شَامِلًا لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَغَيْرِهِمْ، وَجَعَلَ اتِّخَاذَهُمُ الْأَنْدَادَ ظُلْمًا لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَلَى عِدَّةِ حُقُوقٍ فَقَدِ اعْتَدَوْا عَلَى حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ وُجُوبِ تَوْحِيدِهِ، وَاعْتَدَوْا عَلَى مَنْ جَعَلُوهُمْ أَنْدَادًا لِلَّهِ عَلَى الْعُقَلَاءِ مِنْهُمْ مِثْلِ الْمَلَائِكَةِ وَعِيسَى، وَمِثْلِ وَدٍّ وَسُوَاعٍ وَيَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرٍ، فَقَدْ وَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ كَانُوا رِجَالًا صَالِحِينَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ فَلَمَّا مَاتُوا اتَّخَذَ قَوْمُهُمْ لَهُمْ تَمَاثِيلَ ثُمَّ عَبَدُوهَا، وَمِثْلِ (اللَّاتِ) يَزْعُمُ الْعَرَبُ أَنَّهُ رَجُلٌ كَانَ يَلِتُّ السَّوِيقَ لِلْحَجِيجِ وَأَنَّ أَصْلَهُ اللَّاتُّ بِتَشْدِيدِ التَّاءِ، فَبِذَلِكَ ظَلَمُوهُمْ إِذْ كَانُوا سَبَبًا لِهَوْلٍ يَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ السُّؤَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَة: ١١٦] وَقَالَ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سبأ: ٤٠] الْآيَةَ- وَقَالَ:
bu müşrikleri ve başkalarını kapsaması için zamir makamında açık isim getirilmesi (ızhâr fi makâmi'l-izmâr) kabilindendir. Ortaklar edinmelerini zulüm kılmıştır; çünkü bu, birçok hakka tecavüzdür: Allah Teâlâ'nın birliğini kabul etmenin gerekliliği hakkındaki hakkına tecavüz etmişler; Allah'a ortak kıldıkları melekler ve İsa gibi, Vedd, Süvâ', Yegûs, Ye'ûk ve Nesr gibi akıl sahibi varlıklara tecavüz etmişlerdir. Nitekim Sahih'te İbn Abbas'tan onların Nuh kavminden salih adamlar oldukları, vefat ettiklerinde kavimlerinin onlar için heykeller edindiği, sonra da onlara taptıkları rivayet edilmiştir. Arapların hacılara kavut karıştıran bir adam olduğunu ve aslının te harfinin şeddesiyle el-Lâtt olduğunu iddia ettikleri Lât gibi... Kıyamet gününde sorgudan dolayı kendilerine ulaşacak korkuya sebep oldukları için onlara zulmetmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ: {وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Hani Allah şöyle buyuracaktır: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi dedin?'” [el-Mâide: 116] ve: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ} “O gün Allah onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyordu?' diyecektir” [Sebe: 40] -ayetin devamı- ve:
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ [الْفرْقَان: ١٧] الْآيَةَ، وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فِي ذَلِكَ بِتَعْرِيضِهَا لِلسُّخْرِيَةِ فِي الدُّنْيَا وَلِلْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ وَظَلَمُوا أَعْقَابَهُمْ وَقَوْمَهُمُ الَّذِينَ يَتْبَعُونَهُمْ فِي هَذَا الضَّلَالِ فَتَمْضِي عَلَيْهِ الْعُصُورُ وَالْأَجْيَالُ، وَلِذَلِكَ حَذَفَ مَفْعُولَ ظَلَمُوا لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ ظَلَمُوا بِمَعْنَى أَشْرَكُوا كَمَا هُوَ الشَّائِعُ فِي الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى عَنْ لُقْمَانَ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] وَعَلَيْهِ فَالْفِعْلُ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ لِأَنَّهُ صَارَ كَاللَّقَبِ.
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} “O gün Rabbin onları ve Allah'tan başka taptıkları şeyleri toplar da: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?' der” [el-Furkân: 17] -ayetin devamı- buyurmuştur. Dünyada kendilerini alaya, ahirette de azaba maruz bırakarak nefislerine zulmetmişler; bu sapıklıkta kendilerine tâbi olan soylarına ve kavimlerine de zulmetmişlerdir ki asırlar ve nesiller bu hal üzere geçip gitmiştir. Bu sebeple genelleme kastıyla {ظَلَمُوا} fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir. Kur'an'da yaygın olduğu üzere {ظَلَمُوا} fiilini “şirk koştular” manasına kılman da mümkündür; nitekim Allah Teâlâ Lokman'dan naklen: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13] buyurmuştur. Buna göre fiil, artık bir lakap gibi olduğundan lâzım (geçişsiz) fiil mesabesine indirilmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ مُعْتَرِضَةٌ وَالْغَرَضُ مِنْهَا التَّنْوِيهُ بِشَأْنِ الَّذِينَ آمَنُوا بِأَنَّ حُبَّهُمْ لِلَّهِ صَارَ أَشَدَّ مِنْ حُبِّهِمُ الْأَنْدَادَ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا وَهَذَا كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِلنَّبِيءِ ﷺ: «لَأَنْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ نَفْسَيِ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيَّ» .
{وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” cümlesi ara cümledir (itiraziyye); bundan maksat, iman edenlerin Allah'a olan sevgisinin, daha önce tapmakta oldukları ortaklara olan sevgilerinden daha şiddetli hale geldiğini belirterek onların şanını yüceltmektir. Bu, Ömer b. el-Hattâb'ın Peygamber ﷺ'e: “Sen bana iki yanım arasındaki nefsimden daha sevgilisin” demesi gibidir.
وَتَرْكِيبُ لَو تَرَى وَمَا أَشْبَهَهُ نَحْوُ لَوْ رَأَيْتَ مِنَ التَّرَاكِيبِ الَّتِي جَرَتْ مَجْرَى الْمَثَلِ فَبُنِيَتْ عَلَى الِاخْتِصَارِ وَقَدْ تَكَرَّرَ وُقُوعُهَا فِي الْقُرْآنِ.
{لَوْ تَرَى} ve benzeri {لَوْ رَأَيْتَ} gibi terkipler darbımesel (atasözü) gibi cereyan eden, dolayısıyla kısaltma üzere kurulan terkiplerdendir ve Kur'an'da vuku buluşu tekrarlanmıştır.
وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ لِقَصْدِ التَّفْخِيمِ وَتَهْوِيلِ الْأَمْرِ لِتَذْهَبَ النَّفْسُ فِي تَصْوِيرِهِ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ وَنَظِيرُهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ [الْأَنْعَام: ٩٣] وَلَوْ تَرى
{لَوْ} edatının cevabı tazim ve meseleyi korkunç göstermek kastıyla hazfedilmiştir ki nefis onu tasavvur etmede mümkün olan her yola gitsin. Bunun benzeri şunlardır: {وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ} “O zalimleri ölüm baygınlıkları içindeyken bir görsen!” [el-En'âm: 93], {وَلَوْ تَرى
إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ [الْأَنْعَام: ٢٧] وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْد: ٣١] ، قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ عِنْدَ قَوْلِ الشَّمَيْذَرِ الْحَارِثِيِّ:
إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ} “Ateşin karşısında durduruldukları zaman onları bir görsen!” [el-En'âm: 27] ve {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” [er-Ra'd: 31]. el-Merzûkî, eş-Şemeyzer el-Hârisî'nin şu sözü hakkında şöyle demiştir:
وَقَدْ سَاءَنِي مَا جَرَّتِ الْحَرْبُ بَيْنَنَا ... بَنِي عَمِّنَا لَوْ كَانَ أَمْرًا مُدَانِيَا
“Aramızdaki savaşın getirdikleri beni üzdü... / Ey amcaoğullarımız, keşke bu katlanılabilir bir iş olsaydı!”
«حَذْفُ الْجَوَابِ فِي مِثْلِ هَاتِهِ الْمَوَاضِعِ أَبْلَغُ وَأَدَلُّ عَلَى الْمُرَادِ بِدَلِيلِ أَنَّ السَّيِّدَ إِذَا قَالَ لِعَبْدِهِ لَئِنْ قُمْتُ إِلَيْكَ ثُمَّ سَكَتَ تَزَاحَمَ عَلَى الْعَبْدِ مِنَ الظُّنُونِ الْمُعْتَرِضَةِ لِلتَّوَعُّدِ مَا لَا يَتَزَاحَمُ
«Bu gibi yerlerde cevabın hazfedilmesi, maksadı [ifade etmede] daha beliğ ve [ona] daha delalet edicidir. Nitekim efendi kölesine: 'Eğer senin yanına kalkarsam...' deyip sonra susarsa, kölenin zihninde tehdide dair öyle zanlar ve ihtimaller üşüşür ki
لَوْ نَصَّ عَلَى ضَرْبٍ مِنَ الْعَذَابِ» ، وَالتَّقْدِيرُ عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ لَرَأَوْا أَمْرًا عَظِيمًا.
bir çeşit azabı açıkça belirtseydi üşüşecek olanlardan çok daha fazladır.” Nâfi' ve İbn Âmir'in kıraatine göre takdir: 'Elbette büyük bir iş görürdün'; cumhûrun kıraatine göre takdir ise: 'Elbette büyük bir iş görürlerdi' şeklindedir.
وَقَوْلُهُ: أَنَّ الْقُوَّةَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ هَمْزَةِ أَنَّ وَهُوَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الْعَذابَ أَوْ مِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا فَإِنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، وَلَا يَضُرُّ الْفَصْلُ بَيْنَ الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَالْبَدَلِ لِطُولِ الْبَدَلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَذْفِ لَامِ التَّعْلِيلِ وَالتَّقْدِيرُ لِأَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَالتَّعْلِيلُ بِمَضْمُونِ الْجَوَابِ الْمُقَدَّرِ أَيْ لَرَأَيْتَ مَا هُوَ هَائِلٌ لِأَنَّهُ عَذَابُ اللَّهِ وَلِلَّهِ الْقُوَّةُ جَمِيعًا.
O'nun: {أَنَّ الْقُوَّةَ} sözünü cumhûr {أَنَّ} hemzesinin fethasıyla okumuştur. Bu, {الْعَذابَ} lafzından veya {الَّذِينَ ظَلَمُوا} lafzından bedel-i iştimaldir; zira o azap onların hallerindendir. Bedelin uzunluğu sebebiyle mübdelün minh ile bedel arasının ayrılması zarar vermez. Ta'lil (gerekçe) lâmının hazfedilmiş olması da caizdir; takdiri 'çünkü bütün kuvvet Allah'ındır' şeklindedir ve ta'lil takdir edilen cevabın mazmunuyladır; yani 'Korkunç olanı görürdün; çünkü o Allah'ın azabıdır ve bütün kuvvet Allah'ındır' demektir.
وَجَمِيعًا اسْتُعْمِلَ فِي الْكَثْرَة والشدة فَقُوَّةُ غَيْرِهِ كَالْعَدَمِ وَهَذَا كَاسْتِعْمَالِ أَلْفَاظِ الْكَثْرَةِ فِي مَعْنَى الْقُوَّةِ وَأَلْفَاظِ الْقِلَّةِ فِي مَعْنَى الْوَهَنِ كَمَا فِي قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:
{جَمِيعاً} lafzı çokluk ve şiddet anlamında kullanılmıştır; dolayısıyla O'ndan başkasının gücü yok hükmündedir. Bu, Taabbata Şerran'ın şu sözünde olduğu gibi çokluk lafızlarının kuvvet manasında, azlık lafızlarının ise zayıflık manasında kullanılması gibidir:
قَلِيلُ التَّشَكِّي لِلْمُلِمِّ يُصِيبُهُ ... كَثِيرُ الْهَوَى شَتَّى النَّوَى وَالْمَسَالِكِ
“Başına gelen sıkıntıdan pek az şikâyet eder... / Sevdası çok, hedefleri ve yolları çeşit çeşittir.”
أَرَادَ شَدِيدَ الْغَرَامِ.
Şiddetli aşkı kastetmiştir.
وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ أَنَّ الْقُوَّةَ بِكَسْر الْهمزَة عَلَى الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ كَأَنَّ سَائِلًا قَالَ: مَاذَا أَرَى وَمَا هَذَا التَّهْوِيلُ؟ فَقِيلَ: إِنَّ الْقُوَّةَ وَلَا يَصِحُّ كَوْنُهَا حِينَئِذٍ لِلتَّعْلِيلِ الَّتِي تُغْنِي غَنَاءَ الْفَاءِ كَمَا هِيَ فِي قَوْلِ بَشَّارٍ:
Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise {أَنَّ الْقُوَّةَ} ifadesini, istînâf-ı beyânî (açıklama başlangıcı) üzere hemzenin kesrasıyla [{إِنَّ الْقُوَّةَ}] okumuşlardır; sanki bir soran şöyle demiştir: "Ne görüyorum ve bu korku nedir?" Bunun üzerine: "Şüphesiz kuvvet..." denilmiştir. Bu durumda onun, Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi fâ (ف) harfinin yerini tutan ta'lil (gerekçe) için olması sahih olmaz:
إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ
“Şüphesiz o başarı erken davranmaktadır.”
لِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ فِي مَوَاقِعِ احْتِيَاجِ مَا قَبْلَهَا لِلتَّعْلِيلِ حَتَّى تَكُونَ صَرِيحَةً فِيهِ.
Çünkü bu [kullanım], kendisinde açıkça ta'lil olabilmesi için öncesinin ta'lile ihtiyaç duyduğu yerlerde olur.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ بِضَمِّ الْيَاءِ أَيْ إِذْ يُرِيهِمُ اللَّهُ الْعَذَابَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ [الْبَقَرَة: ١٦٧] .
İbn Âmir ise tek başına {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ} ifadesini yâ'nın dammesiyle [{إِذْ يُرَوْنَ الْعَذَابَ}] okumuştur; yani O'nun: {كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ} “Böylece Allah onlara amellerini hasretler olarak gösterir” [el-Bakara: 167] kavlinin anlamında olmak üzere [Allah onlara azabı gösterdiği vakit] demektir.
وَانْتَصَبَ (جَمِيعًا) عَلَى التَّوْكِيدِ لِقَوْلِهِ (الْقُوَّةَ) أَيْ جَمِيعَ جِنْسِ الْقُوَّةِ ثَابِتٌ لِلَّهِ، وَهُوَ مُبَالَغَةٌ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِقُوَّةِ غَيْرِهِ فَمَفَادُ جَمِيعٍ هُنَا مَفَادُ لَامِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] .
{جَمِيعًا} lafzı O'nun {الْقُوَّةَ} kavlini tekid olarak mansub olmuştur; yani kuvvet cinsinin tamamı Allah için sabittir. Bu, O'ndan başkasının kuvvetine itibar edilmediğini ifade eden bir mübalağadır. Dolayısıyla buradaki {جَمِيعاً} lafzının ifade ettiği mana, O'nun {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” [el-Fâtiha: 2] kavlindeki istiğrâk lâmının (bütün fertleri kapsayan lâm) ifade ettiği mana gibidir.
وَقَدْ جَاءَ (لَوْ) فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ بِشَرْطِ مُضَارِعٍ وَوَقَعَ فِي كَلَامِ الْجُمْهُورِ مِنَ النُّحَاةِ أَنَّ لَوْ لِلشَّرْطِ فِي الْمَاضِي وَأَنَّ الْمُضَارِعَ إِذَا وَقَعَ شَرْطًا لَهَا يُصْرَفُ إِلَى مَعْنَى الْمَاضِي إِذَا أُرِيدَ اسْتِحْضَارُ حَالَةٍ مَاضِيَةٍ وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْمُضَارِعُ بَعْدَهَا مُتَعَيِّنًا لِلْمُسْتَقْبَلِ فَأَوَّلَهُ الْجُمْهُورُ بِالْمَاضِي فِي جَمِيعِ مَوَاقِعِهِ وَتَكَلَّفُوا فِي كَثِيرٍ مِنْهَا كَمَا وَقَعَ لِصَاحِبِ «الْمِفْتَاحِ» ، وَذَهَبَ الْمُبَرِّدُ وَبَعْضُ الْكُوفِيِّينَ إِلَى أَنَّ لَو حرف بِالْمَعْنَى إِنَّ لِمُجَرَّدِ التَّعْلِيقِ لَا لِلِامْتِنَاعِ، وَذَهَبَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «التسهيل» و «الْخُلَاصَة» إِلَى أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ لَكِنَّهُ قَلِيلٌ وَهُوَ يُرِيدُ الْقلَّة النسبية بِالنِّسْبَةِ لِوُقُوعِ الْمَاضِي وَإِلَّا فَهُوَ وَارِدٌ فِي الْقُرْآنِ وَفَصِيحِ الْعَرَبِيَّةِ.
{لَوْ} edatı bu gibi terkiplerde muzâri şart fiiliyle gelmiştir. Nahivcilerin cumhûrunun kelamında {لَوْ} edatının geçmişte şart için olduğu, muzâri fiil onun şartı olarak vaki olduğunda geçmiş bir durumu zihinde canlandırmak (istihzâr) murad edildiğinde geçmiş zaman anlamına çevrileceği yer almıştır. Ondan sonra gelen muzâri fiilin geleceğe tahsis olması durumunda ise cumhûr, bütün geçtiği yerlerde onu mazi olarak tevil etmiş ve Miftâh müellifinin başına geldiği gibi birçoğunda tekellüfe girmiştir (zorlamaya kaçmıştır). el-Müberred ve bazı Kûfeliler ise {لَوْ} edatının imtina (imkânsızlık) için değil, sırf ta'lik (bağlama) için {إِنْ} anlamında bir harf olduğu görüşüne varmışlardır. İbn Mâlik ise et-Teshîl ve el-Hulâsa'da bunun caiz fakat az olduğunu savunmuştur; o mazi olarak gelmesine kıyasla nisbî azlığı kastetmektedir, yoksa Kur'an'da ve fasih Arapçada vârittir.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الِامْتِنَاعَ الَّذِي تُفِيدُهُ (لَوْ) مُتَفَاوِتُ الْمَعْنَى وَمَرْجِعُهُ إِلَى أَنَّ شَرْطَهَا وَجَوَابَهَا مَفْرُوضَانِ فَرْضًا وَغَيْرُ مَقْصُودٍ حُصُولُ الشَّرْطِ فَقَدْ يَكُونُ مُمْكِنَ الْحُصُولِ وَقَدْ يَكُونُ مُتَعَذِّرًا وَلِذَلِكَ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُعَبِّرَ بِالِانْتِفَاءِ دُونَ الِامْتِنَاعِ لِأَنَّ الِامْتِنَاعَ يُوهِمُ أَنَّهُ غَيْرُ مُمْكِنِ الْحُصُولِ فَأَمَّا الِانْتِفَاءُ فَأَعَمُّ، وَأَنَّ كَوْنَ الْفِعْلِ بَعْدَهَا مَاضِيًا أَوْ مُضَارِعًا لَيْسَ لِمُرَاعَاةِ مِقْدَارِ الِامْتِنَاعِ وَلَكِنَّ ذَلِكَ لِمَقَاصِدَ أُخْرَى مُخْتَلفَة بالاختلاف مَفَادِ الْفِعْلَيْنِ فِي مَوَاقِعِهَا فِي الشُّرُوطِ وَغَيْرِهَا، إِذْ كَثِيرًا مَا يُرَادُ تَعْلِيقُ الشَّرْطِ بِلَوْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ نَحْوُ قَوْلِ تَوْبَةَ:
Tahkik şudur ki: {لَوْ} edatının ifade ettiği imtina (gerçekleşmeme) anlam bakımından farklılık gösterir; bunun esası ise şartının ve cevabının sadece bir varsayım (farazî) olmasına ve şartın gerçekleşmesinin kastedilmemesine dayanır. Dolayısıyla gerçekleşmesi mümkün de olabilir, imkânsız da olabilir. Bu sebeple "imtina" yerine "intifâ" (yokluk/bulunmama) tabirinin kullanılması daha uygundur; çünkü imtina onun gerçekleşmesinin mümkün olmadığı vehmini verir, intifâ ise daha geneldir. Ondan sonraki fiilin mazi veya muzâri olması imtina derecesini gözetmek için değil, iki fiilin şart ve diğer konumlardaki manalarının farklılaşmasına göre değişen başka maksatlar içindir; nitekim çoğu zaman Tevbe'nin şu sözünde olduğu gibi şartın {لَوْ} ile geleceğe bağlanması kastedilir:
وَلَوْ تَلْتَقِي أَصْدَاؤُنَا بَعْدَ مَوْتِنَا ... وَمِنْ بَيْنِ رَمْسَيْنَا مِنَ الْأَرْضِ سَبْسَبُ
“Ölümümüzden sonra yankılarımız (ruhlarımız) karşılaşsa... / İki kabrimizin arasında yeryüzünden ıssız bir çöl bulunsa da,”
لَظَلَّ صَدَى صَوْتِي وَإِنْ كُنْتُ رِمَّةً ... لِصَوْتِ صَدَى لَيْلَى يَهَشُّ وَيَطْرَبُ
“Ben çürümüş bir kemik olsam bile sesimin yankısı... / Leylâ'nın sesinin yankısına sevinip neşelenmeye devam ederdi.”
فَإِنَّهُ صَرِيحٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَمِثْلُهُ هَذِه الْآيَة.
Zira bu, gelecekte açık bir ifadedir ve bu ayet de onun gibidir.
[١٦٦، ١٦٧]
[166, 167]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٦٦ إِلَى ١٦٧]
[Bakara Suresi (2), 166-167. Ayetler]
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)
{إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)} “Uyulanların, kendilerine uyanlardan uzaklaştığı, azabı gördükleri ve aralarındaki bağların koptuğu zaman! (166) Uyanlar dediler ki: 'Keşke bizim için bir dönüş olsa da onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsak!' Böylece Allah onlara amellerini kendileri için hasretler (pişmanlıklar) olarak gösterir ve onlar ateşten çıkacak değillerdir. (167)”
إِذْ ظَرْفٌ وَقَعَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ ظَرْفِ إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ [الْبَقَرَة: ١٦٥] أَيْ لَوْ تَرَاهُمْ فِي هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ حَالَ رُؤْيَتِهِمُ الْعَذَابَ وَهِيَ حَالَةٌ فَظِيعَةٌ وَتَشْتَمِلُ عَلَى حَالِ اتِّخَاذ لَهُم وتبرئ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ وَهِيَ حَالَةٌ شَنِيعَةٌ وَهُمَا حَاصِلَانِ فِي زَمَنٍ وَاحِدٍ.
{إِذْ} zarfı, {إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ} [el-Bakara: 165] zarfından bedel-i iştimal olarak vaki olmuştur; yani onları bu iki halde bir görseydin: Azabı gördükleri hâl ki bu korkunç bir durumdur ve onların tutumları ile birbirlerinden teberrî etmeleri (uzaklaşmaları) halini kapsar ki bu da çirkin bir durumdur; her ikisi de aynı zamanda gerçekleşmektedir.
