ صِلَةً ثَالِثَةً، وَإِمَّا عطف على فَأَحْيا فَيَكُونُ مَعْطُوفًا ثَانِيًا عَلَى الصِّلَةِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُوَ آيَةٌ وَمِنَّةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، فَإِنْ جَعَلْتَهُ عَطْفًا عَلَى الصِّلَةِ فَمِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ بَيَانِيَّةٌ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، وَإِنْ جَعَلْتَهُ عَطْفًا عَلَى الْمَعْطُوفِ عَلَى الصِّلَة وَهُوَ فَأَحْيا فَمِنْ
Allah Teâlâ'nın: {وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “Ve orada her türlü canlıyı yaymasında” buyruğu, ya {أَنْزَلَ} “indirdiği” fiiline matuftur -ki bu takdirde ikinci bir sıla, öncesinde sılaya matuf olan şey itibarıyla da üçüncü bir sıla olur- ya da {فَأَحْيا} “böylece diriltti” fiiline matuftur -ki bu takdirde sılaya ikinci bir matuf olur-. Hangisi olursa olsun, bu müstakil bir ayet (delil) ve minnettir. Şayet onu sılaya matuf kılarsan, {مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “her türlü canlıdan” ifadesindeki 'min' (مِنْ) beyâniyyedir (açıklama bildirir) ve hâl konumunda olan bir zarf-ı müstakardır; şayet onu sılaya matuf olan {فَأَحْيا} “böylece diriltti” fiiline matuf kılarsan, bu durumda 'min' (مِنْ)
فِي قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ تَبْعِيضِيَّةٌ وَهِيَ ظَرْفٌ لَغْوٌ، أَيْ أَكْثَرَ فِيهَا عَدَدًا مِنْ كُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الدَّوَابِّ بِمَعْنَى أَنَّ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الدَّوَابِّ يَنْبَثُّ بَعْضٌ كَثِيرٌ مِنْ كُلِّ أَنْوَاعِهِ، فَالتَّنْكِيرُ فِي دَابَّةٍ لِلتَّنْوِيعِ أَي أَكثر الله مِنْ كُلِّ الْأَنْوَاعِ لَا يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِنَوْعٍ دُونَ آخَرَ.
{مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “her türlü canlıdan” ifadesinde teb'îziyyedir (kısmiyet bildirir) ve zarf-ı lağvdir; yani canlı türlerinin her birinden pek çok sayıyı orada çoğalttı demektir; şu anlamda ki her bir canlı türünün bütün nevilerinden pek çoğu [yeryüzüne] yayılır. Dolayısıyla {دَابَّةٍ} kelimesindeki tenvin tenvî' (çeşitlilik) içindir; yani Allah Teâlâ bir türe has kılmaksızın bütün türlerden pek çoğunu [orada] artırmıştır.
وَالْبَثُّ فِي الْأَصْلِ نَشْرُ مَا كَانَ خَفِيًّا وَمِنْهُ بَثَّ الشَّكْوَى وَبَثَّ السِّرَّ أَيْ أَظْهَرَهُ. قَالَتِ الْأَعْرَابِيَّةُ «لَقَدْ أَبْثَثْتُكَ مَكْتُومِي وَأَطْعَمْتُكَ مَأْدُومِي» وَفِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ قَالَتِ السَّادِسَةُ «وَلَا يُولِجُ الْكَفَّ لِيَعْلَمَ الْبَثَّ» أَيْ لَا يَبْحَثُ عَن سر زوحته لِتَفْشُوَهُ لَهُ، فَمَثَّلَتِ الْبَحْثَ بِإِدْخَالِ
El-Bes (الْبَثُّ) kelimesi aslen gizli olan bir şeyi yaymak demektir; şikâyeti ve sırrı açığa vurmak (بث الشكوى ve بث السر) tabirleri de buradan gelir, yani onu ortaya çıkardı demektir. Bedevi kadın: “Gizlimi sana açtım ve sana katıklı yemeğimi yedirdim” demiştir. Ümmü Zer' hadisinde altıncı kadın şöyle demiştir: “Gizli derdi bilmek için elini [elbisemin içine] sokmazdı.” Yani eşinin sırrını ona ifşa ettirmek için araştırma yapmazdı; böylece araştırmayı,
الْكَفِّ لِإِخْرَاجِ الْمَخْبُوءِ ، ثمَّ اسْتعْمل البث مَجَازًا فِي انْتِشَارِ الشَّيْءِ بَعْدَ أَنْ كَانَ كَامِنًا كَمَا فِي هَاتِهِ الْآيَةِ وَاسْتُعْمِلَ أَيْضًا فِي مُطْلَقِ الِانْتِشَارِ، قَالَ الْحَمَاسِيُّ:
saklanan şeyi çıkarmak için avucun sokulmasına teşbih etmiştir. Sonra bes (بث) kelimesi, bu ayette olduğu gibi, bir şeyin gizli iken yayılması hakkında mecazen kullanılmış; mutlak yayılma anlamında da kullanılmıştır. Hamâse şairi şöyle demiştir:
وَهَلَّا أَعَدُّونِي لِمِثْلِي تَفَاقَدُوا ... وَفِي الأَرْض مثبوت شُجَاعٌ وَعَقْرَبُ
“Benim gibisi için beni hazırlasaydılar ya -birbirlerini kaybetseler de- yeryüzünde yayılmışken yılan ve akrep!”
وَبَثُّ الدَّوَابِّ عَلَى وَجْهِ عَطْفِهِ عَلَى فِعْلِ أَنْزَلَ هُوَ خَلْقُ أَنْوَاعِ الدَّوَابِّ عَلَى الْأَرْضِ فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْبَثِّ لِتَصْوِيرِ ذَلِكَ الْخَلْقِ الْعَجِيبِ الْمُتَكَاثِرِ فَالْمَعْنَى وَخَلَقَ فَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ.
Canlıların yayılması (bessü'd-devâbb), {أَنْزَلَ} “indirdi” fiiline atfedilmesi vechiyle, yeryüzünde canlı türlerinin yaratılmasıdır; bu hayret verici ve çoğalan yaratılışı tasvir etmek için yayma (bes) lafzıyla ifade edilmiştir. Mana şöyledir: “Yarattı da orada her türlü canlıyı yaydı.”
وَعَلَى وَجْهِ عَطْفِ وَبَثَّ عَلَى فَأَحْيا فَبَثُّ الدَّوَابِّ انْتِشَارُهَا فِي الْمَرَاعِي بَعْدَ أَنْ كَانَتْ هَازِلَةً جَاثِمَةً وَانْتِشَارُ نَسْلِهَا بِالْوِلَادَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ انْتِشَارٌ وَبَثٌّ وَصَفَهُ لَبِيدٌ بِقَوْلِهِ:
{وَبَثَّ} “ve yaydı” fiilinin {فَأَحْيا} “böylece diriltti” fiiline atfedilmesi vechiyle ise, canlıların yayılması; onların zayıf ve sinmiş bir halde iken otlaklara yayılmaları ve doğum yoluyla nesillerinin yayılmasıdır. Bütün bunlar bir yayılma ve dağılmadır (bes). Lebîd bunu şu sözüyle tasvir etmiştir:
رُزِقَتْ مَرَابِيعَ النُّجُومِ وَصَابَهَا ... وَدْقُ الرَّوَاعِدِ جَوْدُهَا فَرِهَامُهَا
“O diyara ilkbahar yıldızlarının yağmurları rızık kılındı; oraya gök gürültülü bulutların sağanağı ve ardından çisentisi isabet etti.”
فَعَلَا فُرُوعُ الْأَيْهُقَانِ وَأَطْفَلَتْ ... بِالْجَلْهَتَيْنِ ظِبَاؤُهَا وَنَعَامُهَا
“Böylece hardal otunun dalları boy verdi; derenin iki yakasında ceylanları ve devekuşları yavruladı.”
وَالْآيَةُ أَوْجَزُ مِنْ بَيْتَيْ لَبِيدٍ وَأَوْفَرُ مَعْنًى فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ أَوْجَزُ مِنَ الْبَيْتِ الْأَوَّلِ، وَقَوْلَهُ: فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها أَوْجَزُ مِنْ قَوْلِهِ فَعَلَا فُرُوعُ الْأَيْهُقَانِ وَأَعَمُّ وَأَبْرَعُ بِمَا فِيهِ مِنَ اسْتِعَارَةِ الْحَيَاةِ، وَقَوْلَهُ: وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ أَوْجَزُ مِنْ قَوْلِهِ وَأَطْفَلَتْ الْبَيْتَ مَعَ كَوْنِهِ أَعَمَّ لِعَدَمِ اقْتِصَارِهِ عَلَى الظِّبَاءِ وَالنَّعَامِ.
Bu ayet, Lebîd'in iki beytinden hem daha veciz hem de anlamca daha zengindir; zira Allah Teâlâ'nın: {وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ} “Allah'ın gökten indirdiği suda...” buyruğu birinci beyitten daha vecizdir. {فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها} “Böylece ölümünden sonra onunla yeri diriltmesinde...” buyruğu, şairin “hardal otunun dalları boy verdi” sözünden daha veciz, daha kapsamlı ve içerdiği hayat istiaresi sebebiyle daha üstündür. {وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “Ve orada her türlü canlıyı yaymasında...” buyruğu da ceylanlar ve devekuşlarıyla sınırlı kalmayıp daha genel olmasıyla birlikte, şairin “ve yavruladı...” şeklindeki beytinden daha vecizdir.
وَالدَّابَّةُ مَا دَبَّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَقَدْ آذَنَتْ كَلِمَةُ كُلِّ بِأَنَّ الْمُرَادَ جَمِيعُ الْأَنْوَاعِ فَانْتَفَى احْتِمَالُ أَنْ يُرَادَ مِنَ الدَّابَّةِ خُصُوصُ ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ.
Dâbbe (دَابَّة), yeryüzünde debelenen (yürüyen/hareket eden) her canlıdır. {كُلِّ} (her) kelimesi bütün türlerin kastedildiğini bildirmiş, böylece dâbbe ile sadece dört ayaklıların kastedilmiş olma ihtimali ortadan kalkmıştır.
وَقَدْ جَمَعَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ أُصُولَ عِلْمِ التَّارِيخِ الطَّبِيعِيِّ وَهُوَ الْمَوَالِيدُ الثَّلَاثَةُ الْمَعْدِنُ وَالنَّبَاتُ وَالْحَيَوَانُ، زِيَادَةً عَلَى مَا فِي بَقِيَّةِ الْآيَة سَابِقًا وَلَا حَقًا مِنَ الْإِشَارَاتِ الْعِلْمِيَّةِ الرَّاجِعَةِ لِعِلْمِ الْهَيْئَةِ وَعِلْمِ الطَّبِيعَةِ وَعِلْمِ الْجُغْرَافْيَا الطَّبِيعِيَّةِ وَعِلْمِ حَوَادِثِ الْجَوِّ .
