Binûn

2- Bakara Suresi — 50. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مَا يُوَسْوِسُ لَهُمْ بِحَالِ الْآمِرِ وَالْمَأْمُورِ وَيَكُونُ لَفْظُ يَأْمُرُ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ مُفِيدا مَعَ ذَلِك الرَّمْزِ إِلَى أَنَّهُمْ لَا إِرَادَةَ لَهُمْ وَلَا يَمْلِكُونَ أَمْرَ أَنْفُسِهِمْ وَفِي هَذَا زِيَادَةُ

kendilerine vesvese ettiği şeyleri kabullenmelerindeki halini emreden ile emredilenin haline benzeterek temsîlî bir istiare kılabilirsin. Bu durumda "ye'muru" (emreder) lafzı hakikat anlamında kullanılmış olur ve bununla birlikte onların hiçbir iradesi olmadığına ve kendi nefislerine hâkim olamadıklarına işaret eder. Bunda ise

تَشْنِيعٍ لِحَالِهِمْ وَإِثَارَةٌ لِلْعَدَاوَةِ بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَبَيْنَهُمْ.

onların hallerini daha da çirkin gösterme ve şeytan ile aralarındaki düşmanlığı alevlendirme vardır.

وَالسُّوءُ الضُّرُّ مِنْ سَاءَهُ سَوْءًا، فَالْمَصْدَرُ بِفَتْحِ السِّينِ وَأَمَّا السُّوءُ بِضَمِّ السِّينِ فَاسْمٌ لِلْمَصْدَرِ.

Sû' (السُّوء), zarar demektir; "sâehû sev'en" (سَاءَهُ سَوْءًا) kökünden gelir. Masdarı sîn harfinin fethasıyla "sev'" (سَوْء), sîn harfinin ötresiyle "sû'" (سُوء) ise masdarın ismidir (ism-i masdardır).

وَالْفَحْشَاءُ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنْ فَحُشَ إِذَا تَجَاوَزَ الْحَدَّ الْمَعْرُوفَ فِي فِعْلِهِ أَوْ قَوْلِهِ وَاخْتُصَّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ بِمَا تَجَاوَزَ حَدَّ الْآدَابِ وَعَظُمَ إِنْكَارُهُ، لِأَنَّ وَسَاوِسَ النَّفْسِ تَئُولُ إِلَى مَضَرَّةٍ كَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالْقَتْلِ الْمُفْضِي لِلثَّأْرِ أَوْ إِلَى سَوْأَةٍ وَعَارٍ كَالزِّنَا وَالْكَذِبِ، فَالْعَطْفُ هُنَا عَطْفٌ لِمُتَغَايِرَيْنِ بِالْمَفْهُومِ وَالذَّاتِ لَا مَحَالَةَ بِشَهَادَةِ اللُّغَةِ وَإِنْ كَانَا مُتَّحِدَيْنِ فِي الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ لِدُخُولِ كِلَيْهِمَا تَحْتَ وَصْفِ الْحَرَامِ أَوِ الْكَبِيرَةِ وَأَمَّا تَصَادُقُهُمَا مَعًا فِي بَعْضِ الذُّنُوبِ كَالسَّرِقَةِ فَلَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِ كَسَائِرِ الْكُلِّيَّاتِ الْمُتَصَادِقَةِ.

Fahşâ (الْفَحْشَاء) ise, fiilinde veya sözünde bilinen sınırı aştığında kullanılan "fehuşe" (فَحُشَ) fiilinden türetilmiş bir isimdir ve Arap kelamında edep sınırını aşan ve çirkinliği büyük olan şeylere tahsis edilmiştir. Zira nefsin vesveseleri ya içki içmek ve kan davasına yol açan adam öldürmek gibi bir zarara ya da zina ve yalan gibi bir çirkinliğe ve utanca varır. Dolayısıyla buradaki atıf, her ikisi de haram veya büyük günah vasfı altına girmesi sebebiyle şer'î hükümde birleşseler bile, dilin şahitliğiyle kavram ve mahiyet olarak kesinlikle birbirinden farklı iki şeyin birbirine atfıdır. Hırsızlık gibi bazı günahlarda her iki vasfın birden örtüşmesine gelince, birbirleriyle örtüşen diğer küllî kavramlarda olduğu gibi buna itibar edilmez.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ يُشِيرُ إِلَى مَا اخْتَلَقَهُ الْمُشْرِكُونَ وَأَهْلُ الضَّلَالِ مِنْ رُسُومِ الْعِبَادَاتِ وَنِسْبَةِ أَشْيَاءَ لِدِينِ اللَّهِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهَا. وَخَصَّهُ بِالْعَطْفِ مَعَ أَنَّهُ بَعْضُ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ وَهُوَ الشِّرْكُ وَالِافْتِرَاءُ عَلَى اللَّهِ.

O'nun: {وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} kavli, müşriklerin ve sapkınlık ehlinin uydurdukları ibadet usullerine ve Allah'ın emretmediği şeyleri Allah'ın dinine nispet etmelerine işaret eder. Kötülük (sû') ve hayâsızlığın (fahşâ) bir parçası olmasına rağmen özellikle atfedilerek zikredilmesi, en büyük günah olan şirki ve Allah'a iftirayı ihtiva etmesinden ötürüdür.

وَمَفْعُولُ تَعْلَمُونَ مَحْذُوفٌ وَهُوَ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى (مَا) وَهُوَ رَابِطُ الصِّلَةِ، وَمَعْنَى مَا لَا تَعْلَمُونَ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: عَلَى اللَّهِ أَيْ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّهُ يُرْضِيهِ وَيَأْمُرُ بِهِ، وَطَرِيقُ مَعْرِفَةِ رِضَا اللَّهِ وَأَمْرِهِ هُوَ الرُّجُوعُ إِلَى الْوَحْيِ وَإِلَى مَا يَتَفَرَّعُ عَنْهُ مِنَ الْقِيَاسِ وَأَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ الْمُسْتَقْرَاةِ مِنْ أَدِلَّتِهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ الْأُصُولِيُّونَ: يَجُوزُ لِلْمُجْتَهِدِ أَنْ يَقُولَ فِيمَا أَدَّاهُ إِلَيْهِ اجْتِهَادُهُ بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ: إِنَّهُ دِينُ اللَّهِ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ قَالَهُ اللَّهُ، لِأَنَّ الْمُجْتَهِدَ قَدْ حَصَلَتْ لَهُ مُقَدِّمَةٌ قَطْعِيَّةٌ مُسْتَقْرَاةٌ مِنَ الشَّرِيعَةِ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَيْهَا وَهِيَ وُجُوبُ عَمَلِهِ بِمَا أَدَّاهُ إِلَيْهِ اجْتِهَادُهُ بِأَنْ يَعْمَلَ بِهِ فِي الْفَتْوَى وَالْقَضَاءِ وَخَاصَّةِ نَفْسِهِ فَهُوَ إِذَا أَفْتَى بِهِ وَأَخْبَرَ فَقَدْ قَالَ عَلَى اللَّهِ مَا يَعْلَمُ أَنَّهُ يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى بِحَسَبِ مَا كُلِّفَ بِهِ من الظَّن .

{تَعْلَمُونَ} fiilinin mef'ûlü (nesnesi) mahzuftur (düşürülmüştür) ki bu, {مَا} edatına dönen ve sıla rabıtı olan bir zamirdir. {مَا لَا تَعْلَمُونَ} ifadesinin manası; {عَلَى اللَّهِ} kavlinin karinesiyle, Allah katından olduğunu bilmediğiniz; yani O'nu razı ettiğini ve O'nun bunu emrettiğini bilmediğiniz şeydir. Allah'ın rızasını ve emrini bilmenin yolu ise vahye, vahiyden türeyen kıyasa ve delillerinden istikrâ edilen (tümevarımla çıkarılan) şeriat delillerine başvurmaktır. Bundan dolayı fıkıh usûlcüleri şöyle demiştir: Müctehidin, kıyas yoluyla içtihadının kendisine ulaştırdığı hüküm hakkında: "Bu, Allah'ın dinidir" demesi caizdir; fakat "Bunu Allah söyledi" demesi caiz değildir. Zira müctehit için, şeriattan istikrâ edilmiş ve üzerinde icma gerçekleşmiş kesin bir öncül hâsıl olmuştur ki o da; fetvada, kazada (yargıda) ve kendi şahsî amelinde içtihadının kendisini ulaştırdığı sonuca göre amel etmesinin vacip oluşudur. Dolayısıyla müctehit onunla fetva verip haber ettiğinde, mükellef kılındığı zan ölçüsünde Yüce Allah'ı razı ettiğini bildiği şeyi Allah hakkında söylemiş olur.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٠]

[Bakara Suresi (2), 170. Ayet]

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠)

{وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠)} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi? (170)”

الْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ [الْبَقَرَة:

Bana göre en uygun olanı, bunun O'nun: {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ} [Bakara:

١٦٨] ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ بِالْخِطَابِ فِي ذَلِكَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّهُمُ الَّذِينَ ائْتَمَرُوا لِأَمْرِهِ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ، وَخَاصَّةً بِأَنْ يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا يَعْلَمُونَ، وَالْمُسْلِمُونَ مُحَاشَوْنَ عَنْ مَجْمُوعِ ذَلِكَ.

168] kavline matuf olmasıdır. Zira oradaki hitap ile kastedilenler müşriklerdir; çünkü şeytanın kötülük ve hayâsızlık emrine, özellikle de Allah hakkında bilmedikleri şeyleri söyleme emrine boyun eğenler onlardır; Müslümanlar ise bütün bunlardan beridir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَعْطُوفَةِ زِيَادَةُ تَفْظِيعٍ لِحَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ، فَبَعْدَ أَنْ أَثْبَتَ لَهُمُ اتِّبَاعَهُمْ خُطْوَاتِ الشَّيْطَانِ فِيمَا حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ إِعْرَاضِهِمْ عَمَّنْ يَدْعُوهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَتَشَبَّثُوا بِعَدَمِ مُخَالَفَتِهِمْ مَا أَلْفَوْا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ، وَأَعْرَضُوا عَنِ الدَّعْوَةِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ دُونَ تَأَمُّلٍ وَلَا تَدَبُّرٍ.

Bu matuf ayette şirk ehlinin durumunu daha da çirkin gösterme vardır; nitekim nefislerine helal şeyleri haram kılma hususunda şeytanın adımlarına uyduklarını tespit ettikten sonra, bunun ardından kendilerini Allah'ın indirdiğine uymaya davet eden kimseden yüz çevirmelerini zikretmiştir. Onlar atalarını üzerinde buldukları şeye muhalefet etmeme inadına sarılmışlar ve bunun dışındaki bir davetten hiç düşünüp taşınmaksızın yüz çevirmişlerdir.

بَلْ إِضْرَابُ إِبْطَالٍ، أَيْ أَضْرَبُوا عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ، اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، إِضْرَابَ إِعْرَاضٍ بِدُونِ حُجَّةٍ إِلَّا بِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِمَا أَلْفَوْا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ.

"Bel" (بَلْ / bilakis, hayır) lafzı idrâb-ı ibtâldir (önceki sözü hükümsüz kılmadır); yani Resul'ün "Allah'ın indirdiğine uyun" sözünden, atalarını üzerinde buldukları şeye aykırı olması dışında hiçbir delilleri olmaksızın sırf yüz çevirme kabilinden vazgeçip geri durmuşlardır.

وَفِي ضَمِيرِ لَهُمُ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ [الْبَقَرَة: ١٦٨] .

{لَهُمُ} zamirinde, {وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ} “Şeytanın adımlarına uymayın” [Bakara: 168] kavlindeki hitaptan [gaibe] bir iltifat sanatı vardır.

وَالْمُرَادُ بِمَا ألفوا عَلَيْهِ ءاباءهم، مَا وَجَدُوهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أُمُورِ الشِّرْكِ كَمَا قَالُوا: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزخرف: ٢٣] وَالْأُمَّةُ: الْمِلَّةُ وَأَعْظَمُ ذَلِكَ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ.

«Atalarını üzerinde buldukları şey»den kasıt, onların: {إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymuş kimseleriz” [Zuhruf: 23] dedikleri gibi atalarını üzerinde buldukları şirk işleridir. Ümmet (أُمَّة), din/millet demektir; bunların en büyüğü ise putlara tapmaktır.

وَقَوْلُهُ: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ كَلَامٌ مِنْ جَانِبٍ آخَرَ لِلرَّدِّ عَلَى قَوْلِهِمْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا، فَإِنَّ الْمُتَكَلِّمَ لَمَّا حَكَاهُ عَنْهُمْ رَدَّ قَوْلَهُمْ هَذَا بِاسْتِفْهَامٍ يُقْصَدُ مِنْهُ الرَّدُّ ثُمَّ التَّعْجِيبُ، فَالْهَمْزَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِنْكَارِ كِنَايَةً وَفِي التَّعْجِيبِ إِيمَاءً، وَالْمُرَادُ بِالْإِنْكَارِ الرَّدُّ وَالتَّخْطِئَةُ لَا الْإِنْكَارُ بِمَعْنَى النَّفْيِ.