وَجِيءَ بِالْفِعْلِ بَعْدَ (إِذْ) هُنَا مَاضِيًا مَعَ أَنَّهُ مُسْتَقْبَلٌ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ تَنْبِيهًا عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ فَإِنْ دَرَجْتَ عَلَى أَنَّ إِذْ لَا تَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهَا ظَرْفًا لِلْمَاضِي عَلَى رَأْيِ جُمْهُورِ النُّحَاةِ فَهِيَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّحْقِيقِ مِثْلَ الْفِعْلِ الْمَاضِي الَّذِي مَعَهَا فَتَكُونُ تَرْشِيحًا لِلتَّبَعِيَّةِ، وَإِنْ دَرَجْتَ عَلَى أَنَّهَا تَرِدُ ظَرْفًا لِلْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ الْأَصَحُّ وَنَسَبَهُ فِي «التَّسْهِيلِ»
Burada manaca gelecek zamanda olmasına rağmen fiil {إِذْ} lafzından sonra mazi olarak getirilmiştir; çünkü vuku bulmasının kesinliğine dikkat çekmek için ancak ahirette gerçekleşecektir. Şayet nahivcilerin cumhûrunun görüşü üzere {إِذْ} edatının mazi zarfı olmaktan çıkmadığı esasına göre gidersen, beraberindeki mazi fiil gibi tahkik (kesinlik) makamında vaki olmuştur ve tebaîliğe (mecâza) terşih (pekiştirme) olur. Şayet gelecek zaman zarfı olarak da geldiği esasına göre gidersen -ki en sahih olanı budur ve et-Teshîl'de bunu
إِلَى بَعْضِ النُّحَاةِ، وَلَهُ شَوَاهِدُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ [آل عمرَان: ١٥٢] عَلَى أَنْ يَكُونَ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ هُوَ الْمَوْعُودَ بِهِ وَقَالَ:
bazı nahivcilere nispet etmiştir, bunun Kur'an'da pek çok şahidi vardır; nitekim Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ} “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kökten öldürdüğünüz sırada Allah size vaadini doğruladı” [Âl-i İmrân: 152] buyurmuştur; şu şartla ki {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ} vaat edilen şey olsun; ve yine şöyle buyurmuştur:
فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ [غَافِر: ٧١] فَيَكُونُ الْمَجَازُ فِي فِعْلِ تَبَرَّأَ خَاصَّةً.
{فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ} “Boyunlarında lâleler (tasmalar) bulunduğu zaman ileride bilecekler!” [Gâfir: 71]- bu durumda mecaz yalnızca {تَبَرَّأَ} fiilinde olur.
وَالتَّبَرُّؤُ تَكَلُّفُ الْبَرَاءَةِ وَهِيَ التَّبَاعُدُ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي مِنْ شَأْنِ قُرْبِهِ أَنْ يَكُونَ مُضِرًّا وَلذَلِك يُقَال تبارءا إِذَا أَبْعَدَ كُلٌّ الْآخَرَ مِنْ تَبِعَةٍ مُحَقَّقَةٍ أَوْ مُتَوَقَّعَةٍ.
Teberrî (تَبَرُّؤ), berâet için tekellüfte bulunmaktır (uzaklaşmaya çalışmaktır); o da yakınlığı zararlı olabilecek bir şeyden uzaklaşmaktır. Bu sebeple kesinleşmiş veya beklenen bir sorumluluktan her biri diğerini uzaklaştırdığında "tebârae" (تَبَارَآ) denir.
والَّذِينَ اتُّبِعُوا بِالْبِنَاءِ إِلَى الْمَجْهُولِ هُمُ الَّذِينَ ضَلَّلُوا الْمُشْرِكِينَ وَنَصَّبُوا لَهُمُ الْأَنْصَابَ مِثْلُ عَمْرِو بْنِ لُحَيٍّ، فَقَدْ أَشْعَرَ قَوْلُهُ: اتُّبِعُوا أَنَّهُمْ كَانُوا يَدْعُونَ إِلَى مُتَابَعَتِهِمْ، وَأَيَّدَ ذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدَهُ فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا أَيْ نُجَازِيهِمْ عَلَى إِخْلَافِهِمْ.
Meçhul sîga ile {الَّذِينَ اتُّبِعُوا} (kendilerine uyulanlar), Amr b. Luhayy gibi müşrikleri saptıran ve onlar için putlar diken kimselerdir. O'nun: {اتُّبِعُوا} sözü, onların kendilerine tâbi olunmaya davet ettiklerini hissettirmiştir. Bundan sonra gelen: {فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا} “onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşsak” kavli de bunu desteklemiştir; yani sözlerinden dönmelerine karşılık onlara ceza veririz [demektir].
وَمَعْنَى بَرَاءَتِهِمْ مِنْهُمْ تَنَصُّلُهُمْ مِنْ مَوَاعِيدِ نَفْعِهِمْ فِي الْآخِرَةِ الَّذِي وَعَدُوهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالشَّفَاعَةِ فِيهِمْ، وَصَرَفُهُمْ عَنِ الِالْتِحَاقِ بِهِمْ حِينَ هُرِعُوا إِلَيْهِمْ.
Onların onlardan uzaklaşmasının manası; dünyada onlara vadettikleri ahirette kendilerine fayda sağlama ve onlara şefaat etme vaatlerinden sıyrılmaları ve kendilerine koştuklarında onları yanlarına katılmaktan geri çevirmeleridir.
وَجُمْلَةُ وَرَأَوُا الْعَذابَ حَالِيَّةٌ أَيْ تَبَرَّءُوا فِي حَالِ رُؤْيَتِهِمُ الْعَذَابَ، وَمَعْنَى رُؤْيَتِهِمْ إِيَّاهُ أَنَّهُمْ رَأَوْا أَسْبَابَهُ وَعَلِمُوا أَنَّهُ أُعِدَّ لِمَنْ أَضَلَّ النَّاسَ فَجَعَلُوا يَتَبَاعَدُونَ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ لِئَلَّا يَحِقَّ عَلَيْهِمْ عَذَابُ الْمُضَلِّلِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ رُؤْيَةُ الْعَذَابِ مَجَازًا فِي إِحْسَاسِ التَّعْذِيبِ كَالْمَجَازِ فِي قَوْلِهِ: يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ [الْأَنْعَام: ٤٩] فَمَوْقِعُ الْحَالِ هَنَا حَسَنٌ جِدًّا وَهِيَ مُغْنِيَةٌ عَنِ الِاسْتِئْنَافِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الْمُقَامُ لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَسَاءَلُ عَنْ مُوجِبِ هَذَا التَّبَرُّؤِ فَإِنَّهُ غَرِيبٌ فَيُقَالُ رَأَوُا الْعَذَابَ فَلَمَّا أُرِيدَ تَصْوِيرُ الْحَالِ وَتَهْوِيلُ الِاسْتِفْظَاعِ عُدِلَ عَنِ الِاسْتِئْنَافِ إِلَى الْحَالِ قَضَاءً لِحَقِّ التَّهْوِيلِ وَاكْتِفَاءً بِالْحَالِ عَنِ الِاسْتِئْنَافِ لِأَنَّ مَوْقِعَهُمَا مُتَقَارِبٌ، وَلَا تَكُونُ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ تَبَرَّأَ لِأَنَّ مَعْنَاهَا حِينَئِذٍ يَصِيرُ إِعَادَةً لِمَعْنَى جملَة: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ فَتَصِيرُ مُجَرَّدَ تَأْكِيدٍ لَهَا وَيَفُوتُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ.
{وَرَأَوُا الْعَذابَ} cümlesi hâl cümlesidir; yani azabı gördükleri halde uzaklaştılar. Onların azabı görmelerinin manası; onun sebeplerini görmeleri ve insanları saptıranlar için hazırlandığını bilmeleridir. Bu yüzden saptıranların azabının üzerlerine hak olmaması için tâbilerinden uzaklaşmaya başladılar. Azabı görmenin, O'nun: {يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ} “azap onlara dokunur” [el-En'âm: 49] kavlindeki mecaz gibi azabı hissetmekten mecaz olması da caizdir. Dolayısıyla hâlin buradaki konumu pek güzeldir ve makamın gerektirdiği istînâftan müstağni kılar; çünkü dinleyen kimse bu uzaklaşmanın sebebini sorar -zira bu garip bir durumdur- ve "azabı gördüler" denir. Hâlin tasviri ve dehşetin korkunçluğu murad edilince, dehşetin hakkını vermek ve konumları birbirine yakın olduğu için istînâf yerine hâl ile yetinmek üzere istînâftan hâle dönülmüştür. Bu cümle {تَبَرَّأَ} cümlesine matuf olamaz; çünkü o takdirde manası, {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ} cümlesinin manasının tekrarı olur, böylece onun yalnızca teyidi haline gelir ve zikrettiğimiz incelikler kaybolur.
وَضَمِيرُ رَأَوُا ضَمِيرٌ مُبْهَمٌ عَائِدٌ إِلَى فَرِيقَيِ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَالَّذِينَ اتُّبِعُوا.
{رَأَوُا} fiilindeki zamir, hem tâbi olanlar hem de kendilerine tâbi olunanlar grubuna dönen müphem bir zamirdir.
وَجُمْلَةُ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ تَبَرَّأَ أَيْ وَإِذْ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ عَائِدٌ إِلَى كِلَا الْفَرِيقَيْنِ.
{وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ} cümlesi {تَبَرَّأَ} cümlesine matuftur; yani "ve aralarındaki bağların koptuğu vakit" demektir. Mecrûr zamir her iki gruba da dönmektedir.
وَالتَّقَطُّعُ الِانْقِطَاعُ الشَّدِيدُ لِأَنَّ أَصْلَهُ مُطَاوِعُ قَطَّعَهُ بِالتَّشْدِيدِ مُضَاعِفُ قَطَعَ بِالتَّخْفِيفِ.
Takattû (تَقَطُّع), şiddetli kopmadır; çünkü aslı, şeddesiz "kata'a" (قَطَعَ) fiilinin şeddeli katlaması olan "katta'a" (قَطَّعَ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlü halidir).