Allah Teâlâ'nın: {فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “Böylece ölümünden sonra onunla yeri diriltmesinde ve orada her türlü canlıyı yaymasında...” buyruğu, doğa tarihi ilminin (ilm-i târîh-i tabîî) esaslarını; yani maden, bitki ve hayvandan ibaret olan üç varlık mertebesini (el-mevâlîdü's-selâse) bir araya getirmiştir. Üstelik ayetin öncesinde ve sonrasında geçen diğer kısımlarda da astronomi (ilm-i hey'et), fizik/tabiat ilmi, fizikî coğrafya ve meteoroloji (ilm-i havâdisi'l-cev) ilimlerine dair ilmî işaretler bulunmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ عَطْفٌ عَلَى مَدْخُولِ فِي وَهُوَ مِنْ آيَاتِ وُجُودِ الْخَالِقِ
Allah Teâlâ'nın: {وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ} “Ve rüzgârların yönlendirilmesinde” buyruğu, {فِي} harf-i cerrinin dâhil olduğu kelimeye matuftur; bu da Yaratıcı'nın varlığının ayetlerindendir
وَعَظِيمِ قُدْرَتِهِ لِأَنَّ هُبُوبَ الرِّيحِ وَرُكُودَهَا آيَةٌ، وَاخْتِلَافَ مَهَابِّهَا آيَةٌ، فَلَوْلَا الصَّانِعُ الْحَكِيمُ الَّذِي أَوْدَعَ أَسْرَارَ الْكَائِنَاتِ لَمَا هَبَّتِ الرِّيحُ أَوْ لَمَا رَكَدَتْ، وَلَمَا اخْتَلَفَتْ مَهَابُّهَا بَلْ دَامَتْ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ وَهَذَا مَوْضِعُ الْعبْرَة، وَمن تصريف الرِّيَاح أَيْضا مَوْضِعُ نِعْمَةٍ وَهُوَ أَنَّ هُبُوبَهَا قَدْ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ أَهْلُ مَوْضِعٍ لِلتَّنْفِيسِ مِنَ الْحَرَارَةِ أَو لجلب الأسحبة أَوْ لِطَرْدِ حَشَرَاتٍ كَالْجَرَادِ وَنَحْوِهِ أَوْ لِجَلْبِ مَنَافِعَ مِثْلِ الطَّيْرِ.
ve O'nun kudretinin büyüklüğünün delilidir. Zira rüzgârın esmesi ve durması bir ayettir, esiş yönlerinin değişmesi de bir ayettir. Varlıkların sırlarını yerleştiren Hakîm Yaratıcı olmasaydı, rüzgâr ne eser ne de dururdu; esiş yönleri de farklılaşmaz, aksine tek bir yönden devam ederdi; işte bu ibret mevkiidir. Rüzgârların yönlendirilmesi aynı zamanda bir nimet mevkiidir; zira onun esmesine, sıcağın hafifletilmesi veya bulutların getirilmesi yahut çekirge ve benzeri haşeratın kovulması ya da kuşlar gibi faydaların celbi için bir yerin ahalisi tarafından ihtiyaç duyulabilir.
وَقَدْ يحْتَاج أهل مَكَان إِلَى اخْتِلَافِ مَهَابِّهَا لِتَجِيءَ رِيحٌ بَارِدَةٌ بَعْدَ رِيحٍ حَارَّةٍ أَوْ رِيحٌ رَطْبَةٌ بَعْدَ رِيحٍ يَابِسَةٍ، أَوْ لِتَهُبَّ إِلَى جِهَةِ السَّاحِلِ فَيَرْجِعُ أَهْلُ السُّفُنِ مِنَ الْأَسْفَارِ أَوْ مِنَ الصَّيْدِ، فَكُلُّ هَذَا مَوْضِعُ نِعْمَةٍ، وَهَذَا هُوَ الْمُشَاهَدُ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ، وَلِأَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ أَيْضًا مَوْضِعُ عِبْرَةٍ أَعْجَبُ وَمَوْضِعُ نِعْمَةٍ، وَذَلِكَ أَنَّ سَبَبَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ أَنَّ اللَّهَ أَحَاطَ الْكُرَةَ الْأَرْضِيَّةَ بِهَوَاءٍ خَلَقَهُ مَعَهَا، بِهِ يَتَنَفَّسُ الْحَيَوَانُ وَهُوَ مُحِيطٌ بِجَمِيعِ الْكُرَةِ بَحْرِهَا وَبَرِّهَا مُتَّصِلٌ بِسَطْحِهَا وَيَشْغَلُ مِنْ فَوْقِ سَطْحِهَا ارْتِفَاعًا لَا يَعِيشُ الْحَيَوَانُ لَوْ صَعِدَ إِلَى أَعْلَاهُ، وَقَدْ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى مُؤَلَّفًا مِنْ غَازَيْنِ هَمَّا (النَّيِتْرُوجِينُ وَالْأُكْسُجِينُ) وَفِيهِ جُزْءٌ آخَرُ عَارِضٌ فِيهِ وَهُوَ جَانِبٌ مِنَ الْبُخَارِ الْمَائِيِّ الْمُتَصَاعِدِ لَهُ مِنْ تَبَخُّرِ الْبِحَارِ وَرُطُوبَةِ الْأَرْضِ بِأَشِعَّةِ الشَّمْسِ وَهَذَا الْبُخَارُ هُوَ غَازٌ دَقِيقٌ لَا يُشَاهَدُ، وَهَذَا الْهَوَاءُ قَابِلٌ لِلْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ بِسَبَبِ مُجَاوَرَةِ حَارٍّ أَوْ بَارِدٍ، وَحَرَارَتُهُ تَأْتِي مِنْ أَشِعَّةِ الشَّمْسِ وَمِنْ صُعُودِ حَرَارَةِ الْأَرْضِ حِينَ تُسَخِّنُهَا الشَّمْسُ وَبُرُودَتُهُ تَجِيءُ مِنْ قِلَّةِ حَرَارَةِ الشَّمْسِ وَمِنْ بُرُودَةِ الثُّلُوجِ الصاعدة من الأَرْض وَمن الزَّمْهَرِيرِ الَّذِي يَتَزَايَدُ بِارْتِفَاعِ الْجَوِّ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bazen de bir yerin halkı, sıcak bir rüzgârdan sonra soğuk bir rüzgârın veya kuru bir rüzgârdan sonra nemli bir rüzgârın gelmesi yahut gemi sahiplerinin yolculuktan veya avdan dönebilmeleri için sahil tarafına esmesi maksadıyla rüzgârın esiş yönlerinin farklılaşmasına ihtiyaç duyar; bütün bunlar birer nimet mevkiidir ve bu da bütün insanların müşahede ettiği şeydir. İlim ehli için ise bunda daha hayret verici bir ibret ve nimet mevkii vardır; şöyle ki rüzgârların yönlendirilmesinin sebebi, Allah'ın yer küresini kendisiyle birlikte yarattığı bir hava ile kuşatmış olmasıdır; canlılar onunla nefes alır. Bu hava denizleriyle ve karalarıyla bütün yer küresini kuşatır, onun yüzeyine temas eder ve yeryüzünün üstünde, canlı bir varlık en yukarısına çıksa yaşayamayacağı bir yüksekliği kaplar. Allah Teâlâ havayı iki gazdan (azot ve oksijen) mürekkep olarak yaratmıştır. Onda arızi olan başka bir cüz daha vardır ki o da güneş ışınları sebebiyle denizlerin buharlaşmasından ve yeryüzünün neminden ona doğru yükselen su buharından bir kısımdır. Bu buhar gözle görülmeyen ince bir gazdır. Bu hava, sıcak veya soğuk bir şeyin komşuluğu sebebiyle sıcağı ve soğuğu kabul edebilir; sıcaklığı güneş ışınlarından ve güneş yeryüzünü ısıttığında yeryüzü sıcaklığının yükselmesinden gelir; soğukluğu ise güneş ısısının azalmasından, yerden yükselen karların soğukluğundan ve daha önce geçtiği üzere atmosferin yükselmesiyle artan aşırı soğuktan (zemherir) gelir.
وَلَمَّا كَانَتِ الْحَرَارَةُ مِنْ طَبْعِهَا أَنْ تُمَدِّدَ أَجْزَاءَ الْأَشْيَاءِ فَتَتَلَطَّفُ بِذَلِكَ التَّمَدُّدِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْكِيمْيَاءِ، وَالْبُرُودَةُ بِالْعَكْسِ، كَانَ هَوَاءٌ فِي جِهَةٍ حَارَّةٍ كَالصَّحْرَاءِ وَهَوَاءٌ فِي جِهَةٍ بَارِدَةٍ كَالْمُنْجَمِدِ وَقَعَ اخْتِلَافٌ بَيْنَ الْهَوَاءَيْنِ فِي الْكَثَافَةِ فَصَعِدَ الْخَفِيفُ وَهُوَ الْحَارُّ إِلَى الْأَعْلَى وَانْحَدَرَ الْكَثِيفُ إِلَى الْأَسْفَلِ وَبِصُعُودِ الْخَفِيفِ يَتْرُكُ فَرَاغًا يَخْلُفُهُ فِيهِ الْكَثِيفُ طَلَبًا لِلْمُوَازَنَةِ فَتَحْدُثُ حَرَكَةٌ تُسَمَّى رِيحًا، فَإِذَا كَانَتِ الْحَرَكَةُ خَفِيفَةً لِقُرْبِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْهَوَاءَيْنِ سُمِّيَتِ الْحَرَكَةُ نَسِيمًا وَإِذَا اشْتَدَّتِ الْحَرَكَةُ وَأَسْرَعَتْ فَهِيَ الزَّوْبَعَةُ.
Sıcaklığın tabiatı eşyanın parçalarını genleştirmek ve kimyada sabit olduğu üzere bu genleşmeyle onları inceltmek/hafifletmek olduğunda, soğukluk da bunun aksine bulunduğunda; çöl gibi sıcak bir yönde bir hava ve kutup gibi soğuk bir yönde bir hava bulunduğunda, iki hava arasında yoğunluk bakımından bir fark meydana gelir; hafif olan yani sıcak hava yukarı doğru yükselir, yoğun olan ise aşağıya doğru iner. Hafif havanın yükselmesiyle bir boşluk oluşur ve denge arayışıyla yoğun hava onun yerine geçer; böylece rüzgâr adı verilen bir hareket meydana gelir. Şayet iki hava arasındaki farkın azlığından dolayı bu hareket hafif olursa bu harekete meltem (nesîm) adı verilir; hareket şiddetlenir ve hızlanırsa bu bir kasırgadır (zevbaa).
فَالرِّيحُ جِنْسٌ لِهَاتِهِ الْحَرَكَةِ وَالنَّسِيمُ وَالزَّوْبَعَةُ وَالزَّعْزَعُ أَنْوَاعٌ لَهُ.
Dolayısıyla rüzgâr (rîh) bu hareketin cinsi; meltem, kasırga ve şiddetli fırtına (za'za') ise onun türleridir.
وَمِنْ فَوَائِدِ هَاتِهِ الرِّيَاحِ الْإِعَانَةُ عَلَى تَكْوِينِ السَّحَابِ وَنَقْلِهِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ وَتَنْقِيَةِ الْكُرَةِ الْهَوَائِيَّةِ مِمَّا يَحِلُّ بِهَا مِنَ الْجَرَاثِيمِ الْمُضِرَّةِ، وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ مَوْضِعُ عِبْرَةٍ وَنِعْمَةٍ لِأَهْلِ الْعِلْمِ.
Bu rüzgârların faydalarından biri de bulutların oluşumuna ve bir yerden bir yere taşınmasına yardımcı olması, atmosferi içine giren zararlı mikroplardan temizlemesidir. Bu iki husus ilim ehli için birer ibret ve nimet mevkiidir.