O'nun: {أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ} “Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?” kavli, onların «Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız» sözlerini reddetmek üzere karşı taraftan söylenmiş bir sözdür. Zira mütekellim bunu onlardan hikâye edince, bu sözlerini reddetmek ve ardından hayret bildirmek kastıyla bir soru ile karşılamıştır. Dolayısıyla [cümlenin başındaki] hemze, kinaye yoluyla inkârda (reditte), ima yoluyla da taaccüp (şaşkınlık bildirme) anlamında kullanılmıştır. Buradaki inkârdan kasıt, nefy (yokluk) anlamında inkâr değil, reddetmek ve hatalı olduğunu bildirmektir.

وَ (لَوْ) لِلشَّرْطِ وَجَوَابُهَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ، تَقْدِيرُهُ: لَاتَّبَعُوهُمْ، وَالْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ هُوَ الِارْتِبَاطُ الَّذِي بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ، وَإِنَّمَا صَارَتِ الْهَمْزَةُ لِلرَّدِّ لِأَجْلِ

«Lev» (لَوْ) şart içindir ve cevabı hazfedilmiştir; önceki kelam buna delalet etmektedir, takdiri ise: «Yine de onlara uyacaklar mıydı?» şeklindedir. Soru konusu olan husus, şart ile cevabı arasındaki irtibattır. Hemzenin red anlamına gelmesi ise şundan dolayıdır:

الْعِلْمِ بِأَنَّ الْمُسْتَفْهَمَ عَنْهُ يُجَابُ عَنْهُ بِالْإِثْبَاتِ بِقَرَائِنِ حَالِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ وَالْمُسْتَفْهِمِ. وَمِثْلُ هَذَا التَّرْكِيبِ مِنْ بَدِيعِ التَّرَاكِيبِ الْعَرَبِيَّةِ وَأَعْلَاهَا إِيجَازًا وَ (لَوْ) فِي مِثْلِهِ تُسَمَّى وَصَلْيَةً وَكَذَلِكَ (إِنَّ) إِذَا وَقَعَتْ فِي مَوْقِعِ (لَوْ) .

hakkında haber verilenin ve soru soranın hâl karinelerinden hareketle, sorulan hususa olumlu cevap verileceğinin bilinmesidir. Bu tür bir terkip, Arap dilinin eşsiz terkiplerinden ve icaz bakımından en üstün olanlarındandır. Benzeri yerlerde geçen «lev» edatına «vasliyye» denir; aynı şekilde «lev» konumunda yer alan «in» edatı da böyledir.

وَلِلْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَى الْوَاوِ وَأَدَاةِ الشَّرْطِ فِي مِثْلِهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:

Âlimlerin bu gibi yerlerdeki vâv harfi ile şart edatının anlamı hakkında üç görüşü vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ إِنَّهَا لِلْحَالِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ جِنِّي وَالْمَرْزُوقِيُّ وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَالَ ابْنُ جِنِّي فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» عِنْدَ قَوْلِ عَمْرو بن معديكرب:

Birinci görüş: Vâv hâl içindir. İbn Cinnî, Merzûkî ve «el-Keşşâf» sahibi bu görüşe meyletmiştir. İbn Cinnî, «Şerhu’l-Hamâse»de Amr b. Ma'dîkerib'in şu beytini açıklarken şöyle demiştir:

لَيْسَ الْجَمَالُ بِمِئْزَرٍ ... فَاعْلَمْ وَإِنْ رُدِّيتَ بُرْدَا

Güzellik bir izârla (alt giysiyle) değildir, bilesin / Üzerine bir bürde (üst cübbe) giydirilmiş olsan bile.

وَنَحْوٌ مِنْهُ بَيْتُ «الْكِتَابِ» :

«el-Kitâb»daki şu beyit de buna benzer:

عَاوِدْ هَرَاةَ وَإِنْ مَعْمُورُهَا خَرِبَا وَذَلِكَ أَنَّ الْوَاوَ وَمَا بَعْدَهَا مَنْصُوبَةُ الْمَوْضِعِ بِعَاوِدْ كَمَا أَنَّهَا وَمَا بَعْدَهَا فِي قَوْلِهِ وَإِنْ رُدِّيتَ بُرْدًا مَنْصُوبَةُ الْمَوْضِعِ بِمَا قَبْلَهَا وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا: أَزُورُكَ رَاغِبًا فِيَّ وَأُحْسِنُ إِلَيْكَ شَاكِرًا إِلَيَّ، فَرَاغِبًا وَشَاكِرًا مَنْصُوبَانِ عَلَى الْحَالِ بِمَا قَبْلَهُمَا وَهُمَا فِي مَعْنَى الشَّرْطِ وَمَا قَبْلَهُمَا نَائِبٌ عَنِ الْجَوَابِ الْمُقَدَّرِ لَهُمَا أَلَا تَرَى أَنَّ مَعْنَاهُ إِنْ رَغِبْتَ فِيَّ زُرْتُكَ وَإِنْ شَكَرْتَنِي أَحْسَنْتُ إِلَيْكَ، وَسَأَلْتُ مَرَّةً أَبَا عَلِيٍّ عَنْ قَوْلِهِ:

«İmar edilmiş yerleri harabeye dönmüş olsa da Herat'a tekrar dön». Çünkü vâv ve sonrası, «âvid» fiiliyle mahallen mensuptur; nitekim «ve in ruddîte bürden» sözündeki vâv ve sonrası da öncesindeki ifadeyle mahallen mensuptur. Şunlar da buna yakındır: «Bana rağbet ettiğin hâlde seni ziyaret ederim» ve «Bana şükrettiğin hâlde sana iyilik ederim». Burada «râgıben» ve «şâkiren» kelimeleri öncesindeki ifadelerle hâl olarak mensuptur; bunlar şart anlamındadır ve kendilerinden önceki kelam onlar için takdir edilen cevabın yerine geçmiştir. Görmez misin ki bunun anlamı: «Bana rağbet edersen seni ziyaret ederim» ve «Bana şükredersen sana iyilik ederim» demektir. Bir defasında Ebû Ali'ye şu sözü sormuştum:

عَاوِدْ هَرَاةَ وَإِنْ مَعْمُورُهَا خَرِبًا

«İmar edilmiş yerleri harabeye dönmüş olsa da Herat'a tekrar dön»

كَيْفَ مَوْقِعُ الْوَاوِ هُنَا وَأَوْمَأْتُ فِي ذَلِكَ لَهُ إِلَى مَا نَحْنُ بِصَدَدِهِ فَرَأَيْتُهُ كَالْمُصَانِعِ فِي الْجَوَابِ لَا قُصُورًا بِحَمْدِ اللَّهِ عَنْهُ وَلَكِنْ فُتُورًا عَنْ تَكَلُّفِهِ فَأَجْمَمْتُهُ، وَقَالَ الْمَرْزُوقِيُّ هُنَالِكَ:

Burada vâvın konumu nedir? Bu hususta ona üzerinde durduğumuz konuya dair imada bulundum. Allah'a hamdolsun ki bunu bilmediğinden değil de zahmetine katlanmak istemediğinden cevapta idare eder gibi davrandığını gördüm ve onu rahat bıraktım. Merzûkî ise orada şöyle demiştir:

قَوْلُهُ: «وَإِنْ رُدِّيتَ بُرْدًا» فِي مَوْضِعِ الْحَالِ كَأَنَّهُ قَالَ لَيْسَ جَمَالُكَ بِمِئْزَرٍ مُرَدًّى مَعَهُ بُرْدٌ وَالْحَالُ قَدْ يَكُونُ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ كَمَا أَنَّ الشَّرْطَ فِيهِ مَعْنَى الْحَالِ فَالْأَوَّلُ كَقَوْلِكَ لَأَفْعَلَنَّهُ كَائِنًا مَا كَانَ أَيْ إِنْ كَانَ هَذَا أَوْ إِنْ كَانَ ذَاكَ، وَالثَّانِي كَبَيْتِ «الْكِتَابِ» :

«Ve in ruddîte bürden» sözü hâl konumundadır; sanki o «Senin güzelliğin, beraberinde bir bürde giyinilmiş izârla değildir» demiştir. Şartta hâl anlamı bulunduğu gibi bazen hâlde de şart anlamı bulunabilir. Birincisi «Ne olursa olsun bunu mutlaka yapacağım», yani «ister öyle olsun ister böyle olsun» sözün gibidir. İkincisi ise «el-Kitâb»daki şu beyit gibidir:

عَاوِدْ هراة وَإِن معمورا خَرِبًا

«İmar edilmiş yerleri harabeye dönmüş olsa da Herat'a tekrar dön»

لِأَنَّ الْوَاوَ مِنْهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ كَمَا هُوَ فِي بَيْتِ عَمْرٍو وَفِيهِ لَفْظُ الشَّرْطِ وَمَعْنَاهُ وَمَا قَبْلَهُ نَائِبٌ عَنِ الْجَوَابِ، وَتَقْدِيرُهُ: إِنْ مَعْمُورُهَا خَرِبَا فَعَاوِدْهَا وَإِنْ رُدِّيتَ بُرْدًا عَلَى مِئْزَرٍ فَلَيْسَ الْجَمَالُ بِذَلِكَ» اه.

Zira bundaki vâv, Amr'ın beytinde olduğu gibi hâl konumundadır; onda şartın lafzı ve manası vardır, öncesindeki ifade ise cevabın yerine geçmiştir. Takdiri şöyledir: «İmar edilmiş yerleri harap olsa da oraya dön» ve «İzâr üzerine bürde giydirilmiş olsan da güzellik bununla değildir».» (sözün sonu).

وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي نَظِيرَتِهَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: «الْوَاوُ

«el-Keşşâf» sahibi ise bu ayette ve Mâide Suresi'ndeki benzerinde şöyle demiştir: «Vâv

لِلْحَالِ» ، ثُمَّ ظَاهِرُ كَلَامِ ابْنِ جِنِّي وَالْمَرْزُوقِيِّ أَنَّ الْحَالَ فِي مِثْلِهِ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ الْوَاوِ وَهُوَ الَّذِي نَحَّاهُ الْبَيْضَاوِيُّ هُنَا وَرَجَّحَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ، وَذَهَبَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى أَنَّ الْحَالَ مِنْ جُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ تَقْدِيرُهَا أَيَتَّبِعُونَهُمْ وَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ، وَعَلَى اعْتِبَارِ الْوَاوِ وَاوَ الْحَالِ فَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَيْسَتْ مُقَدَّمَةً مِنْ تَأْخِيرٍ كَمَا هُوَ شَأْنُهَا مَعَ وَاوِ الْعَطْفِ وَالْفَاءِ وَثُمَّ بَلِ الْهَمْزَةُ دَاخِلَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ، لِأَنَّ مَحَلَّ الْإِنْكَارِ هُوَ تِلْكَ الْحَالَةُ وَلِذَلِكَ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: «الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ قَدْ دَخَلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الْإِنْكَارِ» وَقُدِّرَ هُنَا وَفِي الْمَائِدَةِ مَحْذُوفًا هُوَ مَدْخُولُ الْهَمْزَةِ فِي التَّقْدِيرِ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ فَقَدَّرَهُ هُنَا أَيَتَّبِعُونَ آبَاءَهُمْ وَقَدَّرَهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ أَحَسْبُهُمْ ذَلِكَ، وَهَذَا اخْتِلَافٌ فِي رَأْيِهِ، فَمَنْ لَا يُقَدِّرُ مَحْذُوفًا يَجْعَلُ الْهَمْزَةَ دَاخِلَةً عَلَى جُمْلَةِ الْحَالِ.

hâl içindir.» Sonra İbn Cinnî ve Merzûkî'nin sözünün zahirine göre bu gibi yerlerde hâl, vâvdan önce zikredilen cümledendir. Beyzâvî'nin burada benimsediği ve Abdülhakîm'in tercih ettiği görüş de budur. «el-Keşşâf» sahibi ise hâlin takdiri «Ataları öyle olsa da onlara uyacaklar mı?» şeklinde olan mahzuf bir cümleden olduğu görüşüne varmıştır. Vâvın hâl vâvı kabul edilmesine göre {أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ} kavlindeki istifham (soru) hemzesi, atıf vâvı, fâ ve sümme ile olan durumunda olduğu gibi sonradan öne alınmış (mukaddem) değildir; bilakis hemze doğrudan hâl cümlesine dahil olmuştur. Çünkü inkârın (reddin) taalluk ettiği yer o hâlin kendisidir. Bu sebeple «el-Keşşâf»ta Mâide suresinde şöyle demiştir: «Vâv, üzerine inkâr hemzesi girmiş olan hâl vâvıdır.» O, burada ve Mâide'de takdir bakımından hemzenin dahil olduğu ve öncesinin delalet ettiği mahzuf bir ifade takdir etmiştir; burada takdiri «Atalarına uyacaklar mı?», Mâide suresinde ise «Bu onlara yeter mi?» şeklindedir. Bu onun görüşündeki bir farklılıktır. Mahzuf bir şey takdir etmeyen ise hemzeyi doğrudan hâl cümlesine dahil kılar.