وَالْأَسْبَابُ جَمْعُ سَبَبٍ وَهُوَ الْحَبْلُ الَّذِي يُمَدُّ لِيُرْتَقَى عَلَيْهِ فِي النَّخْلَةِ أَوِ السَّطْحِ، وَقَوْلُهُ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ تَمْثِيلِيَّةٌ شَبَّهَتْ هَيْئَتَهُمْ عِنْدَ خَيْبَةِ أَمَلِهِمْ حِينَ لَمْ يَجِدُوا النَّعِيمَ
{الْأَسْبَابُ} kelimesi, hurma ağacına veya çatıya tırmanmak için uzatılan ip anlamına gelen {سَبَب} kelimesinin çoğuludur. O'nun {وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ} kavli, umutlarının kırıldığı andaki durumlarını, nimet bulamadıkları vakit
الَّذِي تَعِبُوا لِأَجْلِهِ مُدَّةَ حَيَاتِهِمْ وَقَدْ جَاءَ إِبَّانَهُ فِي ظَنِّهِمْ فَوَجَدُوا عِوَضَهُ الْعَذَابَ، بِحَالِ الْمُرْتَقِي إِلَى النَّخْلَةِ لِيَجْتَنِيَ الثَّمَرَ الَّذِي كَدَّ لِأَجْلِهِ طُولَ السَّنَةِ فَتَقَطَّعَ بِهِ السَّبَبُ عِنْدَ ارْتِقَائِهِ فَسَقَطَ هَالِكًا، فَكَذَلِكَ هَؤُلَاءِ قَدْ عَلِمَ كُلُّهُمْ حِينَئِذٍ أَنْ لَا نَجَاةَ لَهُمْ فَحَالُهُمْ كَحَالِ السَّاقِطِ مِنْ عُلْوٍ لَا تُرْجَى لَهُ
hayatları boyunca uğruna yoruldukları ve zanlarınca vaktinin geldiğini sandıkları nimetin yerine azabı bulduklarında; bütün yıl boyunca uğruna çabaladığı meyveyi toplamak için hurma ağacına tırmanan, ancak tırmanırken ipi kopup helak olarak düşen kimsenin durumuna benzeten bir temsilî [istiâre]dir. İşte bunlar da o vakit kendileri için kurtuluş olmadığını kesinlikle anlamışlardır; durumları, yüksekten düşüp de kendisi için kurtuluş umulmayan kimsenin durumu gibidir,
سَلَامَةٌ، وَهِيَ تَمْثِيلِيَّةٌ بَدِيعَةٌ لِأَنَّهَا الْهَيْئَةُ الْمُشَبَّهَةُ تَشْتَمِلُ عَلَى سَبْعَةِ أَشْيَاءَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ مُشَبَّهًا بِوَاحِدٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَشْتَمِلُ عَلَيْهَا الْهَيْئَةُ الْمُشَبَّهُ بِهَا وَهِيَ: تَشْبِيهُ الْمُشْرِكِ فِي عِبَادَتِهِ الْأَصْنَامَ وَاتِّبَاعِ دِينِهَا بِالْمُرْتَقِي بِجَامِعِ السَّعْيِ، وَتَشْبِيهُ الْعِبَادَةِ وَقَبُولِ الْآلِهَةِ مِنْهُ بِالْحَبْلِ الْمُوَصِّلِ، وَتَشْبِيهُ النَّعِيمِ وَالثَّوَابِ بِالثَّمَرَةِ فِي أَعْلَى النَّخْلَةِ لِأَنَّهَا لَا يَصِلُ لَهَا الْمَرْءُ إِلَّا بَعْدَ طُولٍ وَهُوَ مُدَّةُ الْعُمُرِ، وَتَشْبِيهُ الْعُمُرِ بِالنَّخْلَةِ فِي الطُّولِ، وَتَشْبِيهُ الحرمان من الْمَوْصُول للنعيم بتقطع الْحَبْلِ، وَتَشْبِيهُ الْخَيْبَةِ بِالْبُعْدِ عَنِ الثَّمَرَةِ، وَتَشْبِيهُ الْوُقُوعِ فِي الْعَذَابِ بِالسُّقُوطِ الْمُهْلِكِ. وَقَلَّمَا تَأْتِي فِي التَّمْثِيلِيَّةِ صُلُوحِيَّةِ أَجْزَاءِ التَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ فِيهَا لِأَنْ تَكُونَ تَشْبِيهَاتٍ مُسْتَقِلَّةٍ، وَالْوَارِدُ فِي ذَلِكَ يَكُونُ فِي أَشْيَاءَ قَلِيلَةٍ كَقَوْلِ بِشَارٍ الَّذِي يُعَدُّ مِثَالًا فِي الْحُسْنِ:
Bu bedîî (harika) bir temsildir; çünkü benzeyen heyet (durum), her biri benzetilen heyetin içerdiği şeylerden birine benzetilmeye elverişli olan yedi unsuru içermektedir. Bunlar: Putlara tapması ve onların dinine uyması bakımından müşrikin, çaba gösterme ortak noktasında tırmanan kişiye benzetilmesi; ibadetin ve ilahların bunu kabulünün ulaştıran ipe benzetilmesi; nimet ve sevabın hurma ağacının tepesindeki meyveye benzetilmesi, çünkü insan ona ancak uzun bir süreden -ki o ömür müddetidir- sonra ulaşır; ömrün uzunlukta hurma ağacına benzetilmesi; nimete ulaştıran şeyden mahrum kalmanın ipin kopmasına benzetilmesi; hayal kırıklığının meyveden uzak kalmaya benzetilmesi ve azaba düşmenin helak edici düşüşe benzetilmesidir. Temsilî teşbihte, mürekkep teşbihin cüzlerinin müstakil teşbihler olmaya elverişli olması nadiren görülür; bu konuda varid olanlar, güzellikte bir timsal sayılan Beşşâr'ın şu sözü gibi pek az şeyde bulunur:
كَأَنَّ مُثَارَ النّقع فَوق رؤسنا ... وَأَسْيَافَنَا لَيْلٌ تَهَاوَى كَوَاكِبُهُ
“Başımızın üstünde kalkan toz bulutu ve kılıçlarımız... / Sanki yıldızları birbiri ardınca kayıp dökülen bir gece gibidir.”
فَلَيْسَ فِي الْبَيْتِ أَكْثَرُ مِنْ تَشْبِيهَاتٍ ثَلَاثَةٍ.
Zira bu beyitte üç teşbihten fazlası yoktur.
فَالْبَاءُ فِي (بِهِمْ) لِلْمُلَابَسَةِ أَيْ تَقَطَّعَتِ الْأَسْبَابُ مُلْتَبِسَةٌ بِهِمْ أَيْ فَسَقَطُوا، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ مَحَلُّ التَّشْبِيهِ لِأَنَّ الْحَبْلَ لَوْ تَقَطَّعَ غَيْرَ مُلَابِسٍ لِلْمُرْتَقِي عَلَيْهِ لَمَا كَانَ فِي ذَلِكَ ضُرٌّ إِذْ يُمْسِكُ بِالنَّخْلَةِ وَيَتَطَلَّبُ سَبَبًا آخَرَ يَنْزِلُ فِيهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ وَتَقَطَّعَتْ أَسْبَابُهُمْ أَوْ نَحْوَهُ، فَمَنْ قَالَ إِنَّ الْبَاءَ بِمَعْنَى عَنْ أَوْ لِلسَّبَبِيَّةِ أَوِ التَّعْدِيَةِ فَقَدْ بَعُدَ عَنِ الْبَلَاغَةِ، وَبِهَذِهِ الْبَاءِ تَقُومُ مَعْنَى التَّمْثِيلِيَّةِ بِالصَّاعِدِ إِلَى النَّخْلَةِ بِحَبْلٍ وَهَذَا الْمَعْنَى فَائِتٌ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{بِهِمْ} ibaresindeki bâ (ب) mülâbese (beraberlik/ilişki) içindir; yani ipler onlarla bitişik haldeyken koptu, yani düştüler. Bu mana teşbihin asıl noktasıdır; zira ip, üzerine tırmanan kişiye bitişik olmaksızın kopsaydı bunda bir zarar olmazdı, çünkü ağaca tutunur ve ineceği başka bir ip arardı. Bu sebeple "onların bağları koptu" (وَتَقَطَّعَتْ أَسْبَابُهُمْ) veya benzeri bir şekilde söylenmemiştir. Dolayısıyla bâ harfinin "an" (عَنْ) manasında veya sebebiyet ya da ta'diye (geçişlilik) için olduğunu söyleyen kimse belagatten uzaklaşmıştır. Bu bâ ile, iple hurma ağacına tırmanan kimseye dair temsilin manası gerçekleşir; oysa bu mana İmruulkays'ın şu sözünde yoktur:
تَقَطَّعَ أَسْبَابُ اللُّبَانَةِ وَالْهَوَى ... عَشِيَّةَ جَاوَزْنَا حَمَاةَ وَشَيْزَرَا
“Hama ve Şeyzer'i geçtiğimiz akşam... / İhtiyaç ve sevda bağları koptu.”
وَقَوْلُهُ: وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا أَظْهَرُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ ضَمِيرَيِ الْغَيْبَةِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهُ عَائِدَانِ إِلَى مَجْمُوعِ الْفَرِيقَيْنِ، عَلَى أَنَّ فِي صِلَةِ الَّذِينَ اتُّبِعُوا تَنْبِيهًا عَلَى إِغَاظَةِ الْمَتْبُوعِينَ وَإِثَارَةِ حَسْرَتِهِمْ وَذَلِكَ عَذَابٌ نَفْسَانِيٌّ يُضَاعِفُ الْعَذَابَ الْجُثْمَانِيَّ وَقَدْ نَبَّهَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ.
O'nun: {وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا} kavli, izmâr (zamir kullanma) makamında açık isimle getirilmiştir (izhâr yapılmıştır); çünkü kendisinden önceki iki gaib zamir her iki grubun toplamına dönmektedir. Bununla birlikte {الَّذِينَ اتُّبِعُوا} sıla cümlesinde kendilerine uyulanları öfkelendirmeye ve hasretlerini alevlendirmeye bir dikkat çekme vardır; bu ise bedensel azabı katlayan ruhsal bir azaptır. Nitekim O'nun: {كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ} “Böylece Allah onlara amellerini hasretler olarak gösterir” kavli de buna dikkat çekmiştir.
وَ (لَوْ) فِي قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّمَنِّي وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ لِحَرْفِ (لَوْ) وَأَصْلُهَا الشَّرْطِيَّةُ حُذِفَ شَرْطُهَا وَجَوَابُهَا وَاسْتُعِيرَتْ لِلتَّمَنِّي بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْعَسِيرَ الْمَنَالِ يَكْثُرُ تَمَنِّيهِ، وَسَدَّ الْمَصْدَرُ مَسَدَّ الشَّرْطِ وَالْجَوَابِ، وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ لَوْ ثَبَتَتْ لَنَا كَرَّةٌ
O'nun: {لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً} kavlindeki {لَوْ} edatı temennîde kullanılmıştır ki bu, {لَوْ} harfinin çokça kullanılan bir şeklidir. Aslı şart edatıdır; şartı ve cevabı hazfedilmiş, lüzûm alakasıyla temennî için istiâre edilmiştir; zira elde edilmesi güç olan şey çokça temennî edilir. Masdar [müevvel], şart ve cevabın yerine geçmiştir; kelamın takdiri ise: 'Bizim için bir dönüş sabit olsaydı
لَتَبَرَّأْنَا مِنْهُمْ وَانْتَصَبَ مَا كَانَ جَوَابًا عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ التَّمَنِّي وَشَاعَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ حَتَّى صَارَ مِنْ مَعَانِي لَوْ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ شَائِعٌ وَأَصْلُهُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ مُرَكَّبٌ وَهُوَ فِي الْآيَةِ مُرَشَّحٌ بِنَصْبِ الْجَوَابِ.
elbette biz de onlardan uzaklaşırdık' şeklindedir. Cevap konumunda olan şey temennînin cevabı olarak mansub olmuştur. Bu kullanım, {لَوْ} edatının anlamlarından biri haline gelecek kadar yaygınlaşmıştır; bu yaygın bir kullanımdır, aslı ise mürekkep mecâz-ı mürseldir ve ayette cevabın nasbıyla desteklenmiştir (terşih edilmiştir).
وَالْكَرَّةُ الرَّجْعَةُ إِلَى مَحَلٍّ كَانَ فِيهِ الرَّاجِعُ وَهِيَ مَرَّةٌ مِنَ الْكَرِّ وَلِذَلِكَ تُطْلَقُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا لِأَنَّهُ رُجُوعٌ لِمَكَانٍ سَابِقٍ، وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ (الْكَرَّةِ) هُنَا لِظُهُورِهِ.
Kerrat (الْكَرَّةُ), dönen kimsenin daha önce bulunduğu bir yere geri dönüşüdür; kerr (كَرّ) kökünden bir kere oluşu (ism-i merre) ifade eder. Bu yüzden Kur'an'da dünyaya dönüş için kullanılır; çünkü o önceki bir mekâna dönüştür. Burada açık olduğu için {الْكَرَّةِ} kelimesinin müteallakı (bağlı olduğu yer) hazfedilmiştir.
وَالْكَافُ فِي كَمَا تَبَرَّءُوا لِلتَّشْبِيهِ اسْتُعْمِلَتْ فِي الْمُجَازَاةِ لِأَنَّ شَأْنَ الْجَزَاءِ أَنْ يُمَاثِلَ الْفِعْلَ الْمَجَازَى قَالَ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] ، وَهَذِهِ الْكَافُ قَرِيبَةٌ مِنْ كَافِ التَّعْلِيلِ أَوْ هِيَ أَصْلُهَا وَأَحْسَنُ مَا يَظْهَرُ فِيهِ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ قَوْلُ أَبِي كَبِيرٍ الْهُذَلِيِّ:
{كَمَا تَبَرَّؤُا} ifadesindeki kâf (ك) teşbih içindir ve karşılık verme (mücâzât) anlamında kullanılmıştır; zira cezanın/karşılığın şanı, karşılığı verilen fiile denk olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها} “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” [eş-Şûrâ: 40] buyurmuştur. Bu kâf, ta'lil kâfına yakındır veya onun aslıdır. Kur'an dışındaki sözlerde mücâzât manasının en güzel tezahür ettiği yer Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin şu sözüdür:
أَهُزُّ بِهِ فِي نَدْوَةِ الْحَيَّ عِطْفَهُ ... كَمَا هَزَّ عِطْفِي بِالْهِجَانِ الْأَوَارِكِ
“Kabilenin meclisinde onun omuzunu silkelerim... / Tıpkı onun, erâk ağacıyla beslenen beyaz develerle benim omuzumu sarstığı gibi.”
