Binûn

2- Bakara Suresi — 51. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ حِكْمَةَ تَحْرِيمِ الْمَيْتَةِ فِيمَا أَرَى هِيَ أَنَّ الْحَيَوَانَ لَا يَمُوتُ غَالِبًا إِلَّا وَقَدْ أُصِيبَ بِعِلَّةٍ وَالْعِلَلُ مُخْتَلِفَةٌ وَهِيَ تَتْرُكُ فِي لَحْمِ الْحَيَوَانِ أَجْزَاءً مِنْهَا فَإِذَا أَكَلَهَا الْإِنْسَانُ قَدْ يُخَالِطُ جُزْءًا مِنْ دَمِهِ جَرَاثِيمُ الْأَمْرَاضِ، مَعَ أَنَّ الدَّمَ الَّذِي فِي الْحَيَوَانِ إِذَا وَقَفَتْ دَوْرَتُهُ غُلِّبَتْ فِيهِ الْأَجْزَاءُ الضَّارَّةُ عَلَى الْأَجْزَاءِ النَّافِعَةِ، وَلِذَلِكَ شُرِعَتِ الذَّكَاةُ لِأَنَّ الْمُذَكَّى مَاتَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ غَالِبًا وَلِأَنَّ إِرَاقَةَ الدَّمِ الَّذِي فِيهِ تَجْعَلُ لَحْمَهُ نَقِيًّا مِمَّا يُخْشَى مِنْهُ أَضْرَارٌ.

Bil ki, gördüğüm kadarıyla leşin haram kılınmasının hikmeti şudur: Hayvan çoğunlukla ancak bir hastalığa maruz kalarak ölür. Hastalıklar ise çeşit çeşittir ve hayvanın etinde kendisinden parçalar bırakır. İnsan onu yediğinde, kanının bir parçasına hastalık mikropları karışabilir. Bununla birlikte hayvandaki kanın dolaşımı durduğunda, zararlı maddeler faydalı maddelere baskın gelir. İşte bu yüzden [şer'î] boğazlama (tezkiye) meşru kılınmıştır; çünkü usulünce kesilen hayvan çoğunlukla bir hastalık olmaksızın ölür ve içindeki kanın akıtılması etini zararlarından korkulan şeylerden arındırır.

وَمِنْ أَجْلِ هَذَا قَالَ مَالِكٌ فِي الْجَنِينِ: أَنَّ ذَكَاتَهُ ذَكَاةُ أُمِّهِ لِأَنَّهُ لِاتِّصَالِهِ بِأَجْزَاءِ أَمِّهِ صَارَ اسْتِفْرَاغُ دَمِ أُمِّهِ اسْتِفْرَاغًا لِدَمِهِ وَلِذَلِكَ يَمُوتُ بِمَوْتِهَا فَسَلِمَ مِنْ عَاهَةِ الْمَيْتَةِ وَهُوَ مَدْلُولُ

İşte bundan dolayı Mâlik cenin hakkında şöyle demiştir: Annesinin parçalarına bağlı olması sebebiyle annesinin kanının boşaltılması kendi kanının da boşaltılması olduğundan ve bundan ötürü annesinin ölümüyle öldüğünden onun tezkiyesi (boğazlanması) annesinin tezkiyesidir. Dolayısıyla leş illetinden salim kalmıştır; nitekim

الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «ذَكَاةُ الْجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ»

sahih hadisteki: «Ceninin tezkiyesi, annesinin tezkiyesidir» buyruğunun medlûlü de budur.

وَبِهِ أَخَذَ الشَّافِعِيُّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَا يُؤْكَلُ الْجَنِينُ إِذَا خَرَجَ مَيْتًا فَاعْتَبَرَ أَنَّهُ مَيْتَةٌ لَمْ يُذَكَّ، وَتَنَاوَلَ الْحَدِيثُ بِمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي الْأُصُولِ، وَلَكِنَّ الْقِيَاسَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي تَأْيِيدِ مَذْهَبِ مَالِكٍ لَا يَقْبَلُ تَأْوِيلًا.

Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe ise ölü olarak çıktığında ceninin yenmeyeceğini söylemiş ve onun boğazlanmamış bir leş olduğunu kabul etmiştir. Hadisi de usulde bilinen [tevillerle] ele almıştır. Fakat Mâlik'in mezhebini destekleme sadedinde zikrettiğimiz kıyas tevil kabul etmez.

وَقَدْ أَلْحَقَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ بِالْحُوتِ الْجَرَادَ تُؤْكَلُ مَيْتَتُهُ لِأَنَّهُ تَتَعَذَّرُ ذَكَاتُهُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ نَافِعٍ وَابْن عبد الحكم مِنَ الْمَالِكِيَّةِ تَمَسُّكًا بِمَا

Bazı fakihler boğazlanması imkânsız olduğu için ölüsü yenen şeyler konusunda çekirgeyi balığa ilhak etmişlerdir. Mâlikîlerden İbn Nâfi' ve İbnü'l-Hakem'in görüşü de budur. Onlar

فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى «غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَ غَزَوَاتٍ كُنَّا نَأْكُلُ الْجَرَادَ مَعَهُ»

Sahîh-i Müslim'de geçen Abdullah b. Ebî Evfâ'nın şu hadisine tutunmuşlardır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yedi gazveye çıktık, onunla beraber çekirge yerdik.»

اه.

[Sözün sonu].

وَسَوَاءٌ كَانَ مَعَهُ ظَرْفًا لَغْوًا مُتَعَلِّقًا بِنَأْكُلُ أَمْ كَانَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا حَالا من ضمير «كُنَّا» فَهُوَ يَقْتَضِي الْإِبَاحَةَ إِمَّا بِأَكْلِهِ ﷺ إِيَّاهُ وَإِمَّا بِتَقْرِيرِهِ ذَلِكَ فَتُخَصُّ بِهِ الْآيَةُ لِأَنَّهُ حَدِيثٌ صَحِيحٌ، وَأَمَّا

İster me'ahû (مَعَهُ) [ifadesi] ne'kulu (نَأْكُلُ) fiiline müteallık bir zarf-ı lağv olsun, isterse künnâ (كُنَّا) lafzındaki zamirden hâl olan bir zarf-ı müstekar olsun; gerek kendisinin sallallâhu aleyhi ve sellem onu yemesi gerekse bunu ikrar etmesi sebebiyle mubahlığı gerektirir. Dolayısıyla sahih bir hadis olduğu için ayet bununla tahsis edilir. Şuna gelince:

حَدِيثُ «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ السَّمَكُ وَالْجَرَادُ»

«Bize iki ölü helal kılındı: Balık ve çekirge» hadisi

فَلَا يَصْلُحُ لِلتَّخْصِيصِ لِأَنَّهُ ضَعِيفٌ كَمَا قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» ، وَمَنَعَهُ مَالِكٌ وَجُمْهُورُ أَصْحَابِهِ إِلَّا أَنْ يُذَكَّى ذَكَاةَ أَمْثَالِهِ كَالطَّرْحِ فِي المَاء السخن أَوْ قَطْعِ مَا لَا يَعِيشُ بِقطعِهِ.

İbnü'l-Arabî'nin el-Ahkâm'da söylediği gibi zayıf olduğu için tahsise elverişli değildir. Mâlik ve ashabının cumhuru ise sıcak suya atılması yahut kesilmesiyle yaşayamayacağı bir yerinin kesilmesi gibi benzerlerinin usulünce boğazlanması müstesna [çekirge ölüsünü] men etmişlerdir.

وَلَعَلَّ مَالك ﵀ اسْتَضْعَفَ الْحَدِيثَ الَّذِي فِي مُسْلِمٍ أَوْ حَمَلَهُ عَلَى الِاضْطِرَارِ فِي السَّفَرِ أَوْ حَمَلَهُ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَصْنَعُونَ بِهِ مَا يَقُومُ مَقَامَ الذَّكَاةِ قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: إِنَّ ضَمَّ

Belki de Mâlik rahimehullâh Müslim'deki hadisi zayıf görmüş ya da onu seferdeki zaruret hâline veya onların çekirgeye tezkiye yerine geçecek bir işlem uyguladıklarına hamletmiştir. İbn Vehb şöyle demiştir: Eğer...

الْجَرَادِ فِي غَرَائِرَ

çekirgelerin çuvallara doldurulması

فَضَمُّهُ ذَلِكَ ذَكَاةٌ لَهُ، وَقَدْ ذَكَرَ فِي «الْمُوَطَّأِ» حَدِيثَ عُمَرَ وَقَوْلَ كَعْبِ الْأَحْبَارِ فِي الْجَرَادِ إِنَّهُ مِنَ الْحُوتِ وَبَيَّنْتُ تَوَهُّمَ كَعْبِ الْأَحْبَارِ فِي كِتَابِي الْمُسَمَّى «كَشْفُ الْمُغَطَّى عَلَى الْمُوَطَّا» .

onun bu sıkıştırması onun için bir tezkiyedir. el-Muvatta'da Ömer'in hadisini ve Ka'b el-Ahbâr'ın çekirge hakkında «O balıktandır» dediğini zikretmiştir; ben de Ka'b el-Ahbâr'ın bu vehmini Keşfü'l-Muğattâ 'ale'l-Muvatta' adlı kitabımda açıkladım.

وَأَمَّا الدَّمُ فَإِنَّمَا نَصَّ اللَّهُ عَلَى تَحْرِيمِهِ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تَأْكُلُ الدَّمَ، كَانُوا يَأْخُذُونَ المباعر فيملأونها دَمًا ثُمَّ يَشْوُونَهَا بِالنَّارِ وَيَأْكُلُونَهَا، وَحِكْمَةُ تَحْرِيمِ الدَّمِ أَنَّ شُرْبَهُ يُورِثُ ضَرَاوَةً فِي الْإِنْسَانِ فَتَغْلُظُ طِبَاعُهُ وَيَصِيرُ كَالْحَيَوَانِ الْمُفْتَرِسِ، وَهَذَا مُنَافٍ لِمَقْصِدِ الشَّرِيعَةِ، لِأَنَّهَا جَاءَتْ لِإِتْمَامِ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَإِبْعَادِ الْإِنْسَانِ عَنِ التَّهَوُّرِ وَالْهَمَجِيَّةِ، وَلِذَلِكَ قُيِّدَ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ بِالْمَسْفُوحِ أَيِ الْمِهْرَاقِ، لِأَنَّهُ كَثِيرٌ لَوْ تَنَاوَلَهُ الْإِنْسَانُ اعْتَادَهُ وَلَوِ اعْتَادَهُ أَوْرَثَهُ ضَرَاوَةً، وَلِذَا عَفَّتِ الشَّرِيعَةُ عَمَّا يَبْقَى فِي الْعُرُوقِ بَعْدَ خُرُوجِ الدَّمِ الْمَسْفُوحِ بِالذَّبْحِ أَوِ النَّحْرِ، وَقَاسَ كَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ نَجَاسَةَ الدَّمِ عَلَى تَحْرِيمِ أَكْلِهِ وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَمَدَارِكُهُمْ فِي ذَلِكَ ضَعِيفَةٌ، وَلَعَلَّهُمْ رَأَوْا مَعَ ذَلِكَ أَنَّ فِيهِ قَذَارَةً.

Kana gelince; Allah Teâlâ onun haramlığını özellikle nass ile belirtmiştir, çünkü Araplar kanı yerlerdi. Hayvanın bağırsaklarını alır, içini kanla doldurur, sonra ateşte kızartıp yerlerdi. Kanın haram kılınmasındaki hikmet şudur: Kan içmek insanda yırtıcılık ve vahşilik meydana getirir; böylece huyu kabalaşır ve yırtıcı bir hayvan gibi olur. Bu ise şeriatın gayesine aykırıdır; zira şeriat, güzel ahlakı tamamlamak ve insanı tehevvürden (düşüncesizce atılganlıktan) ve ilkellikten uzaklaştırmak için gelmiştir. İşte bu sebeple bazı ayetlerde akıtılmış kan (el-mesfûh) şeklinde kayıtlanmıştır; çünkü o çok miktardadır, insan onu tüketecek olursa alışkanlık edinir ve eğer alışırsa onda yırtıcılık peydahlar. Bu yüzden şeriat, boğazlama veya kesimle akıtılan kandan sonra damarlarda kalan kısmı affetmiştir. Fakihlerin birçoğu kanın necisliğini yenilmesinin haram oluşuna kıyas etmiştir ki bu, Mâlik'in de mezhebidir; ancak bu konudaki dayanakları zayıftır. Bununla birlikte belki de onda bir pislik (habaset) görmüşlerdir.