الْقَوْلُ الثَّانِي أَنَّ الْوَاوَ لِلْعَطْفِ قِيلَ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْبَيْضَاوِيُّ وَلَا أَعْلَمُ لَهُ سَلَفًا فِيهِ وَهُوَ وَجِيهٌ جِدًّا أَيْ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ وَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ، وَعَلَيْهِ فَالْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ تَارَةً تَكُونُ مِنْ كَلَامِ الْحَاكِي كَمَا فِي الْآيَةِ أَيْ يَقُولُونَهُ فِي كُلِّ حَالٍ وَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ إِلَخْ فَهُوَ مِنْ مَجِيءِ الْمُتَعَاطِفَيْنِ مِنْ كَلَامَيْ مُتَكَلِّمَيْنِ عَطْفَ التَّلْقِينِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة: ١٢٤] ، وَتَارَةً تَكُونُ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ كَمَا فِي بَيْتِ «الْحَمَاسَةِ» وَبَيْتِ «الْكِتَابِ» وَتَارَةً تَكُونُ مِنْ كَلَامِ الْحَاكِي تَلْقِينًا لِلْمَحْكِيِّ عَنْهُ وَتَقْدِيرًا لَهُ مِنْ كَلَامِهِ كَقَوْلِ رُؤْبَةَ:

İkinci görüş: Vâv atıf içindir; önceki cümleye matuf olduğu söylenmiştir. Beyzâvî bu görüşe meyletmiştir ve bu konuda kendisinden önce birini bilmiyorum; bu oldukça tutarlı bir görüştür. Yani: «Ataları [öyle] olsa bile biz uyarız dediler» takdirindedir. Buna göre matuf cümle bazen ayette olduğu gibi anlatanın (hâkî) kelamından olur; yani «Ataları şöyle şöyle olsa bile onlar her hâlükârda bunu söylerler» demektir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: {قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “[İbrahim] 'Soyumdan da' dedi” [Bakara: 124] kavlinde geçtiği üzere atf-ı telkîn kabilinden iki ayrı mütekellimin sözünün birbirine atfedilmesi türündendir. Bazen «Hamâse» ve «el-Kitâb» beyitlerinde olduğu gibi ilk sözün sahibinin kelamından olur; bazen de Rü'be'nin şu sözünde olduğu gibi hakkında hikâye edilen kişiye telkîn ve onun kelamından bir varsayım olarak anlatanın sözünden olur:

قَالَتْ بَنَاتُ الْعَمِّ يَا سَلْمَى وَإِنْ ... كَانَ فَقِيرًا مُعْدَمًا قَالَتْ وَإِنْ

«Amca kızları dedi ki: Ey Selma! O fakir ve muhtaç olsa da mı? Selma dedi ki: Öyle olsa da!»

وَقِيلَ الْعَطْفُ عَلَى جُمْلَةٍ مَحْذُوفَةٍ وَنَسَبَهُ الرَّضِيُّ لِلْجَرْمِيِّ وَقَدَّرُوا الْجُمْلَةَ بِشَرْطِيَّةٍ مُخَالِفَةٍ لِلشَّرْطِ الْمَذْكُورِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَتَّبِعُونَهُمْ إِنْ كَانُوا يَعْقِلُونَ وَيَهْتَدُونَ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ وَلَا يَهْتَدُونَ وَكَذَلِكَ التَّقْدِيرُ فِي نَظَائِرِهِ مِنَ الشَّوَاهِدِ وَهَذَا هُوَ الْجَارِي عَلَى أَلْسِنَةِ الْمُعَرِّبِينَ عِنْدَنَا فِي نَظَائِرِهِ لِخِفَّةِ مُؤْنَتِهِ.

Bir görüşe göre de atıf mahzuf bir cümleyedir. Radî bunu Cermî'ye nispet etmiştir. Âlimler bu cümleyi, zikredilen şarta zıt bir şart cümlesi olarak takdir etmişlerdir; takdir şöyledir: «Aklediyor ve hidayet üzere oluyorlarsa da onlara uyarlar, akletmiyor ve hidayet üzere olmuyorlarsa da [uyarlar]». Şahit getirilen benzer yerlerdeki takdir de böyledir. Zahmetsiz ve kolay oluşundan ötürü benzer yerlerde bizim buralardaki irap yapanların dillerinde cari olan da budur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: مُخْتَارُ الرَّضِيِّ أَنَّ الْوَاوَ فِي مِثْلِهِ لِلِاعْتِرَاضِ إِمَّا فِي آخِرِ الْكَلَامِ كَمَا

Üçüncü görüş: Radî'nin tercihi olup, bu gibi yerlerde vâv itiraz (ara cümle) içindir; ya burada olduğu gibi kelamın sonunda

هُنَا وَإِمَّا فِي وَسَطِهِ، وَلَيْسَ الِاعْتِرَاضُ مَعْنًى مِنْ مَعَانِي الْوَاوِ وَلَكِنَّهُ اسْتِعْمَالٌ يَرْجِعُ إِلَى وَاوِ الْحَالِ. فَأَمَّا الشَّرْطُ الْمُقْتَرِنُ بِهَذِهِ الْوَاوِ فَلِكَوْنِهِ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ أَوِ الْمَعْطُوفِ أَوِ الِاعْتِرَاضِ مِنْ كَلَامٍ سَابِقٍ غَيْرِ شَرْطٍ، كَانَ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ فِيهِ ضَعِيفًا، لِذَلِكَ اخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي أَنَّهُ بَاقٍ عَلَى مَعْنَى الشَّرْطِ أَوِ انْسَلَخَ عَنْهُ إِلَى مَعْنًى جَدِيدٍ فَظَاهِرُ كَلَامِ ابْنِ جِنِّي وَالْمَرْزُوقِيِّ أَنَّ الشَّرْطِيَّةَ بَاقِيَةٌ وَلِذَلِكَ جَعَلَا يُقَرِّبَانِ مَعْنَى الشَّرْطِ مِنْ مَعْنَى الْحَالِ يُومِئَانِ إِلَى وَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ كَوْنِ الْجُمْلَةِ

ya da ortasında bulunur. İtiraz, vâvın anlamlarından biri değildir; ancak hâl vâvına raci olan bir kullanımdır. Bu vâv ile birleşen şarta gelince, şart olmayan önceki bir kelamın hâl, matuf veya itiraz konumunda bulunmasından ötürü bundaki şart anlamı zayıflamıştır. Bu sebeple nahivciler, onun şart anlamını koruyup korumadığı veya ondan sıyrılarak yeni bir anlama bürünüp bürünmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Cinnî ve Merzûkî'nin sözünün zahirine göre şart anlamı baki kalmıştır; bu yüzden şart anlamını hâl anlamına yaklaştırmaya çalışmışlar, cümlenin

حَالِيَّةً وَكَوْنِهَا شَرْطِيَّةً، وَإِلَيْهِ مَالَ الْبَيْضَاوِيُّ هُنَا وَحُسَّنَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ وَهُوَ الْحَقُّ، وَوَجْهُ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ فِيهِ أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي قَبْلَهُ إِذَا ذُكِرَ فِيهِ حُكْمٌ وَذُكِرَ مَعَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ سَبَبٍ لِذَلِكَ الْحُكْمِ وَكَانَ لِذَلِكَ السَّبَبِ أَفْرَادٌ أَوْ أَحْوَالٌ مُتَعَدِّدَةٌ مِنْهَا مَا هُوَ مَظِنَّةٌ لِأَنْ تَتَخَلَّفَ السَّبَبِيَّةُ عِنْدَهُ لِوُجُودِ مَا يُنَافِيهَا مَعَهُ فَإِنَّهُمْ يَأْتُونَ بِجُمْلَةٍ شَرْطِيَّةٍ مُقْتَرِنَةٍ بِإِنْ أَوْ لَوْ دَلَالَةً عَلَى الرَّبْطِ وَالتَّعْلِيقِ بَيْنَ الْحَالَةِ الْمَظْنُونِ فِيهَا تَخَلُّفُ التَّسَبُّبِ وَبَيْنَ الْفِعْلِ الْمُسَبَّبِ عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ، لِأَنَّ جُمْلَةَ الشَّرْطِ تَدُلُّ عَلَى السَّبَبِ وَجُمْلَةَ الْجَزَاءِ تَدُلُّ عَلَى الْمُسَبَّبِ وَيَسْتَغْنُونَ حِينَئِذٍ عَنْ ذِكْرِ الْجَزَاءِ لِأَنَّهُ يُعْلَمُ مِنْ أَصْلِ الْكَلَامِ الَّذِي عُقِّبَ بِجُمْلَةِ الشَّرْطِ.

hem hâl hem de şart cümlesi olmasının nasıl bağdaştırılabileceğine işaret etmişlerdir. Beyzâvî burada bu görüşe meyletmiş, Abdülhakîm de bunu güzel bulmuştur; doğru olan da budur. Bundaki şart anlamının veçhi şudur: Kendisinden önceki kelamda bir hüküm zikredilip onunla birlikte bu hükmün bir sebebinin varlığına delalet eden bir şey anıldığında ve bu sebebin, kendisiyle birlikte zıt bir durum bulunmasından dolayı sebebiyetin gerçekleşmeyeceği zannedilen durumlar da dahil olmak üzere muhtelif fertleri veya hâlleri olduğunda; Araplar, sebebiyetin gerçekleşmeyeceği zannedilen o hâl ile o hâlden doğan fiil arasındaki rabt ve ta'liki (bağlantıyı) göstermek üzere «in» veya «lev» ile birleşen bir şart cümlesi getirirler. Zira şart cümlesi sebebe, ceza (cevap) cümlesi ise müsebbebe (sonuca) delalet eder; bu durumda şart cümlesinin peşine takıldığı asıl kelamdan bilindiği için ceza cümlesini zikretmeye gerek duymazlar.

وَإِنَّمَا خُصَّ هَذَا النَّوْعُ بِحَرْفَيْ (إِنْ- وَلَوْ) فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِدَلَالَتِهِمَا عَلَى نُدْرَةِ حُصُولِ الشَّرْطِ أَوِ امْتِنَاعِهِ، إِلَّا أَنَّهُ إِذَا كَانَ ذَلِكَ الشَّرْطُ نَادِرَ الْحُصُولِ جَاءُوا مَعَهُ بِإِنْ كَبَيْتِ عَمْرٍو، وَإِذَا كَانَ مُمْتَنِعَ الْحُصُولِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ جَاءُوا مَعَهُ بِلَوْ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَرُبَّمَا أَتَوْا بِلَوْ لِشَرْطٍ شَدِيدِ النُّدْرَةِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ قَرِيبٌ مِنَ الْمُمْتَنِعِ، فَيَكُونُ اسْتِعْمَالُ لَوْ مَعَهُ مَجَازًا مُرْسَلًا تَبَعِيًّا.

Arap kelamında bu türün yalnızca «in» (إِنْ) ve «lev» (لَوْ) harflerine tahsis edilmesi, bu iki harfin şartın gerçekleşmesinin nadirliğine veya imkânsızlığına delalet etmesindendir. Şu kadar var ki, şayet o şart nadiren gerçekleşen bir şey ise Amr'ın beytinde olduğu gibi onunla birlikte «in» getirirler; şayet bizatihi gerçekleşmesi imkânsız bir şey ise bu ayette olduğu gibi «lev» getirirler. Bazen de imkânsıza yakın olduğunu göstermek maksadıyla son derece nadir bir şart için «lev» getirirler ki bu takdirde onunla birlikte «lev»in kullanılması tebaî mecâz-ı mürsel olur.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ (إِنْ- وَلَوْ) فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ خَرَجَتَا عَنِ الشُّرْطِيَّةِ إِلَى مَعْنًى جَدِيدٍ، وَظَاهِرُ كَلَامِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ [الْأَحْزَاب: ٥٢] أَنَّ لَوْ فِيهِ لِلْفَرْضِ إِذْ فَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ: مَفْرُوضًا إِعْجَابَكَ حُسْنُهُنَّ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هُنَا إِنَّ الشَّرْطَ فِي مِثْلِهِ لِمُجَرَّدِ التَّسْوِيَةِ وَهِيَ لَا تَقْتَضِي جَوَابًا عَلَى الصَّحِيحِ لِخُرُوجِهَا عَنْ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ وَإِنَّمَا يُقَدِّرُونَ الْجَوَابَ تَوْضِيحًا لِلْمَعْنَى وَتَصْوِيرًا لَهُ اه. وَسَمَّى الْمُتَأَخِّرُونَ مِنَ النُّحَاةِ (إِنْ- وَلَوْ) هَاتَيْنِ وَصْلِيَّتَيْنِ، وَفَسَّرَهُ التَّفْتَازَانِيُّ فِي «الْمُطَوَّلِ» بِأَنَّهُمَا لِمُجَرَّدِ الْوَصْلِ وَالرَّبْطِ فِي مَقَامِ التَّأْكِيدِ.