وَيُمْكِنُ الْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الْكَافِ وَبَيْنَ كَافِ التَّعْلِيلِ أَنَّ الْمَذْكُورَ بَعْدَهَا إِنْ كَانَ مِنْ نَوْعِ الْمُشَبَّهِ كَمَا فِي الْآيَةِ وَبَيْتِ أَبِي كَبِيرٍ جُعِلَتْ لِلْمُجَازَاةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِ نَوْعِهِ وَمَا بَعْدَ الْكَافِ بَاعِثٌ عَلَى الْمُشَبَّهِ كَانَتْ لِلتَّعْلِيلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة:
Bu kâf ile ta'lil kâfı arasındaki farkın şöyle olması mümkündür: Ondan sonra zikredilen şey ayette ve Ebû Kebîr'in beytinde olduğu gibi müşebbehin türünden ise mücâzât için kılınır; şayet onun türünden değilse ve kâf harfinden sonraki kısım müşebbehe sevk eden sebep ise, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi ta'lil için olur: {وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ} “Sizi hidayete erdirdiği gibi O'nu zikredin” [el-Bakara:
١٩٨] .
198].
وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ تَمَنَّوْا أَنْ يَعُودُوا إِلَى الدُّنْيَا بعد مَا عَلِمُوا الْحَقِيقَةَ وَانْكَشَفَ لَهُمْ سُوءُ صَنِيعِهِمْ فَيَدْعُوهُمُ الرُّؤَسَاءُ إِلَى دِينِهِمْ فَلَا يُجِيبُونَهُمْ لِيُشْفُوا غَيْظَهُمْ مِنْ رُؤَسَائِهِمُ الَّذِينَ خَذَلُوهُمْ وَلِتَحْصُلَ لِلرُّؤَسَاءِ خَيْبَةٌ وَانْكِسَارٌ كَمَا خَيَّبُوهُمْ فِي الْآخِرَةِ.
Mana şudur: Onlar gerçeği öğrendikten ve kötü amelleri kendilerine açığa çıktıktan sonra dünyaya dönmeyi, önderlerinin kendilerini dinlerine davet etmesini ve kendilerini yüzüstü bırakan önderlerine olan öfkelerini dindirmek ve ahirette kendilerini hayal kırıklığına uğrattıkları gibi önderlerin de hayal kırıklığı ve hezimete uğramasını sağlamak için onlara icabet etmemeyi temenni ettiler.
فَإِنْ قُلْتَ هُمْ إِذَا رَجَعُوا رَجَعُوا جَمِيعًا عَالِمِينَ بِالْحَقِّ فَلَا يَدْعُوهُمُ الرُّؤَسَاءُ إِلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ حَتَّى يَمْتَنِعُوا مِنْ إِجَابَتِهِمْ، قُلْتُ بَابُ التَّمَنِّي وَاسْعٌ فَالْأَتْبَاعُ تَمَنَّوْا أَنْ يَعُودُوا إِلَى الدُّنْيَا عَالِمِينَ بِالْحَقِّ وَيَعُودَ الْمَتْبُوعُونَ فِي ضَلَالِهِمُ السَّابِقِ وَقَدْ يُقَالُ اتَّهَمَ الْأَتْبَاعُ مَتْبُوعِيهِمْ بِأَنَّهُمْ أَضَلُّوهُمْ عَلَى بَصِيرَةٍ لِعِلْمِهِمْ غَالِبًا وَالْأَتْبَاعُ مَغْرُورُونَ لِجَهْلِهِمْ فَهُمْ إِذَا رَجَعُوا جَمِيعًا إِلَى الدُّنْيَا رَجَعَ الْمَتْبُوعُونَ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ التَّضْلِيلِ عَلَى عِلْمٍ بِنَاءً عَلَى أَنَّ مَا رَأَوْهُ يَوْمَ الْقِيَامَة لم يزعهم لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ مُوقِنِينَ بِالْمَصِيرِ إِلَيْهِ وَرَجَعَ الْأَتْبَاعُ عَالِمِينَ بِمَكْرِ الْمَتْبُوعِينَ فَلَا يُطِيعُونَهُمْ.
Eğer dersen ki: "Onlar döndükleri takdirde hepsi hakkı bilerek döneceklerdir; dolayısıyla önderler onları putlara tapmaya davet etmezler ki onlar da icabet etmekten kaçınsınlar?" Derim ki: Temennî kapısı geniştir; tâbiler kendilerinin hakkı bilerek dünyaya dönmesini, uyulanların ise önceki sapıklıkları üzere dönmesini temennî etmişlerdir. Şöyle de denilebilir: Tâbiler, önderlerinin çoğunlukla bilerek ve kasıtlı olarak kendilerini saptırdığını, kendilerinin ise cehaletleri yüzünden aldatıldıklarını düşünmüşlerdir; dolayısıyla hepsi dünyaya döndüğünde, kıyamet günü gördükleri şeyin kendilerini vazgeçirmediği varsayımıyla -çünkü onlar daha önce de akıbetin oraya varacağını kesin olarak biliyorlardı- uyulanlar bilerek saptırma halleri üzere dönecek, tâbiler ise uyulanların hilesini bilerek dönecek ve onlara itaat etmeyeceklerdir.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ تَذْيِيلٌ وَفَذْلَكَةٌ لِقِصَّةِ تَبَرِّي الْمَتْبُوعِينَ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ.
{كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ} cümlesi, uyulanların tâbilerinden uzaklaşması kıssasının fezlekesi ve tezyîlidir (tamamlayıcı sonucudur).
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ لِلْإِرَاءَةِ الْمَأْخُوذَةِ مِنْ يُرِيهِمُ عَلَى أُسْلُوبِ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] .
O'nun: {كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ} kavlindeki işaret, {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} [el-Bakara: 143] üslubu üzere, {يُرِيهِمُ} fiilinden çıkarılan gösterme fiiline yöneliktir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ يُرِيهِمْ عَوَاقِبَ أَعْمَالِهِمْ إِرَاءً مِثْلَ هَذَا الْإِرَاءِ إِذْ لَا يَكُونُ إِرَاءٌ لِأَعْمَالِهِمْ أَوْقَعَ مِنْهُ فَهُوَ تَشْبِيهُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ كَأَنَّهُ يُرَامُ أَنْ يُرِيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ فِي كَيْفِيَّةٍ شَنِيعَةٍ فَلَمْ يُوجَدْ أَشْنَعُ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ، وَهَذَا مِثْلُ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُبْتَدَأِ بِلَفْظِهِ فِي نَحْوِ شِعْرِي شِعْرِي، أَوْ بِمُرَادِفِهِ نَحْوُ وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Mana şudur: Allah onlara amellerinin akıbetlerini bu gösterme gibi bir gösterme ile gösterir; zira amellerini bundan daha tesirli bir gösterme olamaz. Bu, farklı bir itibar ile bir şeyin kendisine benzetilmesidir; sanki onlara amelleri korkunç bir keyfiyette gösterilmek istenmiş de bu halden daha korkuncu bulunamamış gibidir. Bu, "şiirim şiirimdir" (شِعْرِي شِعْرِي) sözünde olduğu gibi mübtedanın kendi lafzıyla veya "sefeh/beyinsizlik ismi gibidir" (وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا) sözünde olduğu gibi eş anlamlısıyla haber verilmesi gibidir. Bunun tafsilatı Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti:
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً.
{وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık”.
وَالْإِرَاءَةُ هُنَا بَصَرِيَّةٌ وَلِذَلِكَ فَقَوْلُهُ: حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ حَالٌ مِنْ أَعْمالَهُمْ وَمَعْنَى يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ يُرِيهِمْ مَا هُوَ عَوَاقِبُ أَعْمَالِهِمْ لِأَنَّ الْأَعْمَالَ لَا تُدْرَكُ بِالْبَصَرِ لِأَنَّهَا انْقَضَتْ فَلَا يُحِسُّونَ بِهَا.
Buradaki gösterme gözle görmeye (basarî) aittir; bu sebeple O'nun: {حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ} kavli {أَعْمالَهُمْ} lafzından hâldir. {يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ} ifadesinin manası; onlara amellerinin akıbeti olan şeyleri gösterir demektir; çünkü ameller sona erdiği için gözle idrak edilmez ve onları hissedemezler.
وَالْحَسْرَةُ حُزْنٌ فِي نَدَامَةٍ وَتَلَهُّفٍ وَفِعْلُهُ كَفَرِحَ وَاشْتِقَاقُهَا مِنَ الْحَسْرِ وَهُوَ الْكَشْفُ لِأَنَّ الْكَشْفَ عَنِ الْوَاقِعِ هُوَ سَبَبُ النَّدَامَةِ عَلَى مَا فَاتَ مِنْ عَدَمِ الْحَيْطَةِ لَهُ.
Hasret (حَسْرَة); pişmanlık ve iç yanmasıyla birlikte duyulan üzüntüdür, fiili "feriha" (فَرِحَ) veznindedir. İştikakı ise açığa çıkarmak anlamına gelen hasr (حَسْر) kökündendir; çünkü gerçeğin açığa çıkması, tedbir alınmadığı için elden kaçan şeye duyulan pişmanlığın sebebidir.
وَقَوْلُهُ: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ حَالٌ أَوِ اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ لِقَصْدِ التَّذْيِيلِ لِمَضْمُونِ كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا لَا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ تَعَيَّنَ أَنَّ تَمَنِّيَهُمُ الرُّجُوعَ إِلَى الدُّنْيَا وَحُدُوثَ الْخَيْبَةِ لَهُمْ مَنْ صُنْعِ رُؤَسَائِهِمْ لَا فَائِدَةَ فِيهِ إِلَّا إِدْخَالُ أَلَمِ الْحَسَرَاتِ عَلَيْهِمْ وَإِلَّا فَهُمْ بَاقُونَ فِي النَّارِ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
O'nun: {وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ} kavli hâldir veya {كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ} mazmununu tezyîl kastıyla sözün sonunda yer alan bir itirâzdır (ara cümledir). Zira onlar ateşten çıkmayacaklarına göre, dünyaya dönmeyi temenni etmelerinin ve önderlerinin yaptıkları yüzünden hayal kırıklığına uğramalarının, kendilerine hasret acısı vermekten başka bir faydası olmadığı belirlenmiş olur; aksi takdirde onlar her halükarda ateşte kalacaklardır.
وَعُدِلَ عَنِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ بِأَنْ يُقَالَ «وَمَا يَخْرُجُونَ» إِلَى الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ ثَابِتٌ أَنَّهُ مِنْ صِفَاتِهِمْ، وَلَيْسَ لِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ هُنَا نُكْتَةٌ، إِلَّا أَنَّهُ الْأَصْلُ فِي التَّعْبِيرِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فِي مِثْلِ هَذَا إِذْ لَا تَتَأَتَّى بِسِوَى هَذَا التَّقْدِيمِ، فَلَيْسَ فِي التَّقْدِيمِ دَلَالَةٌ عَلَى اخْتِصَاصٍ لِمَا عَلِمْتَ وَلِأَنَّ التَّقْدِيمَ عَلَى الْمُسْنَدِ الْمُشْتَقِّ لَا يُفِيدُ الِاخْتِصَاصَ عِنْدَ جُمْهُورِ أَئِمَّةِ الْمَعَانِي، بَلِ الِاخْتِصَاصُ مَفْرُوضٌ فِي تَقْدِيمِهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ خَاصَّةً، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ صَرَّحَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَبَعًا لِلشَّيْخِ عَبْدِ الْقَاهِرِ بِأَنَّ مَوْقِعَ الضَّمِيرِ هُنَا كَمَوْقِعِهِ فِي قَوْلِ الْمُعَذَّلِ الْبَكْرِيِّ:
"Ve onlar çıkmazlar" (وَمَا يَخْرُجُونَ) denilerek fiil cümlesi getirilmesinden vazgeçilip isim cümlesine dönülmesi, bu hükmün onların sıfatlarından olarak sabit olduğunu göstermek içindir. Burada müsnedün ileyhin öne alınmasının (takdiminin) özel bir nüktesi yoktur; ancak bunun gibi yerlerde isim cümlesiyle ifade etmenin aslı budur, zira bu takdimden başkasıyla gerçekleşmez. Dolayısıyla bildiğin sebeplerden ötürü ve müştak (türemiş) müsnedden önce takdim edilmesinin Meânî âlimlerinin cumhûruna göre ihtisas (özgüleme) ifade etmemesi sebebiyle, takdimde bir ihtisasa delalet yoktur; bilakis ihtisas sadece fiilî müsnedden önce takdimde geçerlidir. İşte bu yüzden el-Keşşâf sahibi, Şeyh Abdülkâhir'e uyarak buradaki zamirin konumunun el-Muazzal el-Bekrî'nin şu sözündeki konumu gibi olduğunu açıkça belirtmiştir:
هُمْ يَفْرِشُونَ اللِّبْدَ كُلَّ طِمِرَّةٍ ... وَأَجْرَدَ سَبَّاقٍ يَبُذُّ الْمَغَالِيَا
“Onlar her çevik kısrağa ve en önde gidenleri geride bırakan kısa tüylü yarış atına keçe eğer vururlar.”