وَالدَّمُ مَعْرُوفٌ مَدْلُولُهُ فِي اللُّغَةِ وَهُوَ إِفْرَازٌ مِنَ الْمُفْرَزَاتِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْغِذَاءِ وَبِهِ الْحَيَاةُ وَأَصْلُ خِلْقَتِهِ فِي الْجَسَدِ آتٍ مِنَ انْقِلَابِ دَمِ الْحَيْضِ فِي رَحِمِ الْحَامِلِ إِلَى جَسَدِ الْجَنِينِ بِوَاسِطَةِ الْمُصْرَانِ الْمُتَّصِلِ بَيْنَ الرَّحِمِ وَجَسَدِ الْجَنِينِ وَهُوَ الَّذِي يُقْطَعُ حِينَ الْوِلَادَةِ، وَتَجَدُّدُهُ فِي جَسَدِ الْحَيَوَانِ بَعْدَ بُرُوزِهِ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ يَكُونُ مِنَ الْأَغْذِيَةِ بِوَاسِطَةِ هَضْمِ الْكَبِدِ لِلْغِذَاءِ الْمُنْحَدَرِ إِلَيْهَا مِنَ الْمَعِدَةِ بَعْدَ هَضْمِهِ فِي الْمَعِدَةِ وَيَخْرُجُ مِنَ الْكَبِدِ مَعَ عِرْقٍ فِيهَا فَيَصْعَدُ إِلَى الْقَلْبِ الَّذِي يَدْفَعُهُ إِلَى الشَّرَايِينِ وَهِيَ الْعُرُوقُ الْغَلِيظَةُ وَإِلَى الْعُرُوقِ الرَّقِيقَةِ بِقُوَّةِ حَرَكَةِ الْقَلْبِ بِالْفَتْحِ وَالْإِغْلَاقِ حَرَكَةً مَاكِينِيَّةً هَوَائِيَّةً، ثُمَّ يَدُورُ الدَّمُ فِي الْعُرُوق منتقلا مِنْ بَعْضِهَا إِلَى بعض بِوَاسِطَة حركات الْقَلْبِ وَتَنَفُّسِ الرِّئَةِ وَبِذَلِكَ الدَّوَرَانِ يَسْلَمُ مِنَ التَّعَفُّنِ فَلِذَلِكَ إِذَا تَعَطَّلَتْ دَوْرَتُهُ حِصَّةً طَوِيلَةً مَاتَ الْحَيَوَانُ.

Kanın dildeki anlamı bilinmektedir; o, besinlerden hasıl olan salgılardan biri olup hayat onunla kaimdir. Bedendeki ilk yaratılışı, hamile kadının rahmindeki hayız kanının, rahim ile cenin bedeni arasındaki bitişik olan ve doğum anında kesilen göbek kordonu vasıtasıyla ceninin bedenine dönüşmesinden kaynaklanır. Canlının anne karnından çıkmasından sonra bedenindeki yenilenmesi ise besinlerden olur; bu da midede sindirildikten sonra karaciğere inen besinin karaciğer tarafından hazmedilmesi vasıtasıyla gerçekleşir. Oradaki bir damarla karaciğerden çıkar ve kalbe yükselir. Kalp de onu açılıp kapanma şeklindeki mekanik ve pnömatik (hava basınçlı) bir hareketle atardamarlara yani kalın damarlara ve ince damarlara pompalar. Sonra kan, kalbin hareketleri ve akciğerin solunumu vasıtasıyla birinden diğerine geçerek damarlarda dolaşır; işte bu dolaşım sayesinde kokuşmaktan ve bozulmaktan kurtulur. Bu yüzdendir ki dolaşımı uzunca bir süre durduğunda canlı ölür.

وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ هُوَ لَحْمُ الْحَيَوَانِ الْمَعْرُوفِ بِهَذَا الِاسْمِ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَأْكُلُونَ الْخِنْزِيرَ الْوَحْشِيَّ دُونَ الْإِنْسِيِّ، أَيْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَادُوا تَرْبِيَةَ الْخَنَازِيرِ وَإِذَا كَانَ التَّحْرِيمُ وَارِدًا عَلَى الْخِنْزِيرِ الْوَحْشِيِّ فَالْخِنْزِيرُ الْإِنْسِيُّ أَوْلَى بِالتَّحْرِيمِ أَوْ مُسَاوٍ لِلْوَحْشِيِّ.

Domuz eti ise bu isimle bilinen hayvanın etidir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Araplar yaban domuzunu yer, evcil domuzu yemezlerdi; yani domuz beslemeye alışık olmadıkları için [böyleydi]. Haram kılınma hükmü yaban domuzuna yönelik olduğuna göre, evcil domuz haram kılınmaya daha layıktır veya yaban domuzu ile eşittir.

وَذِكْرُ اللَّحْمِ هُنَا لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ لِلْأَكْلِ فَلَا دَلَالَةَ فِي ذِكْرِهِ عَلَى إِبَاحَةِ شَيْءٍ آخَرَ مِنْهُ

Burada etin zikredilmesi, yemek için kastedilen asıl unsur olmasındandır. Dolayısıyla onun zikredilmesinde, hayvanın diğer kısımlarının mubah olduğuna dair bir delalet bulunmadığı gibi,

وَلَا عَلَى عَدَمِهَا، فَإِنَّهُ قَدْ يُعَبَّرُ بِبَعْضِ الْجِسْمِ عَلَى جَمِيعِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَن زَكَرِيَّاء رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مَرْيَم: ٤] ، وَأَمَّا نَجَاسَتُهُ وَنَجَاسَةُ شَعْرِهِ أَوْ إِبَاحَتُهَا فَذَلِكَ غَرَضٌ آخر لَيْسَ هُوَ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ.

[Mubah] olmadığına da [delalet etmez]. Zira bazen bedenin bir kısmı ifade edilerek bütünü kastedilir; nitekim Yüce Allah’ın Zekeriyyâ’dan [naklettiği] { رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } [Meryem: 4] “Rabbim! Şüphesiz benim kemiğim zayıfladı” kavlinde olduğu gibi. Domuzun necaseti ile kılının necis veya [kullanımının] mubah olmasına gelince; bu, ayetten kastedilenin dışında başka bir konudur.

وَقَدْ قِيلَ فِي وَجْهِ ذِكْرِ اللَّحْمِ هُنَا وَتَرْكِهِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَجُوهٌ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ الْمَقْصِدَ الدَّلَالَةُ عَلَى تَحْرِيمِ عَيْنِهِ ذُكِّيَ أَمْ لَمْ يُذَكَّ اه. وَمُرَادُهُ بِهَذَا أَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّهُ إِنَّمَا يُحَرَّمُ إِذَا كَانَ مَيْتَةً وَفِيهِ بُعْدٌ، وَقَالَ الْأَلُوسِيُّ خَصَّهُ لِإِظْهَارِ حُرْمَتِهِ، لِأَنَّهُمْ فَضَّلُوهُ عَلَى سَائِرِ اللُّحُومِ فَرُبَّمَا اسْتَعْظَمُوا وُقُوعَ تَحْرِيمِهِ اه. يُرِيدُ أَنَّ ذِكْرَهُ لِزِيَادَةِ التَّغْلِيظِ أَيْ ذَلِكَ اللَّحْمَ الَّذِي تَذْكُرُونَهُ بِشَرَاهَةٍ، وَلَا أَحْسَبُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الَّذِينَ اسْتَجَادُوا لَحْمَ الْخِنْزِيرِ هُمُ الرُّومُ دُونَ الْعَرَبِ، وَعِنْدِي أَنَّ إِقْحَامَ لَفْظِ اللَّحْمِ هُنَا إِمَّا مُجَرَّدُ تَفَنُّنٍ فِي الْفَصَاحَةِ وَإِمَّا لِلْإِيمَاءِ إِلَى طَهَارَةِ ذَاتِهِ كَسَائِرِ الْحَيَوَانِ، وَإِنَّمَا الْمُحَرَّمُ أَكْلُهُ لِئَلَّا يُفْضِي تَحْرِيمه بِالنَّاسِ إِلَى قَتْلِهِ أَوْ تَعْذِيبِهِ، فَيَكُونُ فِيهِ حُجَّةٌ لِمَذْهَبِ مَالِكٍ بِطَهَارَةِ عَيْنِ الْخِنْزِيرِ كَسَائِرِ الْحَيَوَانِ الْحَيِّ، وَإِمَّا لِلتَّرْخِيصِ فِي الِانْتِفَاعِ بِشَعْرِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَغْرِزُونَ بِهِ الْجِلْدَ.

Burada etin zikredilip { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “O size ancak leşi haram kıldı” kavlinde bırakılmasının gerekçesi hakkında çeşitli vecihler söylenmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Maksat, boğazlansın veya boğazlanmasın bizatihi kendisinin (aynen) haram olduğunu belirtmektir» [Sözün sonu]. Bununla kastettiği, hiç kimsenin onun ancak leş olduğunda haram kılındığını zannetmemesidir; fakat bunda bir uzaklık (zayıflık) vardır. Âlûsî ise şöyle demiştir: «Haramlığını ortaya koymak için eti tahsis etmiştir; çünkü onlar domuz etini diğer etlerden üstün tutarlardı, bu yüzden haram kılınmasını ağır/büyük bir hadise sayabilirlerdi» [Sözün sonu]. Yani onun zikredilmesi yasağı pekiştirmek içindir; yani 'o hırsla andığınız et' demektir. Fakat ben böyle olduğunu düşünmüyorum; zira domuz etini lezzetli bulanlar Araplar değil Rumlar idi. Bana göre burada 'lahm' (et) lafzının zikre sokulması, ya sadece fesahatte bir üslup çeşitliliğidir ya da diğer hayvanlar gibi onun zatının temizliğine (taharetine) bir ima içindir; zira insanları onu öldürmeye veya ona eziyet etmeye sevk etmesin diye sadece yenilmesi haram kılınmıştır. Böylece bunda, canlı olan diğer hayvanlar gibi domuzun zatının da temiz olduğu yönündeki Mâlik'in mezhebine bir delil bulunur. Yahut deriyi dikerken onun kılından yararlanmaya ruhsat vermek içindir; çünkü onlar deriyi onun kılıyla dikerlerdi.

وَحِكْمَةُ تَحْرِيمِ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ الْقَاذُورَاتِ بِإِفْرَاطٍ فَتَنْشَأُ فِي لَحْمِهِ دُودَةٌ مِمَّا يَقْتَاتُهُ لَا تَهْضِمُهَا مَعِدَتُهُ فَإِذَا أُصِيبَ بِهَا آكِلُهُ قَتَلَتْهُ.

Domuz etinin haram kılınmasındaki hikmet şudur: O, aşırı derecede pislik yer; bu sebeple yediği şeylerden ötürü etinde midesinin sindiremediği bir parazit/kurt ürer. Onu yiyen kişi bu parazite yakalanırsa kendisini öldürür.

وَمِنْ عَجِيبِ مَا يَتَعَرَّضُ لَهُ الْمُفَسِّرُونَ وَالْفُقَهَاءُ الْبَحْثُ فِي حُرْمَةِ خِنْزِيرِ الْمَاءِ وَهِيَ مَسْأَلَةٌ فَارِغَةٌ إِذْ أَسْمَاءُ أَنْوَاعِ الْحُوتِ رُوعِيَتْ فِيهَا الْمُشَابَهَةُ كَمَا سَمُّوا بَعْضَ الْحُوتِ فَرَسَ الْبَحْرِ وَبَعْضَهُ حَمَامَ الْبَحْرِ وَكَلْبَ الْبَحْرِ، فَكَيْفَ يَقُولُ أَحَدٌ بِتَأْثِيرِ الْأَسْمَاءِ وَالْأَلْقَابِ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ وَفِي «الْمُدَوَّنَةِ» تَوَقَّفَ مَالِكٌ أَنْ يُجِيبَ فِي خِنْزِيرِ الْمَاءِ وَقَالَ: أَنْتُمْ تَقُولُونَ خِنْزِيرٌ. قَالَ ابْنُ شَأْسٍ: رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ أَنَّ تَوَقُّفَ مَالِكٍ حَقِيقَةٌ لِعُمُومِ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ [الْمَائِدَة: ٩٦] وَعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّهُ غَيْرُ متوقّف فِيهِ حَقِيقَة، وَإِنَّمَا امْتَنَعَ مِنَ الْجَوَابِ إِنْكَارًا عَلَيْهِمْ تَسْمِيَتَهُمْ إِيَّاهُ خِنْزِيرًا وَلِذَلِكَ قَالَ أَنْتُمْ تُسَمُّونَهُ خِنْزِيرًا يَعْنِي أَنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَكُونُوا يُسَمُّونَهُ خِنْزِيرًا وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي تَسْمِيَتُهُ خِنْزِيرًا ثُمَّ السُّؤَالُ عَنْ أَكْلِهِ حَتَّى يَقُولَ قَائِلُونَ أَكَلُوا لَحْمَ الْخِنْزِيرِ، أَيْ فَيَرْجِعُ كَلَامُ مَالِكٍ إِلَى صَوْنِ أَلْفَاظِ الشَّرِيعَةِ أَلَّا يُتَلَاعَبَ بِهَا، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ مَنَعَ أَكْلَ خِنْزِيرِ الْبَحْرِ غَيْرَ مُتَرَدِّدٍ أَخْذًا بِأَنَّهُ سُمِّيَ خِنْزِيرًا، وَهَذَا عَجِيبٌ مِنْهُ وَهُوَ الْمَعْرُوفُ بِصَاحِبِ الرَّأْيِ، وَمِنْ أَيْنَ لَنَا أَلَّا يَكُونَ