Bir grup âlim ise bu tür terkiplerde «in» ve «lev»in şart anlamından çıkarak yeni bir anlama geçtiği görüşüne varmıştır. «el-Keşşâf» sahibinin Allah Teâlâ'nın: {وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} “Güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmen [helal değildir]” [Ahzâb: 52] kavlindeki sözünün zahirine göre buradaki «lev» faraziyye içindir; zira bunu «onların güzelliklerinin hoşuna gittiği varsayılsa bile» diye tefsir etmiştir. «el-Keşşâf» sahibi burada da şöyle demiştir: «Bunun gibilerinde şart sırf tesviye (eşitlik bildirme) içindir; tesviye ise şart anlamından çıktığı için sahih olan görüşe göre bir cevap gerektirmez; cevabı ancak anlamı açıklamak ve tasvir etmek için takdir ederler.» (sözün sonu). Müteahhir nahivciler bu iki «in» ve «lev»i «vasliyye» olarak isimlendirmişlerdir. Teftâzânî «el-Mutavvel»de bunu, tekit makamında sırf vasl ve rabt (bağlama) için olmaları şeklinde açıklamıştır.

وَإِذْ قَدْ تَحَقَّقْتَ مَعْنَى هَذَا الشَّرْطِ فَقَدْ حَانَ أَنْ نُبَيِّنَ لَكَ وَجْهَ الْحَقِّ فِي الْوَاوِ الْمُقَارِنَةِ لَهُ الْمُخْتَلَفِ فِيهَا ذَلِكَ الِاخْتِلَافَ الَّذِي سَمِعْتَهُ، فَإِنْ كَانَ مَا بَعْدَ الْوَاوِ مُعْتَبَرًا مِنْ جُمْلَةِ

Bu şartın anlamını iyice anladığına göre, artık onunla beraber gelen ve hakkında işittiğin bu ihtilafların bulunduğu vâv harfi hususunda hak olan veçhi sana açıklama vakti gelmiştir: Eğer vâvdan sonra gelen kısım,

الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهَا فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْوَاوَ لِلْحَالِ وَأَنَّهُ الْمَعْنَى الْمُرَادُ وَهُوَ الْغَالِبُ، وَإِنْ كَانَ مَا بَعْدَهَا مِنْ كَلَامٍ آخَرَ فَهِيَ وَاوُ الْعَطْفِ لَا مَحَالَةَ عَطَفَتْ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَضْمُونِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ عَلَى مَعْنَى التَّلْقِينِ، وَذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ [الزمر: ٤٣] وَكَذَلِكَ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِ تَفْسِيرِهَا، فَإِنَّ مَجِيءَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ كَلَامٌ آخَرُ، وَكَذَلِكَ

kendisinden önceki kelamın cümlesinden sayılıyorsa, vâvın hâl için olduğunda ve kastedilen anlamın bu olduğunda hiçbir şüphe yoktur ki yaygın olan da budur. Eğer vâvdan sonraki kısım başka bir kelamdan ise, bu şüphesiz atıf vâvıdır; telkin anlamı üzere kendisinden sonrakini ilk kelamın içeriğine bağlamıştır. Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibidir: { قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ } “De ki: Onlar hiçbir şeye güç yetiremez ve akıl erdiremez olsalar da mı?” [Zümer: 43]. Tefsirini yapmakta olduğumuz ayet de böyledir; nitekim istifham (soru) hemzesinin gelmesi, onun başka bir kelam olduğuna delildir. Kezâ

بَيْتُ: «قَالَتْ بَنَاتُ الْعَمِّ» الْمُتَقَدِّمُ، وَإِنْ كَانَ مَا بَعْدَهَا مِنْ جُمْلَةِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ لَكِنَّهُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى جَوَابِ سُؤَالٍ يَخْطُرُ بِبَالِ السَّامِعِ فَالْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ الَّذِي عَبَّرَ عَنْهُ الرَّضِيِّ بِالِاعْتِرَاضِ مِثْلَ قَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

daha önce geçen «Kâlet benâtü'l-ammi...» beyti de böyledir. Şayet vâvdan sonrası ilk kelamın cümlesinden olmakla birlikte dinleyicinin zihnine gelebilecek bir sorunun cevabı mahiyetinde ise, o takdirde vâv, Radî'nin itiraz diye ifade ettiği isti'nâf-ı beyânî içindir; Ka'b b. Züheyr'in şu sözü gibi:

لَا تَأْخُذَنِّي بِأَقْوَالِ الْوُشَاةِ وَلَمْ ... أُذْنِبْ وَإِنْ كَثُرَتْ فِيَّ الْأَقَاوِيلُ

Hakkımda dedikodular çoğalsa bile, bir günah işlemediğim hâlde beni koğucuların sözleriyle muaheze etme.

فَإِنَّ مَوْقِعَ الشَّرْطِ فِيهِ لَيْسَ مَوْقِعَ الْحَالِ بَلْ مَوْقِعُ رَدِّ سُؤَالِ سَائِلٍ يَقُولُ: أَتَنْفِي عَنْ نَفْسِكَ الذَّنْبَ. وَقَدْ كَثُرَ الْقَوْلُ فِي إِثْبَاتِهِ.

Zira bundaki şartın konumu hâl konumu değil, aksine «Bunu ispatlayan sözler bu kadar çoğalmışken kendinden suçu nefy mi ediyorsun?» diyen bir soranın sorusunu reddetme konumudur.

وَقَوْلُهُ: لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً أَيْ لَا يُدْرِكُونَ شَيْئًا مِنَ الْمُدْرَكَاتِ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي إِلْزَامِهِمْ بِالْخَطَأِ فِي اتِّبَاع آبَائِهِم من غَيْرِ تَبَصُّرٍ وَلَا تَأَمُّلٍ، وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي كَلِمَةِ شَيْءٍ.

O'nun: {لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً} “Hiçbir şey akletmeyen” kavli, yani idrak edilecek şeylerden hiçbirini idrak etmeyen demektir. Bu, basiret ve tefekkürden yoksun olarak atalarına uymalarındaki hatayı onlara ilzam etmede bir mübalağadır. «Şey» (شَيْء) kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti.

وَمُتَعَلِّقُ وَلا يَهْتَدُونَ مَحْذُوفٌ أَيْ إِلَى شَيْءٍ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ مُمْتَنِعَةٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لِأَنَّ لِآبَائِهِمْ عُقُولًا تُدْرِكُ الْأَشْيَاءَ، وَفِيهِمْ بَعْضُ الِاهْتِدَاءِ مِثْلُ اهْتِدَائِهِمْ إِلَى إِثْبَاتِ وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِلَى بَعْضِ مَا عَلَيْهِ أُمُورُهُمْ مِنَ الْخَيْرِ كَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ وَقِرَى الضَّيْفِ وَحِفْظِ الْعَهْدِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَلِهَذَا صَحَّ وُقُوعُ (لَوِ) الشَّرْطِيَّةِ هُنَا. وَقَدْ أَشْبَعْتُ الْكَلَامَ عَلَى (لَوْ) هَذِهِ لِأَنَّ الْكَلَامَ عَلَيْهَا لَا يُوجَدُ مُفَصَّلًا فِي كُتُبِ النَّحْوِ، وَقَدْ أَجْحَفَ فِيهِ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» .

{وَلا يَهْتَدُونَ} “Ve doğru yolu bulamayan” ifadesinin müteallakı mahzuftur; yani «hiçbir şeye [hidayet bulamayan]» demektir. Bu durum bizatihi imkânsız bir durumdur; zira atalarının eşyayı idrak eden akılları vardı ve onlarda Allah Teâlâ'nın varlığını ispatlamak, darda kalana yardım etmek, misafire ikram etmek, ahde vefa göstermek ve benzeri bulundukları bazı hayır işlerine hidayet bulmak gibi birtakım doğru yollar mevcuttu. İşte bu sebeple şart bildiren «lev»in (لَوْ) burada yer alması sahih olmuştur. Bu «lev» konusundaki açıklamayı etraflıca yaptım; zira buna dair söz nahiv kitaplarında tafsilatlı olarak bulunmamakta olup «el-Muğnî» sahibi de bu konuda eksik davranmıştır.

وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْآيَةِ تَعَلُّقٌ بِأَحْكَامِ الِاجْتِهَادِ وَالتَّقْلِيدِ لِأَنَّهَا ذَمٌّ لِلَّذِينَ أَبَوْا أَنْ يَتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، فَأَمَّا التَّقْلِيدُ فَهُوَ تَقْلِيدٌ لِلْمُتَّبَعِينَ مَا أنزل الله .

Bu ayetin içtihat ve taklit hükümleriyle bir ilgisi yoktur; zira bu ayet, Allah'ın indirdiğine uymaktan kaçınanları yermektedir. Taklide gelince, o Allah'ın indirdiğine uyanları taklit etmektir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧١]

[Bakara Suresi (2), 171. Ayet]

وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١)

{وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١)} “İnkâr edenlerin durumu, sadece bir çağırma ve haykırmadan başkasını duymayan (anlamayan) varlıklara bağırıp çağıran kimsenin durumuna benzer. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akıl da erdiremezler. (171)”

لَمَّا ذَكَرَ تَلَقِّيَهُمُ الدَّعْوَةَ إِلَى اتِّبَاعِ الدِّينِ بِالْإِعْرَاضِ إِلَى أَنْ بَلَغَ قَوْلَهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا [الْبَقَرَة: ١٧٠] ، وَذَكَرَ فَسَادَ عَقِيدَتِهِمْ إِلَى أَنْ بَلَغَ قَوْلَهُ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً [الْبَقَرَة: ١٦٥] الْآيَةَ، فَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا الْمَضْرُوبِ لَهُمُ الْمَثَلُ هُنَا هُوَ عَيْنُ الْمُرَادِ مِنَ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً وَعَيْنُ الْمُرَادِ مِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي قَوْله: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [الْبَقَرَة: ١٦٥] ، وَعَيْنُ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً [الْبَقَرَة: ١٦٨] ، وَعَيْنُ الْمُرَادِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ:

[Cenâb-ı Hak], onların dine tabi olma çağrısını yüz çevirerek karşıladıklarını zikredip nihayet: {وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler” [Bakara: 170] kavline ulaştığında ve akidelerinin bozukluğunu zikredip nihayet: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir...” [Bakara: 165] ayetine ulaştığında; burada kendilerine temsil getirilen inkâr edenlerden ({الَّذِينَ كَفَرُوا}) maksat, {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً} kavlindeki “insanlar” ({النَّاسِ}) ile kastedilenin, {وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} [Bakara: 165] kavlindeki “zulmedenler” ({الَّذِينَ ظَلَمُوا}) ile kastedilenin, {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً} [Bakara: 168] kavlindeki “insanlar”ın ({النَّاسِ}) ve şu kavlindeki gaip zamirinden kastedilenin tam kendisidir:

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ [الْبَقَرَة: ١٧٠] ، عُقِّبَ ذَلِكَ كُلُّهُ بِتَمْثِيلِ فَظِيعِ حَالِهِمْ إِبْلَاغًا فِي الْبَيَانِ وَاسْتِحْضَارًا لَهُمْ بِالْمِثَالِ، وَفَائِدَةُ التَّمْثِيلِ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا [الْبَقَرَة:

{وَإِذا قِيلَ لَهُمُ} [Bakara: 170] kavlindeki gaip zamirinden kastedilenin tam kendisi olmuştur. Bütün bunların ardından, beyanda en üst dereceye ulaşmak ve misalle onların durumunu gözler önüne sermek için onların çirkin hâli bir temsille anlatılmıştır. Temsilin faydası ise Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا} [Bakara:

١٧] . وَإِنَّمَا عَطَفَهُ بِالْوَاوِ هُنَا وَلَمْ يُفَصِّلْهُ كَمَا فُصِّلَ قَوْلُهُ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا لِأَنَّهُ أُرِيدَ هُنَا جَعْلُ هَذِهِ صِفَةً مُسْتَقِلَّةً لَهُمْ فِي تَلَقِّي دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ وَلَوْ لَمْ يَعْطِفْهُ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ.