وَقَدِ اخْتِيرَ التَّعْبِيرُ بِلَفْظِ التَّصْرِيفِ هُنَا دُونَ نَحْوِ لَفْظِ التَّبْدِيلِ أَوِ الِاخْتِلَافِ لِأَنَّهُ اللَّفْظُ الَّذِي يَصْلُحُ مَعْنَاهُ لِحِكَايَةِ مَا فِي نفس الْأَمْرِ مِنْ حَالِ الرِّيَاحِ لِأَنَّ التَّصْرِيفَ تَفْعِيلٌ مِنَ الصَّرْفِ لِلْمُبَالَغَةِ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ مَنْشَأَ الرِّيحِ هُوَ صَرْفُ بَعْضِ الْهَوَاءِ إِلَى مَكَانٍ وَصَرْفُ غَيْرِهِ إِلَى مَكَانِهِ الَّذِي كَانَ فِيهِ فَيَجُوزُ أَنْ تُقَدِّرَ: وَتَصْرِيفِ اللَّهِ تَعَالَى الرِّيَاحَ، وَجَعَلَ التَّصْرِيفَ لِلرِّيحِ مَعَ أَنَّ الرِّيحَ تَكَوَّنَتْ بذلك التصريف لِأَنَّهَا تحصل مَعَ التَّصْرِيفِ فَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ الِاسْمِ عَلَى الْحَاصِل فِي وَقْتَ الْإِطْلَاقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ [الْبَقَرَة:
Burada tebdil veya ihtilaf gibi lafızlar yerine tasrif (تَصْرِيف) lafzıyla ifade edilmesi tercih edilmiştir; zira bu lafzın manası, rüzgârların durumunun hakikatini anlatmaya en elverişli olanıdır. Çünkü tasrif, mübalağa bildiren sarf kökünden tef'îl babındadır. Bilmişsindir ki rüzgârın menşei, havanın bir kısmının bir mekâna sevk edilmesi ve diğer bir kısmının da onun bulunduğu mekâna sevk edilmesidir (sarf). Dolayısıyla: “Ve Allah Teâlâ'nın rüzgârları sevk edip yönlendirmesi” şeklinde takdir etmen caizdir. Rüzgâr bu tasrif ile oluştuğu halde tasrifin rüzgâra isnat edilmesi, onun tasrif esnasında hâsıl olmasından ötürüdür; bu da Allah Teâlâ'nın: {وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ} [el-Bakara:
١٥٩] وَهُوَ ضَرْبٌ مِنْ مَجَازِ الْأَوَّلِ، وَأَنْ تَجْعَلَ التَّصْرِيفَ بِمَعْنَى التَّغْيِيرِ أَيْ تَبْدِيلِ رِيحٍ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ فَتَبْقَى الْحَقِيقَةُ وَيَفُوتُ الْإِعْجَازُ الْعِلْمِيُّ وَيَكُونُ اخْتِيَارُ لَفْظِ التَّصْرِيفِ دُونَ التَّغْيِيرِ لِأَنَّهُ أَخَفُّ.
159] buyruğunda olduğu gibi, ismin kullanım anında hâsıl olan şeye verilmesi kabilindendir ve birincil mecaz türlerindendir. Tasrifi tağyir (değiştirme) anlamında, yani bir rüzgârın bir yönden diğer bir yöne çevrilmesi manasında kılman da mümkündür; bu takdirde hakiki anlam kalır ancak ilmi icaz kaybolur ve tasrif lafzının tağyir yerine seçilmesi daha hafif/akıcı olduğu için olur.
وَجَمَعَ الرِّيَاحَ هُنَا لِأَنَّ التصريف اقْتضى الْعدَد لِأَنَّهَا كُلَّمَا تَغَيَّرَ مَهَبُّهَا فَقَدْ صَارَتْ رِيحًا غَيْرَ الَّتِي سبقت. وقرأه الْجُمْهُورُ (الرِّيَاحِ) بِالْجَمْعِ وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (الرِّيحِ) بِالْإِفْرَادِ عَلَى إِرَادَةِ الْجِنْسِ، وَاسْتِفَادَةِ الْعُمُومِ مِنَ اسْمِ الْجِنْسِ الْمُعَرَّفِ سَوَاءٌ كَانَ مُفْرَدًا أَوْ جَمْعًا سَوَاءٌ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الرِّيَاحَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ يَكْثُرُ اسْتِعْمَالُهُ فِي رِيحِ الْخَيْرِ وَإِن الرّيح بِالْإِفْرَادِ يَكْثُرُ اسْتِعْمَالُهُ فِي رِيحِ الشَّرِّ وَاعْتَضَدُوا فِي ذَلِكَ بِمَا
Burada rüzgârlar (riyâh) çoğul olarak getirilmiştir; çünkü tasrif çokluğu gerektirir, zira rüzgârın esiş yönü her değiştiğinde önceki rüzgârdan farklı bir rüzgâr haline gelmiş olur. Cumhur bunu çoğul olarak {الرِّيَاحِ} şeklinde, Hamza ve Kisâî ise cins kastıyla tekil olarak {الرِّيحِ} şeklinde okumuştur; belirlilik takısı almış cins isminden genellik manasının elde edilmesi tekil olsun çoğul olsun eşittir. Denilmiştir ki çoğul sîgasıyla riyâh (الرِّيَاح) kelimesi hayır getiren rüzgârda çokça kullanılır; tekil olarak rîh (الرِّيح) ise şer getiren rüzgârda çokça kullanılır. Bu hususta
رَوَوْهُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِذَا رَأَى الرِّيحَ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحًا لَا رِيحًا»
Peygamber ﷺ'den rivayet ettikleri şu hadise dayanmışlardır; o rüzgâr gördüğünde şöyle derdi: “Allah'ım! Onu [felaket getiren tek bir] rüzgâr değil, [rahmet getiren] rüzgârlar kıl.”
، وَهِيَ تَفْرِقَةُ أَغْلَبِيَّةٍ وَإِلَّا فَقَدْ غُيِّرَ بِالْإِفْرَادِ فِي مَوْضِعِ الْجَمْعِ، وَالْعَكْسُ فِي قِرَاءَةِ كَثِيرٍ مِنَ الْقُرَّاءِ. وَالْحَدِيثُ لَمْ يَصِحَّ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِالتَّفْرِقَةِ فَأَحْسَنُ مَا يُعَلَّلُ بِهِ أَنَّ الرِّيحَ النَّافِعَةَ لِلنَّاسِ تَجِيءُ خَفِيفَةً وَتَتَخَلَّلُ مَوْجَاتِهَا فَجَوَاتٌ فَلَا تَحْصُلُ مِنْهَا مَضَرَّةٌ فَبِاعْتِبَارٍ تَخَلُّلِ الْفَجَوَاتِ لِهُبُوبِهَا جُمِعَتْ، وَأَمَّا الرِّيحُ الْعَاصِفُ فَإِنَّهُ لَا يَتْرُكُ لِلنَّاسِ فَجْوَةً فَلِذَلِكَ جُعِلَ رِيحًا وَاحِدَةً وَهَذَا مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.
Bu ayrım çoğunluğa göredir; aksi takdirde pek çok kurrânın kıraatinde çoğul yerinde tekil, tekil yerinde de çoğul kullanılmıştır. Hadis ise sahih değildir. Ayrım yapılması görüşüne göre getirilebilecek en güzel gerekçe şudur: İnsanlara faydalı olan rüzgâr hafif gelir ve esiş dalgalarının arasına boşluklar girer, dolayısıyla ondan bir zarar hâsıl olmaz; işte esişi arasına boşluklar girmesi itibarıyla çoğul getirilmiştir. Şiddetli kasırgaya gelince, o insanlara hiçbir boşluk bırakmaz; bundan dolayı tek bir rüzgâr kılınmıştır. Bu açıklama Kurtubî'nin kelamından alınmıştır.
وَالرِّيَاحُ جَمْعُ رِيحٍ وَالرِّيحُ بِوَزْنِ فِعْلٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَعَيْنُهَا وَاوٌ انْقَلَبَتْ يَاءً لِأَجْلِ الْكَسْرَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ فِي الْجَمْعِ أَرْوَاحٌ وَأَمَّا قَوْلُهُمْ فِي الْجَمْعِ رِيَاحٌ فَانْقِلَابُ الْوَاوِ فِيهِ يَاءً كَانْقِلَابِهَا فِي الْمُفْرِدِ لِسَبَبِ الْكَسْرَةِ كَمَا قَالُوا دِيمَةٌ وَدِيَمٌ وَحِيلَةٌ وَحِيَلٌ وَهُمَا مِنَ الْوَاوِيِّ.
Er-Riyâh (الرِّيَاح), rîh (رِيح) kelimesinin çoğuludur. Rîh kelimesi fa'l vezninde olup fâü'l-fiili kesrelidir, aynü'l-fiili ise vavdır; kesreden dolayı yâ harfine dönüşmüştür; nitekim çoğulunda ervâh (أَرْوَاح) demeleri buna delildir. Çoğulunda riyâh (رِيَاح) demelerine gelince, oradaki vav harfinin yâ'ya dönüşmesi de tıpkı dâme-diyem (دِيمَة - دِيَم) ve hîle-hiyel (حِيلَة - حِيَل) dedikleri gibi kesre sebebiyle tekilindeki dönüşüm gibidir; bu iki kelime de vav kökenlidir.