Müfessirlerin ve fakihlerin ele aldığı şaşırtıcı konulardan biri de su domuzunun haramlığı meselesini araştırmalarıdır; bu ise boş bir meseledir. Zira balık türlerinin isimlerinde benzerlikler gözetilmiştir; nitekim bazı balıklara denizatı, bazılarına denizgüvercini ve denizköpeği (köpekbalığı) demişlerdir. Durum böyleyken bir kimse isim ve lakapların şer'î hükümlere tesir ettiğini nasıl söyleyebilir? el-Müdevvene'de Mâlik su domuzu hakkında fetva vermekten tevakkuf etmiş (çekinmiş) ve «Siz ona hınzır (domuz) diyorsunuz» demiştir. İbn Şâs şöyle der: Birçok âlim Mâlik'in bu duraksamasını, { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı” [Mâide: 96] ayetinin umumiliği ile Allah Teâlâ'nın { وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “ve domuz eti” kavlinin umumiliği sebebiyle hakiki bir tevakkuf olarak görmüştür. Bazıları ise onun bu konuda gerçekte duraksamadığını; aksine insanların ona domuz adını vermesini yadırgadığı için cevap vermekten imtina ettiğini savunmuştur. Bu yüzden «Siz ona domuz diyorsunuz» demiştir; yani Araplar ona domuz adını vermemişlerdi ve ona domuz adını verip sonra da birilerinin 'domuz eti yediler' demesine meydan verecek şekilde yenilip yenilmeyeceğini sormak uygun değildir. Yani Mâlik'in sözü, şeriatın lafızlarının tahrif edilip oyuncağa dönüştürülmesini engellemeye dayanmaktadır. Ebû Hanîfe'den ise, domuz diye isimlendirildiği gerekçesiyle tereddüt etmeksizin deniz domuzunun yenmesini yasakladığı rivayet edilmiştir. 'Ashâb-ı Re'y' olarak bilinen bir kimseden bu [yaklaşım] hayret vericidir. Ne malum,

لِذَلِكَ الْحُوتِ اسْمٌ آخَرُ فِي لُغَةِ بَعْضِ الْعَرَبِ فَيَكُونُ أَكْلُهُ مُحَرَّمًا عَلَى فَرِيقٍ وَمُبَاحًا لِفَرِيقٍ.

bazı Arap kabilelerinin dilinde o balığın başka bir ismi olmadığı? Böyle bir durumda onun yenmesi bir topluluğa haram, diğer bir topluluğa helal mi olacaktır?

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ أَيْ مَا أُعْلِنَ بِهِ أَوْ نُودِيَ عَلَيْهِ بِغَيْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ أَهَلَّ إِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْكَلَامِ وَمِثْلُهُ اسْتَهَلَّ وَيَقُولُونَ: اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ صَارِخًا إِذَا رَفَعَ

Yüce Allah'ın: { وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilenler” buyruğu; üzerine Allah Teâlâ'nın isminden başkası açıkça anılan yahut [adı] nida edilen [hayvan] demektir. Bu [kelime], bir kimse konuşurken sesini yükselttiğinde kullanılan ehelle (أَهَلَّ) kökünden türetilmiştir; istehelle (اسْتَهَلَّ) fiili de bunun gibidir. Nitekim [çocuk] ağlarken sesini yükselttiğinde «Çocuk çığlık atarak ağlamaya başladı (istehelle's-sabiyyu sârihan)» derler; [bir kimse]

صَوْتَهُ بِالْبُكَاءِ، وَأَهَلَّ بِالْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ إِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ بِالتَّلْبِيَةِ عِنْدَ الشُّرُوعِ فِيهِمَا، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِ الرَّجُلِ: هَلَّا لَقَصْدِ التَّنْبِيهِ الْمُسْتَلْزِمِ لِرَفْعِ الصَّوْتِ وَهَلَا أَيْضًا اسْمُ صَوْتٍ لِزَجْرِ الْخَيْلِ، وَقِيلَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْهِلَالِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا رَأَوُا الْهِلَالَ نَادَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَهُوَ عِنْدِي مِنْ تَلْفِيقَاتِ اللُّغَوِيِّينَ وَأَهْلِ الِاشْتِقَاقِ، وَلَعَلَّ اسْمَ الْهِلَالِ إِنْ كَانَ مُشْتَقًّا وَكَانُوا يُصِيحُونَ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ وَهُوَ الَّذِي اشْتَقَّ مِنْ هَلَّ وَأَهَّلَ بِمَعْنَى رَفَعَ صَوْتَهُ، لِأَنَّ تَصَارِيفَ أَهَلَّ أَكْثَرُ، وَلِأَنَّهُمْ سَمَّوُا الْهِلَالَ شَهْرًا مِنَ الشُّهْرَةِ كَمَا سَيَأْتِي.

Hac veya umreye başlarken telbiye ile sesini yükselttiğinde de «Hac veya umreye niyet edip telbiye getirdi (ehelle bi'l-hacc)» denir. En kuvvetli görüşe göre bu lafız, sesin yükseltilmesini gerektiren uyarma kastıyla bir kimsenin hellâ (هَلَّا) demesinden türetilmiştir; helâ (هَلَا) da atları sürmek ve durdurmak için çıkarılan bir ses adıdır. Hilali gördüklerinde birbirlerine seslendikleri için bunun hilâl (الْهِلَال) lafzından türediği de söylenmiştir; fakat bana göre bu, lügatçıların ve iştikak ehlinin zorlama tevillerindendir. Hilal ismi eğer türemiş ise ve onu gördüklerinde haykırıyor idiyseler, 'sesini yükseltti' anlamındaki helle ve ehelle fiillerinden türetilmiş olan asıl kelime odur; çünkü ehelle lafzının çekimleri daha fazladır ve nitekim ileride geleceği üzere hilale şöhret bulmasından ötürü şehr (ay) adını da vermişlerdir.

وَكَانَتِ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا ذَبَحَتْ أَوْ نَحَرَتْ لِلصَّنَمِ صَاحُوا بِاسْمِ الصَّنَمِ عِنْدَ الذَّبْحِ فَقَالُوا بِاسْمِ اللَّاتِ أَوْ بِاسْمِ الْعُزَّى أَوْ نَحْوِهِمَا، وَكَذَلِكَ كَانَ عِنْدَ الْأُمَمِ الَّتِي تَعْبُدُ آلِهَةً إِذَا قُرِّبَتْ لَهَا الْقَرَابِينُ، وَكَانَ نِدَاءُ الْمَعْبُودِ وَدُعَاؤُهُ عِنْدَ الذّبْح إِلَيْهِ عَادَة عِنْدَ الْيُونَانِ كَمَا جَاءَ فِي «الْإِلْيَاذَةِ» لِهُومِيرُوسَ.

Cahiliye döneminde Araplar puta hayvan kestiklerinde veya boğazladıklarında, kesim anında putun adıyla bağırır; «Lât'ın adıyla» veya «Uzzâ'nın adıyla» yahut benzeri ifadeler söylerlerdi. Kurban sunulan ilahlara tapan diğer milletlerde de durum böyleydi. Kurban sunulurken ilahın adını anmak ve ona yakarmak, Homeros'un İlyada'sında geçtiği üzere Yunanlılarda da bir gelenekti.

فَأُهِلَّ فِي الْآيَةِ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ أَيْ مَا أَهَلَّ عَلَيْهِ الْمُهِلُّ غَيْرَ اسْمِ اللَّهِ، وَضُمِّنَ (أُهِلَّ) مَعْنَى تُقُرِّبَ فَعُدِّيَ لِمُتَعَلِّقِهِ بِالْبَاءِ وَبِاللَّامِ مِثْلُ تُقُرِّبَ، فَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ عَائِدٌ إِلَى مَا أُهِلَّ، وَفَائِدَةُ هَذَا التَّضْمِينِ تَحْرِيمُ مَا تُقُرِّبَ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى سَوَاءٌ نُودِيَ عَلَيْهِ بِاسْمِ الْمُتَقَرَّبِ إِلَيْهِ أَمْ لَا، وَالْمُرَادُ بِغَيْرِ اللَّهِ الْأَصْنَامُ وَنَحْوُهَا.

Ayetteki ühille (أُهِلَّ) meçhul sîgadır; yani kesen kimsenin üzerine Allah'tan başkasının ismini andığı şey demektir. Ühille (أُهِلَّ) fiili tukurribe (تُقُرِّبَ - yaklaşıldı, kurban adandı) manasını tazammun ettiği için müteallakına, tıpkı tukurribe gibi, 'bâ' ve 'lâm' harf-i cerleriyle geçişli kılınmıştır. Dolayısıyla 'bâ' harfiyle mecrur olan zamir mâ ühille ifadesine dönmektedir. Bu tazammunun faydası; ister adına kurban kesilen varlığın ismi kesim esnasında haykırılsın ister haykırılmasın, Allah Teâlâ'dan başkasına yakınlaşmak kastıyla kesilen şeylerin haram kılınmasını sağlamaktır. 'Allah'tan başkası'ndan kasıt ise putlar ve benzeri şeylerdir.

وَأَمَّا مَا يَذْبَحُهُ سُودَانُ بَلَدِنَا بِنِيَّةِ أَنَّ الْجِنَّ تَشْرَبُ دَمَهُ وَلَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ زَعْمًا بِأَنَّ الْجِنَّ تَفِرُّ مِنْ نُورَانِيَّةِ اسْمِ اللَّهِ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَكْلُهُ وَإِنْ كَانَ الَّذِينَ يَفْعَلُونَهُ مُسْلِمِينَ وَلَا يُخْرِجُهُمْ ذَلِكَ عَنِ الْإِسْلَامِ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» : الْأَظْهَرُ جَوَازُ أَكْلِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ.

Memleketimizdeki siyahi halkın cinlerin kanını içeceği niyetiyle kestiği ve cinlerin Allah isminin nuraniyetinden kaçacağı zannıyla üzerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlara gelince; bunu yapanlar Müslüman olsalar ve bu fiil onları İslam'dan çıkarmasa bile, zâhir olan hüküm onun yenilmesinin caiz olmadığıdır. İbn Arafe Tefsîr'inde şöyle demiştir: «En zâhir olan görüş yenilmesinin caiz olmasıdır; zira Allah'tan başkası adına ses yükseltilerek [putun adı anılarak] kesilmemiştir.»

وَقَوْلُهُ: «فَمَنِ اضْطُرَّ» إِلَخْ الْفَاءُ فِيهِ لِتَفْرِيعِ الْإِخْبَارِ لَا لِتَفْرِيعِ الْمَعْنَى، فَإِنَّ مَعْنَى رَفْعِ الْحَرَجِ عَنِ الْمُضْطَرِّ لَا يَنْشَأُ عَنِ التَّحْرِيمِ، وَالْمُضْطَرُّ هُوَ الَّذِي أَلْجَأَتْهُ الضَّرُورَةُ أَيِ الْحَاجَةُ أَيِ اضْطُرَّ إِلَى أَكْلِ شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ حَالٌ، وَالْبَغْيُ الظُّلْمُ، وَالْعُدْوَانُ الْمُحَارَبَةُ وَالْقِتَالُ، وَمَجِيءُ هَذِهِ الْحَالِ هُنَا لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْمُضْطَرِّ فِي حَالِ إِبَاحَةِ هَاتِهِ الْمُحَرَّمَاتِ لَهُ بِأَنَّهُ بِأَكْلِهَا يَكُونُ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ، لِأَنَّ الضَّرُورَةَ تُلْجِئُ إِلَى الْبَغْيِ وَالِاعْتِدَاءِ فَالْآيَةُ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ الرُّخْصَةِ وَهِيَ رَفْعُ الْبَغْيِ

«Artık kim mecbur kalırsa...» buyruğundaki 'fâ' harfi haberin tafsili içindir, mananın tafsili için değildir; zira darda kalandan sorumluluğun kaldırılması anlamı haram kılma hükmünden doğmaz. Muztar (darda kalan), zaruretin yani ihtiyacın mecbur bıraktığı kimsedir; yani bu haramlardan birini yemeye mecbur kaldığında ona hiçbir günah yoktur. { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “haddi aşmaksızın ve hakka tecavüz etmeksizin” kavli hâldir. Bağy, zulüm demektir; udvân ise savaşmak ve çarpışmaktır. Bu hâl ifadesinin buraya gelişi, bu haramların kendisine mubah kılındığı durumda darda kalan kişinin şanını yüceltmek içindir; zira o, bunları yemekle ne haddi aşan ne de tecavüz eden biridir. Çünkü zaruret insanı zulme ve tecavüze sürükler; dolayısıyla ayet, ruhsatın illetine yani ümmet arasında haddi aşmayı

وَالْعُدْوَانِ بَيْنَ الْأُمَّةِ، وَهِيَ أَيْضًا إِيمَاءٌ إِلَى حَدِّ الضَّرُورَةِ وَهِيَ الْحَاجَةُ الَّتِي يَشْعُرُ عِنْدَهَا مَنْ لَمْ يَكُنْ دَأَبُهُ الْبَغْيَ وَالْعُدْوَانَ بِأَنَّهُ سَيَبْغِي وَيَعْتَدِي

ve düşmanlığı kaldırma gayesine bir imadır. Aynı zamanda zaruretin sınırına da bir imadır; o da huyu haddi aşmak ve tecavüz etmek olmayan bir kimsenin, [yemediği takdirde] haddi aşıp saldırganlaşacağını hissettiği ihtiyaç hâlidir.