فِي دَلَالَتِهِ عَلَى قُوَّةِ أَمْرِهِمْ فِيمَا أُسْنِدَ إِلَيْهِمْ لَا عَلَى الِاخْتِصَاصِ اه.
...kendilerine isnad edilen hususta onların durumunun kuvvetine delalet etmesinde [geçerli olup], ihtisasa (özgülemeye) delalet etmesinde değildir. (İktibas sonu).
وَادَّعَى صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» أَن تَقْدِيم الْمُسْتَند إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْمُشْتَقِّ قَدْ يُفِيدُ
"el-Miftâh" sahibi ise müsnedün ileyhin müştak (türemiş) müsnedden önce takdim edilmesinin bazen
الِاخْتِصَاصَ
ihtisas (özgüleme) ifade edebileceğini ileri sürmüş
كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ [هود: ٩١]- وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا [هود:٢٩]- وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ [الْأَنْعَام: ١٠٧] فَالْوَجْهُ أَنَّ تَقْدِيمَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْمُشْتَقِّ لَا يُفِيدُ بِذَاتِهِ التَّخْصِيصَ وَقَدْ يُسْتَفَادُ مِنْ بَعْضِ مَوَاقِعِهِ مَعْنَى التَّخْصِيصِ بِالْقَرَائِنِ، وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ. مَا يُفِيدُ التَّخْصِيصَ وَلَا يَدْعُو إِلَيْهِ.
ve bunu Yüce Allah'ın: {وَما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ} “Sen bize karşı güçlü ve üstün değilsin” [Hûd: 91], {وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا} “Ben iman edenleri kovacak değilim” [Hûd: 29] ve {وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerinde bir vekil değilsin” [En'âm: 107] kavillerine dayandırmıştır. Doğru olan yaklaşım şudur ki: Müsnedün ileyhin müştak müsnedden önce takdim edilmesi bizzat tahsis (özgüleme) ifade etmez; ancak bazı kullanımlarında karinelerle tahsis anlamı anlaşılabilir. Yüce Allah'ın: {وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ} kavlinde ise tahsis ifade eden veya bunu gerektiren bir durum yoktur.
[١٦٨، ١٦٩]
[168, 169]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٦٨ إِلَى ١٦٩]
[Bakara Suresi (2), 168 ila 169. Ayetler]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩)
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩)} “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunanların helâl ve temiz olanlarından yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır. (168) O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder. (169)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ هُوَ كَالْخَاتِمَةِ لِتَشْوِيهِ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ أُصُولِ دِينِهِمْ وَفُرُوعِهِ الَّتِي ابْتَدَأَ الْكَلَامُ فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ [الْبَقَرَة: ١٦١] الْآيَةَ، إِذْ ذَكَرَ كُفْرَهُمْ إِجْمَالًا ثُمَّ أَبْطَلَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ [الْبَقَرَة: ١٦٣] وَاسْتَدَلَّ عَلَى إِبْطَالِهِ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَة:
[Bu ayet], Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, Allah'ın ve meleklerin laneti işte onların üzerinedir” [Bakara: 161] ayetinden itibaren söz konusu edilen şirk ehlinin dinlerinin usul ve füruuna dair çirkin durumlarının teşhir edilmesinde bir hatime (sonuç) mahiyetindeki ibtidaî istisnâftır (yeni bir başlangıçtır). Zira önce onların küfrünü icmali olarak zikretmiş, sonra {وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ} “Sizin ilâhınız tek bir ilâhtır” [Bakara: 163] kavliyle bunu iptal etmiş ve iptaline de {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [Bakara:
١٦٤] الْآيَاتِ ثُمَّ وَصَفَ كُفْرَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٦٥] ، وَوَصَفَ حَالَهُمْ وَحَسْرَتَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَوَصَفَ هُنَا بَعْضَ مَسَاوِئِ دِينِ أَهْلِ الشِّرْكِ فِيمَا حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِمَّا أَخْرَجَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ، وَنَاسَبَ ذِكْرَهُ هُنَا أَنه وَقع بعد مَا تَضَمَّنَهُ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَالِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَتِهِ بِقَوْلِهِ:
164] ayetleriyle delil getirmiştir. Daha sonra {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler edinir, onları Allah'ı sever gibi severler” [Bakara: 165] kavliyle onların küfrünü nitelemiş, kıyamet günündeki hallerini ve hasretlerini tasvir etmiştir. Burada ise şirk ehlinin dinindeki bazı kötülükleri, Allah'ın kendileri için yeryüzünden çıkardığı şeylerden kendi nefislerine haram kıldıkları hususlar çerçevesinde nitelendirmiştir. Bunun burada zikredilmesinin münasebeti, Allah'ın birliğine delil getirilmesi ve O'nun:
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ [الْبَقَرَة: ١٦٤] الْآيَةَ، وَهُوَ تَمْهِيدٌ وَتَلْخِيصٌ لِمَا يَعْقُبُهُ مَنْ ذِكْرِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ فِي الْأَطْعِمَةِ وَغَيْرِهَا الَّتِي سَتَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ [الْبَقَرَة: ١٧٢] .
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” kavlinden {وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ} “...ve Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda ve orada her türlü canlıyı yaymasında...” [Bakara: 164] kavline kadar içerdiği nimetlerini başlarına kakmasının hemen ardından gelmiş olmasıdır. Bu aynı zamanda, Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” [Bakara: 172] kavlinden itibaren gelecek olan yiyecekler ve diğer hususlardaki İslam şeriatının hükümlerinin zikredilmesine bir hazırlık ve özettir.
فالخطاب بيا أَيُّهَا النَّاسُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ كَمَا هُوَ شَأْنُ خطاب الْقُرْآن بيا أَيُّهَا النَّاسُ. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ عَلَى تَرْكِ ذَلِكَ وَلَيْسَ لِلْوُجُوبِ وَلَا لِلْإِبَاحَةِ، إِذْ لَيْسَ الْكُفَّارُ بِأَهْلٍ لِلْخِطَابِ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ فَقَوْلُهُ: كُلُوا تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ.
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ} hitabı, Kur'an'ın {يَا أَيُّهَا النَّاسُ} şeklindeki hitaplarının genel özelliğinde olduğu gibi müşriklere yöneliktir. {كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ} kavlindeki emir ise vaciplik veya mubahlık için değil, bunu terk ettiklerinden ötürü kınama ve azarlama amacıyla kullanılmıştır; zira kâfirler şeriatın füruuyla muhatap olmaya ehil değillerdir. Dolayısıyla O'nun: {كُلُوا} kavli, ardından gelen: {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ} kavline bir mukaddimedir (hazırlıktır).
وَقَوْلُهُ: حَلالًا طَيِّباً تَعْرِيضٌ بِتَحْمِيقِهِمْ فِيمَا أَعْنَتُوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ فَحَرَمُوهَا مِنْ نِعَمٍ طَيِّبَةٍ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ إِبَاحَتِهِ فِي الْإِسْلَامِ وَتَعْلِيمٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِأَوْصَافِ الْأَفْعَالِ الَّتِي هِيَ مَنَاطُ الْحِلِّ وَالتَّحْرِيمِ.
O'nun: {حَلالاً طَيِّباً} kavli, Allah'a iftira ederek kendilerini temiz nimetlerden mahrum bırakıp zora koştukları hususta onların ahmaklığına üstü kapalı bir göndermedir (tarizdir). Bunda, İslam'da [bu şeylerin] mubah kılınma illetine bir işaret ve helallik ile haramlığın dayanağı olan fiil vasıflarına dair Müslümanlara bir öğretim vardır.
وَالْمَقْصُودُ إِبْطَالُ مَا اخْتَلَقُوهُ مِنْ مَنْعِ أَكْلِ الْبَحِيرَةِ، وَالسَّائِبَةِ، وَالْوَصِيلَةِ، وَالْحَامِي، وَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ مِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ [الْأَنْعَام: ١٣٨] الْآيَاتِ. قِيلَ نَزَلَتْ فِي ثَقِيفٍ وَبَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَخُزَاعَةَ وَبَنِي مُدْلِجٍ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْأَنْعَامِ أَيْ مِمَّا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
Kastedilen; bahîre, sâibe, vasîle ve hâmînin yenilmesini yasaklayarak uydurdukları şeyleri ve Allah'ın En'âm Suresi'nde onlardan naklettiği: {وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ} “Kendi iddialarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; onları dilediğimizden başkası yiyemez'” [En'âm: 138] ayetlerinde geçen hükümleri geçersiz kılmaktır. Bu ayetin Sakîf, Benî Âmir b. Sa'saa, Huzâa ve Benî Müdlic hakkında indiği söylenmiştir; onlar hayvanlardan [bazılarını] -yani En'âm Suresi'nde zikredilenleri- kendilerine haram kılmışlardı.
وَمن فِي قَوْلِهِ: مِمَّا فِي الْأَرْضِ لِلتَّبْعِيضِ، فَالتَّبْعِيضُ رَاجِعٌ إِلَى كَوْنِ الْمَأْكُولِ بَعْضًا مِنْ كُلِّ نَوْعٍ وَلَيْسَ رَاجِعًا إِلَى كَوْنِ الْمَأْكُولِ أَنْوَاعًا دُونَ أَنْوَاعٍ، لِأَنَّهُ يُفَوِّتُ غَرَضَ الْآيَةِ، فَمَا فِي الْأَرْضِ عَامٌّ خَصَّصَهُ الْوَصْفُ بِقَوْلِهِ: حَلالًا طَيِّباً فَخَرَجَتِ الْمُحَرَّمَاتُ الثَّابِتُ تَحْرِيمُهَا بِالْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ.
{مِمَّا فِي الْأَرْضِ} kavlindeki "min" (مِنْ) edatı teb'îz (kısmilik) içindir; buradaki teb'îz, yenilen şeyin her türün bir kısmı olmasına racidir, yoksa yenilen şeyin bazı türler olup diğerleri olmamasına raci değildir; çünkü bu ayetin amacını boşa çıkarır. Dolayısıyla "yeryüzünde olan şeyler" umumi bir ifadedir, {حَلالاً طَيِّباً} vasfı onu tahsis etmiştir; böylece Kitap veya Sünnet ile haramlığı sabit olan şeyler kapsam dışı kalmıştır.
وَقَوْلُهُ: حَلالًا طَيِّباً حَالَانِ مِنْ (مَا) الْمَوْصُولَةِ، أَوَّلُهُمَا لِبَيَانِ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ وَالثَّانِي لِبَيَانِ عِلَّتِهِ لِأَنَّ الطَّيِّبَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ تَقْصِدَهُ النُّفُوسُ لِلِانْتِفَاعِ بِهِ فَإِذَا ثَبَتَ الطَّيِّبُ ثَبَتَتِ الْحِلِّيَةُ لِأَنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ بِعِبَادِهِ لَمْ يَمْنَعْهُمْ مِمَّا فِيهِ نَفْعُهُمُ الْخَالِصُ أَوِ الرَّاجِحُ.