17] kavlinde geçmişti. {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} kavli fasledildiği (atıfsız bırakıldığı) hâlde buradaki ifadenin vâv ile atfedilmesi, İslam davetini karşılamalarında bunun onlar için müstakil bir sıfat kılınması murat edildiği içindir; şayet atfetmeseydi bu durum sahih olmazdı.

وَالْمَثَلُ هُنَا لَمَّا أُضِيفَ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا كَانَ ظَاهِرًا فِي تَشْبِيهِ حَالِهِمْ عِنْدَ سَمَاعِ دَعْوَةِ النَّبِيءِ ﷺ إِيَّاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ بِحَالِ الْأَنْعَامِ عِنْدَ سَمَاعِ دَعْوَةِ مَنْ يَنْعِقُ بِهَا فِي أَنَّهُمْ لَا يَفْهَمُونَ إِلَّا أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَدْعُوهُمْ إِلَى مُتَابَعَتِهِ مِنْ غَيْرِ تَبَصُّرٍ فِي دَلَائِلِ صِدْقِهِ وَصِحَّةِ دِينِهِ، فَكُلٌّ مِنَ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ وَالْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا يَشْتَمِلُ عَلَى أَشْيَاءَ: دَاعٍ وَمَدْعُوٍّ وَدَعْوَةٍ، وَفَهْمٍ وَإِعْرَاضٍ وَتَصْمِيمٍ، وَكُلٌّ مِنْ هَاتِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ أَجْزَاءُ التَّشْبِيهِ الْمُرَكَّبِ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ مُشَبَّهًا بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ التَّمْثِيلِ وَقَدْ أَوْجَزَتْهُ الْآيَةُ إِيجَازًا بَدِيعًا، وَالْمَقْصُودُ ابْتِدَاءً هُوَ تَشْبِيهُ حَالِ الْكُفَّارِ لَا مَحَالَةَ، وَيَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ تَشْبِيهُ حَالِ النَّبِيءِ وَحَالِ دَعْوَتِهِ، وَلِلْكُفَّارِ هُنَا حَالَتَانِ: إِحْدَاهُمَا حَالَةُ الْإِعْرَاضِ عَنْ دَاعِي الْإِسْلَامِ، وَالثَّانِيَةُ حَالَةُ الْإِقْبَالِ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَقَدْ تَضَمَّنَتِ الْحَالَتَيْنِ الْآيَةُ السَّابِقَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا [الْبَقَرَة: ١٧٠] وَأَعْظَمُهُ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ، فَجَاءَ هَذَا الْمَثَلُ بَيَانًا لِمَا طُوِيَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ.

«Mesel» (durum/temsil) burada inkâr edenlere (el-lezîne keferû) izafe edildiğinde; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıdkının delillerini ve dininin sıhhatini hiç düşünmeksizin sadece Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini ona tabi olmaya çağırdığını anlamaları yönüyle, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini İslam'a davetini işittikleri andaki hâllerinin, kendilerine bağıran çobanın sesini işittikleri andaki hayvanların hâline benzetildiği zahir olmaktadır. Benzetilen (müşebbeh) durum ile kendisine benzetilen (müşebbehun bih) durumun her biri birtakım unsurlar ihtiva eder: Çağıran, çağrılan, çağrı; anlama, yüz çevirme ve inat etme. Mürekkep teşbihin cüzleri olan bu unsurların her biri, kendisine benzetilenin cüzlerinden birine benzetilmeye elverişlidir. Bu, temsili teşbihin en eşsiz örneklerinden olup ayet bunu harika bir icazla özetlemiştir. Başlangıçta kastedilen ise şüphesiz inkârcıların hâlinin benzetilmesidir; buna bağlı olarak Peygamber'in hâlinin ve davetinin hâlinin benzetilmesi de ortaya çıkar. İnkârcıların burada iki hâli vardır: Birincisi İslam davetçisinden yüz çevirme hâli, ikincisi ise putlara tapınmaya yönelme hâlidir. Önceki ayet de bu iki hâli içermekteydi; o da O'nun: {وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler” [Bakara: 170] kavlidir ki bunun en büyüğü putlara tapmaktır. Dolayısıyla bu temsil, önceki ayette özlü bırakılan hususları açıklamak üzere gelmiştir.

فَإِنْ قُلْتَ: مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ غَنَمِ الَّذِي يَنْعِقُ لِأَنَّ الْكُفَّارَ هُمُ الْمُشَبَّهُونَ وَالَّذِي يَنْعَقُ يُشْبِهُهُ دَاعِي الْكفَّار فَلَمَّا ذَا عَدَلَ عَنْ ذَلِكَ؟ وَهَلْ هَذَا الْأُسْلُوبُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ تَشْبِيهُ النَّبِيءِ ﷺ فِي دُعَائِهِ لَهُمْ بِالَّذِي يَنْعِقُ؟ قُلْتُ: كِلَا

Eğer dersen ki: Zahirin gereği «İnkâr edenlerin durumu, [hayvanlara] bağıran kimsenin koyunlarının durumuna benzer» denilmesidir; çünkü benzetilenler kâfirlerdir, bağıran kimseye benzeyen ise kâfirleri davet edendir; öyleyse niçin bundan sarfınazar edilmiştir? Bu üslup, kastedilenin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları davet etmesindeki durumunu [hayvanlara] bağıran kimseye benzetmek olduğuna mı delalet eder? Derim ki: Her iki

الْأَمْرَيْنِ مُنْتَفٍ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَمَثَلُ الَّذِينَ، صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ تَشْبِيهُ هَيْئَةٍ بِهَيْئَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ [الْبَقَرَة: ١٧] ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ أَجْزَاءُ الْمُرَكَّبَيْنِ غَيْرَ مَنْظُورٍ إِلَيْهَا اسْتِقْلَالًا وَأَيُّهَا ذَكَرْتَ فِي جَانِبِ الْمركب المشبّه والمربه الْمُشَبَّهِ بِهِ أَجْزَأَكَ، وَإِنَّمَا كَانَ الْغَالِبُ أَنْ يَبْدَءُوا الْجُمْلَةَ الدَّالَّةَ عَلَى الْمُرَكَّبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ بِمَا يُقَابِلُ الْمَذْكُورَ فِي الْمُرَكَّبِ الْمُشَبَّهِ نَحْوِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا وَقَدْ لَا يَلْتَزِمُونَ ذَلِكَ، فَقَدْ قَالَ الله تَعَالَى: ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

durum da söz konusu değildir; zira O'nun: «ve meselü'l-lezîne» kavli, Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ} [Bakara: 17] kavlinde geçtiği gibi bir durumun diğer bir duruma teşbihi (temsîlî teşbih) olduğu hususunda açıktır. Durum böyle olunca, her iki mürekkebin cüzlerine müstakil olarak bakılmaz; mürekkep müşebbeh ve mürekkep müşebbehun bih tarafında hangisini zikredersen kâfi gelir. Galip olan ise {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} örneğinde olduğu gibi, mürekkep müşebbehun bihe delalet eden cümleye mürekkep müşebbehte zikredilenin karşılığı olan şeyle başlamalarıdır; fakat bazen buna bağlı kalmazlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Onların bu dünya hayatında infak ettiklerinin durumu, içinde kavurucu bir soğuk bulunan bir rüzgârın durumu gibidir...»

[آل عمرَان:

[Âl-i İmrân:

١١٧] الْآيَةَ. وَالَّذِي يُقَابل ايُنْفِقُونَ

117] ayeti. Müşebbehun bih tarafında «infak ederler»in karşılığı olan şey,

فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ هُوَ قَوْله: رْثَ قَوْمٍ

O'nun: «...bir kavmin ekinini [helak eden]» kavlidir.

[آل عمرَان: ١٧٧] وَقَالَ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ

[Âl-i İmrân: 117]. Yine O şöyle buyurmuştur: «Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, yedi

سَنابِلَ [الْبَقَرَة: ٢٦١] وَإِنَّمَا الَّذِي يُقَابِلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ هُوَ زَارِعُ الْحَبَّةِ وَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي اللَّفْظِ أَصْلًا وَقَالَ تَعَالَى: كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ [الْبَقَرَة: ٢٦٤] الْآيَةَ، وَالَّذِي يُقَابِلُ الصَّفْوَانَ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ هُوَ الْمَالُ الْمُنْفَقُ لَا الَّذِي يُنْفِقُ،

başak bitiren bir tohumun durumu gibidir» [Bakara: 261]. Oysa müşebbehun bih tarafında «infak edenler»in karşılığı olan şey tohumu eken kimsedir ve bu lafızda hiç zikredilmemiştir. Yine Allah Teâlâ: «İnsanlara gösteriş için malını infak eden, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi; işte onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir...» [Bakara: 264] buyurmuştur. Burada müşebbeh tarafında kayanın (safvân) karşılığı olan şey infak eden kişi değil, infak edilen maldır.

وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «مَثَلُ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَأْجَرَ أُجَرَاءَ»

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların durumu, işçiler tutan bir adamın durumuna benzer...»

إِلَخْ، وَالَّذِي يُقَابِلُ الرَّجُلَ الَّذِي اسْتَأْجَرَ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ثَوَابِهِ لِلْمُسْلِمِينَ وَغَيْرِهِمْ مِمَّنْ آمَنَ قَبْلَنَا، وَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ أَصْلًا، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ جِدًّا، وَعَلَيْهِ فَالتَّقْدِيرَاتُ الْوَاقِعَةُ لِلْمُفَسِّرِينَ هُنَا تَقَادِيرُ لِبَيَانِ الْمَعْنَى، وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَشْبِيهَ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ بِحَالِ الَّذِي يَنْعِقُ بِالْغَنَمِ، أَوْ تَشْبِيهَ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي إِقْبَالِهِمْ عَلَى الْأَصْنَامِ بِحَالِ الدَّاعِي لِلْغَنَمِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْغَنَمُ تَسْمَعُ صَوْتَ الدُّعَاءِ وَالنِّدَاءِ وَلَا تَفْهَمُ مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ النَّاعِقُ، وَالْمُشْرِكُونَ لَمْ يَهْتَدُوا بِالْأَدِلَّةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: إِلَّا دُعاءً وَنِداءً مِنْ تَكْمِلَةِ أَوْصَافِ بَعْضِ أَجْزَاءِ الْمُرَكَّبِ التَّمْثِيلِيِّ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، وَذَلِكَ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ مُجَرَّدَ إِتْمَامٍ لِلتَّشْبِيهِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ تَشْبِيهَ الْمُشْرِكِينَ بِقِلَّةِ الْإِدْرَاكِ، وَلِأَنْ يَكُونَ احْتِرَاسًا فِي التَّشْبِيهِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ تَشْبِيهَ الْأَصْنَامِ حِينَ يَدْعُوهَا الْمُشْرِكُونَ بِالْغَنَمِ حِينَ يَنْعِقُ بِهَا رُعَاتُهَا فَهِيَ لَا تَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَسْمَعُ لَا دُعَاءً وَلَا نِدَاءً فَيَكُونُ حِينَئِذٍ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [الْبَقَرَة: ٧٤] ثُمَّ قَالَ:

ve devamı. Müşebbeh tarafında işçi tutan adamın karşılığı olan zat, Müslümanlara ve bizden önce iman edenlere verdiği sevap hususunda Allah Teâlâ'dır; bu ise müşebbeh tarafında hiç zikredilmemiştir. Bu, [Arapçada] pek çok olan bir kullanımdır. Buna göre müfessirlerin burada yaptıkları takdirler, manayı beyan etmeye yönelik takdirlerdir. Ayet, müşriklerin İslam'dan yüz çevirmelerindeki hâlinin koyunlara bağıran kimsenin hâline benzetilmesi muradını da, müşriklerin putlara yönelmelerindeki hâlinin koyunları çağıran kimsenin hâline benzetilmesi muradını da muhtemel kılmaktadır. Her ne olursa olsun, koyunlar çağırma ve seslenişin sesini duyar fakat bağıran kimsenin ne konuştuğunu anlamaz; müşrikler de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği delillerle hidayet bulmamışlardır. Dolayısıyla O'nun: {إِلَّا دُعاءً وَنِداءً} “Sadece bir çağırma ve haykırmadan başkasını...” kavli, müşebbehun bih tarafındaki temsili mürekkebin bazı cüzlerinin vasıflarını tamamlayan kısımdandır. Eğer kastedilen müşriklerin idrak azlığına benzetilmesi ise bu sadece teşbihi tamamlamak için elverişlidir; şayet kastedilen, müşriklerin putları çağırdıkları andaki durumunun, çobanları kendilerine bağırdığı andaki koyunlara benzetilmesi ise -ki koyunlar sadece çağırma ve seslenişi duyar, putların ise ne çağırmayı ne de seslenişi duymadığı malumdur- bu takdirde teşbihte ihtiras (yanlış anlamayı önleme) kabilinden olmaya elverişlidir. O zaman bu, Allah Teâlâ'nın: {فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “İşte onlar taş gibidir, hatta daha da katıdır” [Bakara: 74] buyurup ardından:

وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ [الْبَقَرَة: ٧٤] .

{وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ} “Hâlbuki taşlardan öyleleri vardır ki, içinden nehirler kaynar” [Bakara: 74] buyurması gibi olur.

وَقَدْ جَوَّزَ الْمُفَسِّرُونَ أَنْ يَكُونَ التَّمْثِيلُ عَلَى إِحْدَى الطَّرِيقَتَيْنِ، وَعِنْدِي أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا مُمْكِنٌ وَلَعَلَّهُ مِنْ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ التَّشْبِيهَ التَّمْثِيلِيَّ يَحْتَمِلُ كُلَّ مَا حَمَّلْتُهُ مِنَ الْهَيْئَةِ كُلِّهَا، وَهَيْئَةُ الْمُشْرِكِينَ فِي تلقي الدعْوَة مُشْتَمِلَة عَلَى إِعْرَاضٍ عَنْهَا وَإِقْبَالٍ عَلَى

Müfessirler bu temsili teşbihin iki yoldan biri üzere olmasını caiz görmüşlerdir. Bana göre ise bu ikisinin arasını cem etmek mümkündür ve belki de Allah Teâlâ'nın muradı budur. Zira daha önce temsili teşbihin, heyetin tamamından yüklediğin her şeyi kaldırabileceğini belirtmiştik. Müşriklerin daveti karşılama heyeti (durumu), hem ondan yüz çevirmeyi hem de

دِينِهِمْ كَمَا هُوَ مَدْلُولُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ [الْبَقَرَة:

kendi dinlerine yönelmeyi içermektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinin medlûlü de budur: {وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ} “Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman: ‘Hayır, biz uyarız...’ dediler” [Bakara:

١٧٠] الْآيَةَ، فَهَذِهِ الْحَالَةُ كُلُّهَا تُشْبِهُ حَالَ النَّاعِقِ بِمَا لَا يسمع، فالنبي يَدْعُوهُمْ كَنَاعِقٍ بِغَنَمٍ لَا تَفْقَهُ دَلِيلًا، وَهُمْ يَدْعُونَ أَصْنَامَهُمْ كَنَاعِقٍ بِغَنَمٍ لَا تَفْقَهُ شَيْئًا. وَمِنْ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ صُلُوحِيَّةُ آيَاتِهِ لِمَعَانٍ كَثِيرَةٍ يَفْرِضُهَا السَّامِعُ.

170] ayeti[nin medlûlüdür]. İşte bu durumun tamamı, işitmeyen şeye bağıranın hâline benzer. Peygamber onları, hiçbir delili anlamayan koyunlara bağıran kimse gibi çağırır; onlar da hiçbir şey anlamayan koyunlara bağıran kimse gibi putlarını çağırırlar. Kur'an'ın belağatındandır ki, ayetleri dinleyicinin varsayabileceği pek çok anlama elverişlidir.

وَالنَّعْقُ نِدَاءُ الْغَنَمِ وَفِعْلُهُ كَضَرَبَ وَمَنَعَ وَلَمْ يُقْرَأْ إِلَّا بِكَسْرِ الْعَيْنِ فَلَعَلَّ وَزْنَ ضَرَبَ فِيهِ أَفْصَحُ وَإِنْ كَانَ وَزْنُ مَنَعَ أَقْيَسَ، وَقَدْ أَخَذَ الْأَخْطَلُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ يَصِفُ جَرِيرًا

Na'k (النَّعْقُ), koyunlara seslenmektir. Fiili darabe (ضَرَبَ) ve mene'a (مَنَعَ) [babından] gelir. Ancak sadece ayın harfinin kesresiyle okunmuştur; mene'a vezni kıyasa daha uygun olsa da belki onda darabe vezni daha fasihtir. Ahtal, Cerîr'in

بِأَنْ لَا طَائِلَ فِي هِجَائِهِ الْأَخْطَلَ:

Ahtal'ı hicvetmesinde hiçbir fayda olmadığını nitelerken bu ayetin manasını şu sözünde almıştır:

فَانْعِقْ بِضَأْنِكَ يَا جَرِيرُ فَإِنَّمَا ... مَنَّتْكَ نَفْسُكَ فِي الظَّلَامِ ضَلَالَا

Öyleyse koyunlarına bağır ey Cerîr! Çünkü nefsin karanlıkta seni ancak bir sapıklıkla aldattı.

وَالدُّعَاءُ وَالنِّدَاءُ قِيلَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَهُوَ تَأْكِيدٌ وَلَا يَصِحُّ، وَقِيلَ الدُّعَاءُ لِلْقَرِيبِ وَالنِّدَاءُ لِلْبَعِيدِ، وَقِيلَ الدُّعَاءُ مَا يُسْمَعُ وَالنِّدَاءُ قَدْ يُسْمَعُ وَقَدْ لَا يُسْمَعُ وَلَا يَصِحُّ.

Dua (الدُّعَاءُ) ve nida'nın (النِّدَاءُ) aynı anlamda olduğu, dolayısıyla [ikincisinin] tekit olduğu söylenmiştir ki bu doğru değildir. Duanın yakındaki için, nidanın ise uzaktaki için olduğu da söylenmiştir. Duanın işitilen şey olduğu, nidanın ise bazen işitilip bazen işitilmediği de söylenmiştir ki bu da doğru değildir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمَا نَوْعَانِ مِنَ الْأَصْوَاتِ الَّتِي تَفْهَمُهَا الْغَنَمُ، فَالدُّعَاءُ مَا يُخَاطَبُ بِهِ الْغَنَمُ مِنَ الْأَصْوَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الزَّجْرِ وَهِيَ أَسمَاء الْأَصْوَات، والنداء رَفْعُ الصَّوْتِ عَلَيْهَا لِتَجْتَمِعَ إِلَى رُعَاتِهَا، وَلَا يَجُوزَ أَنْ يَكُونَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ مَعَ وُجُودِ الْعَطْفِ لِأَنَّ التَّوْكِيدَ اللَّفْظِيَّ لَا يُعْطَفُ فَإِنَّ حَقِيقَةَ النِّدَاءِ رَفْعُ الصَّوْتِ لِإِسْمَاعِ الْكَلَامِ، أَوِ الْمُرَادُ بِهِ هُنَا نِدَاءُ الرِّعَاءِ بَعْضَهُمْ بَعْضًا لِلتَّعَاوُنِ عَلَى ذَوْدِ الْغَنَمِ، وَسَيَأْتِي مَعْنَى النِّدَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Zahir olan, bunlarla koyunların anladığı iki tür sesin kastedildiğidir. Dua, koyunlara hitap edilen ve men etmeye delalet eden seslerdir ki bunlar ses isimleridir (ünlemlerdir). Nida ise çobanlarının yanına toplanmaları için onlara karşı sesi yükseltmektir. Atıf bulunmasıyla birlikte ikisinin aynı anlamda olması caiz değildir; zira lafzi tekit atfedilmez. Çünkü nidanın hakikati, sözü işittirmek için sesi yükseltmektir. Ya da burada nidadan kasıt, çobanların koyunları gütmek için yardımlaşmak amacıyla birbirlerine seslenmeleridir. Nidanın anlamı Allah Teâlâ'nın:

وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ [الْأَعْرَاف: ٤٣] فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.

{وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ} “Onlara: 'İşte şu cennet...' diye seslenilir” [A'râf: 43] kavlinde, A'râf Suresi'nde gelecektir.

وَقَوْلُهُ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ أَخْبَارٌ لِمَحْذُوفٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي بِمُتَابَعَةِ الِاسْتِعْمَالِ بَعْدَ أَنْ أَجْرَى عَلَيْهِمُ التَّمْثِيلَ، وَالْأَوْصَافُ إِنْ رَجَعَتْ لِلْمُشْرِكِينَ فَهِيَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ وَهُوَ الظَّاهِرُ وَإِنْ رَجَعَتْ إِلَى الْأَصْنَامِ الْمَفْهُومَةِ مِنْ يَنْعِقُ عَلَى أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فَهِيَ حَقِيقَةٌ وَتَكُونُ شَاهِدًا عَلَى صِحَّةِ الْوَصْفِ بِالْعَدَمِ لِمَنْ لَا يَصِحُّ اتِّصَافُهُ بِالْمَلَكَةِ كَقَوْلِكَ لِلْحَائِطِ: هُوَ أَعْمَى، إِلَّا أَنْ يُجَابَ بِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَمَّا فَرَضَهَا الْمُشْرِكُونَ عُقَلَاءَ آلِهَةً وَأُرِيدَ إِثْبَاتُ انْعِدَامِ الْإِحْسَاسِ مِنْهُمْ عُبِّرَ عَنْهَا بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ تَهَكُّمًا بِالْمُشْرِكِينَ فَقِيلَ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

O'nun: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” kavli, onlar hakkında temsili teşbihi yürüttükten sonra Meânî ilminde 'kullanımın gereğine uyma' diye ifade edilen hazif yoluyla mahzuf [mübtedanın] haberleridir. Bu vasıflar şayet müşriklere dönüyorsa beliğ bir teşbihtir ki zahir olan da budur. Eğer önceki iki ihtimalden biri üzere yen'ıku (يَنْعِقُ) fiilinden anlaşılan putlara dönüyorsa hakikattir ve melekeye sahip olması sahih olmayan varlığın yoklukla nitelenmesinin sıhhatine delil olur; tıpkı duvara 'o kördür' demen gibi. Ancak buna şöyle cevap verilebilir: Müşrikler putları akıl sahibi ilahlar farz ettiklerinde ve onlarda hissin bulunmadığını ispat etmek murad olunduğunda, müşriklerle alay etmek amacıyla bu vasıflarla ifade edilmiş ve: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” denilmiştir; nitekim İbrahim'in: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ}

[مَرْيَم: ٤٢] .

“Babacığım! İşitmeyen ve görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem: 42] sözünde olduğu gibi.

وَقَوْلُهُ: فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ تقريع كَمَجِيءِ النَّتِيجَةِ بَعْدَ الْبُرْهَانِ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ رَاجِعًا لِلْمُشْرِكِينَ فَالِاسْتِنْتَاجُ عَقِبَ الِاسْتِدْلَالِ ظَاهِرٌ لِخَفَاءِ النَّتِيجَةِ فِي بَادِئِ الرَّأْيِ، أَيْ إِنْ تَأَمَّلْتُمْ

O'nun: {فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Bu yüzden akıl erdirmezler” kavli, delilden sonra neticenin gelmesi gibi bir azarlamadır (takrî'dir). Şayet bu müşriklere dönüyorsa, ilk bakışta neticenin kapalı olmasından ötürü istidlalden sonra netice çıkarma zahirdir. Yani eğer düşünürseniz

وَجَدْتُمُوهُمْ لَا يَعْقِلُونَ لِأَنَّهُمْ كَالْأَنْعَامِ وَالصُّمِّ وَالْبُكْمِ إِلَخْ، وَإِنْ كَانَ رَاجِعًا لِلْأَصْنَامِ فَالِاسْتِنْتَاجُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى غَبَاوَةِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عَبَدُوهَا. وَمَجِيءُ الضَّمِيرِ لَهُمْ بِضَمِيرِ الْعُقَلَاءِ تَهَكَّمٌ بِالْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا الْأَصْنَامَ فِي أَعْلَى مَرَاتِبِ الْعُقَلَاءِ كَمَا تقدم.

onların akletmediklerini görürsünüz; zira onlar hayvanlar, sağırlar, dilsizler vb. gibidirler. Şayet putlara dönüyorsa bu netice, onlara tapan müşriklerin ahmaklığına dikkat çekmek içindir. Onlara ait zamirin akıl sahiplerinin zamiri olarak gelmesi ise müşriklerle alay etmektir; çünkü daha önce geçtiği üzere onlar putları akıl sahiplerinin en üst mertebelerine koymuşlardı.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 172]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve yalnızca Allah'a kulluk ediyorsanız O'na şükredin.” (172)

اعْتِرَاضٌ بِخِطَابِ الْمُسْلِمِينَ بِالِامْتِنَانِ عَلَيْهِمْ بِإِبَاحَةِ مَا فِي الْأَرْضِ مِنَ الطَّيِّبَاتِ، جَرَتْ إِلَيْهِ مُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ، فَقَدِ انْتَقَلَ مِنْ تَوْبِيخِ أَهْلِ الشِّرْكِ عَلَى أَنْ حَرَّمُوا مَا خَلَقَهُ اللَّهُ مِنَ الطَّيِّبَاتِ إِلَى تَحْذِيرِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَثَلِ ذَلِكَ مَعَ بَيَانِ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ، وَقَدْ أُعِيدَ مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ جُمْلَةِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ١٦٨] بِمَضْمُونِ جُمْلَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ لِيَكُونَ خِطَابُ الْمُسْلِمِينَ مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ، وَلِهَذَا كَانَ الْخطاب هُنَا بيا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، وَالْكَلَامُ عَلَى الطَّيِّبَاتِ تَقَدَّمَ قَرِيبًا.

[Bu ayet,] yeryüzündeki temiz şeylerin mubah kılınmasıyla Müslümanlara minnette bulunmayı içeren bir hitapla yapılmış bir itiraziyedir (ara cümledir). Buna geçiş münasebeti sevk etmiştir; nitekim şirk ehlinin Allah'ın yarattığı temiz şeyleri haram kılmalarını kınamaktan, Müslümanları böyle bir şeyden sakındırmaya ve kendilerine haram kılınan yiyecekleri beyan etmeye geçilmiştir. Müslümanlara yönelik hitabın başlı başına müstakil olması için önceki {يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ} “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden yiyin...” [Bakara: 168] cümlesinin muhtevası, {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin...” cümlesinin muhtevasıyla tekrarlanmıştır. İşte bu yüzden buradaki hitap 'Ey iman edenler' şeklinde olmuştur. Temiz şeyler (tayyibât) hakkındaki açıklama az önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَاشْكُرُوا لِلَّهِ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَمْرِ بِأَكْلِ الطَّيِّبَاتِ الدَّالِّ عَلَى الْإِبَاحَةِ وَالِامْتِنَانِ، وَالْأَمْرُ فِي اشْكُرُوا لِلْوُجُوبِ لِأَنَّ شُكْرَ الْمُنَعِمِ وَاجِبٌ. وَتَقَدَّمَ وَجْهُ تَعْدِيَةِ فِعْلِ الشُّكْرِ بِحَرْفِ اللَّامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاشْكُرُوا لِي [الْبَقَرَة: ١٥٢] .

O'nun: {وَاشْكُرُوا لِلَّهِ} “Ve Allah'a şükredin” kavli, mubahlığa ve minnete delalet eden temiz şeyleri yeme emrine matuftur. {اشْكُرُوا} “şükredin” fiilindeki emir vücub (farziyet) içindir; zira Nimet Veren'e şükretmek vaciptir. Şükür fiilinin lam harf-i ceri ile geçişli kılınmasının sebebi Allah Teâlâ'nın: {وَاشْكُرُوا لِي} “ve bana şükredin” [Bakara: 152] kavlinde geçmişti.

وَالْعُدُولُ عَنِ الضَّمِيرِ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِأَنَّ فِي الِاسْمِ الظَّاهِرِ إِشْعَارًا بِالْإِلَهِيَّةِ فَكَأَنَّهُ يُومِئُ إِلَى أَلَّا تُشْكَرَ الْأَصْنَامُ لِأَنَّهَا لَمْ تَخْلُقْ شَيْئًا مِمَّا عَلَى الْأَرْضِ بِاعْتِرَافِ الْمُشْرِكِينَ أَنْفُسِهِمْ فَلَا تَسْتَحِقُّ شُكْرًا. وَهَذَا مِنْ جَعْلِ اللَّقَبِ ذَا مَفْهُومٍ بِالْقَرِينَةِ إِذِ الضَّمِيرُ لَا يَصْلُحُ لِذَلِكَ إِلَّا فِي مَوَاضِعَ. وَلِذَلِكَ جَاءَ بِالشَّرْطِ فَقَالَ: إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ أَيِ اشْكُرُوهُ عَلَى مَا رَزَقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مِمَّنْ يَتَّصِفُ بِأَنَّهُ لَا يَعْبُدُ إِلَّا اللَّهَ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ هَذَا الْفَرِيقَ وَهَذِهِ سَجِيَّتُكُمْ، وَمِنْ شَأْنِ كَانَ إِذَا جَاءَتْ وَخَبَرُهَا جُمْلَةٌ مُضَارِعِيَّةٌ أَنْ تَدُلَّ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالْعُنْوَانِ لَا عَلَى الْوُقُوعِ بِالْفِعْلِ مِثْلَ قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يُوسُف: ٤٣] أَيْ إِنْ كَانَ هَذَا الْعِلْمُ مِنْ صِفَاتِكُمْ، وَالْمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ لَا تُشْرِكُونَ مَعَهُ فِي الْعِبَادَةِ غَيْرَهُ فَاشْكُرُوهُ وَحْدَهُ. فَالْمُرَادُ بِالْعِبَادَةِ هُنَا الِاعْتِقَادُ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْخُضُوعُ وَالِاعْتِرَافُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَا الطَّاعَاتِ الشَّرْعِيَّةَ.

Zamir yerine zahir isme yönelinmesi, zahir isimde uluhiyet hissettirildiği içindir. Sanki bu, müşriklerin bizzat kendilerinin itirafıyla yeryüzündeki hiçbir şeyi yaratmadıkları için putlara şükredilmemesi gerektiğine ve dolayısıyla onların şükrü hak etmediğine ima etmektedir. Bu, karine sebebiyle lakabın bir mefhuma sahip kılınmasındandır; zira zamir bazı yerler dışında buna elverişli değildir. Bu sebeple şartı getirerek şöyle buyurmuştur: {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnızca O'na kulluk ediyorsanız”; yani şayet Allah'tan başkasına kulluk etmeyen kimseler vasfına sahipseniz -yani siz bu grup iseniz ve seciyeniz bu ise- size rızık olarak verdiklerine karşılık O'na şükredin. Kâne (كان) fiili haberi muzari bir cümle olarak geldiğinde, eylemin fiilen gerçekleşmesine değil, unvanla nitelenmeye delalet eder; nitekim O'nun: {إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ} “Eğer rüya tabir ediyorsanız” [Yûsuf: 43] kavli de böyledir; yani bu ilim sizin sıfatlarınızdan ise demektir. Mana şudur: Şayet ibadette O'na başkasını ortak koşmuyorsanız, yalnızca O'na şükredin. Burada ibadetten murat; uluhiyete inanmak, boyun eğmek ve itiraf etmektir; yoksa şer'î taatler değildir.

وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ أَغْنَى عَنهُ مَا تقدم مِنْ قَوْله وَاشْكُرُوا.

Şartın cevabı mahzuftur; daha önce geçen {وَاشْكُرُوا} “ve şükredin” kavli ona ihtiyaç bırakmamıştır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 173]

إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)

{إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, haddi aşmamak ve başkasının hakkına tecavüz etmemek şartıyla ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (173)

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، ذَلِكَ أَنَّ الْإِذْنَ بِأَكْلِ الطَّيِّبَاتِ يُثِيرُ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ مَا هِيَ الطَّيِّبَاتُ فَجَاءَ هَذَا الِاسْتِئْنَافُ مُبَيِّنًا الْمُحَرَّمَاتِ وَهِيَ أَضْدَادُ الطَّيِّبَاتِ، لِتُعْرَفَ الطَّيِّبَاتُ بطرِيق المضادة المستفادة مِنْ صِيغَةِ الْحَصْرِ، وَإِنَّمَا سَلَكَ طَرِيقَ بَيَانِ ضِدَّ الطَّيِّبَاتِ لِلِاخْتِصَارِ فَإِنَّ الْمُحَرَّمَاتِ قَلِيلَةٌ، وَلِأَنَّ فِي هَذَا الْحَصْرِ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ كَثِيرًا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَأَحَلُّوا الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ، وَلَمَّا كَانَ الْقَصْرُ هُنَا حَقِيقِيًّا لِأَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَهُمْ لَا يَعْتَقِدُونَ خِلَافَ مَا يُشْرَعُ لَهُمْ، لَمْ يَكُنْ فِي هَذَا الْقَصْرِ قَلْبُ اعْتِقَادِ أَحَدٍ وَإِنَّمَا حَصَلَ الرَّدُّ بِهِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ.

[Bu cümle] beyanî bir istînâftır. Şöyle ki; temiz şeyleri yeme izni 'Temiz şeyler nelerdir?' diye soracak kimsenin sorusunu uyandırır. Dolayısıyla bu istînâf, hasr kalıbından elde edilen zıtlık yoluyla temiz olanlar bilinsin diye temiz olanların zıtları olan haramları açıklayıcı olarak gelmiştir. Temiz olanların zıddını beyan etme yolunu tutması kısaltma (ihtisar) içindir; zira haramlar azdır. Ayrıca bu hasrda, kendilerine pek çok temiz şeyi haram kılıp leşi ve kanı helal sayan müşriklere bir tariz (dokundurma) vardır. Buradaki kasr (sınırlandırma) hakiki kasr olduğu için -çünkü kendisine hitap edilenler müminlerdir ve onlar kendilerine meşru kılınanın aksine inanmazlar- bu kasrda bir kimsenin inancını değiştirmek (kalb kasrı) yoktur; aksine bununla müşriklere tariz yoluyla reddiye gerçekleşmiştir.

وإِنَّما بِمَعْنَى مَا وَإِلَّا أَيْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْمَيْتَةَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا، وَمَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مَا حَرَّمَ مِنَ الْمَأْكُولَاتِ.

İnnemâ (إِنَّما), olumsuzluk ve istisna edatı olan mâ ve illâ (مَا وَإِلَّا) anlamındadır; yani 'Size leş ve ona matuf olanlardan başkasını haram kılmadı' demektir. Makamdan anlaşıldığı üzere kastedilen, yiyeceklerden haram kılınan şeylerdir.

وَالْحَرَامُ: الْمَمْنُوعُ مَنْعًا شَدِيدًا.

Haram (الْحَرَامُ), şiddetle yasaklanan şeydir.

وَالْمَيْتَةُ بِالتَّخْفِيفِ هِيَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ الذَّاتُ الَّتِي أَصَابَهَا الْمَوْتُ فَمُخَفَّفُهَا وَمُشَدَّدُهَا سَوَاءٌ كَالْمَيِّتِ وَالْمَيْتِ، ثُمَّ خُصَّ الْمُخَفَّفُ مَعَ التَّأْنِيثِ بِالدَّابَّةِ الَّتِي تُقْصَدُ ذَكَاتُهَا إِذَا مَاتَتْ بِدُونِ ذَكَاةٍ، فَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ نَقْلِ الشَّرْعِ وَقِيلَ: هُوَ حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ قِبَلَ الشَّرْعِ وَهُوَ الظَّاهِرُ بِدَلِيلِ إِطْلَاقِهَا فِي الْقُرْآنِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى.

Şeddesiz okunuşuyla meyte (الْمَيْتَةُ), lügat aslı itibarıyla ölümün isabet ettiği varlıktır. Tıpkı meyyit (الْمَيِّت) ve meyt (الْمَيْت) gibi şeddeli ve şeddesiz şekli birdir. Daha sonra şeddesiz olanı müenneslikle birlikte, boğazlanması hedeflenen hayvanın boğazlanmaksızın ölmesi durumuna tahsis edilmiştir. Bunun şer'in naklinden olduğu söylenmiş; şeriatten önceki örfî hakikat olduğu da söylenmiştir ki Kur'an'da bu anlamda mutlak olarak kullanılması deliliyle zahir olan da budur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (الْمَيْتَةَ) بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ.

Cumhur (الْمَيْتَةَ) kelimesini yâ harfinin şeddesizliğiyle (tahfif ile); Ebû Ca'fer ise yâ harfinin şeddesiyle okumuştur.

وَإِضَافَةُ التَّحْرِيمِ إِلَى ذَاتِ الْمَيْتَةِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا هُوَ مِنَ الْمَسْأَلَةِ الْمُلَقَّبَةِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ بِإِضَافَةِ التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ إِلَى الْأَعْيَانِ، وَمَحْمَلُهُ عَلَى تَحْرِيمِ مَا يُقْصَدُ مِنْ تِلْكَ الْعَيْنِ بِاعْتِبَارِ نَوْعِهَا نَحْوُ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] أَوْ بِاعْتِبَارِ الْمَقَامِ نَحْوُ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] فَيُقَدَّرُ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ مُضَافٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَوْ يُقَالُ: أُقِيمَ اسْمُ الذَّاتِ مَقَامَ الْفِعْلِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا لِلْمُبَالَغَةِ، فَإِذَا تَعَيَّنَ مَا تَقْصِدُ لَهُ قُصِرَ التَّحْرِيمُ وَالتَّحْلِيلُ عَلَى ذَلِكَ، وَإِلَّا عُمِّمَ احْتِيَاطًا، فَنَحْوُ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ مُتَعَيَّنٌ لِحُرْمَةِ تَزَوُّجِهِنَّ وَمَا هُوَ مِنْ تَوَابِع ذَلِك كمات اقْتَضَاهُ السِّيَاقُ، فَلَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنْ يَحْرُمَ تَقْبِيلُهُنَّ أَوْ مُحَادَثَتُهُنَّ، وَنَحْو: فَاجْتَنِبُوهُ [الْمَائِدَة: ٩٠] بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَيْسِرِ

Haram kılmanın leşin bizzat kendisine ve ona matuf olanlara izafe edilmesi, fıkıh usulünde 'helal ve haram kılmanın bizzat varlıklara (a'yân) izafesi' diye adlandırılan meseledendir. Bunun hamledileceği yer; {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ} “Leş size haram kılındı” [Mâide: 3] örneğindeki gibi türü itibarıyla, yahut {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” [Nisâ: 23] örneğindeki gibi makam itibarıyla o varlıktan kastedilen şeyin haram kılınmasıdır. Bütün bunlarda bağlamın delalet ettiği bir muzaf takdir edilir ya da mübalağa kastıyla zat ismi ondan kastedilen fiilin yerine ikame edilmiştir denir. Dolayısıyla onun ne için hedeflendiği belirlendiğinde haram ve helal kılma ona hasredilir; aksi takdirde ihtiyat gereği genelleştirilir. Nitekim {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” ifadesi, bağlamın gerektirdiği üzere onlarla evlenmenin ve buna bağlı şeylerin haram olmasına taayyün etmiştir; dolayısıyla onları öpmenin veya onlarla konuşmanın haram olacağı akla gelmez. Kumar ve

وَالْأَزْلَامُ مُتَعَيَّنٌ لِاجْتِنَابِ اللَّعِبِ بِهَا دُونَ نَجَاسَةِ ذَوَاتِهَا.

fal okları hususunda {فَاجْتَنِبُوهُ} “ondan kaçının” [Mâide: 90] ifadesi ise bizzat kendilerinin necis olmasına değil, onlarla oynamaktan kaçınmaya taayyün etmiştir.

وَالْمَيْتَةُ هُنَا عَامٌّ لِأَنَّهُ مُعَرَّفٌ بِلَامِ الْجِنْسِ، فَتَحْرِيمُ أَكْلِ الْمَيْتَةِ هُوَ نَصُّ الْآيَةِ

Buradaki {الْمَيْتَةُ} “leş” lafzı, cins lamı ile marife kılındığı için umumidir. Dolayısıyla leş yemenin haramlığı ayetin nassıdır

وَصَرِيحُهَا لِوُقُوعِ فِعْلِ حَرَّمَ بَعْدَ قَوْلِهِ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ [الْبَقَرَة: ١٧٢] وَهَذَا الْقَدْرُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا عَدَا الْأَكْلِ مِنْ الِانْتِفَاعِ بِأَجْزَاءِ الْمَيْتَةِ كَالِانْتِفَاعِ بِصُوفِهَا وَمَا لَا يَتَّصِلُ بِلَحْمِهَا مِمَّا كَانَ يُنْتَزَعُ مِنْهَا فِي وَقْتِ حَيَاتِهَا فَقَالَ مَالِكٌ:

ve {حَرَّمَ} “haram kıldı” fiilinin: {كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ} “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” [Bakara: 172] kavlinden sonra gelmesi sebebiyle onun sarihidir. Bu miktar, İslam alimleri arasında üzerinde ittifak edilmiş bir husustur. Yeme dışındaki hususlarda, leşin parçalarından faydalanma noktasında -yününden ve hayattayken kendisinden koparılabilen, etine bitişik olmayan parçalarından faydalanmak gibi- ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir:

يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِذَلِكَ، وَلَا يُنْتَفَعُ بِقَرْنِهَا وَأَظْلَافِهَا وَرِيشِهَا وَأَنْيَابِهَا لِأَنَّ فِيهَا حَيَاةً إِلَّا نَابَ الْفِيلِ الْمُسَمَّى الْعَاجَ، وَلَيْسَ دَلِيلُهُ عَلَى هَذَا التَّحْرِيمِ مُنْتَزَعًا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَكِنَّهُ أُخِذَ بِدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ لِأَنَّ تَحْرِيمَ أَكْلِ الْمَيْتَةِ أَشَارَ إِلَى خَبَاثَةِ لَحْمِهَا وَمَا فِي مَعْنَاهَا، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ:

Bundan faydalanmak caizdir; fakat boynuzundan, tırnaklarından, tüylerinden ve dişlerinden faydalanılmaz; çünkü fildişi denen fil dişi müstesna bunlarda hayat vardır. Onun bu haramlığa dair delili bu ayetten çıkarılmış olmayıp bilakis işaretin delaletiyle alınmıştır; zira leş yemenin haram kılınması, etinin ve onun manasında olan şeylerin pisliğine (habasetine) işaret etmiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir:

يَحْرُمُ الِانْتِفَاعُ بِكُلِّ أَجْزَاءِ الْمَيْتَةِ، وَلَا دَلِيلَ لَهُ مِنْ فِعْلِ حَرَّمَ لِأَنَّ الْفِعْلَ فِي حَيِّزِ الْإِثْبَاتِ لَا عُمُومَ لَهُ، وَلِأَنَّ لَفْظَ الْمَيْتَةَ كُلٌّ وَلَيْسَ كُلِّيًّا فَلَيْسَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، فَيَرْجِعُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ إِلَى مَسْأَلَةِ الْخِلَافِ فِي الْأَخْذِ بِأَوَائِلِ الْأَسْمَاءِ أَوْ أَوَاخِرِهَا وَهِيَ مَسْأَلَةٌ تَرْجِعُ إِلَى إِعْمَالِ دَلِيلِ الِاحْتِيَاطِ وَفِيهِ مَرَاتِبُ وَعَلَيْهِ قَرَائِنُ وَلَا أَحْسُبَهَا مُتَوَافِرَةً هُنَا، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَا يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِالْمَيْتَةِ بِوَجْهٍ وَلَا يُطْعَمُهَا الْكِلَابُ وَلَا الْجَوَارِحُ، لِأَنَّ ذَلِكَ ضَرْبٌ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهَا وَقَدْ حَرَّمَهَا اللَّهُ تَحْرِيمًا مُطْلَقًا مُعَلَّقًا بِعَيْنِهَا مُؤَكَّدًا بِهِ حُكْمُ الْحَظْرِ، فَقَوْلُهُ مُوَافِقٌ لِقَوْلِ مَالِكٍ فِيمَا عَدَا اسْتِدْلَالَهُ.

Leşin bütün cüzlerinden faydalanmak haramdır. Onun için {حَرَّمَ} “haram kıldı” fiilinden bir delil yoktur; çünkü olumlu cümle alanındaki fiilin umumu olmaz ve {الْمَيْتَةَ} “leş” lafzı küllî değil külldür, dolayısıyla umum kalıplarından değildir. Bu durumda onunla istidlal, isimlerin evvelini mi yoksa ahirini mi esas alma konusundaki ihtilaf meselesine döner; bu da ihtiyat delilini işletmeye dönen bir meseledir ve bunda dereceler ile buna dair karineler vardır ki bunların burada mevcut olduğunu sanmıyorum. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Leşten hiçbir şekilde faydalanmak caiz değildir; köpeklere ve yırtıcı hayvanlara da yedirilmez. Çünkü bu da ondan bir tür faydalanmaktır; hâlbuki Allah onu, zatına bağlanmış ve onunla yasaklama hükmü tekit edilmiş mutlak bir haram kılma ile haram kılmıştır. Dolayısıyla onun görüşü, istidlali hariç Mâlik'in görüşüne uygundur.

وَأَمَّا جِلْدُ الْمَيْتَةِ فَلَهُ شِبْهٌ مِنْ جِهَةٍ ظَاهِرِهِ كَشِبْهِ الشَّعْرِ وَالصُّوفِ، وَمِنْ جِهَةِ بَاطِنِهِ كَشِبْهِ اللَّحْمِ، وَلِتَعَارُضِ هَذَيْنِ الشِّبْهَيْنِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الِانْتِفَاعِ بِجِلْدِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَ فَقَالَ أَحْمَدُ ابْن حَنْبَلٍ: لَا يَطْهُرُ جِلْدُ الْمَيْتَةِ بِالدَّبْغِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: يَطْهُرُ بِالدَّبْغِ مَا عَدَا جِلْدَ الْخِنْزِيرِ لِأَنَّهُ مُحَرَّمُ الْعَيْنِ، وَنُسِبَ هَذَا إِلَى الزُّهْرِيِّ، وَأَلْحَقَ الشَّافِعِيُّ جِلْدَ الْكَلْبِ بِجِلْدِ الْخِنْزِيرِ، وَقَالَ مَالِكٌ يَطْهُرُ ظَاهِرُ الْجِلْدِ بِالدَّبْغِ لِأَنَّهُ يَصِيرُ صُلْبًا لَا يُدَاخِلُهُ مَا يُجَاوِرُهُ، وَأَمَّا بَاطِنُهُ فَلَا يَطْهُرُ بِالدَّبْغِ وَلِذَلِكَ قَالَ: يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ جِلْدِ الْمَيْتَةِ الْمَدْبُوغِ فِي غَيْرِ وَضْعِ الْمَاءِ فِيهِ، وَمَنَعَ أَنْ يُصَلَّى بِهِ أَوْ عَلَيْهِ، وَقَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ أَرْجَحُ

Leşin derisine gelince; dış tarafı yönünden kıl ve yüne, iç tarafı yönünden ise ete benzerliği vardır. Bu iki benzerliğin çelişmesi sebebiyle fakihler, tabaklandığı zaman leşin derisinden faydalanma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ahmed b. Hanbel: 'Leşin derisi tabaklanmakla temiz olmaz' demiştir. Ebû Hanîfe ve Şâfiî: 'Bizzat kendisi haram olduğu için domuz derisi hariç tabaklanmakla temiz olur' demişlerdir; bu Zührî'ye de nisbet edilmiştir. Şâfiî, köpek derisini de domuz derisine ilhak etmiştir. Mâlik ise: 'Derinin dışı tabaklanmakla temiz olur, çünkü sertleşir ve temas ettiği şey içine nüfuz etmez; içine gelince tabaklanmakla temiz olmaz' demiştir. Bu sebeple o, içine su koymak dışında tabaklanmış leş derisinin kullanılmasının caiz olduğunu söylemiş, onunla veya üzerinde namaz kılınmasını ise men etmiştir. Ebû Hanîfe'nin görüşü daha racihtir;

لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ رَأَى شَاةً مَيْتَةً كَانَتْ لِمَيْمُونَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ «هَلَّا أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا فَدَبَغْتُمُوهُ فَانْتَفَعْتُمْ بِهِ»

zira sahih hadiste Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, Müminlerin annesi Meymûne'ye ait ölü bir koyun görüp şöyle buyurduğu [sabittir]: «Derisini alıp da tabaklasaydınız ya, böylece ondan faydalanırdınız!»

، وَلِمَا

Ve yine...

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ مِنْ قَوْلِهِ: «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ»

diğer hadiste geçen şu buyruğundan dolayıdır: «Hangi deri tabaklanırsa o temiz olmuştur.»

، وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذَيْنِ الْخَبَرَيْنِ لَمْ يَبْلُغَا مَبْلَغَ الصِّحَّةِ عِنْدَ مَالِكٍ وَلَكِنَّ صِحَّتَهُمَا ثَبَتَتْ عِنْدَ غَيْرِهِ، وَالْقِيَاسُ يَقْتَضِي طَهَارَةَ الْجِلْدِ الْمَدْبُوغِ

Anlaşılan o ki, bu iki rivayet Mâlik nezdinde sıhhat derecesine ulaşmamıştır; ancak bunların sıhhati onun dışındakiler nezdinde sabit olmuştur. Kıyas da tabaklanmış derinin temiz olmasını gerektirir;

لِأَنَّ الدَّبْغَ يُزِيلُ مَا فِي الْجِلْدِ مِنْ تَوَقُّعِ الْعُفُونَةِ الْعَارِضَةِ لِلْحَيَوَانِ غَيْرِ الْمُذَكَّى فَهُوَ مُزِيلٌ لِمَعْنَى الْقَذَارَةِ وَالْخَبَاثَةِ الْعَارِضَتَيْنِ لِلْمَيْتَةِ.

çünkü tabaklama, boğazlanmamış hayvanda arız olan kokuşma ihtimalini deriden giderir. Dolayısıyla o, leşe arız olan pislik ve habaset manasını ortadan kaldırıcıdır.

وَيُسْتَثْنَى مِنْ عُمُومِ الْمَيْتَةِ مَيْتَةُ الْحُوتِ وَنَحْوِهِ مِنْ دَوَابِّ الْبَحْرِ الَّتِي لَا تَعِيشُ فِي الْبَرِّ وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ [الْمَائِدَة: ٩٦] فِي سُورَةِ الْعُقُودِ.

Leşin umumundan balık ölüsü ve karada yaşamayan deniz canlıları gibi benzerleri istisna edilir. Bunlar hakkındaki açıklama, Ukûd (Mâide) Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ} “Deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı” [Mâide: 96] kavlinde gelecektir.