وَقَوْلُهُ: وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ عَطْفٌ عَلَى وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ أَوْ عَلَى الرِّياحِ وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَتَصْرِيفِ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ أَيْ نَقْلِهِ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ. وَهُوَ عِبْرَةٌ وَمِنَّةٌ أَمَّا الْعِبْرَةُ فَفِي تَكْوِينِهِ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ وَتَسْخِيرِهِ وَكَوْنِهِ فِي الْفَضَاءِ، وَأَمَّا الْمِنَّةُ فَفِي جَمِيعِ ذَلِكَ فَتَكْوِينُهُ مِنَّةٌ وَتَسْخِيرُهُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعِ مِنَّةٌ وَكَوْنُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنَّةٌ لِأَنَّهُ يَنْزِلُ مِنْهُ الْمَطَرُ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ ارْتِفَاعٍ فَيُفِيدُ اخْتِرَاقَ الْمَاءِ فِي الْأَرْضِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ عَلَى
Allah Teâlâ'nın: {وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ} “Ve boyun eğdirilmiş bulutta...” buyruğu, {وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ} ifadesine veya {الرِّياحِ} kelimesine matuftur ve takdiri: “Ve boyun eğdirilmiş bulutun yönlendirilmesinde”, yani bir yerden bir yere taşınmasında şeklinde olur. Bu hem bir ibret hem de bir minnettir. İbret olmasına gelince; yok iken var edilmesinde, boyun eğdirilmesinde ve boşlukta bulunmasındadır. Minnet olmasına gelince; bütün bunlardadır: Zira onun var edilmesi bir minnettir, bir mekândan diğer bir mekâna boyun eğdirilerek sevk edilmesi bir minnettir ve yer ile gök arasında bulunması bir minnettir; çünkü yağmur ondan yeryüzüne yüksekten iner ve bu da suyun yerin içine işlemesini sağlar; ayrıca şayet
سَطْحِ الْأَرْضِ لَاخْتَنَقَ النَّاسُ فَهَذَا مَا يَبْدُو لِكُلِّ أَحَدٍ، وَفِي ذَلِكَ أَيْضًا عِبْرَةٌ وَمِنَّةٌ لِأَهْلِ الْعِلْمِ فَتَكْوِينُهُ عِبْرَةٌ لَهُمْ وَذَلِكَ أَنَّهُ يَتَكَوَّنُ مِنْ تَصَاعُدِ أَبْخِرَةِ الْبِحَارِ وَرُطُوبَةِ الْأَرْضِ الَّتِي تُبَخِّرُهَا أَشِعَّةُ الشَّمْسِ وَلِذَا لَمْ يَخْلُ الْهَوَاءُ مِنْ بُخَارِ الْمَاءِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ إِلَّا أَنَّ بُخَارَ الْمَاءِ شَفَّافٌ غَازِيٌّ فَإِذَا جَاوَرَ سَطْحًا بَارِدًا ثَقُلَ وَتَكَاثَفَ فَصَارَ ضَبَابًا أَوْ نَدًى أَوْ سَحَابًا، وَإِنَّمَا تَكَاثَفَ لِأَنَّ أَجْزَاءَ الْبُخَارِ تَجْتَمِعُ فَتَقِلُّ قُدْرَةُ الْهَوَاءِ عَلَى حَمْلِهِ، ثُمَّ إِذَا تَكَامَلَ اجْتِمَاعُهُ نَزَلَ مَطَرًا، وَلِكَوْنِ الْبُخَارِ الصَّاعِدِ إِلَى الْجَوِّ أَكْثَرَ بُخَارِ الْبَحْرِ لِأَنَّ الْبَحْرَ أَكْثَرُ سَطْحِ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ كَانَتِ السَّحْبُ أَكْثَرَ مَا تَتَكَوَّنُ مِنْ جِهَةِ الْبِحَارِ، وَكَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ الْمَطَرَ كُلَّهُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ وَأَنَّ خَرَاطِيمَ السَّحَابِ تَتَدَلَّى إِلَى أَمْوَاجِ الْبَحْرِ فَتَمْتَصُّ مِنْهُ الْمَاءَ ثُمَّ يَنْزِلُ مَطَرًا. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيُّ:
yerin yüzeyinde olsaydı insanlar boğulurdu. İşte bu herkese açıkça görünen kısımdır. Bunda ayrıca ilim ehli için de bir ibret ve minnet vardır; onun meydana gelişi onlar için bir ibrettir; şöyle ki o, güneş ışınlarının buharlaştırdığı deniz buharlarının ve yerin neminin yükselmesinden meydana gelir. Bu sebeple daha önce belirttiğimiz gibi hava su buharından yoksun kalmaz; ancak su buharı şeffaf ve gaz halindedir. Soğuk bir yüzeye temas ettiğinde ağırlaşır ve yoğunlaşır; böylece sis, çiy veya bulut haline gelir. Yoğunlaşması ise buhar parçacıklarının bir araya gelmesi ve havanın onu taşıma gücünün azalması sebebiyledir. Sonra bir araya gelmesi tamamlanınca yağmur olarak iner. Göğe yükselen buharın çoğu deniz buharı olduğundan -çünkü deniz yeryüzünün çoğunu kaplar- bulutlar en çok denizler tarafından meydana gelir. [Eski Araplar] bütün yağmurun deniz suyundan olduğunu, bulut hortumlarının deniz dalgalarına doğru uzanıp ondan suyu emdiğini ve sonra yağmur olarak indiğini sanırlardı. Ebû Züeyb el-Hüzelî şöyle demiştir:
سَقَى أُمَّ عَمْرٍو كُلَّ آخِرِ لَيْلَةٍ ... حَنَاتِمُ سُودٌ مَاؤُهُنَّ ثَجِيجُ
“Her gecenin sonunda Ümmü Amr'ın diyarına, suları bol bol dökülen simsiyah bulutlar su versin!”
شَرِبْنَ بِمَاءِ الْبَحْرِ ثُمَّ تَرَفَّعَتْ ... مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ
“Onlar deniz suyundan içtiler; sonra uğultulu, yeşil derinliklerin üzerinden yükseldiler.”
وَقَالَ الْبَدِيعُ الْإِصْطِرْلَابِيُّ :
Bedî' el-Usturlâbî şöyle demiştir:
أُهْدِي لِمَجْلِسِكَ الشَّرِيفِ وَإِنَّمَا ... أُهْدِي لَهُ مَا حُزْتُ مِنْ نَعْمَائِهِ
“Senin şerefli meclisine hediye sunuyorum; oysa ona sunduğum şey, ancak onun nimetlerinden elde ettiğim şeydir;”
كَالْبَحْرِ يمطره السَّحَاب وَمَاله ... فَضْلٌ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ مِنْ مَائِهِ
“Tıpkı bulutun denize yağmur yağdırması gibi; oysa onun deniz üzerinde bir üstünlüğü yoktur, çünkü onun suyundandır.”
فَلَوْلَا الرِّيَاحُ تُسَخِّرُهُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ لَكَانَ الْمَطَرُ لَا يَنْزِلُ إِلَّا فِي الْبِحَارِ.
Rüzgârların bulutu bir mekândan diğer bir mekâna sevk edip boyun eğdirmesi olmasaydı, yağmur sadece denizlere yağardı.
وَمَوْضِعُ الْمِنَّةِ فِي هَذَا فِي تَكْوِينِهِ حَتَّى يَحْمِلَ الْمَاءَ لِيُحْيِيَ الْأَرْضَ، وَفِي تَسْخِيرِهِ لِيَنْتَقِلَ، وَفِي كَوْنِهِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَهُوَ مُسَخَّرٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ حَتَّى يَتَكَامَلَ مَا فِي الْجَوِّ مِنَ الْمَاءِ فَيَثْقُلُ السَّحَابُ فَيَنْزِلُ مَاءٌ إِذَا لَمْ تَبْقَ فِي الْهَوَاءِ مَقْدِرَةٌ عَلَى حَمْلِهِ قَالَ تَعَالَى:
Bundaki minnet mevkiine gelince; yeryüzünü diriltmek üzere suyu taşıyacak şekilde var edilmesinde, intikal etmesi için boyun eğdirilmesinde ve gök ile yer arasında bulunmasındadır. O, atmosferdeki su miktarı tamamlanıp bulut ağırlaşıncaya ve havada onu taşıyacak güç kalmayıp su ininceye kadar gök ile yer arasında boyun eğdirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ [الرَّعْد: ١٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أَيْ دَلَائِلَ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْآيَةِ وَالْآيَاتِ،
{ وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ } [er-Ra'd: 12] “Ve [yağmur yüklü] ağır bulutları meydana getirir.” Allah Teâlâ'nın { لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } kavli ise; yani deliller [demektir]. Âyet ve âyât (آيَات) kelimelerine dair açıklama daha önce geçmişti.
وَجَمَعَ الْآيَاتِ لِأَنَّ فِي كُلِّ مَا ذُكِرَ مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ آيَاتٍ.
Âyât (آيَات) kelimesi çoğul olarak getirilmiştir; çünkü göklerin ve yerin yaratılışından ve ona matuf olan zikredilen şeylerin her birinde ayetler (deliller) vardır.
فَإِنْ أُرِيدَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى وُجُودِ الله تَعَالَى فقد كَانَتْ دَلَائِلَ وَاضِحَةً وَكَانَ رَدًّا عَلَى الدَّهْرِيِّينَ مِنَ الْعَرَبِ وَكَانَ ذِكْرُهُمْ بَعْدَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ الْمُرَادُ بِهِمُ
Şayet bunlarla Allah Teâlâ'nın varlığına delil getirilmek isteniyorsa, bunlar apaçık delillerdir ve Araplardan dehrî olanlara bir reddiyedir; onların kâfir olup da kâfir olarak ölenlerden -ki onlardan kasıt
الْمُشْرِكُونَ تَكْمِيلًا لِأَهْلِ النِّحَلِ فِي الْعَرَبِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً [الْبَقَرَة: ١٦٥] رُجُوعًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهَذَا الْوَجْهُ يَرْجِعُ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِالْعَالَمِ عَلَى الصَّانِعِ وَهُوَ دَلِيلٌ مَشْهُورٌ فِي كُتُبِ الْكَلَامِ.
müşriklerdir- sonra zikredilmesi, Arap kavimleri arasındaki din mensuplarını tamamlamak içindir. Bundan sonraki: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler edinir...” [el-Bakara: 165] buyruğu ise müşriklere bir dönüş olur. Bu vecih, âlemden hareketle Yaratıcı'ya delil getirmeye dayanır ki bu da kelam kitaplarında meşhur bir delildir.
وَإِنْ أُرِيدَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَاتِهِ الدَّلَائِلِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُسْتَلْزِمَةِ لِوُجُودِهِ وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ، لِأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَاتِهِ الدَّلَائِلِ وَأَمْثَالِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ عَقْلٍ بِخِلَافِ الِاحْتِجَاجِ بِهَا عَلَى الوحدانية، وَلِأَنَّهُ ذكره بَعْدَ قَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ، وَلِأَنَّ دُهْمَاءَ الْعَرَبِ كَانُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ لَا مِنَ الْمُعَطِّلِينَ الدَّهْرِيِّينَ. وَكِفَايَةُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ فِي الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَدَّعُونَ لِلْأَصْنَامِ قُدْرَةً عَلَى الْخَلْقِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] .
Şayet bu delillerle Allah Teâlâ'nın varlığını da gerektiren vahdaniyetine (birliğine) delil getirilmek isteniyorsa -ki: {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “akleden bir topluluk için” ifadesinden zahir olan da budur; zira bu deliller ve benzerleriyle Sanatkâr'ın varlığına delil getirmek aklın kemaline delalet etmez, oysa vahdaniyetine delil getirmek böyledir; ayrıca bunu: {وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğundan sonra zikretmiştir; üstelik Arapların büyük çoğunluğu dehrî inkârcılar değil, müşrikler idi-. Bu delillerin müşriklere reddiye olarak yeterliliği şuradandır ki onlar, Allah Teâlâ'nın: {أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ} “O halde yaratan, yaratamayan gibi midir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” [en-Nahl: 17] buyruğunun işaret ettiği üzere putların yaratma gücüne sahip olduğunu iddia etmiyorlardı.
وَإِنْ أُرِيدَ الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآثَارِ لِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ عَلَى الْأُمَمِ الَّتِي تُثْبِتُ الِاشْتِرَاكَ لِلْآلِهَةِ فِي الْإِيجَادِ مِثْلِ مَجُوسِ الْفُرْسِ وَمُشْرِكِي الْيُونَانِ. فَوَجْهُ دَلَالَةِ هَاتِهِ الْآيَاتِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ أَنَّ هَذَا النِّظَامَ الْبَدِيعَ فِي الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ وَذَلِكَ التَّدْبِيرَ فِي تَكْوِينِهَا وَتَفَاعُلِهَا وَذَهَابِهَا وَعَوْدِهَا وَمَوَاقِيتِهَا كُلُّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لَهَا صَانِعًا حَكِيمًا مُتَّصِفًا بِتَمَامِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَة وَالْحكمَة وَهِي الصِّفَات الَّتِي تَقْتَضِيهَا الْأُلْهَانِيَّةِ، وَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ الْمَوْصُوفُ بِهَاتِهِ الصِّفَاتِ وَاحِدًا لِاعْتِرَافِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ نَوَامِيسَ الْخَلْقِ وَتَسْيِيرَ الْعَالَمِ مِنْ فِعْلِ الله تَعَالَى، إِذا لَمْ يَدَّعُوا لِشُرَكَائِهِمُ الْخَلْقَ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] ، وَذَكَرَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ الِاسْتِدْلَالَ بِبَعْضِ مَا هُنَا عَلَى أَنْ لَا إِلَهَ مَعَ اللَّهِ، فَالْمَقْصُودُ التَّذْكِيرُ بِانْتِفَاءِ حَقِيقَةِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ شُرَكَائِهِمْ، وَأَمَّا طَرِيقَةُ الِاسْتِدْلَالِ الْعِلْمِيَّةُ فَهِيَ بِالْبُرْهَانِ الْمُلَقَّبِ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ بِبُرْهَانِ التَّمَانُعِ وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ.
Şayet bu eserlerle, Fars Mecûsîleri ve Yunan müşrikleri gibi yaratmada ilahların ortaklığını kabul eden ümmetlere karşı Allah'ın vahdaniyetine delil getirilmek isteniyorsa; bu ayetlerin vahdaniyete delalet yönü şudur: Zikredilen şeylerdeki bu eşsiz nizam, onların oluşumundaki, etkileşimindeki, gidip gelmelerindeki ve vakitlerindeki bu tedbir, bütün bunlar onların ilim, kudret ve hikmetin kemaliyle nitelenmiş Hakîm bir Sanatkârı olduğuna delildir; bunlar da uluhiyetin gerektirdiği sıfatlardır. Bu sıfatlarla nitelenen İlah'ın bir olması kaçınılmazdır; zira müşrikler yaratılış kanunlarının ve âlemin sevk ve idaresinin Allah Teâlâ'nın fiili olduğunu kabul etmektedirler, çünkü ortak koştukları varlıklar için yaratma iddiasında bulunmamışlardır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ} “O halde yaratan, yaratamayan gibi midir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” [en-Nahl: 17] buyurmuş ve Neml Suresi'nde burada zikredilenlerin bir kısmıyla Allah'la beraber başka bir ilah bulunmadığına delil getirilmiştir. Dolayısıyla maksat, ortak koştukları şeylerden uluhiyet hakikatinin nefyedildiğini hatırlatmaktır. İlmi istidlal yöntemi ise kelam ilminde 'temânu' delili' olarak adlandırılan bürhandır; bu da Enbiyâ Suresi'nde: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” [el-Enbiyâ: 22] buyruğunun tefsirinde gelecektir.
وَالْقَوْمُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ الرِّجَالِ وَيُطْلَقُ عَلَى قَبِيلَةِ الرَّجُلِ كَمَا قَالَ عَمْرُو بْنُ مَعْدِي كَرِبَ:
Kavim (الْقَوْم), erkekler topluluğudur; kişinin kabilesine de ıtlak edilir, nitekim Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:
فَلَوْ أَن قومِي أنقطتني رِمَاحُهُمْ
«Eğer kavmimin mızrakları beni kurtarmış olsaydı...»
وَيُطْلَقُ عَلَى الْأُمَّةِ.
Ümmete de ıtlak olunur.
وَذكر لفظ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ دُونَ أَنْ يُقَالَ لِلَّذِينَ يَعْقِلُونَ أَوْ لِلْعَاقِلِينَ لِأَنَّ إِجْرَاءَ
{لِلَّذِينَ يَعْقِلُونَ} (akledenler için) veya {لِلْعَاقِلِينَ} (akıl sahipleri için) denilmeyip {لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} (akleden bir kavim için) lafzının zikredilmesi şundandır: Çünkü
الْوَصْفِ عَلَى لَفْظِ قَوْمٍ يُومِئُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ سَجِيَّةٌ فِيهِمْ، وَمِنْ مُكَمِّلَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ، فَإِنَّ لِلْقَبَائِلِ وَالْأُمَمِ خَصَائِصَ تُمَيِّزُهَا وَتَشْتَهِرُ بِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ [التَّوْبَة: ٥٦] ، وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَمِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ، فَالْمَعْنَى أَنَّ فِي ذَلِكَ آيَاتٍ لِلَّذِينَ سَجِيَّتُهُمُ الْعَقْلُ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِآيَاتِ ذَلِكَ لَيْسَتْ عُقُولُهُمْ بِرَاسِخَةٍ وَلَا هِيَ مَلَكَاتٌ لَهُمْ وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا فِي سُورَةِ يُونُسَ.
nitelendirmenin kavim lafzı üzerine icra edilmesi, o niteliğin onlarda bir seciye ve kavmiyetlerinin tamamlayıcı unsurlarından olduğuna işaret eder. Zira kabile ve milletlerin kendilerini ayıran ve kendileriyle tanındıkları özellikleri vardır; nitekim Allah Teâlâ: {وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} “Onlar sizden değillerdir, fakat onlar korkak bir topluluktur” [et-Tevbe: 56] buyurmuştur. Bu üslup Kur'an'ın pek çok yerinde ve Arap kelamında tekrarlanmıştır. Mana şudur: Bunda aklı seciye edinmiş kimseler için elbette ayetler vardır. Bu ifade, söz konusu ayetlerden istifade etmeyen kimselerin akıllarının köklü olmadığına ve akletmenin onlarda bir meleke haline gelmediğine dair bir tarizdir; nitekim bu husus Yûnus Suresi'nde de tekrarlanmıştır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٦٥]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 165]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥)
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler edinir, onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zulmedenler azabı görecekleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi!” (165)
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ.
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler edinir, onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir.”
عَطْفٌ عَلَى إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ١٦٤] إِلَخْ لِأَنَّ تِلْكَ الْجُمْلَةَ تَضَمَّنَتْ أَنَّ قَوْمًا يَعْقِلُونَ استدلوا بِخلق السَّمَوَات وَالْأَرْضِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ فَوَحَّدُوهُ، فَنَاسَبَ أَنْ يَعْطِفَ عَلَيْهِ شَأْنَ الَّذِينَ لَمْ يَهْتَدُوا لِذَلِكَ فَاتَّخَذُوا لِأَنْفُسِهِمْ شُرَكَاءَ مَعَ قِيَامِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ، فَهَؤُلَاءُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَنْ دُونِ اللَّهِ هُمُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ آنِفًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ [الْبَقَرَة: ١٦١] الْآيَاتِ.
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [el-Bakara: 164] vb. üzerine atıftır. Çünkü o cümle, akleden bir kavmin göklerin ve yerin yaratılışından ve ona atfedilenlerden Allah'ın bir olduğuna delil getirip O'nu birlediklerini içermişti; bu sebeple, bu açık deliller varken bunlarla hidayet bulamayıp kendilerine ortaklar edinenlerin durumunun ona atfedilmesi münasip olmuştur. Allah'tan başkasını edinen bu kimseler, az önce Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “İnkâr edip de kâfir olarak ölenler var ya” [el-Bakara: 161] ayetlerinde kendilerinden bahsedilenlerdir.
وَقَوْلُهُ: وَمِنَ النَّاسِ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ وَقَدْ ذَكَرْنَا وَجْهَ الْإِخْبَارِ بِهِ وَفَائِدَةَ تَقْدِيمهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ [الْبَقَرَة: ٨] وَعَطْفُهُ عَلَى ذِكْرِ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ وَكَوْنُ الْخَبَرِ مِنَ النَّاسِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ تَعَجُّبٌ مِنْ شَأْنِهِمْ.
O'nun: {وَمِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan kimi de” ifadesi öne geçmiş haberdir (özneden önce gelen yüklem). Bunun haber veriliş şeklini ve öne geçirilmesinin faydasını Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ} “İnsanlardan bazıları da vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir” [el-Bakara: 8] ayetinde zikretmiştik. Bunun vahdaniyet (birlik) delillerinin zikrine atfedilmesi, haberin öne geçirilmesi ve haberin {مِنَ النَّاسِ} “insanlardan” şeklinde olması, onların bu durumuna şaşılacağını bildirmektedir.
ومِنَ فِي قَوْلِهِ: مَنْ يَتَّخِذُ مَا صدقهَا فَرِيقٌ لَا فَرْدٌ بِدَلِيلِ عَوْدِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ:
{مَنْ يَتَّخِذُ} sözündeki {مَنْ} lafzının karşıladığı anlam, O'nun şu sözündeki zamirin çoğul dönmesi deliliyle tek fert değil bir gruptur:
يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ.
{يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ} “Onları Allah'ı sever gibi severler.”
وَالْمُرَادُ بِالْأَنْدَادِ الْأَمْثَالُ فِي الْأُلُوهِيَّةِ وَالْعِبَادَةِ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى النِّدِّ بِكَسْرِ النُّونِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٢٢] .
Endâd (أَنْدَاد) ile kastedilen, uluhiyet ve ibadetteki benzerlerdir. Nûn harfinin kesresiyle nidd (نِدّ) kelimesine dair açıklama Allah Teâlâ'nın: {فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Öyleyse siz de bile bile Allah'a eşler koşmayın” [el-Bakara: 22] ayetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ مَعْنَاهُ مَعَ الله لِأَن كلمة دُونَ تؤذن بالحيلولة لِأَنَّهَا بِمَعْنَى وَرَاءَ فَإِذَا قَالُوا اتَّخَذَهُ دُونَ اللَّهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَفْرَدَهُ وَأَعْرَضَ عَنِ اللَّهِ وَإِذَا قَالُوا اتَّخَذَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ جَعَلَهُ بَعْضَ حَائِلٍ عَنِ اللَّهِ أَيْ أَشْرَكَهُ مَعَ اللَّهِ لِأَنَّ الْإِشْرَاكَ يَسْتَلْزِمُ الْإِعْرَاضَ عَنِ
O'nun: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} sözünün manası “Allah ile beraber” demektir. Çünkü {دُونَ} kelimesi araya girmeyi bildirir, zira “ötesinde/arkasında” anlamındadır. “Onu Allah'ın dûnunda (O'nu bırakıp) edindi” denildiğinde mana, onu tek kıldığı ve Allah'tan yüz çevirdiği olur. “Onu Allah'ın dûnundan edindi” denildiğinde ise mana, onu Allah'tan ayıran bir engel kıldığı yani O'na ortak koştuğu anlamına gelir. Çünkü ortak koşmak,
اللَّهِ فِي أَوْقَاتِ الشُّغْلِ بِعِبَادَةِ ذَلِكَ الشَّرِيكِ.
o ortağa ibadetle meşgul olunan vakitlerde Allah'tan yüz çevirmeyi gerektirir.
وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ خَال مِنْ ضَمِيرِ يَتَّخِذُ، وَقَوْلُهُ: يُحِبُّونَهُمْ بَدَلٌ مَنْ يَتَّخِذُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، لِأَنَّ الِاتِّخَاذَ يَشْتَمِلُ عَلَى الْمَحَبَّةِ وَالْعِبَادَةِ، وَيَجُوزُ كَوْنُهُ صفة لمن، وجوّز أَنْ يكون صفة لأندادا لَكِنَّهُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ فِيهِ إِيهَامَ الضَّمَائِرِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يُفْهَمَ أَنَّ الْمُحِبَّ هُمُ الْأَنْدَادُ يُحِبُّونَ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْ (مَنْ) تَفْظِيعًا لِحَالِهِمْ فِي هَذَا الِاتِّخَاذِ وَهُوَ اتِّخَاذُ أَنْدَادٍ سَوَّوْهَا بِاللَّهِ تَعَالَى فِي مَحَبَّتِهَا وَالِاعْتِقَادِ فِيهَا.
O'nun: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} ifadesi, {يَتَّخِذُ} fiilinin zamirinden hâl (durum belirteci)dir. O'nun: {يُحِبُّونَهُمْ} ifadesi ise {يَتَّخِذُ} fiilinden bedel-i iştimaldir; çünkü edinmek, sevgiyi ve ibadeti de kapsar. Bunun {مَنْ} için sıfat olması da caizdir. {أَنْدَاداً} kelimesine sıfat olması da caiz görülmüştür ancak bu zayıftır; çünkü bunda zamirlerin karışması ihtimali vardır; zira sevenlerin endâd (ortaklar) olduğu ve kendilerini edinenleri sevdikleri şeklinde anlaşılması muhtemeldir. En zahir olanı ise, bu edinmedeki durumlarının korkunçluğunu belirtmek üzere {مَنْ} lafzından hâl olmasıdır ki bu da sevgide ve inançta Allah Teâlâ'ya denk tuttukları ortaklar edinmeleridir.
وَالْمُرَادُ بِالْأَنْدَادِ هُنَا وَفِي مَوَاقِعِهِ مِنَ الْقُرْآنِ، الْأَصْنَامُ لَا الرُّؤَسَاءُ كَمَا قِيلَ، وَعَادَ عَلَيْهِمْ ضَمِيرُ جَمَاعَةِ الْعُقَلَاءِ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ: يُحِبُّونَهُمْ لِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَمَّا اعْتَقَدُوا أُلُوهِيَّتَهَا فَقَدْ صَارَتْ جَدِيرَةً بِضَمِيرِ الْعُقَلَاءِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَلَوْ بِدُونِ هَذَا التَّأْوِيلِ، وَالْمَحَبَّةُ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَاهَا الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ مَيْلُ النَّفْسِ إِلَى الْحُسْنِ عِنْدَهَا بِمُعَايَنَةٍ أَوْ سَمَاعٍ أَوْ حُصُولِ نَفْعٍ مُحَقَّقٍ أَوْ مَوْهُومٍ لِعَدَمِ انْحِصَارِ الْمَحَبَّةِ فِي مَيْلِ النَّفْسِ إِلَى الْمَرْئِيَّاتِ خِلَافًا لِبَعْضِ أَهْلِ اللُّغَةِ فَإِنَّ الْمَيْلَ إِلَى الْخُلُقِ (بِضَمِّ الْخَاءِ) الْحَسَنِ وَإِلَى الْفِعْلِ الْحَسَنِ وَالْكَمَالِ، مَحَبَّةٌ أَشَدُّ مِنْ مَحَبَّةِ مَحَاسِنِ الذَّاتِ فَتَشْتَرِكُ هَذِهِ الْمَعَانِي فِي إِطْلَاقِ اسْمِ الْمَحَبَّةِ عَلَيْهَا بِاعْتِبَارِ الْحَاصِلِ فِي النَّفْسِ وَقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ سَبَبِ حُصُولِهِ.
Burada ve Kur'an'daki geçtiği yerlerde endâd ile kastedilen, iddia edildiği gibi reisler değil putlardır. {يُحِبُّونَهُمْ} sözündeki mensub akıl sahipleri çoğul zamirinin onlara dönmesi, putların ilah olduğuna inandıkları için akıl sahipleri zamirine layık görülmelerindendir; kaldı ki bu durum bu tevil olmadan da Arapçada kullanılmaktadır. Buradaki sevgi (el-mahabbet), nefsin bizzat görme, işitme yahut kesin veya zannedilen bir faydanın elde edilmesi yoluyla kendince güzel olana meyletmesi şeklindeki hakiki anlamında kullanılmıştır. Zira bazı dilcilerin aksine sevgi, sadece nefsin görülen şeylere meyletmesine münhasır değildir; çünkü güzel ahlaka (h harfinin dammesiyle), güzel fiile ve kemale meyil, zatın güzelliklerine olan sevgiden daha şiddetli bir sevgidir. Dolayısıyla bu manalar, sebebi göz ardı edilip nefiste meydana gelen durum itibariyle sevgi isminin verilmesinde ortaktırlar.
فَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْحُبَّ يَتَعَلَّقُ بِذِكْرِ الْمَرْءِ وَحُصُولِ النَّفْعِ مِنْهُ وَحُسْنِ السُّمْعَةِ وَإِنْ لَمْ يَرَهْ فَنَحْنُ نُحِبُّ اللَّهَ لِمَا نَعْلَمُهُ مِنْ صِفَاتِ كَمَالِهِ وَلِمَا يَصِلُنَا مِنْ نِعْمَتِهِ وَفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَنُحِبُّ رَسُولَهُ لِمَا نَعْلَمُ مِنْ كَمَالِهِ وَلِمَا وَصَلَ إِلَيْنَا عَلَى يَدَيْهِ وَلِمَا نَعْلَمُ مِنْ حِرْصِهِ عَلَى هَدْيِنَا وَنَجَاتِنَا، وَنُحِبُّ أَجْدَادَنَا، وَنُحِبُّ أَسْلَافَنَا مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ، وَنُحِبُّ الْحُكَمَاءَ وَالْمُصْلِحِينَ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ، وَلِلَّهِ دَرُّ أَبِي مَدْيَنَ فِي هَذَا الْمَعْنَى:
Tahkik şudur ki sevgi; bir kimsenin anılmasına, ondan fayda elde edilmesine ve iyi şöhretine, onu görmemiş olsa bile bağlanır. Biz Allah'ı kemal sıfatlarını bildiğimizden ve O'nun nimeti, lütfu ve rahmeti bize ulaştığından dolayı severiz; O'nun Resûlü'nü kemalini bildiğimizden, onun eliyle bize ulaşanlardan ve hidayetimiz ile kurtuluşumuz konusundaki hırsını bildiğimizden dolayı severiz; dedelerimizi severiz, İslam alimlerinden olan geçmişlerimizi severiz, öncekilerden ve sonrakilerden olan hikmet sahiplerini ve ıslahatçıları severiz. Bu manada Ebû Medyen ne güzel söylemiştir:
وَكَمْ مِنْ مُحِبٍّ قَدْ أَحَبَّ وَمَا رَأَى ... وَعِشْقُ الْفَتَى بِالسَّمْعِ مَرْتَبَةٌ أُخْرَى
“Nice seven vardır ki görmeden sevmiştir... / Yiğidin işiterek âşık olması ise başka bir mertebedir.”
وَبِضِدِّ ذَلِكَ كُلِّهِ تَكُونُ الْكَرَاهِيَةُ.
Bütün bunların zıddı ise buğuz (nefret) olur.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ تَعَلُّقَ الْمَحَبَّةِ بِاللَّهِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ فِي الطَّاعَةِ وَالتَّعْظِيمِ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ لِأَنَّ طَاعَةَ الْمُحِبِّ لِلْمَحْبُوبِ لَازِمٌ عُرْفِيٌّ لَهَا قَالَ الْجَعْدِيُّ:
İnsanlardan kimi, sevginin Allah'a taalluk etmesinin lüzûm alakasıyla itaat ve tazim anlamında mecâz-ı mürsel olduğunu ileri sürmüştür; çünkü sevenin sevdiğine itaati, sevginin örfî bir gereğidir. el-Ca'dî şöyle demiştir:
لَوْ كَانَ حُبُّكَ صَادِقًا لَأَطَعْتَهُ ... إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ يُحِبُّ مُطِيعُ
“Sevgin doğru olsaydı ona itaat ederdin... / Zira seven, sevdiğine itaat eder.”
أَوْ مَجَازٌ بِالْحَذْفِ، وَالتَّقْدِيرُ: يُحِبُّونَ ثَوَابَ اللَّهِ أَوْ نِعْمَتَهُ لِأَنَّ الْمَحَبَّةَ لَا تَتَعَلَّقُ بِذَاتِ اللَّهِ، إِمَّا لِأَنَّهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْإِرَادَةِ، وَالْإِرَادَةُ لَا تَتَعَلَّقُ إِلَّا بِالْجَائِزَاتِ وَهُوَ رَأْيُ بَعْضِ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا طَلَبُ الْمُلَائِمِ.
Veya [buradaki sevgi] hazif yoluyla mecazdır; takdiri de "Allah'ın sevabını veya nimetini severler" şeklindedir. Zira sevgi Allah'ın zatına taalluk etmez; ya iradenin türlerinden biri olduğu ve irade de ancak caiz olan şeylere (mümkinâta) taalluk ettiği içindir -ki bu, bazı mütekellimînin (kelâm âlimlerinin) görüşüdür- ya da [sevgi] uygun olanı (mülâyimi) talep etmek olduğu içindir.
وَاللَّذَّةُ لَا تَحْصُلُ بِغَيْرِ الْمَحْسُوسَاتِ وَكِلَا الدَّلِيلَيْنِ ظَاهِرُ الْوَهَنِ كَمَا بَيَّنَهُ الْفَخْرُ، وعَلى هَذَا التَّفْصِيل بَين إطلاقي الْمَحَبَّةِ هُنَا يَكُونُ التَّشْبِيهُ رَاجِعًا إِلَى التَّسْوِيَةِ فِي الْقُوَّةِ وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ مَحَبَّةَ اللَّهِ تَعَالَى مَجَازًا وَجَعَلَهَا فِي قَوْلِهِ: يُحِبُّونَهُمْ أَيْضًا مَجَازًا وَعَلَى ذَلِكَ دُرِجَ فِي «الْكَشَّافِ» وَكَانَ وَجْهُهُ أَنَّ الْأَصْلَ فِي تَشْبِيهِ اسْمٍ بِمِثْلِهِ أَنْ يَكُونَ تَشْبِيهَ فَرْدٍ مِنَ الْحَقِيقَةِ بِآخَرَ مِنْهَا. وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ غَيْرُ مُتَعَيَّنٍ. وَقَوْلُهُ: كَحُبِّ اللَّهِ مُفِيدٌ لِمُسَاوَاةِ الْحُبَّيْنِ لِأَنَّ أَصْلَ التَّشْبِيهِ الْمُسَاوَاةُ وَإِضَافَةُ حُبٍّ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنَ الْإِضَافَةِ إِلَى الْمَفْعُولِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ إِلَى الْمَجْهُولِ. فَالْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ حُذِفَ هُنَا لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ أَيْ كَيْفَمَا قَدَّرْتَ حُبَّ مُحِبٍّ لِلَّهِ فَحُبُّ هَؤُلَاءِ أَنْدَادَهُمْ مُسَاوٍ لِذَلِكَ الْحُبِّ، وَوَجْهُ هَذَا التَّعْمِيمِ أَنَّ أَحْوَالَ الْمُشْرِكِينَ مُخْتَلِفَةٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُ الْأَنْدَادَ مِنَ الْأَصْنَامِ أَوِ الْجِنَّ أَوِ الْكَوَاكِبِ وَيَعْتَرِفُ بِوُجُودِ اللَّهِ وَيُسَوِّي بَيْنَ الْأَنْدَادِ وَبَيْنَهُ، وَيُسَمِّيهِمْ شُرَكَاءَ أَو أَبنَاء الله تَعَالَى، وَمِنْهُمْ مَنْ يَجْعَلُ لِلَّهِ تَعَالَى الْإِلَهِيَّةَ الْكُبْرَى وَيَجْعَلُ الْأَنْدَادَ شُفَعَاءَ إِلَيْهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقْتَصِرُ عَلَى عِبَادَةِ الْأَنْدَادِ وَيَنْسَى اللَّهَ تَعَالَى قَالَ تَعَالَى: نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ [الْحَشْر: ١٩] ، وَمِنْ هَؤُلَاءِ صَابِئَةُ الْعَرَبِ الَّذِينَ عَبَدُوا الْكَوَاكِبَ، وَلِلَّهِ تَعَالَى مُحِبُّونَ مِنْ غَيْرِ هَؤُلَاءِ وَمِنْ بَعْضِ هَؤُلَاءِ، فَمَحَبَّةُ هَؤُلَاءِ أَنْدَادَهُمْ مُسَاوِيَةٌ لِمَحَبَّةِ مُحِبِّي اللَّهِ إِيَّاهُ أَيْ مُسَاوِيَةٌ فِي التَّفْكِيرِ فِي نُفُوسِ الْمُحِبِّينَ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ فَيَصِحُّ أَنْ تُقَدِّرَ يُحِبُّونَهُمْ كَمَا يحب أَنْ يُحَبَّ اللَّهُ أَوْ يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ الْمُوَحِّدِينَ لِلَّهِ إِيَّاهُ أَوْ يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّهِمُ اللَّهَ، وَقَدْ سَلَكَ كُلَّ صُورَةٍ مِنْ هَذِهِ التَّقَادِيرِ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْمُقَدَّرَ هُوَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ وَهُوَ مَا قَدَّرْنَاهُ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ.
Lezzet ise ancak hissedilen şeylerle hâsıl olur; oysa Fahruddin [er-Râzî]'nin açıkladığı gibi her iki delil de açıkça çürüktür. Burada sevginin iki kullanımına dair bu ayrıntıya göre teşbih, kuvvetteki eşitliğe raci olur. Onlardan kimisi Allah Teâlâ'nın sevgisini mecaz kılmış ve O'nun: {يُحِبُّونَهُمْ} “onları severler” sözündeki sevgiyi de mecaz kılmıştır; el-Keşşâf'ta da bu yol tutulmuştur. Bunun gerekçesi, bir ismin benzerine benzetilmesinde aslolanın hakikatin bir ferdinin diğer ferdine benzetilmesi olmasıdır. Sen ise bunun zorunlu olmadığını bilmiş oldun. O'nun: {كَحُبِّ اللَّهِ} “Allah'ı sever gibi” sözü iki sevginin denkliğini ifade eder; çünkü teşbihte asıl olan eşitliktir ve hubb (sevgi) kelimesinin lafza-i celâle izafeti, mef'ûle (nesneye) izafettir; dolayısıyla meçhul fiil (edilgen) mesabesindedir. Burada hazfedilen fail, genelleme kastıyla hazfedilmiştir; yani Allah'ı seven bir kimsenin sevgisini nasıl takdir edersen et, bunların putlarına olan sevgisi o sevgiye denktir. Bu genellemenin yönü, müşriklerin durumlarının farklı olmasıdır: Onlardan kimi putlardan, cinlerden veya yıldızlardan olan ortaklara tapar, Allah'ın varlığını kabul eder ve bu ortaklarla O'nu denk tutar, onlara Allah Teâlâ'nın ortakları veya çocukları adını verir. Kimisi Allah Teâlâ'ya en büyük ilahlığı verir ve ortakları O'na şefaatçi kılar. Kimisi de sadece ortaklara ibadet etmekle yetinir ve Allah Teâlâ'yı unutur; nitekim Allah Teâlâ: {نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ} “Allah'ı unuttular, Allah da onlara kendilerini unutturdu” [el-Haşr: 19] buyurmuştur. Yıldızlara tapan Arap Sâbiîleri bunlardandır. Allah Teâlâ'yı bunların dışından ve bunların bazısından sevenler de vardır. Dolayısıyla bunların ortaklarına olan sevgisi, Allah'ı sevenlerin O'na olan sevgisine denktir; yani her iki grubun sevenlerinin nefislerindeki düşünüşte denktir. Bu durumda [cümleyi] “Allah'ın sevilmesi gerektiği gibi onları severler” veya “muvahhidlerin Allah'ı sevdiği gibi onları severler” yahut “onların Allah'ı sevdiği gibi onları severler” şeklinde takdir etmek sahih olur. Müfessirlerden bir grup bu takdirlerin her bir yolunu tutmuştur. Tahkik olan ise takdir edilenin ortak payda olduğudur ki sözün başında takdir ettiğimiz de budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ إِنْكَارُ مَحَبَّتِهِمُ الْأَنْدَادَ مِنْ أَصْلِهَا لَا إِنْكَارَ تَسْوِيَتِهَا بِحُبِّ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا قُيِّدَتْ بِمُمَاثَلَةِ مَحَبَّةِ اللَّهِ لِتَشْوِيهِهَا وَلِلنِّدَاءِ عَلَى انْحِطَاطِ عُقُولِ أَصْحَابِهَا وَفِيهِ إِيقَاظٌ لِعُيُونِ مُعْظَمِ الْمُشْرِكِينَ وَهُمُ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ الْأَصْنَامَ شُفَعَاءُ لَهُمْ كَمَا كَثُرَتْ حِكَايَةُ ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَنُبِّهُوا إِلَى أَنَّهُمْ سَوَّوْا بَيْنَ مَحَبَّةِ التَّابِعِ وَمَحَبَّةِ الْمَتْبُوعِ وَمَحَبَّةِ الْمَخْلُوقِ وَمَحَبَّةِ الْخَالِقِ لَعَلَّهُمْ يَسْتَفِيقُونَ فَإِذَا ذَهَبُوا يَبْحَثُونَ عَمَّا تَسْتَحِقُّهُ الْأَصْنَامُ مِنَ الْمَحَبَّةِ وَتَطَلَّبُوا
Bil ki kastedilen, Allah Teâlâ sevgisiyle denk tutulmasını kınamak değil, onların ortakları sevmesini aslından kınamaktır. Ancak Allah sevgisine benzerlikle kayıtlanması, onu çirkin göstermek ve sahiplerinin akıllarının düşüklüğünü ilan etmek içindir. Bunda, Kur'an'da kendilerinden çokça nakledildiği üzere putların kendilerine şefaatçi olduğunu iddia eden müşriklerin çoğunun gözlerini açmak vardır. Böylece tâbi olanın sevgisi ile tâbi olunanın sevgisini, yaratılmışın sevgisi ile Yaratıcı'nın sevgisini denk tuttuklarına dikkatleri çekilmiştir ki belki uyanırlar. Zira gidip putların sevgiden neyi hak ettiğini araştırsalar ve
أَسْبَابَ الْمَحَبَّةِ وَجَدُوهَا مَفْقُودَةً كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
sevgi sebeplerini arasalar, İbrahim aleyhisselâm'ın: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً} “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?”
[مَرْيَم: ٤٢] مَعَ مَا فِي هَذِه الْحَالِ مِنْ زِيَادَةِ مُوجِبِ الْإِنْكَارِ.
[Meryem: 42] dediği gibi onları yok bulurlar; üstelik bu durumda kınama gerektiren sebebin fazlalığı da vardır.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ أَيْ أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ مِنْ مَحَبَّةِ أَصْحَابِ الْأَنْدَادِ أَنْدَادَهُمْ، عَلَى مَا بَلَغُوا مِنَ التَّصَلُّبِ فِيهَا، وَمِنْ مَحَبَّةِ بَعْضِهِمْ لِلَّهِ مِمَّنْ يَعْتَرِفُ بِاللَّهِ مَعَ الْأَنْدَادِ، لِأَنَّ مَحَبَّةَ جَمِيعِ هَؤُلَاءِ الْمُحِبِّينَ وَإِنْ بَلَغُوا مَا بَلَغُوا مِنَ التَّصَلُّبِ فِي مَحْبُوبِيهِمْ لَمَّا كَانَتْ مَحَبَّةً مُجَرَّدَةً عَنِ الْحُجَّةِ لَا تَبْلُغُ مَبْلَغَ أَصْحَابِ الِاعْتِقَادِ الصَّمِيمِ الْمَعْضُودِ بِالْبُرْهَانِ، وَلِأَنَّ إِيمَانَهُمْ بِهِمْ لِأَغْرَاضٍ عَاجِلَةٍ كَقَضَاءِ الْحَاجَاتِ وَدَفْعِ الْمُلِمَّاتِ بِخِلَافِ حُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ فَإِنَّهُ حُبٌّ لِذَاتِهِ وَكَوْنِهِ أَهْلًا لِلْحُبِّ ثُمَّ يَتْبَعُ ذَلِكَ أَغْرَاضٌ أَعْظَمُهَا الْأَغْرَاضُ الْآجِلَةُ لِرَفْعِ الدَّرَجَاتِ وَتَزْكِيَةِ النَّفْسِ.
O'nun: {وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” sözü; ortak koşanların ortaklarına olan sevgisinden -onlara bağlılıkta ne dereceye ulaşırlarsa ulaşsınlar- ve ortaklarla birlikte Allah'ı da tanıyan bazılarının Allah'a olan sevgisinden daha kuvvetlidir, demektir. Çünkü bütün bu sevenlerin sevgisi, sevdikleri konusunda ne kadar taassuba varırlarsa varsınlar, delilden yoksun bir sevgi olduğu için delille desteklenen samimi inanç sahiplerinin ulaştığı dereceye ulaşamaz. Ayrıca onların bunlara inanması ihtiyaçların giderilmesi ve sıkıntıların savuşturulması gibi peşin gayeler içindir; oysa müminlerin Allah sevgisi böyle değildir, zira bu O'nun zatı ve sevilmeye layık oluşu sebebiyle bir sevgidir; sonra bunu gayeler takip eder ki bunların en büyüğü derecelerin yükseltilmesi ve nefsin arındırılması gibi ahiret gayeleridir.
وَالْمَقْصُودُ تَنْقِيصُ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى فِي إِيمَانِهِمْ بِآلِهَتِهِمْ فَكَثِيرًا مَا كَانُوا يُعْرِضُونَ عَنْهَا إِذَا لَمْ يَجِدُوا مِنْهَا مَا أَمَّلُوهُ. فَمَوْرِدُ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْمَحَبَّتَيْنِ الَّتِي دَلَّ عَلَيْهَا التَّشْبِيهُ مُخَالِفٌ لِمَوْرِدِ التَّفْضِيلِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ اسْمُ التَّفْضِيلِ هُنَا، لِأَنَّ التَّسْوِيَةَ نَاظِرَةٌ إِلَى فَرْطِ الْمَحَبَّةِ وَقْتَ خُطُورِهَا، وَالتَّفْضِيلُ نَاظِرٌ إِلَى رُسُوخِ الْمحبَّة وَعدم تزلزلها، وَهَذَا مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» وَمُصَرَّحٌ بِهِ فِي كَلَامِ الْبَيْضَاوِيِّ مَعَ زِيَادَةِ تَحْرِيرِهِ، وَهَذَا يُغْنِيكَ عَنِ احْتِمَالَاتٍ وَتَمَحُّلَاتٍ عَرَضَتْ هُنَا لِبَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ وَبَعْضِ شُرَّاحِ «الْكَشَّافِ» .
Maksat, müşrikleri ilahlarına olan inançlarında dahi küçümsemektir; nitekim onlardan umduklarını bulamadıklarında çok defa onlardan yüz çevirirlerdi. Teşbihin delalet ettiği iki sevgi arasındaki eşitlik mahalli, buradaki ism-i tafdilin delalet ettiği üstünlük mahallinden farklıdır; çünkü eşitlik hatıra geldiği andaki sevginin taşkınlığına bakarken, üstünlük ise sevginin kökleşmesine ve sarsılmazlığına bakar. Bu, el-Keşşâf'ın sözünden alınmış ve el-Beydâvî'nin kelamında daha fazla incelenerek açıkça ifade edilmiştir; bu da seni burada bazı müfessirlerin ve bazı el-Keşşâf şârihlerinin düştüğü ihtimallerden ve zorlama yorumlardan müstağni kılar.
رُوِيَ أَنَّ امْرَأَ الْقَيْسِ لَمَّا أَرَادَ قِتَالَ بَنِي أَسَدٍ حِينَ قَتَلُوا أَبَاهُ حُجْرًا مَلِكَهُمْ مَرَّ عَلَى ذِي الْخُلَصَةِ الصَّنَمِ الَّذِي كَانَ بِتَبَالَةَ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْيَمَنِ فَاسْتَقْسَمَ بِالْأَزْلَامِ الَّتِي كَانَتْ عِنْدَ الصَّنَمِ فَخَرَجَ لَهُ الْقَدَحُ النَّاهِي ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَكَسَرَ تِلْكَ الْقِدَاحَ وَرَمَى بِهَا وَجْهَ الصَّنَمِ وَشَتَمَهُ وَأَنْشَدَ:
Rivayet edildiğine göre İmrüülkays, kralları olan babası Hucr'u öldürdüklerinde Benî Esed ile savaşmak istediğinde Mekke ile Yemen arasında Tebâle'de bulunan Zü'l-Halasa adlı puta uğradı ve putun yanındaki fal oklarıyla kısmet aradı. Ona üç defa yasaklayan ok çıktı; bunun üzerine o okları kırdı, putun yüzüne fırlattı, ona sövdü ve şu şiiri söyledi:
لَوْ كُنْتَ يَا ذَا الْخُلَصِ الْمُوتُورَا ... مِثْلِي وَكَانَ شَيْخُكَ الْمَقْبُورَا
“Ey intikam peşindeki Zü'l-Halas! Benim gibi olsaydın ve kabirdeki senin baban olsaydı, / Düşmanları öldürmeyi yalan yere yasaklamazdın.”
لَمْ تَنْهَ عَنْ قَتْلِ الْعُدَاةِ زُورَا
“Düşmanları öldürmeyi yalan yere yasaklamazdın.”
ثُمَّ قَصَدَ بَنِي أَسَدٍ فَظَفِرَ بِهِمْ.
Sonra Benî Esed'e yönelip onlara üstün geldi.
وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي مَلْكَانَ جَاءَ إِلَى سَعْدٍ الصَّنَمِ بِسَاحِلِ جُدَّةَ وَكَانَ مَعَهُ إِبِلٌ
Rivayet edildiğine göre Benî Melkân'dan bir adam, Cidde sahilindeki Sa'd adlı puta geldi; yanında develeri vardı.
فَنَفَرَتْ إِبِلُهُ لَمَّا رَأَتِ الصَّنَمَ فَغَضِبَ الْمَلْكَانِيُّ عَلَى الصَّنَمِ وَرَمَاهُ بِحَجَرٍ وَقَالَ:
Develeri putu görünce ürktü. Bunun üzerine Melkânlı puta kızdı, ona taş attı ve şöyle dedi:
أَتَيْنَا إِلَى سَعْدٍ لِيَجْمَعَ شَمْلَنَا ... فَشَتَّتَنَا سَعْدٌ فَمَا نَحْنُ مِنْ سَعْدِ
“Bizi bir araya toplasın diye Sa'd'a geldik... / Oysa Sa'd bizi darmadağın etti, artık bizim Sa'd ile işimiz yok!
وَهَلْ سَعِدٌ إِلَّا صَخْرَةٌ بِتَنَوْفَةٍ ... مِنَ الْأَرْضِ لَا تَدْعُو لِغَيٍّ وَلَا رُشْدِ
Sa'd, yeryüzünün ıssız bir çölünde ne bir sapıklığa ne de doğru yola çağıran bir kayadan başka nedir ki!”
وَإِنَّمَا جِيءَ بِأَفْعَلِ التَّفْضِيلِ بِوَاسِطَةِ كَلِمَةِ أَشَدُّ قَالَ التفتازانيّ: آثَرَ أَشَدُّ حُبًّا عَلَى أَحَبُّ لِأَنَّ أَحَبَّ شَاعَ فِي تَفْضِيلِ الْمَحْبُوبِ عَلَى مَحْبُوبٍ آخَرَ تَقُولُ: هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ، وَفِي الْقُرْآنِ: قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [التَّوْبَة: ٢٤] إِلَخْ.
İsm-i tafdîl ancak {أَشَدُّ} kelimesi vasıtasıyla getirilmiştir. Teftâzânî şöyle demiştir: {أَحَبُّ} yerine {أَشَدُّ حُبًّا} tercih edilmiştir; çünkü {أَحَبُّ} bir sevileni başka bir sevilene üstün kılmada yaygınlaşmıştır; 'O bana daha sevimlidir' dersin. Kur'an'da da: {قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} “De ki: 'Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, kabileniz, elde ettiğiniz mallar, durgun gitmesinden korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden evler size Allah'tan, Resûlü'nden... daha sevimli ise'” [et-Tevbe: 24] vb. buyrulmuştur.
يَعْنِي أَنَّ فِعْلَ أَحَبَّ هُوَ الشَّائِعُ وَفِعْلَ حُبَّ قَلِيلٌ فَلِذَلِكَ خَصُّوا فِي الِاسْتِعْمَالِ كُلًّا بِمَوَاقِعَ نَفْيًا لِلَّبْسِ فَقَالُوا: أَحَبَّ وَهُوَ مُحِبٌّ وَأَشَدُّ حُبًّا وَقَالُوا حَبِيبٌ مِنْ حَبَّ وَأَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ حَبَّ أَيْضا.
Yani {أَحَبَّ} fiili yaygındır, {حُبَّ} fiili ise azdır. Bu yüzden karışıklığı gidermek için kullanımda her birini belirli yerlere tahsis ettiler; böylece {أَحَبَّ} dediler, o [fail] {مُحِبٌّ} ve {أَشَدُّ حُبًّا} olur; {حَبَّ} fiilinden {حَبِيبٌ} ve yine {حَبَّ} fiilinden {أَحَبُّ إِلَيَّ} dediler.
وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ.
{وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ} “O zulmedenler azabı görecekleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi!”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ لَمَّا كَانَ شَرْحًا لِحَالِ ضَلَالِهِمُ الْفَظِيعِ فِي الدُّنْيَا مِنَ اتِّخَاذِ الْأَنْدَادِ لِلَّهِ مَعَ ظُهُورِ أَدِلَّةِ وَحْدَانِيَّتِهِ حَتَّى كَانَ قَوْلُهُ:
O'nun: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ} sözüne atıftır. Şöyle ki, O'nun bu sözü birlik delillerinin açıklığına rağmen Allah'a ortaklar edinmelerindeki korkunç sapıklık hallerinin açıklaması olunca, hatta O'nun:
وَمِنَ النَّاسِ مُؤْذِنًا بِالتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ كَمَا قَدَّمْنَا، وَزِيدَ فِي شَنَاعَتِهِ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَحَبُّوهَا كَحُبِّهِ، نَاسَبَ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ ذَلِكَ أَيْ ذَكَرَ عَاقِبَتَهُمْ مِنْ هَذَا الصَّنِيعِ وَوَصَفَ فَظَاعَةَ حَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ كَمَا فَظَّعَ حَالَهُمْ فِي الدُّنْيَا.
{وَمِنَ النَّاسِ} sözü daha önce belirttiğimiz gibi onların durumuna şaşılacağını bildirip Allah'a ortaklar edinmeleri ve onları O'nu sever gibi sevmeleriyle bu durumun çirkinliği artırılınca; bundan onların bu yaptıklarının akıbetini zikretmeye ve dünyadaki durumlarını korkunç gösterdiği gibi ahiretteki durumlarının korkunçluğunu nitelemeye intikal etmesi münasip olmuştur.
قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوب وَلَوْ يَرَى بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ وَهُوَ خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ يَعُمُّ كُلَّ مَنْ يَسْمَعُ هَذَا الْخِطَابَ، وَذَلِكَ لِتَنَاهِي حَالِهِمْ فِي الْفَظَاعَةِ وَالسُّوءِ، حَتَّى لَوْ حَضَرَهَا النَّاسُ لَظَهَرَتْ لِجَمِيعِهِمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ (فَالَّذِينَ ظَلَمُوا) مَفْعُولُ (تَرَى) على الْمَعْنيين، و (إِذْ) ظَرْفُ زَمَانٍ، وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ فِي الْأَوَّلِ وَالثَّانِي لِتَعَلُّقِهَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِالْمَرْئِيَّاتِ، وَلِأَنَّ ذَلِكَ مَوْرِدُ الْمَعْنَى، إِلَّا أَنَّ وَقْتَ الرُّؤْيَتَيْنِ مُخْتَلِفٌ، إِذِ الْمَعْنَى لَوْ تَرَاهُمُ الْآنَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَيْ لَوْ تَرَى الْآن حَالهم، وقرأه الْجُمْهُورُ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا بِالتَّحْتِيَّةِ فَيَكُونُ الَّذِينَ ظَلَمُوا فَاعِلَ يَرَى وَالْمَعْنَى أَيْضًا لَوْ يَرَوْنَ الْآنَ، وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَرَى لِدَلَالَةِ الْمُقَامِ، تَقْدِيره لَوْ يَرَوْنَ عَذَابَهُمْ أَوْ لَوْ يَرَوْنَ أَنْفُسَهُمْ أَوْ يَكُونُ
Nâfi', İbn Âmir ve Ya'kûb {وَلَوْ يَرَى} lafzını üstten te ile [{وَلَوْ تَرَى}] okumuşlardır; bu da hitabı işiten herkesi kapsayan gayrimuayyen bir hitaptır. Bu durum, onların halinin çirkinlik ve kötülükte son raddeye varmış olmasındandır; öyle ki insanlar orada hazır bulunsaydı bu durum hepsine zahir olurdu. Hitabın Peygamber ﷺ'e olması da caizdir. Her iki anlama göre de {الَّذِينَ ظَلَمُوا} lafzı {تَرَى} fiilinin mef'ûlü (nesnesi), {إِذْ} ise zaman zarfıdır. Görme fiili her iki yerde de görülen şeylere taalluk ettiği için ve mananın geliş yeri öyle olduğu için basarîdir (gözle görmektir); ancak iki görmenin vakti farklıdır, zira mana: 'Kıyamet günü azabı gördükleri vakit onları şimdi bir görseydin' yani 'şimdi onların durumunu bir görseydin' demektir. Cumhûr ise bunu alttan ye ile {يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} okumuştur; bu takdirde {الَّذِينَ ظَلَمُوا} lafzı {يَرَى} fiilinin fâili olur; mana yine 'şimdi görselerdi' demektir. Makamın delaleti sebebiyle {يَرَى} fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; takdiri: 'azaplarını görselerdi' veya 'kendilerini görselerdi' şeklindedir; yahut
(إِذِ) اسْمًا غَيْرَ ظَرْفٍ أَيْ لَوْ يَنْظُرُونَ الْآنَ ذَلِكَ الْوَقْتَ فَيَكُونُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا.
{إِذْ} lafzı zarf olmayan bir isim olur; yani 'şimdi o vakte baksalardı' demektir ve {الَّذِينَ ظَلَمُوا} lafzından bedel-i iştimal olur.
والَّذِينَ ظَلَمُوا هُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا فَهُوَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مُقَامِ الْإِضْمَارِ لِيَكُونَ
{الَّذِينَ ظَلَمُوا} “o zulmedenler”, Allah'tan başka ortaklar edinenlerdir. Bu ifade,