وَهَذَا تَحْدِيدٌ مُنْضَبِطٌ، فَإِنَّ النَّاسَ مُتَفَاوِتُونَ فِي تَحَمُّلِ الْجُوعِ وَلِتَفَاوُتِ الْأَمْزِجَةِ فِي مُقَاوَمَتِهِ، وَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ يُحَدِّدُ الضَّرُورَةَ بِخَشْيَةِ الْهَلَاكِ وَمُرَادُهُمُ الْإِفْضَاءُ إِلَى الْمَوْتِ وَالْمَرَضِ وَإِلَّا فَإِنَّ حَالَةَ الْإِشْرَافِ عَلَى الْمَوْتِ لَا يَنْفَعُ عِنْدَهَا الْأَكْلُ، فَعُلِمَ أَنَّ نَفْيَ الْإِثْمِ عَنِ الْمُضْطَرِّ فِيمَا يَتَنَاوَلُهُ مِنْ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ مَنُوطٌ بِحَالَةِ الِاضْطِرَارِ، فَإِذَا تَنَاوَلَ مَا أَزَالَ بِهِ الضَّرُورَةَ فَقَدْ عَادَ التَّحْرِيمُ كَمَا كَانَ، فَالْجَائِعُ يَأْكُلُ مَنْ هَاتِهِ الْمُحَرَّمَاتِ إِنْ لَمْ يَجِدْ غَيْرَهَا أَكْلًا يُغْنِيهِ عَنِ الْجُوعِ وَإِذَا خَافَ أَنْ تَسْتَمِرَّ بِهِ الْحَاجَةُ كَمَنْ تَوَسَّطَ فَلَاةً فِي سَفَرٍ أَنْ يَتَزَوَّدَ مِنْ بَعْضِ هَاتِهِ الْأَشْيَاءِ حَتَّى إِنِ اسْتَغْنَى عَنْهَا طَرَحَهَا، لِأَنَّهُ لَا يَدْرِي هَلْ يَتَّفِقُ لَهُ وِجْدَانُهَا مَرَّةً أُخْرَى.

Bu, tutarlı ve ölçülü bir sınırlamadır; zira insanlar açlığa tahammül hususunda ve mizaçların ona direnci noktasında farklı farklıdır. Fakihlerden bazıları zarureti helak korkusuyla sınırlandırmıştır; onların kastı ölüme veya hastalığa sürüklenmektir, aksi halde can çekişme hâlinde yemek yemenin bir faydası olmaz. Böylece anlaşıldı ki, darda kalan kimseden bu haramlardan tükettiği şey hususunda günahın kaldırılması muztarlık hâline bağlıdır. Dolayısıyla zarureti ortadan kaldıracak kadarını aldığında haramlık eskisi gibi geri döner. Aç kalan kimse başka bir şey bulamadığında bu haramlardan açlığını giderecek kadar yer; yolculuk esnasında çölde kalan kimse gibi ihtiyacının devam etmesinden korktuğunda ise bu şeylerden bir miktar azık edinir; öyle ki bunlara ihtiyacı kalmadığında onları atar, zira bir daha bunları bulup bulamayacağını bilemez.

وَمِنْ عَجَبِ الْخِلَافِ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ أَنَّ الْمُضْطَرَّ لَا يَشْبَعُ وَلَا يَتَزَوَّدُ خِلَافًا لِمَالِكٍ فِي ذَلِكَ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ خِلَافٌ لَفْظِيٌّ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ فَكَيْفَ يَأْمُرُ الْجَائِعَ بِالْبَقَاءِ عَلَى بَعْضِ جُوعِهِ وَيَأْمُرُ السَّائِرَ بِالْإِلْقَاءِ بِنَفْسِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ إِنْ لَمْ يَتَزَوَّدْ، وَقَدْ فُسِّرَ قَوْلُهُ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ بِتَفَاسِيرَ أُخْرَى فَعَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ غَيْرُ الْبَاغِي وَالْعَادِي عَلَى الْإِمَامِ لَا عَاصٍ بِسَفَرِهِ فَلَا رُخْصَةَ لَهُ فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَكْلُ ذَلِكَ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ فَأَجَابَ الْمَالِكِيَّةَ: بِأَنَّ عِصْيَانَهُ بِالسَّفَرِ لَا يَقْتَضِي أَنْ يُؤْمَرَ بِمَعْصِيَةٍ أَكْبَرَ وَهِيَ إِتْلَافُ نَفْسِهِ بِتَرْكِ أَكْلِ مَا ذُكِرَ وَهُوَ إِلْجَاءٌ مَكِينٌ.

Fakihler arasındaki şaşırtıcı ihtilaflardan biri de bu hususta Mâlik'e muhalif olarak, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'ye darda kalan kimsenin doyamayacağı ve azık edinemeyeceği görüşünün nispet edilmesidir; zâhir olan bunun lafzî bir ihtilaf olduğudur. Zira Allah Teâlâ bir lütuf ve minnet makamında { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyururken, aç kalan kimseye açlığının bir kısmıyla kalmasını nasıl emredebilir ve azık almadığı takdirde yolcuya kendini tehlikeye atmasını nasıl buyurabilir? { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } kavli başka şekillerde de tefsir edilmiştir: Şâfiî'den gelen rivayete göre o, meşru lidere (imama) karşı isyan etmeyen ve taşkınlık yapmayan, yolculuğuyla günaha girmemiş kimsedir; [günahkâr olanın] ruhsatı yoktur, dolayısıyla darda kaldığında bunları yemesi caiz değildir. Mâlikîler ise buna şöyle cevap vermişlerdir: Onun yolculuk sebebiyle günahkâr olması, söz konusu edilen şeyleri yemeyi terk ederek kendini helak etmesi gibi daha büyük bir günahla emredilmesini gerektirmez; bu ise çok kuvvetli bir karşı delildir.

وَمِمَّا اخْتَلَفُوا فِي قِيَاسِهِ عَلَى ضَرُورَةِ الْجُوعِ ضَرُورَةُ التَّدَاوِي، فَقِيلَ لَا يُتَدَاوَى بِهَاتِهِ الْمُحَرَّمَاتِ وَلَا بِشَيْءِ مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ كَالْخَمْرِ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالْجُمْهُورِ، وَلَمْ يَزَلِ النَّاسُ يَسْتَشْكِلُونَهُ لِاتِّحَادِ الْعِلَّةِ وَهِيَ حِفْظُ الْحَيَاةِ، وَعِنْدِي أَنَّ وَجْهَهُ أَنَّ تَحَقُّقَ الْعِلَّةِ فِيهِ مُنْتَفٍ إِذْ لَمْ يَبْلُغِ الْعِلْمُ بِخَصَائِصِ الْأَدْوِيَةِ ظَنَّ نَفْعِهَا كُلِّهَا إِلَّا مَا جُرِّبَ مِنْهَا، وَكَمْ مِنْ أَغْلَاطٍ كَانَتْ لِلْمُتَطَبِّبِينَ فِي خَصَائِصِ الدَّوَاءِ، وَنَقَلَ الْفَخْرُ عَنْ بَعْضِهِمْ إِبَاحَةَ تَنَاوُلِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي الْأَدْوِيَةِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ إِذَا وَقَعَ قُوَّةُ ظَنِّ الْأَطِبَّاءِ الثِّقَاتِ بِنَفْعِ الدَّوَاءِ الْمُحَرَّمِ مِنْ مَرَضٍ عَظِيمٍ وَتَعَيُّنِهِ أَوْ غَلَبَ ذَلِكَ فِي التَّجْرِبَةِ فَالْجَوَازُ قِيَاسًا عَلَى أَكْلِ الْمُضْطَرِّ وَإِلَّا فَلَا .

Açlık zaruretine kıyas edilmesinde ihtilaf ettikleri hususlardan biri de tedavi zaruretidir. Bu haram kılınan şeylerle ve şarap gibi Allah'ın haram kıldığı hiçbir şeyle tedavi olunamayacağı söylenmiştir ki Mâlik ve cumhurun görüşü budur. İlletin birliği yani hayatı koruma gayesi sebebiyle insanlar bu meseleyi daima müşkül görmüşlerdir. Bana göre bunun gerekçesi şudur: İlacın özelliklerine dair bilgi, tecrübe edilenler müstesna, tamamının faydasına dair zann-ı gālibe ulaşmadığı için bu meselede illetin gerçekleşmesi ortadan kalkmaktadır. Nitekim tıp heveslilerinin ilacın özellikleri konusunda nice yanılgıları olmuştur. Fahruddîn er-Râzî, bazı âlimlerden haramların ilaç olarak kullanılmasının mubah olduğunu nakletmiştir. Bana göre de eğer güvenilir tabipler haram ilacın ağır bir hastalığa fayda sağlayacağına ve tek çare olduğuna dair kuvvetli bir zanna sahip olurlarsa veya tecrübe ile bu durum galip gelirse, darda kalanın yemesine kıyasla cevaz verilir; aksi halde caiz olmaz.

وَقَرَأَ بو جَعْفَرٍ: فَمَنِ اضْطُرَّ بِكَسْرِ الطَّاءِ، لِأَنَّ أَصْلَهُ اضْطُرِرَ بِرَاءَيْنِ أُولَاهُمَا مَكْسُورَةٌ فَلَمَّا أُرِيدَ إِدْغَامُ الرَّاءِ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ نُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الطَّاءِ بَعْدَ طَرْحِ حَرَكَةِ الطَّاءِ.

Ebû Ca'fer { فَمَنِ اضْطُرَّ } lafzını 'tâ' harfinin kesresiyle [fı-man'ıdturra] okumuştur; çünkü bunun aslı, ilki kesreli iki 'râ' harfiyle udturire (اضْطُرِرَ) şeklindedir. Birinci 'râ' harfi ikinciye idğam edilmek istendiğinde, 'tâ'nın harekesi atıldıktan sonra 'râ'nın harekesi 'tâ'ya nakledilmiştir.

وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَذْيِيلٌ قُصِدَ بِهِ الِامْتِنَانُ، أَيْ إِنَّ اللَّهَ مَوْصُوفٌ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَغْفِرَ لِلْمُضْطَرِّ أَكْلَ الْمَيْتَةِ لِأَنَّهُ رَحِيمٌ بِالنَّاسِ، فَالْمَغْفِرَةُ هُنَا بِمَعْنَى التَّجَاوُزِ

Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu, lütuf ve ihsanı bildirme (imtinân) gayesi taşıyan bir tezyîldir (tamamlayıcı cümle). Yani şüphesiz Allah bu iki sıfatla nitelenmiştir; dolayısıyla O, insanlara çok merhametli olduğu için çaresiz kalanın (muztar) leş yemesini elbette bağışlar. Buradaki mağfiret, [sorumlu tutulabilecek bir şeyden] vazgeçme anlamındadır

عَمَّا تُمْكِنُ الْمُؤَاخَذَةُ عَلَيْهِ لَا بِمَعْنَى تَجَاوُزِ الذَّنْبِ، وَنَحْوُهُ

yoksa günahı bağışlamak anlamında değildir. Bunun benzeri,

قَوْلُهُ ﷺ فِي رُؤْيَا الْقَلِيبِ «وَفِي نَزْعِهِ ضَعْفٌ وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ»

Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kuyu rüyası hakkındaki şu buyruğudur: «Onun çekişinde bir zayıflık vardı, Allah onu bağışlasın.»

. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ رَفْعَ الْإِثْمِ عَنِ الْمُضْطَرِّ حُكْمٌ يُنَاسِبُ مَنِ اتَّصَفَ بالمغفرة وَالرَّحْمَة.

Ayetin manası şudur: Darda kalan kimseden günahın kaldırılması, mağfiret ve merhametle muttasıf olan Zât'a yakışan bir hükümdür.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 174]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya, işte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (174)

عَوْدٌ إِلَى مُحَاجَّةِ أَهْلِ الْكِتَابِ لَاحِقٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى [الْبَقَرَة: ١٥٩] بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ [الْبَقَرَة: ١٧٣] تَحْذِيرًا لِلْمُسْلِمِينَ مِمَّا أَحْدَثَهُ الْيَهُودُ فِي دِينِهِمْ مِنْ تَحْرِيمِ بَعْضِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ وَتَحْلِيلِ بَعْضِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَرَادُوا التَّوْسِيعَ وَالتَّضْيِيقَ تركُوا أَن يقرؤا مِنْ كِتَابِهِمْ مَا غَيَّرُوا الْعَمَلَ بِأَحْكَامِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً [الْأَنْعَام: ٩١] كَمَا فَعَلُوا فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ حُكْمِ رَجْمِ الزَّانِي فِي التَّوْرَاةِ حِينَ دَعَا النَّبِيءُ ﷺ أَحَدَ الْيَهُودِ لِيَقْرَأَ ذَلِكَ الْحُكْمَ مِنَ التَّوْرَاةِ فَوَضَعَ الْيَهُودِيُّ يَدَهُ عَلَى الْكَلَامِ الْوَارِدِ فِي ذَلِكَ كَمَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الْحُدُودِ، وَلِجَرَيَانِهِ عَلَى مُنَاسَبَةِ إِبَاحَةِ مَا أُبِيحَ مِنَ الْمَأْكُولَاتِ جَاءَ قَوْلُهُ هُنَا أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ لِقَصْدِ الْمُشَاكَلَةِ.