O'nun: {حَلالاً طَيِّباً} kavli, mevzul olan (مَا) lafzından iki hâldir; birincisi şer'î hükmü açıklamak, ikincisi ise hükmün illetini belirtmek içindir. Çünkü temiz (tayyib) olan şey, faydalanmak üzere nefislerin yöneldiği tabiatta olandır. Dolayısıyla temiz olma vasfı sabit olunca helallik de sabit olur; zira Allah kullarına karşı pek şefkatlidir, içinde saf veya üstün menfaat bulunan şeylerden onları men etmemiştir.
وَالْمُرَادُ بِالطَّيِّبِ هُنَا مَا تستطيبه النُّفُوسُ بِالْإِدْرَاكِ الْمُسْتَقِيمِ السَّلِيمِ مِنَ الشُّذُوذِ وَهِيَ النُّفُوسُ الَّتِي تَشْتَهِي الْمُلَائِمَ الْكَامِلَ أَوِ الرَّاجِحَ بِحَيْثُ لَا يَعُودُ تَنَاوُلُهُ بِضُرٍّ جُثْمَانِيٍّ أَوْ رُوحَانِيٍّ وَسَيَأْتِي مَعْنَى الطَّيِّبِ لُغَةً عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ [الْمَائِدَة: ٤] فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ.
Buradaki temizden (et-Tayyib) maksat; sapkınlıktan uzak, dosdoğru bir idrakle nefislerin hoş bulduğu şeylerdir. Bunlar da kişinin bedenî veya ruhî bir zarara uğramayacağı şekilde tam veya üstün olan uygun şeyleri arzulayan nefislerdir. Tayyib kelimesinin lügat manası Mâide Suresi'nde Yüce Allah'ın: {قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ} “De ki: Size temiz şeyler helâl kılındı” [Mâide: 4] kavlinde gelecektir.
وَفِي هَذَا الْوَصْفِ مَعْنًى عَظِيمٌ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى قَاعِدَةِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ فَلِذَلِكَ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ حُكْمَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَمْ يَنُصَّ الشَّرْعُ فِيهَا بِشَيْءٍ أَنْ أَصْلَ الْمَضَارِّ مِنْهَا التَّحْرِيمُ وَأَصْلَ الْمَنَافِعِ الْحِلُّ، وَهَذَا بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِ الشَّيْءِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ عَوَارِضِهِ كَتَعَلُّقِ حَقِّ الْغَيْرِ بِهِ الْمُوجِبِ تَحْرِيمَهُ، إِذِ التَّحْرِيمُ حِينَئِذٍ حُكْمٌ لِلْعَارِضِ لَا لِلْمَعْرُوضِ.
Bu nitelendirmede, helal ve haram kaidesine yönelik çok mühim bir işaret vardır. Nitekim âlimlerimiz şöyle demiştir: Hakkında şeriatın açık bir hüküm bildirmediği şeylerin hükmü şudur: Zararlı olanların aslı haramlık, faydalı olanların aslı ise helalliktir. Bu durum, haram kılınmasını gerektiren başkasının hakkının taalluk etmesi gibi ârızî durumlardan bağımsız olarak, eşyanın bizzat zatına bakılarak geçerlidir; zira bu takdirde haramlık, zatın değil sonradan eklenen durumun hükmüdür.
وَقَدْ فُسِّرَ الطَّيِّبُ هُنَا بِمَا يُبِيحُهُ الشَّرْعُ وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى التَّكْرَارِ، وَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي اسْتِعْمَالَ لَفْظٍ فِي مَعْنًى غَيْرِ مُتَعَارَفٍ عِنْدَهُمْ.
Buradaki "tayyib" şeriatın mubah kıldığı şey olarak da tefsir edilmiştir; ancak bu uzaktır, zira tekrara yol açar ve bir lafzın onların nezdinde bilinmeyen bir anlamda kullanılmasını gerektirir.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ الضَّمِيرُ لِلنَّاسِ لَا مَحَالَةَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْمُتَلَبِّسُونَ بِالْمَنْهِيِّ عَنْهُ دَوْمًا، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَحَظُّهُمْ مِنْهُ التَّحْذِيرُ وَالْمَوْعِظَةُ.
O'nun: {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ} kavlindeki zamir şüphesiz "en-nâs" (insanlar) içindir; onlar da nehyedilen şeyin içinde sürekli bulunan müşriklerdir. Müminlerin bundan payı ise uyarı ve nasihattir.
وَاتِّبَاعُ الْخُطْوَاتِ تَمْثِيلِيَّةٌ، أَصْلُهَا أَنَّ السَّائِرَ إِذَا رَأَى آثَارَ خُطْوَاتِ السَّائِرِينَ تَبِعَ ذَلِكَ الْمَسْلَكَ عِلْمًا مِنْهُ بِأَنَّهُ مَا سَارَ فِيهِ السَّائِرُ قَبْلَهُ إِلَّا لِأَنَّهُ مُوَصِّلٌ لِلْمَطْلُوبِ، فَشَبَّهَ الْمُقْتَدِي الَّذِي لَا دَلِيلَ لَهُ سِوَى الْمُقْتَدَى بِهِ وَهُوَ يَظُنُّ مَسْلَكَهُ مُوَصِّلًا، بِالَّذِي يَتَّبِعُ خُطْوَاتِ السَّائِرِينَ وَشَاعَتْ هَاتِهِ
Adımlara uymak (ittibâ-ı hutuvât) bir temsîlî istiaredir. Aslı şudur: Yolcu, kendinden önce yürüyenlerin ayak izlerini görünce, o yolcunun oradan ancak hedefe ulaştırdığı için yürüdüğünü bilerek o yolu takip eder. Böylece, uyduğu kimseden başka hiçbir delili olmayan ve onun yolunun hedefe ulaştırdığını zanneden taklitçiyi, yürüyenlerin adımlarını takip eden kimseye benzetmiştir. Bu
التَّمْثِيلِيَّةُ حَتَّى صَارُوا يَقُولُونَ هُوَ يَتَّبِعُ خُطَا فُلَانٍ بِمَعْنَى يَقْتَدِي بِهِ وَيَمْتَثِلُ لَهُ.
temsil o kadar yaygınlaşmıştır ki, "falanın adımlarını takip ediyor" sözünü ona uyuyor ve itaat ediyor anlamında kullanır olmuşlardır.
وَالْخُطْوَاتُ بِضَمٍّ فَسُكُونٍ جَمْعُ خُطْوَةٍ- مِثْلُ الْغُرْفَةِ وَالْقُبْضَةِ بِضَمِّ أَوَّلَهِمَا بِمَعْنَى الْمَخْطُوِّ- وَالْمَغْرُوفِ وَالْمَقْبُوضِ، فَهِيَ بِمَعْنَى مَخْطُوَّةٍ اسْمٌ لِمَسَافَةٍ مَا بَيْنَ الْقَدَمَيْنِ عِنْدَ مَشْيِ الْمَاشِي فَهُوَ يَخْطُوهَا، وَأَمَّا الْخَطْوَةُ بِفَتْحِ الْخَاءِ فَهِيَ الْمَرَّةُ مِنْ مَصْدَرِ الْخَطْوِ وَتُطْلَقُ عَلَى الْمَخْطُوِّ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ.
el-Hutuvât (خُطْوَات); ötreden sonra sükûn ile, ilk harfleri ötreli olan "gurfe" (bir avuç/avuçlanan) ve "kabza" (bir tutam/tutulan) gibi atılan adım manasında olan "hutve" (خُطْوَة) kelimesinin çoğuludur. Dolayısıyla "adım atılan mesafe" anlamında olup yürüyen kişinin yürüyüşü esnasında iki ayağı arasındaki mesafenin adıdır; kişi o mesafeyi adımlar. Hâ harfinin fethasıyla "hatve" (خَطْوَة) ise "hatv" masdarının ismi merresidir (bir kez adım atmak) ve masdarın meful yerine kullanılması kabilinden atılan adıma da denir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (خُطْوَاتِ) بِضَمٍّ فَسُكُونٍ عَلَى أَصْلِ جَمْعِ السَّلَامَةِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَقُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ الْخَاءِ وَالطَّاءِ عَلَى الْإِتْبَاعِ، وَالْإِتْبَاعُ يُسَاوِي السُّكُونَ فِي الْخِفَّةِ عَلَى اللِّسَانِ.
Cumhur (خُطْوَاتِ) kelimesini kurallı çoğulun (cem-i müzekker/müennes sâlim) aslı üzere ötre ve sükûn ile okumuştur. İbn Âmir, İbn Kesîr'den rivayetle Kunbül ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise itbâ (hareke uyumu) kuralı gereğince hâ ve tâ harflerinin ötresiyle okumuşlardır. İtbâ, dildeki hafiflik bakımından sükûna eşittir.
وَالِاقْتِدَاءُ بِالشَّيْطَانِ إِرْسَالُ النَّفْسِ عَلَى الْعَمَلِ بِمَا يُوَسْوِسُهُ لَهَا من الخواطر الشرية، فَإِنَّ الشَّيَاطِينَ مَوْجُودَاتٌ مُدْرَكَةٌ لَهَا اتِّصَالٌ بِالنُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ لَعَلَّهُ كَاتِّصَالِ الْجَاذِبِيَّةِ بِالْأَفْلَاكِ وَالْمِغْنَاطِيسِ بِالْحَدِيدِ، فَإِذَا حَصَلَ التَّوَجُّهُ مِنْ أَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ بِأَسْبَابٍ غَيْرِ مَعْلُومَةٍ حَدَثَتْ فِي النَّفْسِ خَوَاطِرُ سَيِّئَةٌ، فَإِنْ أَرْسَلَ الْمُكَلَّفُ نَفْسَهُ لِاتِّبَاعِهَا وَلَمْ يَرْدَعْهَا بِمَا لَهُ مِنَ الْإِرَادَةِ وَالْعَزِيمَةِ حققها فِي فَاعله، وَإِنْ كَبَحَهَا وَصَدَّهَا عَنْ ذَلِكَ غَلَبَهَا. وَلِذَلِكَ أَوْدَعَ اللَّهُ فِينَا الْعَقْلَ وَالْإِرَادَةَ وَالْقُدْرَةَ وَكَمَّلَ لَنَا ذَلِكَ بِالْهُدَى الدِّينِيِّ عَوْنًا وَعِصْمَةً عَنْ تَلْبِيَتِهَا لِئَلَّا تُضِلَّنَا الْخَوَاطِرُ الشَّيْطَانِيَّةُ حَتَّى نَرَى حَسَنًا مَا لَيْسَ بِالْحَسَنِ، وَلِهَذَا
Şeytana uymak; nefsin, şeytanın vesvese ettiği şerli düşüncelerle amel etmeye salıverilmesidir. Zira şeytanlar, belki de yerçekiminin gök cisimleriyle ya da mıknatısın demirle olan irtibatı gibi insan nefisleriyle irtibatı olan müdrek (algılayan) varlıklardır. Bilinmeyen sebeplerle birinden diğerine bir yöneliş meydana geldiğinde nefiste kötü düşünceler hasıl olur. Şayet mükellef nefsini bunlara uymaya salıverir ve sahip olduğu irade ve azimle onu engellemezse, bunu fiilinde gerçekleştirir; fakat nefsini dizginler ve bundan alıkoyarsa ona galip gelir. İşte bu sebeple Allah içimize aklı, iradeyi ve kudreti yerleştirmiş; şeytani düşüncelerin bizi saptırıp güzel olmayanı güzel görmememiz için onlara uymaktan bir yardım ve korunma olmak üzere bunu dinî hidayetle tamamlamıştır. Bu yüzden
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ «مَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً»
hadiste: “Kim bir kötülüğe niyetlenir de onu işlemezse, Allah onu kendi katında tam bir iyilik olarak yazar” buyrulmuştur.
لِأَنَّهُ لَمَّا هَمَّ بِهَا فَذَلِكَ حِينَ تَسَلَّطَتْ عَلَيْهِ الْقُوَّةُ الشَّيْطَانِيَّةُ وَلَمَّا عَدَلَ عَنْهَا فَذَلِكَ حِينَ غَلَّبَ الْإِرَادَةَ الْخَيْرِيَّةَ عَلَيْهَا، وَمِثْلُ هَذَا يُقَالُ فِي الْخَوَاطِرِ الْخَيْرِيَّةِ وَهِيَ النَّاشِئَةُ عَنِ التَّوَجُّهَاتِ الْمَلَكِيَّةِ، فَإِذَا تَنَازَعَ الدَّاعِيَانِ فِي نُفُوسِنَا احْتَجْنَا فِي التَّغَلُّبِ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِعُقُولِنَا وَآرَائِنَا وَقُدْرَتِنَا، وَهُدَى اللَّهِ تَعَالَى إِيَّانَا وَذَلِكَ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ عِنْدَ الْأَشْعَرِيِّ بِالْكَسْبِ، وَعَنْهُ يَتَرَتَّبُ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ.
Çünkü kötülüğe niyetlendiğinde, şeytani güç ona musallat olmuş demektir; ondan vazgeçtiğinde ise hayır iradesini ona galip kılmış olur. Aynısı meleklerin yönlendirmelerinden kaynaklanan hayırlı düşünceler hakkında da söylenir. Bu iki davetçi nefislerimizde çekiştiklerinde üstün gelmek için aklımızdan, fikirlerimizden, kudretimizden ve Yüce Allah'ın bize olan hidayetinden yardım almaya muhtaç oluruz. İşte Eş'arî nezdinde "kesb" olarak tabir edilen ve sevap ile cezanın terettüp ettiği husus budur.
وَاللَّامُ فِي الشَّيْطانِ لِلْجِنْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْعَهْدِ، وَيَكُونَ الْمُرَادُ إِبْلِيسَ وَهُوَ أَصْلُ الشَّيَاطِينِ وَآمِرُهُمْ فَكُلُّ مَا يَنْشَأُ مِنْ وَسْوَسَةِ الشَّيَاطِينِ فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ الَّذِي خَطَا الْخُطْوَاتِ الْأُولَى.
{الشَّيْطانِ} kelimesindeki elif-lam takısı cins içindir; ahid için olması da caizdir. Bu takdirde kastedilen şeytanların aslı ve emredicisi olan İblis'tir; dolayısıyla şeytanların vesveselerinden doğan her şey ona racidir, zira ilk adımları atan odur.
وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ، (إِنَّ) لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِأَنَّ الْعَدَاوَةَ بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَالنَّاسِ مَعْلُومَةٌ مُتَقَرِّرَةٌ عِنْدَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ وَقَدْ كَانُوا فِي الْحَجِّ يَرْمُونَ الْجِمَارَ وَيَعْتَقِدُونَ أَنَّهُمْ يَرْجُمُونَ الشَّيْطَانَ، أَوْ تُجْعَلُ (إِنَّ) لِلتَّأْكِيدِ بِتَنْزِيلِ غَيْرِ الْمُتَرَدِّدِ فِي الْحُكْمِ
O'nun: {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} kavlindeki "inne" (إِنَّ) sadece habere verilen önemi göstermek içindir; çünkü şeytan ile insanlar arasındaki düşmanlık hem müminlerin hem de müşriklerin nezdinde bilinen ve sabit olan bir husustur; nitekim onlar hacda cemrelere taş atar ve şeytanı taşladıklarına inanırlardı. Yahut "inne", hükümde tereddüt etmeyeni
مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ أَوِ الْمُنْكَرِ لِأَنَّهُمْ لِاتِّبَاعِهِمُ الْإِشَارَاتِ الشَّيْطَانِيَّةَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ يُنْكِرُ عَدَاوَتَهُ كَمَا قَالَ عَبْدَةُ:
tereddüt eden veya inkâr eden konumuna indirmek suretiyle tekit için kılınmıştır; zira onlar şeytani işaretlere uymaları sebebiyle onun düşmanlığını inkâr eden kimse mesabesindedirler. Nitekim Abde şöyle demiştir:
إِنَّ الَّذِينَ تُرَوْنَهُمْ إِخْوَانَكُمْ ... يَشْفِي غَلِيلَ صُدُورِهِمْ أَنْ تُصْرَعُوا
“Kardeşiniz sandığınız o kimselerin göğüslerindeki kini, sizin yere serilmeniz yatıştırır.”
وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِنَّ تُفِيدُ مَعْنَى التَّعْلِيلِ وَالرَّبْطِ فِي مِثْلِ هَذَا وَتُغْنِي غَنَاءَ الْفَاءِ وَهُوَ شَأْنُهَا بَعْدَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ عَلَى مَا فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» وَمِثْلُهُ قَوْلُ بَشَّارٍ:
Her iki durumda da "inne", bunun gibi yerlerde illet bildirme ve bağlama anlamı ifade eder ve "fâ" harfinin yerini tutar; "Delâilü'l-İ'câz"da belirtildiği üzere emir ve nehiyden sonraki konumu böyledir. Beşşâr'ın şu sözü de bunun gibidir:
بَكِّرَا صَاحِبَيَّ قَبْلَ الْهَجِيرِ ... إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ
“Ey iki yoldaşım, öğle sıcağı basmadan erkenden yola çıkın; çünkü asıl başarı erken davranmaktadır.”
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ.
Bu husus daha önce geçmişti.
وَإِنَّمَا كَانَ عَدُوًّا لِأَنَّ عُنْصُرَ خِلْقَتِهِ مُخَالِفٌ لِعُنْصُرِ خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ فَاتِّصَالُهُ بِالْإِنْسَانِ يُؤْثِرُ خِلَافَ مَا يُلَائِمُهُ، وَقَدْ كَثُرَ فِي الْقُرْآنِ تَمْثِيلُ الشَّيْطَانِ فِي صُورَةِ الْعَدُوِّ الْمُتَرَبِّصِ بِنَا الدَّوَائِرَ لِإِثَارَةِ دَاعِيَةِ مُخَالَفَتِهِ فِي نُفُوسِنَا كَيْ لَا نَغْتَرَّ حِينَ نَجِدُ الْخَوَاطِرَ الشِّرِّيرَةَ فِي أَنْفُسِنَا فَنَظُنُّهَا مَا نَشَأَتْ فِينَا إِلَّا وَهِيَ نَافِعَةٌ لَنَا لِأَنَّهَا تَوَلَّدَتْ مِنْ نُفُوسِنَا، وَلِأَجْلِ هَذَا أَيْضًا صُوِّرَتْ لَنَا النَّفْسُ فِي صُورَةِ الْعَدُوِّ فِي مِثْلِ هَاتِهِ الْأَحْوَالِ.
[Şeytanın] düşman olması, yaratılış unsurunun insanın yaratılış unsuruna aykırı olmasından ötürüdür; dolayısıyla onun insanla olan irtibatı insanın fıtratına uygun olanın aksine tesir eder. İçimizde şerli düşünceler bulduğumuzda, bunlar nefsimizden doğduğu için bizim faydamıza olmaktan başka bir amaçla ortaya çıkmamıştır zannına kapılıp aldanmayalım diye, nefislerimizde ona muhalefet etme arzusunu harekete geçirmek üzere Kur'an'da şeytanın bizim aleyhimize fırsat kollayan bir düşman suretinde tasvir edilmesi çokça yer almıştır. İşte bundan ötürü bu gibi durumlarda nefis de bize bir düşman suretinde tasvir edilmiştir.
وَمَعْنَى الْمُبِينِ الظَّاهِرُ الْعَدَاوَةِ مِنْ أَبَانَ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى بَانَ وَلَيْسَ مِنْ أَبَانَ الَّذِي هَمْزَتُهُ لِلتَّعْدِيَةِ بِمَعْنَى أَظْهَرَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يُظْهِرُ لَنَا الْعَدَاوَةَ بَلْ يُلَبِّسُ لَنَا وَسْوَسَتَهُ فِي لِبَاسِ النَّصِيحَةِ أَوْ جَلْبِ الْمُلَائِمِ، وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ اللَّهُ وَلِيًّا فَقَالَ: وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً [النِّسَاء: ١١٩] ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ فَضَحَهُ فَلَمْ يَبْقَ مُسْلِمٌ تَرُوجُ عَلَيْهِ تَلْبِيسَاتُهُ حَتَّى فِي حَالِ اتِّبَاعِهِ لِخُطْوَاتِهِ فَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهَا وَسَاوِسُهُ الْمُضِرَّةُ إِلَّا أَنَّهُ تَغْلِبُهُ شَهْوَتُهُ وَضَعْفُ عَزِيمَتِهِ وَرِقَّةُ دِيَانَتِهِ.
"el-Mübîn"in (مُبِين) manası, düşmanlığı açık olandır; bu kelime "açığa çıktı" manasındaki "bâne" (بَانَ) anlamındaki "ebâne" (أَبَانَ) fiilindendir, yoksa "ortaya çıkardı/açıkladı" manasında hemzesi ta'diye (geçişlilik) için olan "ebâne"den değildir; çünkü şeytan bize düşmanlığını açıkça göstermez, aksine vesvesesini bize nasihat veya uygun olanı getirme kılıfında sunar. Bu yüzden Allah onu dost edinilen (veli) olarak isimlendirmiş ve: {وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً} “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, muhakkak ki apaçık bir ziyana uğramıştır” [Nisâ: 119] buyurmuştur. Ancak Allah onun ipliğini pazara çıkarmıştır; dolayısıyla onun adımlarına uyduğu esnada bile hiçbir Müslümana onun yanıltmaları gizli kalmaz, onun zararlı vesveseleri olduğunu bilir; ne var ki şehveti, azminin zayıflığı ve dindarlığının gevşekliği kendisine galip gelir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ فَيَئُولُ إِلَى كَوْنِهِ عِلَّةً لِلْعِلَّةِ إِذْ يَسْأَلُ السَّامِعُ عَنْ ثُبُوتِ الْعَدَاوَةِ مَعَ عَدَمِ سَبْقِ الْمَعْرِفَةِ وَمَعَ بُعْدِ مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ فَقِيلَ إِنَّما يَأْمُرُكُمْ أَيْ لِأَنَّهُ لَا يَأْمُرُكُمْ إِلَّا بِالسُّوءِ إِلَخْ أَيْ يُحَسِّنُ لَكُمْ مَا فِيهِ مَضَرَّتُكُمْ لِأَنَّ عَدَاوَتَهُ أَمْرٌ خَفِيٌّ عَرَفْنَاهُ مِنْ آثَارِ أَفْعَالِهِ.
O'nun: {إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ} kavli, {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} kavlinin beyânî istisnâfıdır; dolayısıyla illetin illeti mesabesindedir. Zira dinleyen kimse, önceden bir tanışıklık olmamasına ve bizimle onun arasındaki mesafeye rağmen düşmanlığın nasıl sabit olduğunu soracak olursa, {إِنَّما يَأْمُرُكُمْ} yani “çünkü o size ancak kötülüğü emreder...” denilmiştir; yani size zarar verecek şeyleri güzel gösterir, zira onun düşmanlığı gizli bir iştir ve biz onu yaptıklarının izlerinden tanımışızdır.
وَالْأَمْرُ فِي الْآيَةِ مَجَازٌ عَنِ الْوَسْوَسَةِ وَالتَّزْيِينِ إِذْ لَا يَسْمَعُ أَحَدٌ صِيَغَ أَمْرٍ مِنَ الشَّيْطَانِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ جُمْلَةَ: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ تَمْثِيلِيَّةً بِتَشْبِيهِ حَالِهِ وَحَالِهِمْ فِي التَّسْوِيلِ وَالْوَسْوَسَةِ وَفِي تَلَقِّيهِمْ
Ayetteki "emir", vesvese ve süslü göstermeden mecazdır; zira hiç kimse şeytandan emir sîgaları (sözlü emirler) duymaz. Dilersen {إِنَّما يَأْمُرُكُمْ} cümlesini; onun kışkırtma ve vesvese vermedeki halini, onların da