Bu ayet, Ehl-i Kitap ile tartışmaya bir dönüştür; { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ } “O size ancak leşi ve kanı haram kıldı” [Bakara: 173] kavli münasebetiyle, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } “İndirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti gizleyenler” [Bakara: 159] kavline raptedilmiştir. Amaç, Yahudilerin Allah'ın kendilerine helal kıldığı bazı şeyleri haram kılmak ve haram kıldığı bazı şeyleri helal kılmak suretiyle dinlerinde sonradan ihdas ettikleri hususlara karşı Müslümanları uyarmaktır. Zira onlar [hükümleri] genişletmek veya daraltmak istediklerinde, Allah Teâlâ'nın: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “Siz onu parça parça kâğıtlar yapıp bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” [En'âm: 91] buyurduğu gibi, hükmüyle amel etmeyi değiştirdikleri kısımları kitaplarından okumayı bırakırlardı. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden birini Tevrat'tan o hükmü okumaya çağırdığında, Buhârî'nin Kitâbü'l-Hudûd'da rivayet ettiği gibi, Yahudinin zina edenin recmedilmesi hükmünü okumayı bırakıp elini bu konudaki metnin üzerine koyduğu gibi yapmışlardı. Yiyeceklerden mubah kılınanların zikredilmesi münasebetine uygun olarak burada da müşakele (lafız uyumu) kastıyla { أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ } “İşte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir” buyruğu getirilmiştir.

وَفِي هَذَا تَهْيِئَةٌ لِلتَّخَلُّصِ إِلَى ابْتِدَاءِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّ هَذَا الْكَلَامَ فِيهِ إِبْطَالٌ لِمَا شَرَعَهُ أَهْلُ الْكِتَابِ فِي دِينِهِمْ فَكَوْنُ التَّخَلُّصِ مُلَوَّنًا بِلَوْنَيِ الْغَرَضِ السَّابِقِ وَالْغَرَضِ اللَّاحِقِ.

Bunda, İslam şeriatlarının başlangıcına bir geçiş (hüsn-i tehallus) hazırlığı vardır; zira bu sözde Ehl-i Kitab'ın kendi dinlerinde ihdas ettikleri şeylerin iptali söz konusudur. Dolayısıyla geçiş sanatı hem önceki hem de sonraki maksadın renkleriyle boyanmıştır.

وَعُدِلَ عَنْ تَعْرِيفِهِمْ بِغَيْرِ الْمَوْصُولِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى سَبَب الْخَبَر وَعِلَّتِهِ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غَافِر: ٦٠] .

Onların ism-i mevsul dışında bir yolla değil de ism-i mevsul ile tanıtılmasına yönelinmiştir; zira sıla cümlesinde, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi, haberin sebebine ve illetine bir ima vardır: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana ibadet etmeyi büyüklüklerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min: 60].

وَالْقَوْلُ فِي الْكِتْمَانِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى [الْبَقَرَة: ١٥٩] وَالْكِتَابُ الْمَذْكُورُ هُنَا هُوَ الْكِتَابُ الْمَعْهُودُ مِنَ السِّيَاقِ وَهُوَ كِتَابُ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ

Gizleme (kitmân) hakkındaki açıklama Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } “İndirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti gizleyenler” [Bakara: 159] kavlinde geçmişti. Burada zikredilen Kitap ise bağlamdan malum olan kitaptır ki o da gizleyenlerin kitabıdır;

، فَيُشْبِهُ أَنْ تَكُونَ (أَلْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَالَّذِينَ يَكْتُمُونَهُ هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى أَيْ يَكْتُمُونَ الْبِشَارَةَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَيَكْتُمُونَ بَعْضَ الْأَحْكَامِ الَّتِي بَدَّلُوهَا.

dolayısıyla başındaki 'el' takısının muzafun ileyhin yerini tuttuğu söylenebilir. Onu gizleyenler ise Yahudiler ve Hristiyanlardır; yani Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ilgili müjdeyi gizlemekte ve değiştirdikleri bazı hükümleri saklamaktadırlar.

وَقَوْلُهُ: وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَة: ٤١] وَهُوَ الْمَالُ الَّذِي يَأْخُذُونَهُ مِنَ النَّاسِ جَزَاءً عَلَى إِفْتَائِهِمْ بِمَا يُلَائِمُ هَوَاهُمْ مُخَالِفًا لِشَرْعِهِمْ أَوْ عَلَى الْحُكْمِ بِذَلِكَ، فَالثَّمَنُ يُطْلَقُ عَلَى الرِّشْوَةِ لِأَنَّهَا ثَمَنٌ يُدْفَعُ عِوَضًا عَنْ جَوْرِ الْحَاكِمِ وَتَحْرِيفِ الْمُفْتِي.

Allah Teâlâ'nın: { وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “ve onu az bir pahaya satanlar” kavlinin tefsiri, { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir pahaya satmayın” [Bakara: 41] kavlinde geçmişti. Bu az paha, şeriatlarına aykırı olarak insanların hevalarına uygun fetva vermeleri veya bu doğrultuda hüküm vermeleri karşılığında insanlardan aldıkları maldır. Semen (paha/ücret) lafzı rüşvet için de kullanılır; zira o, hâkimin haksızlığı ve müftünün tahrifatı karşılığında ödenen bir bedeldir.

وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ جِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِإِشْهَارِهِمْ لِئَلَّا يَخْفَى أَمْرُهُمْ عَلَى النَّاسِ وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَا يُخْبِرُ بِهِ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ اسْتَحَقُّوهُ بِسَبَبِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] ، وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِلسَّبَبِيَّةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِالْمَوْصُولِ، وَفِعْلُ يَأْكُلُونَ مُسْتَعَارٌ لِأَخْذِ الرِّشَا الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالثَّمَنِ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي زَمَانِ الْحَالِ، أَيْ مَا يَأْكُلُونَ وَقْتَ كِتْمَانِهِمْ وَاشْتِرَائِهِمْ إِلَّا النَّارَ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي الْمُضَارِعِ.

{ أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ } “İşte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir” kavlinde, durumları insanlara gizli kalmasın diye onları teşhir etmek ve ism-i işaretten sonra haber verilen şeyi ism-i işaretten önce zikredilen sebep dolayısıyla hak ettiklerine dikkat çekmek amacıyla ism-i işaret getirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Bakara: 5] kavlinde de böyle geçmişti. Bu, ism-i mevsulün delalet ettiği sebepliliğin bir tekitidir. Ye'külûne (يَأْكُلُونَ - yerler) fiili, semen ile ifade edilen rüşveti alma manasında istiare edilmiştir. Zâhir olan, bunun şimdiki zaman için kullanılmış olmasıdır; yani gizlemeleri ve satın almaları anında ancak ateşi yemektedirler; zira muzari fiilde asıl olan şimdiki zamandır.

وَالْأَكْلُ مُسْتَعَارٌ لِلِانْتِفَاعِ مَعَ الْإِخْفَاءِ، لِأَنَّ الْأَكْلَ انْتِفَاعٌ بِالطَّعَامِ وَتَغْيِيبٌ لَهُ فَهُوَ خَفِيٌّ لَا يَظْهَرُ كَحَالِ الرِّشْوَةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِآكِلِ الرِّشْوَةِ عَلَى كِتْمَانِ الْأَحْكَامِ أَكْلُ نَارٍ تَعَيَّنَ أَنَّ فِي الْكَلَامِ مَجَازًا، فَقِيلَ هُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ فِي تَعَلُّقِ الْأَكْلِ بِالنَّارِ وَلَيْسَتْ هِيَ لَهُ وَإِنَّمَا لَهُ سَبَبُهَا أَعْنِي الرِّشْوَةَ، قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: وَهُوَ الَّذِي يُوهِمُهُ ظَاهِرُ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» لَكِنَّهُ صَرَّحَ أَخِيرًا بِغَيْرِهِ، وَقِيلَ هُوَ مَجَازٌ فِي الطَّرَفِ بِأَنْ أَطْلَقَ لَفْظَ النَّارِ عَلَى الرِّشْوَةِ إِطْلَاقًا لِلِاسْمِ عَلَى سَبَبِهِ قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: وَهُوَ الَّذِي صَرَّحَ بِهِ فِي «الْكَشَّافِ» وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِ الْأَعْرَابِيِّ يُوَبِّخُ امْرَأَتَهُ وَكَانَ يَقْلَاهَا:

Yeme lafzı, gizlilikle beraber menfaat temin etme manasında istiare kılınmıştır; zira yemek gıdadan faydalanmak ve onu yok edip gizlemektir; bu yüzden tıpkı rüşvetin hâli gibi gizlidir, görünmez. Hükümleri gizleme karşılığında rüşvet yiyen kimse için fiilen bir ateş yeme söz konusu olmadığından, sözde bir mecazın bulunduğu kesinleşmiştir. Denildi ki: Bu, yeme fiilinin ateşe isnat edilmesinde bir aklî mecazdır; oysa yeme fiili ateşe değil, onun sebebine yani rüşvete aittir. Teftâzânî şöyle demiştir: «el-Keşşâf'ın zâhir ifadesinin vehmettirdiği mana budur; fakat o, sonradan başka bir manayı açıkça ifade etmiştir.» Bir diğer görüşe göre bu, taraf (kelime) düzeyinde bir mecazdır; şöyle ki rüşvete, sebebin isminin müsebbebe verilmesi kabilinden ateş ismi verilmiştir. Teftâzânî şöyle demiştir: «Onun el-Keşşâf'ta sarahaten belirttiği mana budur» ve bunu hanımını azarlayan ve ona buğzeden bir bedevînin şu sözüne benzetmiştir:

أَكَلْتُ دَمًا إِنْ لَمْ أَرُعْكِ بِضَرَّةٍ ... بَعِيدَةِ مَهْوَى الْقُرْطِ طَيِّبَةِ النَّشْرِ

«Küpe yeri omuzlarına uzak (boynu uzun) ve kokusu pek hoş bir kuma getirerek senin aklını başından almazsam, kan yemiş olayım!»

أَرَادَ الْحَلْفَ بِطَرِيقَةِ الدُّعَاءِ عَلَى نَفْسِهِ أَنْ يَأْكُلَ دَمًا أَيْ دِيَةَ دَمٍ فَقَدْ تَضَمَّنَ الدُّعَاءَ عَلَى نَفْسِهِ بِقَتْلِ أَحَدِ أَقَارِبِهِ وَبِذَهَابِ مُرُوءَتِهِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَعَيَّرُونَ بِأَخْذِ الدِّيَةِ عَنِ الْقَتِيلِ وَلَا يَرْضَوْنَ إِلَّا بِالْقَوَدِ.

[Şair], kendi aleyhine kan yani kan diyeti yeme duası yoluyla yemin etmeyi murat etmiştir. Böylece akrabalarından birinin öldürülmesi ve mürüvvetinin yok olması yönünde kendi aleyhine bedduada bulunmuştur; çünkü onlar maktul için diyet almayı bir ayıp sayar, kısastan başkasına asla razı olmazlardı.

وَاخْتَارَ عَبْدُ الْحَكِيمِ أَنَّهُ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ شُبِّهَتِ الْهَيْئَةُ الْحَاصِلَةُ مِنْ أَكْلِهِمُ الرِّشَا بِالْهَيْئَةِ الْمُنْتَزَعَةِ مَنْ أَكْلِهِمُ النَّارَ وَأِطْلِقَ الْمُرَكَّبُ الدَّالُّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ.

Abdülhakîm ise bunun bir temsilî istiare olduğunu tercih etmiştir: Onların rüşvet yemesinden hasıl olan durum, ateş yemelerinden tasavvur edilen duruma benzetilmiş ve benzetilen durumu (müşebbehün bih) ifade eden terkip, benzetilen duruma (müşebbeh) ıtlak edilmiştir.

قُلْتُ: وَلَا يَضُرُّ كَوْنُ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا غَيْرَ مَحْسُوسَةٍ لِأَنَّهَا هَيْئَةٌ مُتَخَيَّلَةٌ كَقَوْلِهِ: (أَعْلَامُ يَاقُوتٍ نُشِرْنَ عَلَى رِمَاحٍ مِنْ زَبَرْجَدِ) فَالْمُرَكَّبُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ

Ben derim ki: Kendisine benzetilen heyetin somut (hissî) olmaması buna zarar vermez; zira o, şairin: (Zümrütten mızraklar üzerine çekilmiş yakut bayraklar) sözünde olduğu gibi tahayyül edilmiş bir heyettir. Dolayısıyla benzetilen heyeti ifade edecek terkip:

أَنْ يُقَالَ: أُولَئِكَ مَا يَأْخُذُونَ إِلَّا أَخْذًا فَظِيعًا مُهْلِكًا فَإِنْ تَنَاوَلَهَا كَتَنَاوُلِ النَّارِ لِلْأَكْلِ فَإِنَّهُ كُلُّهُ هَلَاكٌ مِنْ وَقْتِ تَنَاوُلِهَا بِالْيَدِ إِلَى حُصُولِهَا فِي الْبَطْنِ، وَوَجْهُ كَوْنِ الرِّشْوَةِ مُهْلِكَةً أَنَّ فِيهَا اضْمِحْلَالَ أَمْرِ الْأُمَّةِ وَذَهَابَ حُرْمَةِ الْعُلَمَاءِ وَالدِّينِ فَتَكُونُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

«Onlar ancak korkunç ve helak edici bir alışla almaktadırlar» denilmesidir. Zira onu almak, yemek için ateşi almak gibidir; elle tutulduğu andan karında yerleştiği ana kadar tamamıyla bir helaktir. Rüşvetin helak edici olmasının yönü ise, onda ümmetin düzeninin çöküşü, âlimlerin ve dinin saygınlığının yok oluşu bulunmasıdır. Böylece bu istiare, Allah Teâlâ'nın şu kavli mesabesindedir:

وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها [آل عمرَان: ١٠٣] أَيْ عَلَى وَشْكِ الْهَلَاكِ وَالِاضْمِحْلَالِ.

{ وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da O sizi oradan kurtardı” [Âl-i İmrân: 103], yani helak ve yok oluşun eşiğindeydiniz.

وَالَّذِي يَدْعُو إِلَى الْمَصِيرِ لِلتَّمْثِيلِيَّةِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي بُطُونِهِمْ فَإِنَّ الرِّشْوَةَ لَا تُؤْكَلُ فِي الْبَطْنِ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَكَّبُ كُلُّهُ اسْتِعَارَةً، وَلَوْ جُعِلَتِ الِاسْتِعَارَةُ فِي خُصُوصِ لَفْظِ النَّارِ لَكَانَ قَوْلُهُ: يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ مُسْتَعْمَلًا فِي الْمُرَكَّبِ الْحَقِيقِيِّ، وَهُوَ لَا يَصِحُّ، وَلَوْلَا قَوْلُهُ: فِي بُطُونِهِمْ لَأَمْكَنَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ يَأْكُلُونَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ حَقِيقَةً عرفية فِي غصب الْحَقِّ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Temsilî istiareye yönelmeyi gerektiren şey, Allah Teâlâ'nın { فِي بُطُونِهِمْ } “karınlarına” buyruğudur; çünkü rüşvet karında yenilip sindirilmez. Dolayısıyla terkibin tamamının istiare olması zorunludur. Eğer istiare sadece 'ateş' lafzına hasredilseydi, { يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ } kavli hakiki terkipte kullanılmış olurdu ki bu da sahih değildir. Şayet { فِي بُطُونِهِمْ } kavli olmasaydı, buradaki { يَأْكُلُونَ } lafzının hakkı gasp etme ve benzeri anlamlarda örfî hakikat olarak kullanıldığını söylemek mümkün olurdu.

وَجَوَّزُوا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: يَأْكُلُونَ مُسْتَقْبَلًا، أَيْ مَا سَيَأْكُلُونَ إِلَّا النَّارَ عَلَى أَنَّهُ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، وَهُوَ وَجِيهٌ، وَنُكْتَةُ اسْتِعَارَةِ الْأَكْلِ هُنَا إِلَى اصْطِلَائِهِمْ بِنَارِ جَهَنَّمَ هِيَ مُشَاكَلَةٌ تَقْدِيرِيَّةٌ لِقَوْلِهِ: يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَإِنَّ الْمُرَادَ بِالثَّمَنِ هُنَا الرِّشْوَةُ، وَقَدْ شَاعَ تَسْمِيَةُ أَخْذِ الرَّشْوَةِ أَكْلًا.

Ahiret azabıyla bir tehdit ve vaid olmak üzere { يَأْكُلُونَ } kavlinin gelecek zaman manasında olması da caiz görülmüştür; yani 'ileride ancak ateşi yiyeceklerdir' demektir ve bu da yerinde bir görüştür. Burada cehennem ateşiyle yanmalarına 'yeme' fiilinin istiare edilmesindeki nükte; { يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “onunla az bir pahayı satın alırlar” kavline takdirî bir müşakeledir. Çünkü buradaki semenden maksat rüşvettir ve rüşvet almayı 'yeme' olarak adlandırmak yaygın bir kullanımdır.

وَقَوْلُهُ: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ نَفْيٌ لِلْكَلَامِ وَالْمُرَادُ بِهِ لَازِمُ مَعْنَاهُ وَهُوَ الْكِنَايَةُ عَنِ الْغَضَبِ، فَالْمُرَادُ نَفْيُ كَلَامِ التَّكْرِيمِ، فَلَا يُنَافِي قَوْله تَعَالَى: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْحجر: ٩٣] .

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “ve Allah onlarla konuşmayacaktır” kavli, kelâmın nefyedilmesidir. Bundan maksat onun lazımî manasıdır ki o da gadap ve öfkeden kinayedir. Dolayısıyla maksat ikram ve taltif konuşmasının nefyedilmesidir; bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu kavliyle çelişmez: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki, yaptıklarının hepsinden onları mutlaka sorguya çekeceğiz” [Hicr: 92-93].

وَقَوْلُهُ: وَلا يُزَكِّيهِمْ أَيْ لَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَجْمَعِ، وَذَلِكَ إِشْعَارٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى الْعَذَابِ لِأَنَّهُ إِذَا نُفِيَتِ التَّزْكِيَةُ أَعْقَبَهَا الذَّمُّ وَالتَّوْبِيخُ، فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ ذَمِّهِمْ فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ إِذْ لَيْسَ يَوْمئِذٍ سكُوت.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُزَكِّيهِمْ } “ve onları temize çıkarmayacaktır” kavli; yani o mahşer yerinde onları övmeyecektir demektir. Bu, onların azaba sürükleneceğini kendilerine hissettirmektir; zira tezkiye nefyedildiğinde, onun peşinden kınama ve azarlama gelir. Dolayısıyla o büyük toplulukta onları kınamaktan kinayedir; çünkü o gün sessiz ve kayıtsız kalınacak bir gün değildir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 175]

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış olanlardır. Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” (175)

إِنْ جَعَلْتَ أُولئِكَ مُبْتَدَأً ثَانِيًا لِجُمْلَةٍ هِيَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ وَهُوَ اسْمُ إِنَّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٧٤] فَالْقَوْلُ فِيهِ

Şayet { أُولئِكَ } lafzını, { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } [Bakara: 174] kavlindeki birinci mübtedanın —ki o "inne"nin ismidir— ikinci haberi olan bir cümlenin ikinci mübtedası kılarsan, bu durumdaki söz,

كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ وَهُوَ أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ [الْبَقَرَة: ١٧٤] وَنُكْتَةُ تَكْرِيرِهِ أَنَّهُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ جَدِيرٌ بِأَحْكَامٍ أُخْرَى

onun benzeri olan: { أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ } [Bakara: 174] kavlindeki söz gibidir. Bunun tekrarlanmasındaki nükte; işaret edilen kimselerin başka hükümlere de layık olduğuna dikkat çekmektir,

غَيْرِ الْحُكْمِ السَّابِقِ وَأَنَّ تِلْكَ الْأَحْكَامَ لِأَهَمِّيَّتِهَا يَنْبَغِي أَلَّا تُجْعَلَ مَعْطُوفَةً تَابِعَةً لِلْحُكْمِ الْأَوَّلِ بَلْ تُفْرَدُ بِالْحُكْمِيَّةِ.

önceki hükümden ayrı [hükümlere müstahak olduklarına] ve bu hükümlerin öneminden ötürü ilk hükme atfedilip tâbi kılınmaması, bilakis başlı başına bağımsız hükümler olarak zikredilmesi gerektiğine [işaret etmek içindir].

وَإِنْ جَعَلْتَهُ مُبْتَدَأً مُسْتَقِلًّا مَعَ جُمْلَتِهِ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ سَبَبِ انْغِمَاسِهِمْ فِي عَذَابِ النَّارِ لِأَنَّهُ وَعِيدٌ عَظِيمٌ جِدًّا يَسْتَوْجِبُ أَنْ يَسْأَلَ عَنْهُ السَّائِلُ فَيُبَيَّنُ بِأَنَّهُمْ أَخَذُوا الضَّلَالَ وَنَبَذُوا الْهُدَى وَاخْتَارُوا الْعَذَابَ وَنَبَذُوا الْمَغْفِرَةَ، وَمَجِيءُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ حِينَئِذٍ اسْمَ إِشَارَةٍ لِتَفْظِيعِ حَالِهِمْ لِأَنَّهُ يُشِيرُ لَهُمْ بِوَصْفِهِمُ السَّابِقِ وَهُوَ كِتْمَانُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ.

Eğer onu cümlesiyle beraber müstakil bir mübteda kılarsan, bu cümle cehennem azabına dalmalarının sebebini açıklamak üzere bir isti'nâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç) olur. Çünkü bu, soruyu soranın mutlaka sebebini soracağı pek büyük bir tehdittir; nitekim onların sapıklığı alıp hidayeti terk ettikleri, azabı seçip bağışlanmayı bir kenara attıkları açıklanmıştır. Bu durumda müsnedün ileyhin (öznenin) işaret ismi olarak gelmesi, hallerinin vehametini vurgulamak içindir; zira Allah'ın indirdiği Kitab'ı gizleme şeklindeki önceki vasıflarıyla onlara işaret etmektedir.

وَمَعْنَى اشْتِرَاءِ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى فِي كِتْمَانِ الْكِتَابِ أَنَّ كُلَّ آيَةٍ أَخْفَوْهَا أَوْ أَفْسَدُوهَا بِالتَّأْوِيلِ فَقَدِ ارْتَفَعَ مَدْلُولُهَا الْمَقْصُودُ مِنْهَا وَإِذَا ارْتَفَعَ مَدْلُولُهَا نُسِيَ الْعَمَلُ بِهَا فَأَقْدَمَ النَّاسُ عَلَى مَا حَذَّرْتَهُمْ مِنْهُ، فَفِي كِتْمَانِهِمْ حَقٌّ رُفِعَ وَبَاطِلٌ وُضِعَ.

Kitab'ın gizlenmesinde sapıklığın hidayet karşılığında satın alınmasının anlamı şudur: Gizledikleri yahut tevil yoluyla tahrif ettikleri her ayetin kendisinden kastedilen medlûlü (anlamı) ortadan kalkmış, medlûlü ortadan kalkınca da onunla amel edilmesi unutulmuş ve insanlar onların sakındırdığı şeylere cüret etmiştir. Dolayısıyla onların gizlemelerinde kaldırılmış bir hak ve onun yerine konulmuş bir batıl vardır.

وَمَعْنَى اشْتِرَاءِ الْعَذَابِ بِالْمَغْفِرَةِ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ الْكِتْمَانَ عَنْ عَمْدٍ وَعِلْمٍ بِسُوءِ عَاقِبَتِهِ، فَهُمْ قَدْ رَضُوا بِالْعَذَابِ وَإِضَاعَةِ الْمَغْفِرَةِ فَكَأَنَّهُمُ اسْتَبْدَلُوا بِالْمَغْفِرَةِ الْعَذَابَ. وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى اشْتَرَوُا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَة: ٤١] .

Bağışlanmaya karşılık azabı satın almalarının manası ise, bu gizleme işini kasten ve sonucunun kötülüğünü bilerek yapmış olmalarıdır. Onlar azaba razı olup bağışlanmayı zayi etmişlerdir; sanki bağışlanmayı azapla değiştirmiş gibidirler. { اشْتَرَوُا } kelimesinin manasına dair açıklama, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } [Bakara: 41] kavlinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ تَعْجِيبٌ مِنْ شِدَّةِ صَبْرِهِمْ عَلَى عَذَابِ النَّارِ، وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ التَّعْجِيبِ أَنْ يَكُونَ نَاشِئًا عَنْ مُشَاهَدَةِ صَبْرِهِمْ عَلَى الْعَذَابِ وَهَذَا الصَّبْرُ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي وَقْتِ نُزُولِ هَاتِهِ الْآيَةِ بَنَى التَّعْجِيبَ عَلَى تَنْزِيلِ غَيْرِ الْوَاقِعِ مَنْزِلَةَ الْوَاقِعِ لِشِدَّةِ اسْتِحْضَارِ السَّامِعِ إِيَّاهُ بِمَا وُصِفَ بِهِ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَاضِيَةِ، وَهَذَا مِنْ طُرُقِ جَعْلِ الْمُحَقَّقِ الْحُصُولِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِمَنْزِلَةِ الْحَاصِلِ، وَمِنْهُ التَّعْبِيرُ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي وَتَنْزِيلُ المتخيل منزلَة الْمشَاهد كَقَوْلِ زُهَيْرٍ:

Allah Teâlâ'nın: { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavli, onların cehennem azabına karşı sabırlarının şiddetine şaşırmayı ifade eden bir taaccüptür. Taaccübün kuralı, onların azaba sabretmelerinin bizzat müşahede edilmesinden kaynaklanmasıdır; bu sabır ise bu ayetin inişi vaktinde henüz vuku bulmadığından, dinleyicinin geçmiş niteliklerle vasfedilen bu durumu zihninde son derece canlı tutması sebebiyle taaccüp, vuku bulmamış olanı vuku bulmuş makamına indirmek üzerine kurulmuştur. Bu, gelecekte gerçekleşmesi kesin olan şeyi gerçekleşmiş hükmünde saymanın yollarındandır; nitekim geleceğin geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmesi ve hayal edilenin gözle görülür kılınması da bu kabildendir. Züheyr'in şu sözü gibi:

تَبَصَّرْ خَلِيلِي هَلْ تَرَى مَنْ ظَعَائِنٍ ... تَحَمَّلْنَ بِالْعَلْيَاءِ مِنْ فَوْقِ جُرْثُمِ

"Bak dostum, Cürsüm'ün üzerinden yüksek yerlere doğru göçüp giden kadınların bindiği develeri görüyor musun?"

بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّهُ وَقَفَ بِالدَّارِ بَعْدَ عِشْرِينَ حَجَّةً، وَقَوْلِ مَالِكِ بْنِ الرَّيْبِ:

O bu sözü, yurtta yirmi hac (yıl) geçtikten sonra durduğunu belirttikten sonra söylemiştir. Mâlik b. er-Reyb'in şu sözü de [buna örnektir]:

دَعَانِي الْهَوَى مِنْ أَهْلِ وُدِّي وَجِيرَتِي ... بِذِي الطَّيِّسَيْنِ فَالْتَفَتُّ وَرَائِيَا

"Sevgi duyduğum yakınlarım ve komşularımın sevdası beni Zü't-Tayseyn'de çağırdı da dönüp arkama baktım."

وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ، لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ [التكاثر: ٥- ٦] عَلَى جَعْلِ لَتَرَوُنَّ جَوَاب لَوْ.

Allah Teâlâ'nın şu kavli de { لَتَرَوُنَّ } lafzının "lev"in cevabı kılınması esasına göre buna yakındır: { كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ } “Hayır, eğer kesin bir bilgiyle bilseydiniz, andolsun o cehennemi mutlaka görürdünüz.” [Tekâsür: 5-6].

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 176]

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)

{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Bu böyledir; çünkü Allah, Kitab'ı hak olarak indirmiştir. Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir ayrılık içindedirler.” (176)

جِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِرَبْطِ الْكَلَامِ اللَّاحِقِ بِالسَّابِقِ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي أَمْثَالِهِ إِذَا طَالَ الْفَصْلُ بَيْنَ الشَّيْءِ وَمَا ارْتَبَطَ بِهِ مِنْ حُكْمٍ أَوْ عِلَّةٍ أَوْ نَحْوِهِمَا كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

Bir şey ile ona bağlı olan hüküm yahut illet ve benzerleri arasındaki mesafe uzadığında, Arapların bu gibi durumlardaki üslubu üzere sonraki sözü önceki söze bağlamak için işaret ismi getirilmiştir; en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:

وَذَلِكَ مِنْ تِلْقَاءِ مِثْلِكَ رَائِعُ

"Ve senin gibi birinden gelen o [haber], dehşet vericidir."

بَعْدَ قَوْلِهِ:

Şu sözünden sonra [bunu demiştir]:

أَتَانِي أَبَيْتَ اللَّعْنَ أَنَّكَ لُمْتَنِي

"—Ömrün uzun olsun, lanetten uzak kal— beni kınadığın haberi bana ulaştı."

وَالْكَلَامُ السَّابِقُ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ قَوْلُهُ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ [الْبَقَرَة: ١٧٥] وَالْمَعْنَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ عَلَى كِتْمَانِهِمْ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَكِتْمَانُهُمْ شَيْئًا مِنَ الْكِتَابِ كِتْمَانٌ لِلْحَقِّ وَذَلِكَ فَسَادٌ وَتَغْيِيرٌ لِمُرَادِ اللَّهِ لِأَنَّ مَا يُكْتَمُ مِنَ الْحَقِّ يَخْلُفُهُ الْبَاطِلُ كَمَا بَيَّنَاهُ آنِفًا فَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ لِكِتْمَانِهِ، لِأَنَّهُ مُخَالِفُ مُرَادِ اللَّهِ مِنْ تَنْزِيلِهِ، وَعَلَيْهِ فَالْكِتَابُ فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ هُوَ عَيْنُ الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٧٤] وَهُوَ كِتَابُهُمُ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ لِيَكُونَ الْمَوْضُوعُ فِي الْعِلَّةِ وَالْحُكْمِ الْمُعَلَّلِ وَاحِدًا، وَعَلَيْهِ فَالْجُمْلَةُ فُصِّلَتْ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا لِجَرَيَانِهَا مِنْهَا مَجْرَى الْعِلَّةِ.

Daha açık olan görüşe göre önceki söz, O'nun: { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } [Bakara: 175] kavlidir. Manası şudur: Onlar, Allah'ın Kitab'ı hak ile indirmiş olması sebebiyle gizlemelerinden ötürü azabı hak etmişlerdir. Çünkü onların Kitap'tan bir şeyi gizlemeleri hakkı gizlemektir; bu ise bir fesattır ve Allah'ın muradını değiştirmektir. Zira az önce açıkladığımız gibi haktan gizlenen şeyin yerini batıl alır. Dolayısıyla onu indirmesindeki Allah'ın muradına muhalif olduğu için onu gizlemelerinden ötürü azap üzerlerine hak olmuştur. Buna göre: { بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ } kavlindeki Kitap, { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } [Bakara: 174] kavlinde zikredilen Kitab'ın aynısıdır; o da illette ve illetlendirilen hükümde konunun bir olması için onların kitapları olan Tevrat ve İncil'dir. Buna göre cümle, bir illet konumunda cereyan ettiği için kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir).

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ السَّابِقُ هُوَ الْكِتْمَانَ الْمَأْخُوذَ من يَكْتُمُونَ [الْبَقَرَة:

Geçmişte işaret edilen hususun, { يَكْتُمُونَ } [Bakara:

١٧٤] ، أَيْ إِنَّمَا كَتَمُوا مَا كَتَمُوا بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَعَلِمُوا أَنَّهُ عَلَى النَّعْتِ الَّذِي بِشَّرَ اللَّهُ بِهِ عَلَى لِسَانِ التَّوْرَاةِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَتَمُوا دَلَائِل صدق النَّبِي حَسَدًا وَعِنَادًا لِأَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ، فَالْكِتَابُ هُنَا غَيْرُ الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٧٤] .

174] fiilinden anlaşılan "gizleme" olması da caizdir. Yani onlar ancak, Allah Kitab'ı hak olarak indirdiği ve onun Tevrat'ın diliyle Allah'ın müjdelediği vasıfta olduğunu bildikleri için gizlediklerini gizlediler. Mana şudur: Allah, Kur'an'ı Muhammed'e indirdiği için onlar haset ve inatlarından dolayı Peygamber'in doğruluğunun delillerini gizlediler. Dolayısıyla buradaki Kitap, { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } [Bakara: 174] kavlindeki Kitap'tan başkasıdır.

وَالْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِاسْتِغْرَابِ تَعَمُّدِهِمْ كِتْمَانَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَإِنَّ هَذَا الصُّنْعَ الشَّنِيعَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ سَبَبٍ عَظِيمٍ، فَبُيِّنَ بُقُولِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ.

Bu veche göre cümle, onların Allah'ın indirdiği Kitab'ı kasten gizlemelerini hayretle karşılamak üzere bir isti'nâf-ı beyânîdir; çünkü bu çirkin fiil ancak pek büyük bir sebepten kaynaklanabilir. İşte bu durum, Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } kavliyle açıklanmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ تَذْيِيلٌ وَلَكِنَّهُ عَطَفَ بِالْوَاوِ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ تَكْمِلَةَ وَصْفِ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَوَعِيدَهُمْ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ اخْتَلَفُوا

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } kavli bir fezlekedir (tezyîldir); fakat sapıklığı hidayet karşılığında satın alanların vasfının ve tehdidinin tamamlanmasını içerdiği için vâv ile atfedilmiştir. İhtilafa düşenlerden maksat,

عَيْنُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَكْتُمُونَ [الْبَقَرَة: ١٧٤] ، والَّذِينَ اشْتَرَوُا [الْبَقَرَة: ١٧٥] ، فَالْمَوْصُولَاتُ كُلُّهَا عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ.

{ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } [Bakara: 174] ve { الَّذِينَ اشْتَرَوُا } [Bakara: 175] kavillerinden kastedilenlerin aynısıdır. Dolayısıyla sıla cümleleri (mevsuller) bütünüyle tek bir düzen üzeredir.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ الْمَجْرُورِ بِفِي يُحْتَمَلُ أَنَّهُ الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ: نَزَّلَ الْكِتابَ فَهُوَ الْقُرْآنُ فَيَكُونُ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِيُنَاسِبَ اسْتِقْلَالَ جُمْلَةِ التَّذْيِيلِ بِذَاتِهَا وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِاخْتَلَفُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا مَعَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَوِ اخْتَلَفُوا فِيمَا يَصِفُونَ بِهِ الْقُرْآنَ مِنْ تَكْذِيبٍ بِهِ كُلِّهِ أَوْ تَكْذِيبِ مَا لَا يُوَافِقُ هَوَاهُمْ وَتَصْدِيقِ مَا يُؤَيِّدُ كُتُبَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكِتَابِ الْمَجْرُورِ بِفِي هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَنْصُوبِ فِي قَوْلِهِ:

Fî harf-i cerri ile mecrur olan Kitap'tan maksadın, { نَزَّلَ الْكِتابَ } kavlindeki Kitap olması muhtemeldir ki o da Kur'an'dır. Böylece tezyîl cümlesinin kendi başına bağımsızlığına uygun düşmesi için zamir makamında açık isim kullanılmış (izhâr fî makâmi'l-idmâr) olur. Bu veche göre "ihtilafa düştüler" ifadesinden maksat, içlerinden iman edenlerle ihtilafa düşmüş olmaları yahut Kur'an'ı vasfettikleri hususlarda —onun tamamını yalanlamak veya hevalarına uymayanı yalanlayıp kendi kitaplarını destekleyeni doğrulamak şeklinde— ayrılığa düşmeleridir. Fî ile mecrur olan Kitap'tan maksadın,

مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ [الْبَقَرَة: ١٧٤] يَعْنِي التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ أَيِ اخْتَلَفُوا فِي الَّذِي يقرّونه وَالَّذِي يُغَيِّرُونَهُ وَفِي الْإِيمَانِ بِالْإِنْجِيلِ وَالْإِيمَانِ بِالتَّوْرَاةِ، وَمِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ مَا يَشْمَلُ الْمُشْرِكِينَ وَأَنْ يَكُونَ الِاخْتِلَافُ هُوَ اخْتِلَافَ مَعَاذِيرِهِمْ عَنِ الْقُرْآنِ إِذْ قَالُوا: سِحْرٌ أَوْ شِعْرٌ أَوْ كِهَانَةٌ أَوْ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. لَكِنَّهُ خُرُوجٌ عَنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، وَمِنَ الْمُحْتَمَلِ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْجِنْسَ أَيِ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي كُتُبِ اللَّهِ فَآمَنُوا بِبَعْضِهَا وَكَفَرُوا بِالْقُرْآنِ.

{ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } [Bakara: 174] kavlindeki mansub olan Kitap olması da muhtemeldir; yani Tevrat ve İncil'dir. Yani onayladıkları ve değiştirdikleri şeyler hakkında, İncil'e iman ve Tevrat'a iman hususunda ihtilafa düştüler. Kitap hakkında ihtilafa düşenlerden maksadın müşrikleri de içine alan bir mana olması ve ihtilafın da Kur'an hakkında: "Sihirdir, şiirdir, kehanettir yahut evvelkilerin masallarıdır" dedikleri mazeretlerindeki ayrılık olması da muhtemeldir. Ancak bu, Ehl-i Kitap ile ilgili sözün bağlamından çıkmak olur. Kitap'tan maksadın cins olması da muhtemeldir; yani Allah'ın kitapları hakkında ihtilafa düşüp bir kısmına inanıp Kur'an'ı inkâr edenlerdir.

وَفَائِدَةُ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: الْكِتابَ أَنْ يَكُونَ التَّذْيِيلُ مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ لِجَرَيَانِهِ مَجْرَى الْمَثَلِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ وُجُوهٌ كَثِيرَةٌ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ

{ الْكِتابَ } kavlinde zamir makamında açık ismin gelmesinin faydası, darb-ı mesel gibi cereyan etmesi sebebiyle tezyîlin (fezlekenin) kendi başına müstakil olmasıdır. Müfessirlerin: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ } kavli hakkında pek çok görüşü vardır

مُتَفَاوِتَةُ الْبُعْدِ.

ve bu görüşler [isabetten] uzaklık derecesi bakımından farklı farklıdır.

وَوَصْفُ الشِّقَاقِ بِالْبَعِيدِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ أَيْ بِعِيدٌ صَاحِبُهُ عَنِ الْوِفَاقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ [هود: ١١٨] .

Şikakın (ayrılığın) "uzak" (baîd) olarak nitelendirilmesi aklî mecazdır; yani sahibinin uzlaşmadan uzak olması demektir; Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ } “Onlar ihtilaf etmeye devam edeceklerdir” [Hûd: 118] kavlinde olduğu gibi.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 177]

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve köleleri azat etmeye veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında ahitlerini yerine getiren, sıkıntı, hastalık ve savaşın şiddetlendiği anda sabredenlerin [tavrıdır]. İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de ancak onlardır.”

(١٧٧)

“İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve köleleri azat etmeye veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında ahitlerini yerine getiren, sıkıntı, hastalık ve savaşın şiddetlendiği anda sabredenlerin [tavrıdır]. İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de ancak onlardır.” (177)

قَدَّمَنَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ١٥٣] أَنَّ قَوْلَهُ: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [Bakara: 153] kavlinin tefsirinde, { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } kavlinin, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle bağlantılı olduğunu belirtmiştik:

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [الْبَقَرَة: ١٤٢] ، وَأَنَّهُ

{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: ‘Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?’ diyecekler” [Bakara: 142] kavliyle [bağlantılı olduğunu] ve bunun,

خِتَامٌ لِلْمُحَاجَّةِ فِي شَأْنِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ، وَأَنَّ مَا بَيْنَ هَذَا وَذَلِكَ كُلُّهُ اعْتِرَاضٌ أُطْنِبَ فِيهِ وَأُطِيلَ لِأَخْذِ مَعَانِيهِ بَعْضِهَا بِحُجَزِ بَعْضٍ.

kıblenin değiştirilmesi konusundaki münakaşanın bir hatimesi (kapanışı) olduğunu ve bu iki yer arasındaki her şeyin, manaların birbiriyle sımsıkı kenetlenmesi sebebiyle uzatılıp genişletilmiş bir itiraz (ara cümle) olduğunu [açıklamıştık].

فَهَذَا إِقْبَالٌ عَلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ بِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ أَحْوَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ وَحَسَدِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ مُرَادٌ مِنْهُ تَلْقِينُ الْمُسْلِمِينَ الْحُجَّةَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ فِي تَهْوِيلِهِمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِبْطَالَ الْقِبْلَةِ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَ إِلَيْهَا فَفِي ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِأَهْلِ الْكِتَابِ. فَأَهْلُ الْكِتَابِ رَأَوْا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْبِرِّ بِاسْتِقْبَالِهِمْ قِبْلَتَهُمْ فَلَمَّا تَحَوَّلُوا عَنْهَا لَمَزُوهُمْ بِأَنَّهُمْ أَضَاعُوا أَمْرًا مِنْ أُمُورِ الْبِرِّ، يَقُولُ عَدِّ عَنْ هَذَا وَأَعْرِضُوا عَنْ تَهْوِيلِ الْوَاهِنِينَ وَهَبُوا أَنَّ قِبْلَةَ الصَّلَاةِ تَغَيَّرَتْ أَوْ كَانَتِ الصَّلَاةُ بِلَا قِبْلَةٍ أَصْلًا فَهَلْ ذَلِكَ أَمْرٌ لَهُ أَثَرٌ فِي تَزْكِيَةِ النُّفُوسِ وَاتِّصَافِهَا بِالْبِرِّ، فَذِكْرُ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ اقْتِصَارٌ عَلَى أَشْهَرِ الْجِهَاتِ أَوْ هُوَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى قِبْلَةِ الْيَهُودِ وَقِبْلَةِ النَّصَارَى لِإِبْطَالِ تَهْوِيلِ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حِينَ اسْتَقْبَلُوا الْكَعْبَةَ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهُ لِكُلِّ مَنْ يَسْمَعُ الْخِطَابَ.

Bu, Ehl-i Kitab'ın durumlarının ve İslam'a tabi olmaları sebebiyle müminlere duydukları hasedin zikredilmesi münasebetiyle müminlere yönelik bir hitaptır. Bundan maksat, daha önce yöneldikleri kıblenin feshini Müslümanların gözünde büyüterek yaygara koparmaları hususunda Müslümanlara Ehl-i Kitab'a karşı delil öğretmektir; dolayısıyla bunda Ehl-i Kitap'a bir tariz (taşlama) vardır. Zira Ehl-i Kitap, Müslümanların kendi kıblelerine yönelmekle bir nevi iyilik üzere olduklarını görmüş, oradan dönünce de iyilikten bir hususu zayi ettikleri iddiasıyla onları ayıplamışlardı. [Ayet] der ki: Bundan vazgeçin ve zayıfların yaygaralarına aldırmayın! Farz edin ki namazın kıblesi değişti yahut namaz aslında hiçbir kıble olmadan kılındı; bunun nefislerin arınmasında ve iyilikle vasıflanmasında bir tesiri var mıdır? Doğu ve batının zikredilmesi, yönlerin en meşhurlarıyla yetinmektir; yahut Müslümanlar Kâbe'ye yöneldiklerinde bu iki fırkanın yaygaralarını boşa çıkarmak için Yahudilerin ve Hristiyanların kıblesine bir işarettir. Bazıları da bu hitabı işiten herkes için kılmıştır.

وَالْبِرُّ سِعَةُ الْإِحْسَانِ وَشِدَّةُ الْمَرْضَاةِ وَالْخَيْرُ الْكَامِلُ الشَّامِلُ وَلِذَلِكَ تُوصَفُ بِهِ الْأَفْعَالُ الْقَوِيَّةُ الْإِحْسَانِ فَيُقَالُ: بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَبِرُّ الْحَجَّ وَقَالَ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [آل عمرَان: ٩٢] ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا بِرُّ الْعَبْدِ رَبَّهُ بِحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ فِي تَلَقِّي شَرَائِعِهِ وَأَوَامِرِهِ.

Birr (iyilik); ihsanın genişliği, rızanın şiddeti ve kâmil, kapsamlı hayırdır. Bu yüzden güçlü ihsan fiilleri onunla vasfedilir ve "ana-babaya birr (iyilik)", "haccın birri (kabul olunması)" denir. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birre (asıl iyiliğe) asla erişemezsiniz” [Âl-i İmrân: 92]. Buradaki maksat ise, kulun şeriat ve emirlerini kabul etme hususundaki güzel muamelesiyle Rabbine karşı iyilik üzere olmasıdır.

وَنَفْيُ الْبِرِّ عَنِ اسْتِقْبَالِ الْجِهَاتِ مَعَ أَنَّ مِنْهَا مَا هُوَ مَشْرُوعٌ كَاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ: إِمَّا لِأَنَّهُ مِنَ الْوَسَائِلِ لَا مِنَ الْمَقَاصِدِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الِاشْتِغَالُ بِهِ قُصَارَى هِمَّةِ الْمُؤْمِنِينَ وَلِذَلِكَ أَسْقَطَهُ اللَّهُ عَنِ النَّاسِ فِي حَالِ الْعَجْزِ وَالنِّسْيَانِ وَصَلَوَاتِ النَّوَافِلِ عَلَى الدَّابَّةِ فِي السَّفَرِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ إِلَخْ فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ أَهَمِّ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ وَفِيهِ جِمَاعُ صَلَاحِ النَّفْسِ وَالْجَمَاعَةِ، وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ [التَّوْبَة: ١٩] الْآيَاتِ فَيَكُونُ النَّفْيُ عَلَى مَعْنَى نَفْيِ الْكَمَالِ، وَإِمَّا لِأَنَّ الْمَنْفِيَّ عَنْهُ الْبِرَّ هُوَ اسْتِقْبَالُ قِبْلَتَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَقَدْ تَقَدَّمَ لَنَا أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِقْبَالَ غَيْرُ مَشْرُوعٍ فِي أَصْلِ دِينِهِمْ وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ اسْتَحْسَنَهُ أَنْبِيَاؤُهُمْ وَرُهْبَانُهُمْ وَلِذَلِكَ نُفِيَ الْبَرُّ عَنْ تَوْلِيَةِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ تَنْبِيهًا عَلَى ذَلِكَ.

İçlerinden Kâbe'ye yönelmek gibi meşru olanlar bulunmasına rağmen cihetlere yönelmekten birrin nefyedilmesi: Ya bunun maksatlardan değil vesilelerden olması ve dolayısıyla onunla meşguliyetin müminlerin himmetinin son gayesi olmaması gerektiği içindir —nitekim Allah Teâlâ acziyet, unutma hallerinde ve yolculukta binek üzerindeki nafile namazlarda bunu insanlardan düşürmüştür; bu sebeple 'Lâkin birr, iman edenin [tavrıdır]...' buyurmuştur; zira bunların tamamı şeriatın en mühim maksatlarındandır ve onda ferdin ve toplumun ıslahının bütünü vardır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ } [Tevbe: 19] ayetleridir; bu durumda nefy kemalin nefyedilmesi anlamında olur— ya da kendisinden birr nefyedilen şeyin Yahudi ve Hristiyanların iki kıblesine yönelmek olmasındandır. Zira daha önce geçtiği üzere o yöneliş kendi dinlerinin aslında meşru olmayıp peygamberlerinin ve rahiplerinin güzel gördüğü bir şeydir; işte buna dikkat çekmek üzere doğu ve batıya yönelmekten birr nefyedilmiştir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَيْسَ الْبِرَّ بِرَفْعِ الْبِرَّ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ لَيْسَ وَالْخَبَرُ هُوَ أَنْ تُوَلُّوا وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ

Cumhur, { لَيْسَ الْبِرُّ } ibaresini, "leysa"nın ismi olması ve haberinin de { أَنْ تُوَلُّوا } olması esasıyla "el-birru"nun ref'iyle okumuştur. Hamza ile

وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِنَصْبِ الْبِرَّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ تُوَلُّوا اسْمُ لَيْسَ مُؤَخَّرٌ، وَيَكْثُرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ تَقْدِيمُ الْخَبَرِ عَلَى الِاسْمِ فِي بَابِ كَانَ وَأَخَوَاتِهَا إِذَا كَانَ أَحَدُ مَعْمُولَيْ هَذَا الْبَابِ مُرَكَّبًا مِنْ أَنْ الْمَصْدَرِيَّةِ وَفِعْلِهَا كَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِالْخِيَارِ فِي

Âsım'dan rivayetle Hafs ise, { أَنْ تُوَلُّوا } kavlinin leysa'nın muahhar (sonraya bırakılmış) ismi olması esasıyla "el-birra"nın nasbıyla okumuştur. Arap kelamında 'kâne ve kardeşleri' babında, bu babın iki mamulünden biri mastar harfi olan "en" ile fiilinden mürekkep olduğunda,

الْمَعْمُولِ الْآخَرِ بَيْنَ أَنْ يَرْفَعَهُ وَأَنْ يَنْصِبَهُ وَشَأْنُ اسْمِ لَيْسَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْجَدِيرَ بِكَوْنِهِ مُبْتَدَأً بِهِ، فَوَجْهُ قِرَاءَةِ رَفْعِ الْبِرَّ أَنَّ الْبِرَّ أَمْرٌ مَشْهُورٌ مَعْرُوفٌ لِأَهْلِ الْأَدْيَانِ مَرْغُوبٌ لِلْجَمِيعِ فَإِذَا جُعِلَ مُبْتَدَأً فِي حَالَةِ النَّفْيِ أَصْغَتِ الْأَسْمَاعُ إِلَى الْخَبَرِ، وَأَمَّا تَوْجِيهُ قِرَاءَةِ النَّصْبِ فَلِأَنَّ أَمْرَ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ هُوَ الشُّغْلُ الشَّاغِلُ لَهُمْ فَإِذَا ذُكِرَ خَبَرُهُ قَبْلَهُ تَرَقَّبَ السَّامِعُ الْمُبْتَدَأَ فَإِذَا سَمِعَهُ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِهِ.

diğer mamulü ref' etmek ile nasb etmek arasında mütekellim serbesttir. Leysa'nın isminin şânı ise, söze kendisiyle başlanmaya en layık olan şey olmasıdır. "El-birr" kelimesinin ref' ile okunmasının gerekçesi; birrin din mensupları nezdinde meşhur, bilinen ve herkes tarafından arzulanan bir şey olmasıdır; nefy halinde mübteda kılındığında kulaklar habere kulak kesilir. Nasb kıraatinin gerekçesine gelince; kıbleye yönelme meselesi onları en çok meşgul eden konu olduğu içindir; dolayısıyla haberi kendisinden önce zikredilince dinleyici mübtedayı bekler, onu işittiğinde de zihninde iyice yerleşir.

وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ إِخْبَارٌ عَنِ الْمَصْدَرِ بِاسْمِ الذَّاتِ لِلْمُبَالَغَةِ كَعَكْسِهِ فِي قَوْلِهَا: «فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارُ» وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً [الْملك: ٣٠] وَقَوْلُ النَّابِغَةِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ } kavli, mübalağa amacıyla mastardan zat ismiyle haber vermektir; kadının: "O ancak ileri ve geri gitmektir" sözündeki aksine kullanım gibi. Bu durum kelamda pek çoktur; Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً } “suyunuz çekiliverse” [Mülk: 30] kavli ve en-Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir: