Binûn

2- Bakara Suresi — 52. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ خِفْتُ مَا تَزِيدَ مَخَافَتِي ... عَلَى وَعِلٍ فِي ذِي الْمَطَارَةِ عَاقِلِ

"Korkumun, Zü'l-Matâra'da [dağa] sığınmış bir dağ keçisinin [korkusundan] fazla olmasından endişe ettim."

أَيْ وَعِلٍ هُوَ مَخَافَةُ أَيِّ خَائِفٍ، وَمَنْ قَدَّرَ فِي مِثْلِهِ مُضَافًا أَيْ بِرُّ مَنْ آمَنَ أَوْ وَلَكِنْ ذُو الْبِرِّ فَإِنَّمَا عُنِيَ بَيَانُ الْمَعْنَى لَا أَنَّ هُنَالِكَ مِقْدَارًا لِأَنَّهُ يُخْرِجُ الْكَلَامَ عَنِ الْبَلَاغَةِ إِلَى كَلَام مغول كَمَا قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ، وَعَنِ الْمُبَرِّدِ: لَوْ كُنْتُ مِمَّنْ يَقْرَأُ لَقَرَأْتُ وَلَكِنِ الْبِرُّ بِفَتْحِ الْبَاءِ، وَكَأَنَّهُ أَرَادَ الِاسْتِغْنَاءَ عَنِ التَّقْدِيرِ فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْبِرِّ بِجُمْلَةِ: مَنْ آمَنَ لِأَنَّ مَنْ آمَنَ هُوَ الْبَارُّ لَا نَفْسُ الْبِرِّ وَكَيْفَ يَقْرَأُ كَذَلِكَ والْبِرَّ مَعْطُوف بلكن فِي مُقَابَلَةِ الْبِرِّ الْمُثْبَتِ فَهَلْ يَكُونُ إِلَّا عَيْنُهُ وَلِذَا لَمْ يَقْرَأْ أَحَدٌ إِلَّا الْبِرَّ بِكَسْرِ الْبَاءِ، عَلَى أَنَّ الْقِرَاءَاتِ مَرْوِيَّةٌ وَلَيْسَتِ اخْتِيَارًا وَلَعَلَّ هَذَا لَا يَصِحُّ عَنِ الْمُبَرِّدِ.

Yani herhangi bir korkanın bizzat korkusu olan dağ keçisi demektir. Bu gibi yerlerde: 'iman edenin birri' yahut 'fakat birr sahibi' şeklinde bir muzaf takdir eden kimse, Teftâzânî'nin dediği gibi lafızda gizli bir takdir bulunduğunu değil, sadece manayı açıklamayı kastetmiştir; zira bu durum kelamı belagatten çıkarıp içi boşaltılmış bir söze dönüştürür. el-Müberred'den şöyle nakledilmiştir: 'Eğer kıraat okuyanlardan olsaydım, "ve lâkini'l-berra" şeklinde bâ harfinin fethiyle okurdum.' Sanki o, { مَنْ آمَنَ } cümlesiyle "el-birr"den haber verme hususunda takdirden müstağni olmayı istemiştir; çünkü iman eden kişi iyilik yapan kimsedir (el-bârr), iyiliğin kendisi (el-birr) değildir. Peki ama nasıl böyle okunabilir ki? Zira "el-birr", müspet kılınan birrin karşılığında 'lâkin' ile matuftur; onun aynısından başkası olabilir mi? Bu yüzden hiç kimse bâ'nın kesresiyle "el-birr" dışında okumamıştır. Kaldı ki kıraatler rivayete dayalıdır, şahsi tercih değildir; muhtemelen bu söz el-Müberred'den sahih olarak gelmemiştir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ (وَلَكِنِ الْبِرُّ) بِتَخْفِيفِ النُّونِ مِنْ لَكِنَّ وَرَفْعِ الْبِرِّ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَقَرَأَهُ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ بِتَشْدِيدِ نُونِ (لَكِنَّ) وَنَصْبِ (الْبِرِّ) وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ.

Nâfi ve İbn Âmir, { وَلَكِنَّ } kelimesinin nûn'unu şeddesiz (tahfif ile) ve { الْبِرُّ } kelimesini mübteda olarak ref' ile (ve lâkini'l-birru) okumuşlardır. On kıraat imamının geri kalanı ise { لَكِنَّ } kelimesinin nûn'unu şeddeli ve { الْبِرَّ } kelimesini nasb ile okumuştur; mana ise birdir.

وَتَعْرِيفُ وَالْكِتابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُفِيدِ لِلِاسْتِغْرَاقِ أَيْ آمَنَ بِكُتُبِ اللَّهِ مِثْلِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ، وَوَجْهُ التَّعْبِيرِ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ أَنَّهَا أَخَفُّ مَعَ عَدَمِ الْتِبَاسِ التَّعْرِيفِ بِأَنْ يَكُونَ لِلْعَهْدِ لِأَنَّ عَطْفَ (النَّبِيِّينَ) عَلَى (الْكِتَابِ) قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ اللَّامَ فِي (الْكِتَابِ) لِلِاسْتِغْرَاقِ فَأُوثِرَتْ صِيغَةُ الْمُفْرَدِ طَلَبًا لِخِفَّةِ اللَّفْظِ. وَمَا يُظَنُّ مِنْ أَنَّ اسْتِغْرَاقَ الْمُفْرَدِ الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ أَشْمَلُ مِنِ اسْتِغْرَاقِ الْجَمْعِ الْمُعَرَّفِ بِهَا لَيْسَ جَارِيًا عَلَى الِاسْتِعْمَالِ وَإِنَّمَا تَوَهَّمَهُ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مَرْيَم: ٤]

{ وَالْكِتابِ } kelimesinin marife oluşu, istiğrak (bütün fertleri kapsama) ifade eden cins marifeliğidir; yani Tevrat, İncil ve Kur'an gibi Allah'ın kitaplarına iman etmektir. Müfred lafızla ifade edilmesinin sebebi; ahid için olma ihtimaliyle marifeliğin karışmamasıyla birlikte daha hafif olmasıdır. Zira { النَّبِيِّينَ } kelimesinin { الْكِتَابِ } üzerine atfedilmesi, { الْكِتَابِ } kelimesindeki lâm takısının istiğrak için olduğuna bir karinedir; bu sebeple lafız hafifliği gözetilerek tekil lafız tercih edilmiştir. Lâm takısıyla marife kılınan tekilin istiğrakının, lâm ile marife kılınan çoğulun istiğrakından daha kapsamlı olduğuna dair zannın ise dildeki kullanımla alakası yoktur. Sekkâkî, 'el-Miftâh'ta, Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } “Rabbim! Doğrusu bende kemik gevşedi” [Meryem: 4] kavli hakkında,

مِنْ كَلَامٍ وَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» وَمَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ [الْبَقَرَة: ٢٨٥] ، وَقَالَ الْكِتَابُ أَكْثَرُ مِنَ الْكُتُبِ فَلَوْ صَحَّ عَنْهُ لَمْ يَكُنْ مُرِيدًا بِهِ تَوْجِيهَ قِرَاءَتِهِ (وَكِتَابِهِ) الْمُعَرَّفِ بِالْإِضَافَةِ بَلْ عَنَى بِهِ الْأَسْمَاء المنفية بِلَا التَّبْرِئَةِ تَفْرِقَةً بَيْنَ

'el-Keşşâf'ta geçen bir sözden ötürü bu vehme kapılmıştır. İbn Abbas'tan nakledilen, Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ } “Hepsi Allah'a, meleklerine ve kitaplarına iman etti” [Bakara: 285] kavlini okuyup "Kitap, kütübden (kitaplardan) daha çoktur" dediği rivayetine gelince; şayet ondan sahih olarak gelmişse dahi, bununla izafetle marife olan (ve kitâbihî) kıraatini gerekçelendirmeyi kastetmiş değildir. Bilakis cinsi nefyeden lâ ile nefyedilen isimleri,

نَحْوِ لَا رَجُلَ فِي الدَّارِ وَنَحْوِ لَا رِجَالَ فِي الدَّارِ فِي تَطَرُّقِ احْتِمَالِ نَفْيِ جِنْسِ الْجُمُوعِ لَا جِنْسِ الْأَفْرَادِ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْبَحْثِ فَلَا يَنْبَغِي التَّعَلُّقُ بِتِلْكَ الْكَلِمَةِ وَلَا يَصِحُّ التَّعَلُّقُ بِمَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» .

üzerinde tartışma bulunmakla birlikte, fertlerin cinsinin değil de çoğulun cinsinin nefyedilmesi ihtimalinin girmesi bakımından 'evde hiçbir adam yoktur' (lâ racule fî'd-dâr) ve 'evde adamlar yoktur' (lâ ricâle fî'd-dâr) gibi kullanımlar arasındaki farkı kastetmiştir. Dolayısıyla o söze tutunulmamalıdır ve 'el-Miftâh' sahibinin zikrettiği şeye dayanmak da sahih değildir.

وَالَّذِي يَنْبَغِي اعْتِمَادُهُ أَنَّ اسْتِغْرَاقَ الْمُفْرَدِ وَالْجَمْعِ فِي الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ وَفِي الْمَنْفِيّ بِلَا التَّبْرِئَةِ سَوَاءٌ وَإِنَّمَا يَخْتَلِفُ تَعْبِيرُ أَهْلِ اللِّسَانِ مَرَّةً بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ وَمَرَّةً بِصِيغَةِ الْجَمْعِ تَبَعًا لِحِكَايَةِ الصُّورَةِ الْمُسْتَحْضَرَةِ فِي ذِهْنِ الْمُتَكَلِّمِ وَالْمُنَاسِبَةِ لِمَقَامِ الْكَلَامِ، فَأَمَّا فِي الْمَنْفِيّ بِلَا النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ فَلَكَ أَنْ تَقُولَ لَا رَجُلَ فِي الدَّارِ وَلَا رِجَالَ فِي الدَّارِ عَلَى السَّوَاءِ إِلَّا إِذَا رَجَّحَ أَحَدَ التَّعْبِيرَيْنِ مُرَجِّحٌ لَفْظِيٌّ، وَأَمَّا فِي الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ أَوِ الْإِضَافَةِ فَكَذَلِكَ فِي صِحَّةِ التَّعْبِيرِ بِالْمُفْرَدِ وَالْجَمْعِ سِوَى أَنَّهُ قَدْ يُتَوَهَّمُ احْتِمَالُ إِرَادَةِ الْعَهْدِ وَذَلِكَ يَعْرِضُ لِلْمُفْرِدِ وَالْجَمْعِ وَيَنْدَفِعُ بِالْقَرَائِنِ.

İtimat edilmesi gereken doğru husus şudur: Lâm ile marife olanda ve cinsi nefyeden 'lâ' ile nefyedilende tekil ile çoğulun istiğrakı (kapsamı) eşittir. Dil ehlinin ifadesi, ancak konuşanın zihninde canlanan ve sözün makamına uygun düşen sureti hikâye etmesine bağlı olarak kimi zaman tekil, kimi zaman da çoğul kalıbıyla değişir. Cinsini nefyeden 'lâ' ile nefyedilene gelince; iki ifadeden birini tercih ettiren lafzî bir sebep olmadıkça eşit olarak 'evde hiçbir adam yoktur' veya 'evde adamlar yoktur' diyebilirsin. Lâm takısı yahut izafet ile marife olana gelince; ahid (belirli bir şey) kastedilmesi ihtimalinin vehmedilebilmesi dışında tekil ve çoğul olarak ifade edilmesinin sahih olması bakımından durum yine aynıdır; bu durum hem tekilde hem de çoğulda ortaya çıkabilir ve karinelerle ortadan kalkar.

وعَلى فِي قَوْلِهِ: عَلى حُبِّهِ مَجَازٌ فِي التَّمَكُّنِ مِنْ حُبِّ الْمَالِ مِثْلَ أُولئِكَ عَلى هُدىً [الْبَقَرَة: ٥] وَهِيَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَبْعَدِ الْأَحْوَالِ مِنْ مَظِنَّةِ الْوَصْفِ فَلِذَلِكَ تُفِيدُ مُفَادَ كَلِمَةِ مَعَ وَتَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الِاحْتِرَاسِ كَمَا هِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً [الْإِنْسَان: ٨] وَقَوْلِ زُهَيْرٍ:

{ عَلى حُبِّهِ } kavlindeki "alâ" harf-i cerri, { أُولئِكَ عَلى هُدىً } [Bakara: 5] kavlinde olduğu gibi mal sevgisine iyice yerleşmiş olmada (temekkün) bir mecazdır. Bu gibi makamlarda vasfın beklenmediği en uzak durumlara dikkat çekmek içindir; bu sebeple 'ile birlikte' (ma'a) kelimesinin manasını verir ve ihtiras (yanlış anlamayı önleme) manasına delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yoksula yedirirler” [İnsân: 8] kavlinde ve Züheyr'in şu sözünde olduğu gibidir:

مَنْ يَلْقَ يَوْمًا عَلَى عِلَّاتِهِ هَرِمًا ... يَلْقَ السَّمَاحَةَ فِيهِ وَالنَّدَى خُلُقَا

Kim bir gün her haline rağmen Herim ile karşılaşırsa... onda cömertliği ve iyiliği ahlak olarak bulur.

قَالَ الْأَعْلَمُ فِي «شَرْحِهِ» أَيْ فَكَيْفَ بِهِ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ تِلْكَ الْحَالة اهـ.

el-A'lem şerhinde şöyle demiştir: "Yani bu durumun dışındayken o kimbilir nasıldır!"

وَلَيْسَ هَذَا مَعْنًى مُسْتَقِلًّا مِنْ مَعَانِي عَلَى بَلْ هُوَ اسْتِعْلَاءٌ مَجَازِيٌّ أُرِيدَ بِهِ تَحَقُّقُ ثُبُوتِ مَدْلُولِ مَدْخُولِهَا لِمَعْمُولِ مُتَعَلِّقِهَا، لِأَنَّهُ لِبُعْدِ وُقُوعِهِ يَحْتَاجُ إِلَى التَّحْقِيقِ، وَالضَّمِيرُ لِلْمَالِ لَا مَحَالَةَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يُعْطِي الْمَالَ مَعَ حُبِّهِ لِلْمَالِ وَعَدَمِ زَهَادَتِهِ فِيهِ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يُعْطِيهِ مَرْضَاةً لِلَّهِ تَعَالَى وَلِذَلِكَ كَانَ فِعْلُهُ هَذَا بِرًّا.

Bu, 'alâ' harf-i cerrinin bağımsız bir anlamı olmayıp bilakis mecazi bir isti'lâdır (üstünlük/yerleşme). Bununla, harf-i cerrin dâhil olduğu kelimenin medlûlünün (mal sevgisinin), mütallakının ma'mûlü için sabit olduğunun tahakkuk etmesi kastedilmiştir; zira gerçekleşmesinin uzaklığı sebebiyle pekiştirilmeye (tahkîka) ihtiyaç duyar. Zamir şüphesiz mala aittir. Kastedilen, mala karşı sevgisi bulunmasına ve ona karşı zâhid olmamasına rağmen malı vermesidir. Bu da onun malı ancak Allah Teâlâ'nın rızası için verdiğine delalet eder ve bundan dolayı da bu fiili bir 'birr' (iyilik/erdem) olmuştur.

وَذَكَرَ أَصْنَافًا مِمَّنْ يُؤْتُونَ الْمَالَ لِأَنَّ إِتْيَانَهُمُ الْمَالَ يَنْجُمُ عَنْهُ خَيْرَاتٌ وَمَصَالِحُ.

[Ayet], kendilerine mal verilen kimselerden sınıflar zikretmiştir; çünkü onlara mal vermekten hayırlar ve maslahatlar doğar.

فَذَكَرَ ذَوِي الْقُرْبَى أَيْ أَصْحَابَ قَرَابَةِ الْمُعْطِي فَاللَّامُ فِي (الْقُرْبَى) عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَمَرَ الْمَرْءَ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ لِأَنَّ مُوَاسَاتَهُمْ تُكْسِبُهُمْ مَحَبَّتَهُمْ إِيَّاهُ وَالتِّئَامَهُمْ وَهَذَا الْتِئَامُ الْقَبَائِلِ الَّذِي

İlk olarak 'zevi'l-kurbâ'yı (yakın akrabayı), yani verenin hısımlarını zikretmiştir. 'el-Kurbâ' kelimesindeki lâm takısı muzafun ileyhin yerini tutmaktadır. Kişiye onlara ihsanda bulunması emredilmiştir; zira onlarla yardımlaşmak, onların sevgisini ve kaynaşmalarını kazandırır. Bu da kabilelerin şu kaynaşmasıdır ki:

أَرَادَهُ اللَّهُ بقوله: لِتَعارَفُوا [الحجرات: ١٣] فَلَيْسَ مُقَيَّدًا بِوَصْفِ فَقْرِهِمْ كَمَا فَسَّرَ بِهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ بَلْ ذَلِكَ شَامِلٌ لِلْهَدِيَّةِ لِأَغْنِيَائِهِمْ وَشَامِلٌ لِلتَّوْسِعَةِ عَلَى الْمُتَضَائِقِينَ وَتَرْفِيهِ عَيْشَتِهِمْ، إِذِ الْمَقْصُودُ هُوَ التَّحَابُبُ.

Allah { لِتَعارَفُوا } “birbirinizle tanışasınız diye” [Hucurât: 13] kavliyle bunu murat etmiştir. Dolayısıyla bu, bazı müfessirlerin tefsir ettiği gibi onların fakirlik vasfıyla kayıtlı değildir; bilakis zenginlerine hediye vermeyi, darda olanların rızkını genişletip geçimlerini rahatlatmayı da kapsar. Çünkü asıl maksat sevgiyi pekiştirmektir.

ثُمَّ ذَكَرَ الْيَتَامَى وَهُمْ مَظِنَّةُ الضَّعْفِ لِظُهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ الْيَتِيمُ الْمُحْتَاجُ حَاجَةً دُونَ الْفَقْرِ وَإِنَّمَا هُوَ فَاقِدٌ مَا كَانَ يُنِيلُهُ أَبُوهُ مِنْ رَفَاهِيَةِ عَيْشٍ، فَإِيتَاؤُهُمُ الْمَالَ يَجْبُرُ صَدْعَ حَيَاتِهِمْ.

Sonra yetimleri zikretmiştir; onlar zayıflık odağıdır. Zira burada kastedilenin, fakirlik derecesine varmayan bir ihtiyacı olan, sadece babasının kendisine sağladığı refah dolu yaşamı kaybetmiş yetim olduğu açıktır. Dolayısıyla onlara mal vermek, hayatlarındaki kırıklığı/eksikliği telafi eder.

وَذَكَرَ السَّائِلِينَ وَهُمُ الْفُقَرَاء. والمسكنة: الذَّال مُشْتَقَّةٌ مِنَ السّكُون وَوزن مسكني مِفْعِيلٌ لِلْمُبَالِغَةِ مِثْلَ مِنْطِيقٍ. وَالْمِسْكِينُ الْفَقِيرُ الَّذِي أَذَلَّهُ الْفَقْرُ وَقَدِ اتَّفَقَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ أَنَّ الْمِسْكِينَ غَيْرُ الْفَقِيرِ هُوَ أَقَلُّ فَقْرًا مِنَ الْفَقِيرِ وَقِيلَ هُوَ أَشَدُّ فَقْرًا وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَقَدْ يُطْلَقُ أَحَدُهُمَا فِي مَوْضِعِ الْآخَرِ إِذَا لَمْ يَجْتَمِعَا وَقَدِ اجْتَمَعَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ [التَّوْبَة: ٦٠] وَنَظِيرُهَا فِي ذِكْرِ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ [الْبَقَرَة: ٢١٥] .

[Ayet] isteyenleri (es-sâilîn) zikretmiştir; bunlar fakirlerdir. Meskenet, zillet (eziklik) olup sükûndan türemiştir. 'Miskîn' kelimesinin vezni ise mübalağa bildiren 'mıntıyk' gibi 'mif'îl'dir. Miskin, fakirliğin zillete düşürdüğü fakirdir. Dil âlimleri, miskinin fakirden farklı olduğu ve fakirden daha az muhtaç olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; bir görüşe göre ise fakirden daha şiddetli muhtaçtır ki cumhurun kavli budur. Birlikte zikredilmediklerinde biri diğerinin yerine kullanılabilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir” [Tevbe: 60] kavlinde birlikte zikredilmişlerdir. Bu dördünün zikredilmesindeki benzeri ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İnfak ettiğiniz hayır; ana-baba, akrabalar, yetimler, miskinler ve yolda kalmışlar içindir” [Bakara: 215].

وَذَكَرَ السَّائِلِينَ وَهُمُ الْفُقَرَاءُ كَنَّى عَنْهُمْ بِالسَّائِلِينَ لِأَنَّ شَأْنَ الْمَرْء أَن تمنع نَفْسُهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ النَّاسَ لِغَيْرِ حَاجَةٍ غَالِبًا. فَالسُّؤَالُ عَلَامَةُ الْحَاجَةِ غَالِبًا، وَلَوْ أَدْخَلَ الشَّكَّ فِي الْعَلَامَاتِ الِاعْتِيَادِيَّةِ لَارْتَفَعَتِ الْأَحْكَامُ فَلَوْ تَحَقَّقَ غِنَى السَّائِلِ لَمَا شُرِعَ إِعْطَاؤُهُ لِمُجَرَّدِ سُؤَالِهِ،

[Ayet] isteyenleri (es-sâilîn) zikretmiştir; bunlar fakirlerdir. Onlardan 'isteyenler' diye kinaye yoluyla bahsetmiştir; çünkü çoğunlukla kişinin izzet-i nefsi bir ihtiyaç olmaksızın insanlardan istemesine engel olur. Dolayısıyla istemek, çoğunlukla ihtiyacın alametidir. Şayet alışılagelmiş alametlere şüphe sokulacak olsaydı hükümler ortadan kalkardı. İsteyenin zenginliği kesin olarak bilinseydi sırf istemesinden ötürü ona verilmesi meşru olmazdı.

وَرَوَوْا: «لِلسَّائِلِ حَقٌّ وَلَوْ جَاءَ رَاكِبًا عَلَى فَرَسٍ»

Şöyle rivayet etmişlerdir: “İsteyenin, at üstünde gelse bile bir hakkı vardır.”

وَهُوَ ضَعِيفٌ.

Bu [rivayet] zayıftır.

وَذَكَرَ ابْنَ السَّبِيلِ وَهُوَ الْغَرِيبُ أَعْنِي الضَّيْفَ فِي الْبَوَادِي إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي الْقَبَائِلِ نزل أَو خانات أَوْ فَنَادِقُ وَلَمْ يَكُنِ السَّائِرُ يَسْتَصْحِبُ مَعَهُ الْمَالَ وَإِنَّمَا يَحْمِلُ زَادَ يَوْمِهِ وَلِذَلِكَ كَانَ حَقُّ الضِّيَافَةِ فَرْضًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَيْ فِي الْبَوَادِي وَنَحْوِهَا. وَذَكَرَ الرِّقَابَ وَالْمُرَادُ فِدَاءُ الْأَسْرَى وَعِتْقُ الْعَبِيدِ. ثُمَّ ذَكَرَ الزَّكَاةَ وَهِيَ حَقُّ الْمَالِ لِأَجْلِ الْغِنَى وَمَصَارِفُهَا مَذْكُورَة فِي آياتها.

[Ayet] yolda kalmışı (ibnü's-sebîl) zikretmiştir; o da gariptir, yani çöllerdeki misafirdir. Zira kabileler arasında konaklar, hanlar veya oteller yoktu; yolcu da yanında para taşımaz, sadece günlük azığını taşırdı. Bu sebeple misafirlik hakkı Müslümanlar üzerine -yani çöllerde ve benzeri yerlerde- farz idi. [Ayet] boyunları (köleleri/esirleri) zikretmiştir; bundan murat esirlerin fidyeyle kurtarılması ve kölelerin azat edilmesidir. Sonra zekâtı zikretmiştir; o da zenginlik sebebiyle malın üzerindeki haktır ve sarf edileceği yerler ilgili ayetlerde zikredilmiştir.

وَذَكَرَ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ لِمَا فِيهِ مِنَ الثِّقَةِ بِالْمُعَاهِدِ وَمِنْ كَرَمِ النَّفْسِ وَكَوْنِ الْجِدِّ وَالْحَقِّ لَهَا دُرْبَةً وَسَجِيَّةً، وَإِنَّمَا قَيَّدَ بِالظَّرْفِ وَهُوَ إِذَا عَاهَدُوا أَيْ وَقْتَ حُصُولِ الْعَهْدِ فَلَا يَتَأَخَّرُ وَفَاؤُهُمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى وُجُوبِ الِاحْتِيَاطِ عِنْدَ بَذْلِ الْعَهْدِ بِحَيْثُ لَا يُعَاهِدُ حَتَّى يَتَحَقَّقَ أَنَّهُ يَسْتَطِيعُ الْوَفَاءَ كَأَنَّهُ يَقُولُ: فَإِنْ عَلِمُوا أَلَّا يَفُوا فَلَا يُعَاهِدُوا. وَعَطَفَ وَالْمُوفُونَ عَلَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَغَيَّرَ أُسْلُوبَ الْوَصْفِ فَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مُغَايَرَةِ الْوَصْفَيْنِ بِأَنَّ الْأَوَّلَ مِنْ عَلَائِقِ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى وَأُصُولِ الدِّينِ وَالثَّانِي مِنْ حُقُوقِ الْعِبَادِ.

[Ayet] ahde vefayı zikretmiştir; çünkü bunda söz verene güven, nefsin cömertliği ve ciddiyet ile hakkın nefis için bir alışkanlık ve seciye olması vardır. { إِذَا عَاهَدُوا } zarfıyla kayıtlamıştır ki bu da ahdin gerçekleştiği vakit demektir; dolayısıyla onların vefası göz açıp kapayıncaya kadar bile gecikmez. Bunda, ahit verirken ihtiyatlı olmanın gerekliliğine dair bir uyarı vardır; öyle ki vefa gösterebileceğini kesinleştirmedikçe ahitte bulunmaz. Sanki şöyle demektedir: "Şayet vefa gösteremeyeceklerini bilirlerse ahit vermesinler." { وَالْمُوفُونَ } kavlini { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } üzerine atfetmiş ve niteleme üslubunu değiştirerek 've men evfâ bi-ahdihî' dememiştir; bu da iki vasfın birbirinden farklı olduğuna, birincisinin Allah Teâlâ'nın hakkı ve dinin esaslarıyla, ikincisinin ise kulların haklarıyla ilgili olduğuna delalet etmek içindir.

وَذَكَرَ الصابرين فِي الْبَأْسَاءِ لِمَا فِي الصَّبْرِ مِنَ الْخَصَائِصِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Allah Teâlâ'nın şu kavlinde:

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ٤٥] ثُمَّ ذَكَرَ مَوَاقِعَهُ الَّتِي لَا يَعْدُوهَا وَهِيَ حَالَةُ الشِّدَّةِ، وَحَالَةُ الضُّرِّ، وَحَالَةُ الْقِتَالِ، فَالْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ اسْمَانِ عَلَى وَزْنِ فَعَلَاءَ وَلَيْسَا

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [Bakara: 45] zikrettiğimiz sabrın sahip olduğu hususiyetler sebebiyle 'zorlukta sabredenleri' zikretmiştir. Sonra sabrın dışına çıkmadığı yerlerini zikretmiştir ki bunlar: darlık hali, zarar/hastalık hali ve savaş halidir. Be'sâ ve darrâ, fe'lâ vezninde iki isimdir, yoksa...

وَصْفَيْنِ إِذْ لَمْ يُسْمَعْ لَهُمَا أَفْعَلُ مُذَكَّرًا، وَالْبَأْسَاءُ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْبُؤْسِ وَهُوَ سُوءُ الْحَالَةِ مِنْ فَقْرٍ وَنَحْوِهِ مِنَ الْمَكْرُوهِ، قَالَ الرَّاغِبُ: وَقَدْ غَلَبَ فِي الْفَقْرِ وَمِنْهُ الْبَئِيسُ الْفَقِيرُ، فَالْبَأْسَاءُ الشِّدَّةُ فِي الْمَالِ، وَالضَّرَّاءُ شِدَّةُ الْحَالِ عَلَى الْإِنْسَانِ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الضُّرِّ وَيُقَابِلُهَا السَّرَّاءُ وَهِيَ مَا يَسُرُّ الْإِنْسَانَ مِنْ أَحْوَالِهِ، وَالْبَأْسُ النِّكَايَةُ وَالشِّدَّةُ فِي الْحَرْبِ وَنَحْوُهَا كَالْخُصُومَةِ قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ [النَّمْل: ٣٣] بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ [الْحَشْر: ١٤] وَالشَّرُّ أَيْضًا بَأْسٌ وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْحَرْبُ.

...sıfat değillerdir; zira bunların müzekkeri için 'ef'al' vezni işitilmemiştir. Be'sâ (الْبَأْسَاء), fakirlik ve benzeri hoşlanılmayan durumlardan kaynaklanan halin kötülüğü anlamına gelen bü's (الْبُؤْس) kelimesinden türemiştir. Râgıb şöyle demiştir: 'Fakirlik anlamında galip gelmiştir, fakir kimse için kullanılan beîs kelimesi de bundandır.' Dolayısıyla be'sâ maldaki darlıktır; darrâ (الضَّرَّاء) ise insanın halinin şiddetlenmesidir, durr (الضُّرّ) kelimesinden türemiştir ve zıddı serrâ (السَّرَّاء) olup insanın hallerinden onu sevindiren şeylerdir. Be's (الْبَأْس) ise düşmana zarar verme, savaş ve hasımlık gibi durumlardaki şiddettir: { قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Biz güçlü kuvvetli ve çetin savaşçı kimseleriz dediler” [Neml: 33], { بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ } “Kendi aralarındaki çekişmeleri çetindir” [Haşr: 14]. Şer de bir be'stir; burada kastedilen ise savaştır.

فَلِلَّهِ هَذَا الِاسْتِقْرَاءُ الْبَدِيعُ الَّذِي يَعْجِزُ عَنْهُ كُلُّ خَطِيبٍ وَحَكِيمٍ غَيْرَ الْعَلَّامِ الْحَكِيمِ.

Her şeyi bilen ve Hakîm olan Allah dışındaki her hatip ve hakimin aciz kaldığı bu eşsiz tahlil ve tümevarım (istikrâ) Allah'a mahsustur!

وَقَدْ جُمِعَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ جِمَاعَ الْفَضَائِلِ الْفَرْدِيَّةِ وَالِاجْتِمَاعِيَّةِ النَّاشِئِ عَنْهَا صَلَاحُ أَفْرَادِ الْمُجْتَمَعِ مِنْ أُصُولِ الْعَقِيدَةِ وَصَالِحَاتِ الْأَعْمَالِ.

Bu hasletler; inanç esaslarından ve salih amellerden meydana gelen, toplum bireylerinin salahının kendisinden doğduğu bireysel ve toplumsal erdemlerin bütününü kendinde toplamıştır.

فَالْإِيمَانُ وَإِقَامُ الصَّلَاةِ هُمَا مَنْبَعُ الْفَضَائِلِ الْفَرْدِيَّةِ، لِأَنَّهُمَا يَنْبَثِقُ عَنْهُمَا سَائِرُ التَّحَلِّيَّاتِ الْمَأْمُورِ بِهَا، وَالزَّكَاةُ وَإِيتَاءُ الْمَالِ أَصْلُ نِظَامِ الْجَمَاعَةِ صَغِيرِهَا وَكَبِيرِهَا، وَالْمُوَاسَاةُ تَقْوَى عَنْهَا الْأُخُوَّةُ وَالِاتِّحَادُ وَتُسَدِّدُ مَصَالِحَ للْأمة كَثِيرَة ويبذل الْمَالِ فِي الرِّقَابِ يَتَعَزَّزُ جَانِبُ الْحُرِّيَّةِ الْمَطْلُوبَةِ لِلشَّارِعِ حَتَّى يَصِيرَ النَّاسُ كُلُّهُمْ أَحْرَارًا. وَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ فِيهِ فَضِيلَةٌ فَرْدِيَّةٌ وَهِيَ عُنْوَانُ كَمَالِ النَّفْسِ، وَفَضِيلَةٌ اجْتِمَاعِيَّةٌ وَهِيَ ثِقَةُ النَّاسِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ.

İman ve namazı ikame etmek bireysel erdemlerin kaynağıdır; zira emredilen diğer bütün manevi güzellikler bunlardan doğar. Zekât ve mal vermek ise küçüğüyle büyüğüyle toplum düzeninin esasıdır. Yardımlaşma sayesinde kardeşlik ve birlik güçlenir, ümmetin birçok maslahatı yerine gelir. Malın boyunduruk altındakiler (köle ve esirler) için harcanmasıyla, Şâri'in (kanun koyucunun) talep ettiği hürriyet yönü pekişir, öyle ki bütün insanlar hür hale gelir. Ahde vefada ise hem nefsin kemalinin göstergesi olan bireysel bir erdem, hem de insanların birbirine güven duyması olan toplumsal bir erdem vardır.

وَالصَّبْرُ فِيهِ جِمَاعُ الْفَضَائِلِ وَشَجَاعَةُ الْأُمَّةِ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى هُنَا: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ فَحَصَرَ فِيهِمُ الصِّدْقَ وَالتَّقْوَى حَصْرًا ادِّعَائِيًّا لِلْمُبَالَغَةِ، وَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ تَحَقَّقَ فِيهِمْ مَعْنَى الْبِرِّ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَمْ يَتَحَقَّقْ فِيهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِبَعْضِ الْمَلَائِكَة وَبَعض النبيئين، وَلِأَنَّهُمْ حَرَمُوا كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ حُقُوقهم، وَلم يفقوا بِالْعَهْدِ، وَلَمْ يَصْبِرُوا. وَفِيهَا أَيْضًا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ إِذْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْيَوْمِ الآخر، والنبيئين، والكتب وَسَلَبُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ، وَلَمْ يُقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَلَمْ يُؤْتُوا الزَّكَاةَ.

Sabırda ise erdemlerin tamamı ve ümmetin cesareti mevcuttur. Bu sebeple Allah Teâlâ burada: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de onlardır” buyurmuştur. Böylece mübalağa için iddiâî bir hasr ile doğruluğu ve takvayı onlara hasretmiştir. Bu da Müslümanlarda 'birr' (kamil iyilik) anlamının gerçekleştiğine delalet eder. Bunda, Ehl-i Kitap'ta bu vasfın gerçekleşmediğine bir tariz (dokundurma) vardır; çünkü onlar meleklerin bir kısmına ve peygamberlerin bir kısmına inanmamışlar, birçok insanı haklarından mahrum bırakmışlar, ahitlerine vefa göstermemişler ve sabretmemişlerdir. Ayette aynı zamanda müşriklere de bir tariz vardır; çünkü onlar ahiret gününe, peygamberlere ve kitaplara inanmamışlar, yetimlerin mallarını gasbetmişler, namazı kılmamışlar ve zekâtı vermemişlerdir.

وَنَصْبُ (الصَّابِرِينَ) وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَرْفُوعَاتٍ نَصْبٌ عَلَى الِاخْتِصَاصِ عَلَى مَا هُوَ الْمُتَعَارَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي عَطْفِ النُّعُوتِ مِنْ تَخْيِيرِ الْمُتَكَلِّمِ بَيْنَ الْإِتْبَاعِ فِي الْإِعْرَابِ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَبَيْنَ الْقَطْعِ قَالَهُ الرَّضِيُّ، وَالْقَطْعُ يَكُونُ بِنَصْبِ مَا حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا أَوْ مَجْرُورًا وَبِرَفْعِ مَا هُوَ بِعَكْسِهِ لِيَظْهَرَ قَصْدُ الْمُتَكَلِّمِ الْقَطْعُ حِينَ يَخْتَلِفُ الْإِعْرَابُ إِذْ لَا يُعْرَفُ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ قَصَدَ

Merfû kelimelere matuf olduğu halde 'es-sâbirîn' (الصَّابِرِينَ) kelimesinin mansub olması, Arap kelamında sıfatların atfında konuşanın matuf aleyhin irabına tabi kılmak (itbâ') ile kat' (irabı kesmek) arasında serbest olması kuralına göre ihtisas üzere mansubdur; bunu er-Radî söylemiştir. Kat', irap farklılaştığında konuşanın kat' kastettiğinin ortaya çıkması için merfû veya mecrur olması gereken kelimenin nasbedilmesiyle ve bunun tersinin de ref' edilmesiyle olur. Zira konuşanın...

الْقَطْعَ إِلَّا بِمُخَالَفَةِ الْإِعْرَابِ، فَأَمَّا النَّصْبُ فَبِتَقْدِيرِ فِعْلِ مَدْحٍ أَوْ ذَمٍّ بِحَسَبِ الْمَقَامِ، وَالْأَظْهَرُ تَقْدِيرُ فِعْلِ أَخُصُّ لِأَنَّهُ يُفِيدُ الْمَدْحَ بَيْنَ الْمَمْدُوحِينَ وَالذَّمَّ بَيْنَ الْمَذْمُومِينَ.

...kat' kastettiği ancak irabın farklılaşmasıyla bilinir. Nasb haline gelince; makama göre bir övgü (medih) yahut yergi (zem) fiilinin takdiriyle olur. En zahir olanı ise 'ehussu' (özellikle belirtirim/kasıtlı anarım) fiilinin takdir edilmesidir; zira bu fiil övülenler arasında övgü, yerilenler arasında ise yergi ifade eder.

وَقَدْ حَصَلَ بِنَصْبِ (الصَّابِرِينَ) هُنَا فَائِدَتَانِ: إِحْدَاهُمَا عَامَّةٌ فِي كُلِّ قَطْعٍ مِنَ النُّعُوتِ، فَقَدْ نُقِلَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ أَنَّهُ إِذَا ذُكِرَتِ الصِّفَاتُ الْكَثِيرَةُ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ أَوِ الذَّمِّ فَالْأَحْسَنُ أَنْ يُخَالَفَ إِعْرَابُهَا وَلَا تُجْعَلَ كُلُّهَا جَارِيَةً عَلَى مَوْصُوفِهَا لِأَنَّ هَذَا مِنْ مَوَاضِعِ الْإِطْنَابِ فَإِذَا خُولِفَ إِعْرَابُ الْأَوْصَافِ كَانَ الْمَقْصُودُ أَكْمَلَ لِأَنَّ الْكَلَامَ عِنْدَ اخْتِلَافِ الْإِعْرَابِ يَصِيرُ كَأَنَّهُ أَنْوَاعٌ مِنَ الْكَلَامِ وَضُرُوبٌ مِنَ الْبَيَانِ.

Burada 'es-sâbirîn' kelimesinin nasbedilmesiyle iki fayda hasıl olmuştur: Birincisi, sıfatların kat' edildiği her durumda geçerli olan genel bir faydadır. Nitekim Ebû Ali el-Fârisî'den şöyle nakledilmiştir: Medih veya zem sadedinde pek çok sıfat zikredildiğinde, bunların irabının farklılaştırılması ve tamamının mevsûfuna tabi kılınmaması daha güzeldir; zira bu, itnâb (sözü detaylandırma) makamlarındandır. Sıfatların irabı farklılaştırıldığında maksat daha mükemmel olur; çünkü irap farklılığıyla kelam, sanki sözün çeşitleri ve beyanın farklı türleri haline gelir.

قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» «نُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ وَهُوَ بَابٌ وَاسِعٌ كَسَّرَهُ سِيبَوَيْهِ عَلَى أَمْثِلَة وشواهد» اهـ. قُلْتُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي بَابِ مَا يَنْتَصِبُ عَلَى التَّعْظِيمِ وَالْمَدْحِ (١) «وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهُ صِفَةً فَجَرَى عَلَى الْأَوَّلِ، وَإِنْ شِئْتَ قَطَعْتَهُ فَابْتَدَأْتَهُ، مِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِلَى قَوْلِهِ وَالصَّابِرِينَ وَلَوْ رُفِعَ الصَّابِرِينَ عَلَى أَوَّلِ الْكَلَامِ كَانَ جَيِّدًا، وَلَوِ ابْتَدَأْتَهُ فَرَفَعْتَهُ عَلَى الِابْتِدَاءِ كَانَ جَيِّدًا، وَنَظِيرُ هَذَا النَّصْبِ قَوْلُ الْخِرْنِقِ:

el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: "Medih üzere nasbedilmiştir; bu geniş bir bab olup Sîbeveyh bunu pek çok örnek ve şahitle açıklamıştır." Derim ki: Sîbeveyh, tazim ve medih üzere nasbedilenler bâbında (1) şöyle demiştir: "Dilersen onu sıfat yapar ve birinciye tabi kılarsın; dilersen de onu keser (kat' eder) ve yeni bir cümle olarak başlatırsın. Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } kavlinden { وَالصَّابِرِينَ } kavline kadar olan kısım böyledir. Şayet 'es-sâbirîn', kelamın başına tabi kılınarak merfû kılınsaydı güzel olurdu; onu yeni baştan başlatıp mübteda olarak merfû kılsaydın da güzel olurdu. Bu nasbın benzeri Hırnık'ın şu sözüdür:

لَا يَبْعَدَنْ قومِي الَّذين همو ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزْرِ

Uzaklaşmasın kavmim ki onlar... düşmanların zehri ve boğazlanan develerin felaketidir.

النَّازِلِينَ بِكُلِّ مُعْتَرَكٍ ... وَالطَّيِّبُونَ مَعَاقِدَ الْأُزْرِ

Her savaş meydanına inenler... ve izâr bağları tertemiz olanlar!

بِنَصْبِ النَّازِلِينَ، ثُمَّ قَالَ: وَزَعَمَ الْخَلِيلُ أَنَّ نَصْبَ هَذَا عَلَى أَنَّكَ لَمْ تُرِدْ أَنْ تُحَدِّثَ النَّاسَ وَلَا مَنْ تُخَاطِبُ بِأَمْرٍ جَهِلُوهُ وَلَكِنَّهُمْ قَدْ عَلِمُوا مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ عَلِمْتَ فَجَعَلْتَهُ ثَنَاءً وَتَعْظِيمًا وَنَصْبُهُ عَلَى الْفِعْلِ كَأَنَّهُ قَالَ أَذْكُرُ أَهْلَ ذَلِكَ وَأَذْكُرُ الْمُقِيمِينَ وَلَكِنَّهُ فِعْلٌ لَا يسْتَعْمل إِظْهَاره» اهـ قُلْتُ: يُؤَيِّدُ هَذَا الْوَجْهَ أَنَّهُ تَكَرَّرَ مِثْلُهُ فِي نَظَائِرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ [النِّسَاء: ١٦٢] عَطْفًا عَلَى لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ [النِّسَاء: ١٦٢] ، وَفِي سُورَةِ الْعُقُود وَالصَّابِئُونَ [الْمَائِدَة: ٦٩] عَطْفًا عَلَى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا [الْمَائِدَة: ٦٩] .

Burada 'en-nâzilîne' (النَّازِلِينَ) kelimesi nasb iledir. Sonra şöyle demiştir: "Halil, bunun nasbedilmesinin, insanlara ve muhatap olduğun kimseye bilmedikleri bir şeyi haber vermek istemeyip onların da senin bildiğin gibi bunu bildiklerini kabul ederek onu övgü ve tazim kılmandan ileri geldiğini ileri sürmüştür; nasbı ise bir fiile dayanır, sanki 'o vasfa ehil olanları anıyorum', 'namazı kılanları anıyorum' demiştir, ancak bu, açıkça ifade edilmesi kullanılmayan bir fiildir." Derim ki: Bu ayetin benzerlerinde de aynı durumun tekrarlanmış olması bu vechi teyit etmektedir: Nisâ sûresindeki { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } [Nisâ: 162] kavline atfedilen { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } [Nisâ: 162] kavlinde ve Mâide sûresindeki { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } [Mâide: 69] kavline atfedilen { وَالصَّابِئُونَ } [Mâide: 69] kavlinde olduğu gibi.

الْفَائِدَة الثَّانِيَة أَن فِي نَصْبِ الصَّابِرِينَ بِتَقْدِيرِ أَخُصُّ أَوْ أَمْدَحُ تَنْبِيهًا عَلَى خَصِيصِيَّةِ الصَّابِرِينَ وَمَزِيَّةِ صِفَتِهِمُ الَّتِي هِيَ الصَّبْرُ.

İkinci fayda şudur: 'es-Sâbirîn' kelimesinin 'ehussu' (özellikle anarım) veya 'emdehü' (överim) takdiriyle nasbedilmesinde, sabredenlerin hususiyetine ve onların sıfatı olan sabrın üstünlüğüne bir dikkat çekme vardır.

قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى مَا زَعَمُوا مِنْ وُقُوعِهِ لَحْنًا فِي خَطِّ الْمُصْحَفِ، وَرُبَّمَا الْتَفَتَ إِلَيْهِ مَنْ لَمْ يَنْظُرْ فِي الْكِتَابِ وَلَمْ يَعْرِفْ مَذَاهِبَ الْعَرَبِ وَمَا لَهُمْ فِي النَّصْبِ عَلَى

el-Keşşâf’ta şöyle demiştir: «Bunun mushafın yazımında bir dil hatası (lahn) olarak vuku bulduğuna dair ileri sürdükleri iddiaya itibar edilmez. Buna ancak [Sîbeveyh’in] el-Kitâb’ına bakmamış, Arapların üsluplarını ve onların ihtisas (özel vurgu) üzere nasbetme konusundaki

الِاخْتِصَاصِ من الِافْتِنَانِ اهـ» وَأَقُولُ: إِنَّ تَكَرُّرَهُ كَمَا ذَكَرْنَا وَتَقَارُبَ الْكَلِمَاتِ يربأ بِهِ

...ihtisas üzere nasb konusundaki ince sanatlarını bilmeyen kimse itibar eder." Derim ki: Zikrettiğimiz üzere bunun tekrarlanması ve kelimelerin birbirine yakınlığı, onu...

على أَنْ يَكُونَ خَطَأً أَوْ سَهْوًا وَهُوَ بَيْنَ كَلِمَتَيْنِ مُخَالِفَتَيْنِ إِعْرَابُهُ.

...irabı farklı iki kelime arasında yer alırken bir hata veya unutma eseri olmaktan tenzih eder/uzak tutar.

وَعَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّ نَصْبَهُ عَطْفٌ عَلَى مَفَاعِيلَ آتَى أَيْ وَآتَى الْمَالَ الصَّابِرِينَ أَيِ الْفُقَرَاءَ الْمُتَعَفِّفِينَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ حِينَ تُصِيبُهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَالصَّابِرِينَ حِينَ الْبَأْسِ وَهُمُ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ لِلْغَزْوِ وَيُحِبُّونَ أَنْ يَغْزُوا، لِأَنَّ فِيهِمْ غِنَاءً عَنِ الْمُسْلِمِينَ قَالَ تَعَالَى: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ [التَّوْبَة: ٩٢] .

Kisâî'den rivayet edildiğine göre, bunun nasbı 'âtâ' fiilinin mef'ûllerine atıftır; yani 'malı sabredenlere de verir', yani kendilerine darlık ve hastalık isabet ettiğinde istemekten iffet edip kaçınan fakirlere ve savaş anında sabredenlere verir. Bunlar, cihada gitmek için harcayacak bir şey bulamayan fakat Müslümanların ihtiyacını karşılamak adına cihad etmeyi arzulayan kimselerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ } “Kendilerini bindirip sevk etmen için sana geldiklerinde 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş döke döke dönüp gidenlere de [bir vebal yoktur]” [Tevbe: 92].

وَعَنْ بَعْضِ الْمُتَأَوِّلِينَ أَنَّ نَصْبَ وَالصَّابِرِينَ وَقَعَ خَطَأً مِنْ كُتَّابِ الْمَصَاحِفِ وَأَنَّهُ مِمَّا أَرَادَهُ عُثْمَانُ ﵁ فِيمَا نُقِلَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ أَنْ قَرَأَ الْمُصْحَفَ الَّذِي كَتَبُوهُ:

Bazı müteevvillerden, { وَالصَّابِرِينَ } kelimesinin nasbının mushaf kâtiplerinin bir hatası olarak vuku bulduğu ve Hz. Osman'ın radıyallâhu anh, yazmış oldukları mushafı okuduktan sonra söylediği nakledilen şu sözünde kastettiği hususlardan biri olduğu aktarılmıştır:

«إِنِّي أَجِدُ بِهِ لَحْنًا سَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا» وَهَذَا مُتَقَوَّلٌ عَلَى عُثْمَانَ وَلَوْ صَحَّ لَكَانَ يُرِيدُ بِاللَّحْنِ مَا فِي رَسْمِ الْمَصَاحِفِ مِنْ إِشَارَاتٍ مِثْلَ كِتَابَةِ الْأَلِفِ فِي صُورَةِ الْيَاءِ إِشَارَةً إِلَى الْإِمَالَةِ وَلَمْ يَكُنِ اللَّحْنُ يُطْلَقُ عَلَى الْخَطَأِ.

“Onda Arapların dilleriyle düzelteceği bir lahn (yazım farklılığı) görüyorum.” Bu söz Hz. Osman'a isnat edilmiş bir iftiradır. Sahih olsaydı dahi, lahn ile mushafların resminde bulunan, imaleye işaret etmek üzere elifin yâ suretinde yazılması gibi işaretleri kastetmiş olurdu; zira [o dönemde] lahn kelimesi hata anlamında kullanılmıyordu.

وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَالصَّابِرُونَ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى وَالْمُوفُونَ.

Ya'kûb ise { وَالْمُوفُونَ } üzerine atıfla merfû olarak 've's-sâbirûne' (وَالصَّابِرُونَ) şeklinde okumuştur.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٨]

[Bakara Sûresi (2), Âyet 178]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kim [katil], kardeşi [tarafı]ndan bir şey bağışlanırsa artık marufa uymak ve ona [diyeti] güzellikle ödemek gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa artık onun için can yakıcı bir azap vardır.” (178)

أُعِيد الْخطاب بيا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِأَنَّ هَذَا صِنْفٌ مِنَ التَّشْرِيعِ لِأَحْكَامٍ ذَاتِ بَالٍ فِي صَلَاحِ الْمُجْتَمَعِ الْإِسْلَامِيِّ وَاسْتِتْبَابِ نِظَامِهِ وَأَمْنِهِ حِينَ صَارَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ جَمَاعَةً ذَاتَ اسْتِقْلَالٍ بِنَفْسِهَا وَمَدِينَتِهَا، فَإِنَّ هَاتِهِ الْآيَاتِ كَانَتْ مِنْ أَوَّلِ مَا أُنْزِلَ بِالْمَدِينَةِ عَامَ الْهِجْرَةِ كَمَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] الْآيَةَ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabı tekrar edilmiştir; çünkü bu, hicretten sonra Müslümanların bizzat kendileri ve şehirleriyle bağımsız bir cemaat haline geldikleri sırada, İslam toplumunun salahı, nizamının ve emniyetinin yerleşmesi hususunda büyük öneme sahip hükümlere dair bir teşri türüdür. Nitekim bu ayetler, hicret yılında Medine'de ilk indirilen ayetlerdendir; müfessirlerin bundan sonraki Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] ayetinin tefsirinde nüzul sebebi olarak zikrettikleri gibi.

تِلْكَ أَحْكَامٌ مُتَتَابِعَةٌ مِنْ إِصْلَاحِ أَحْوَالِ الْأَفْرَادِ وَأَحْوَالِ الْمُجْتَمَعِ، وَابْتُدِئَ بِأَحْكَامِ الْقِصَاصِ، لِأَنَّ أَعْظَمَ شَيْءٍ مِنِ اخْتِلَالِ الْأَحْوَالِ اخْتِلَالُ حِفْظِ نُفُوسِ الْأُمَّةِ، وَقَدْ أَفْرَطَ الْعَرَبُ فِي إِضَاعَةِ هَذَا الْأَصْلِ، يَعْلَمُ ذَلِكَ مَنْ لَهُ إِلْمَامٌ بِتَارِيخِهِمْ وَآدَابِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ، فَقَدْ بَلَغَ بِهِمْ تَطَرُّفُهُمْ فِي ذَلِكَ إِلَى وَشْكِ الْفَنَاءِ لَوْ طَالَ ذَلِكَ فَلَمْ يَتَدَارَكْهُمُ اللَّهُ فِيهِ بِنِعْمَةِ الْإِسْلَامِ،

Bunlar, bireylerin ve toplumun hallerini ıslah etmeye yönelik birbirini izleyen hükümlerdir. Kısas hükümleriyle başlanmıştır; çünkü durumların bozulmasının en büyüğü, ümmetin canlarının korunmasının bozulmasıdır. Araplar bu esası zayi etmede aşırıya kaçmışlardı; onların tarihine, edebiyatına ve hallerine vukûfiyeti olan kimse bunu bilir. Bu husustaki aşırılıkları, şayet bu durum uzayıp da Allah kendilerini İslam nimetiyle kurtarmasaydı neredeyse yok olma derecesine varmıştı.

فَكَانُوا يُغِيرُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ لِغَنِيمَةِ أَنْعَامِهِ وَعَبِيدِهِ وَنِسَائِهِ فَيُدَافِعُ الْمُغَارُ عَلَيْهِ وَتَتْلَفُ نُفُوسٌ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ ثُمَّ يَنْشَأُ عَنْ ذَلِكَ طَلَبُ الثَّارَاتِ فَيَسْعَى كُلُّ مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فِي

Onlar hayvanlarını, kölelerini ve kadınlarını ganimet almak için birbirlerine baskın yaparlar, baskına uğrayan taraf savunmaya geçer ve iki taraf arasında canlar telef olurdu. Sonra bundan kan davaları doğar ve yakını öldürülen herkes...

قَتْلِ قَاتِلِ وَلِيِّهِ وَإِنْ أَعْوَزَهُ ذَلِكَ قَتَلَ بِهِ غَيْرَهُ مِنْ وَاحِدٍ كُفْءٍ لَهُ، أَو عدد يَرَاهُمْ لَا يُوَازُونَهُ وَيُسَمُّونَ ذَلِكَ بِالتَّكَايُلِ فِي الدَّمِ أَيْ كَأَنَّ دَمَ الشَّرِيفِ يُكَالُ بِدِمَاءٍ كَثِيرَةٍ فَرُبَّمَا قَدَّرُوهُ بِاثْنَيْنِ أَوْ بِعَشَرَةٍ أَوْ بِمِائَةٍ، وَهَكَذَا يَدُورُ الْأَمْرُ وَيَتَزَايَدُ تَزَايُدًا فَاحِشًا حَتَّى يَصِيرَ تَفَانِيًا قَالَ زُهَيْرٌ:

...yakınının katilini öldürmeye çalışırdı; şayet buna imkân bulamazsa onun yerine katile denk gördüğü başka birini yahut onun dengi görmediği birden fazla kişiyi öldürürdü. Buna kanda 'tekâyül' (kanları birbirine ölçekle eş tutma) derlerdi; yani sanki soylu birinin kanı pek çok kanla tartılırdı. Bazen onun kanını iki, on veya yüz kişiyle denk tutarlardı. Böylece mesele büyür, korkunç bir şekilde artarak yok oluşa kadar varırdı. Züheyr şöyle demiştir:

تَدَارَكْتُمَا عَبْسًا وَذُبْيَانَ بَعَدَ مَا ... تَفَانَوْا وَدَقُّوا بَيْنَهُمْ عِطْرَ مَنْشِمِ

Siz ikiniz, birbirlerini tüketip aralarında Menşim ıtrını öğüttükten sonra Abs ve Zübyân kabilelerini [yok olmaktan] kurtardınız.

وَيَنْتَقِلُ الْأَمْرُ مِنْ قَبِيلَةٍ إِلَى قَبِيلَةٍ بِالْوَلَاءِ وَالنَّسَبِ وَالْحِلْفِ وَالنُّصْرَةِ، حَتَّى صَارَتِ الْإِحَنُ فَاشِيَّةً فَتَخَاذَلُوا بَيْنَهُمْ وَاسْتَنْصَرَ بَعْضُ الْقَبَائِلِ عَلَى بَعْضٍ فَوَجَدَ الْفُرْسُ وَالرُّومُ مَدْخَلًا إِلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمْ فَحَكَمُوهُمْ وَأَرْهَبُوهُمْ، وَإِلَى هَذَا الْإِشَارَةُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Mesele dostluk, soy bağı, ittifak ve yardımlaşma yoluyla kabileden kabileye geçerdi; öyle ki kin ve düşmanlıklar yaygınlaştı, kendi aralarında birbirlerini yüzüstü bıraktılar ve bazı kabileler diğerlerine karşı [dış güçlerden] yardım istedi. Böylece Farslar ve Rumlar aralarını ayırmak için bir yol buldular, onları hâkimiyetleri altına alıp sindirdiler. Allahu a'lem, Allah Teâlâ'nın şu kavliyle buna işaret edilmektedir:

وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ... حَتَّى فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها [آل عمرَان: ١٠٣] أَيْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً بِأَسْبَابِ الْغَارَاتِ وَالْحُرُوبِ فَأَلَفَّ بَيْنَكُمْ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ، وَكُنْتُمْ عَلَى وَشْكِ الْهَلَاكِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهُ فَضَرَبَ مَثَلًا لِلْهَلَاكِ الْعَاجِلِ الَّذِي لَا يُبْقِي شَيْئًا بِحُفْرَةِ النَّارِ فَالْقَائِمُ عَلَى حَافَّتِهَا لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْهَلَاكِ إِلَّا أَقَلُّ حَرَكَةٍ.

{ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ... فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın... ve sizi ondan kurtardı” [Âl-i İmrân: 103] ayetine kadar; yani baskınlar ve savaşlar sebebiyle birbirinize düşmandınız, Allah İslam kelimesiyle kalplerinizi kaynaştırdı; helak olmanın eşiğindeydiniz, sizi ondan kurtardı. Geride hiçbir şey bırakmayan ani helaki ateş çukuruna benzetti; onun kenarında duran kimse ile helak arasında en ufak bir hareketten başka bir mesafe yoktur.

فَمَعْنَى كُتِبَ عَلَيْكُمُ أَنَّهُ حَقٌّ لَازِمٌ لِلْأُمَّةِ لَا مَحِيدَ عَنِ الْأَخْذِ بِهِ فَضَمِيرُ عَلَيْكُمُ لِمَجْمُوعِ الْأُمَّةِ عَلَى الْجُمْلَةِ لِمَنْ تَوَجَّهَ لَهُ حَقُّ الْقِصَاصِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ عَلَى كُلِّ فَرْدٍ فَرْدٍ الْقِصَاصُ، لِأَنَّ وَلِيَّ الدَّمِ لَهُ الْعَفْوُ عَنْ دَمِ وَلِيِّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَصْلُ الْكِتَابَةِ نَقْشُ الْحُرُوفِ فِي حَجَرٍ أَوْ رَقٍّ أَوْ ثَوْبٍ وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ النَّقْشُ يُرَادُ بِهِ التَّوَثُّق بِمَا نُقِشَ بِهِ دوَام تَذَكُّرِهِ أَطْلَقَ كتب على معنى حَقَّ وَثَبَتَ أَيْ حَقَّ لِأَهْلِ الْقَتِيلِ.

{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ } ifadesinin manası: Ümmet için yerine getirilmesi zorunlu, uygulanmasından kaçınılması mümkün olmayan bağlayıcı bir haktır. { عَلَيْكُمُ } zamiri, kısas hakkı kime yöneliyorsa toptan ümmetin tamamına aittir; yoksa tek tek her ferdin üzerine kısasın [bizzat uygulanmasının] farz olması kastedilmemiştir. Zira kan velisinin, maktulünün kanından vazgeçip affetme hakkı vardır; nitekim Allah Teâlâ: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ } “Kim kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa artık marufa uymak gerekir” buyurmuştur. Kitabetin aslı; harflerin taşa, parşömene veya kumaşa nakşedilmesidir. Bu nakşetmekten maksat yazılan şeyin kesinleşmesi ve sürekli hatırlanması olduğundan 'kütibe' kelimesi 'hak ve sabit oldu', yani maktulün ailesine hak kılındı anlamında kullanılmıştır.

وَالْقِصَاصُ اسْمٌ لِتَعْوِيضِ حَقِّ جِنَايَةٍ أَوْ حَقِّ غُرْمٍ عَلَى أَحَدٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ الْمَحْقُوقِ إِنْصَافًا وَعَدْلًا، فَالْقِصَاصُ يُطْلَقُ عَلَى عُقُوبَةِ الْجَانِي بِمِثْلِ مَا جَنَى، وَعَلَى مُحَاسَبَةِ رَبِّ الدَّيْنِ بِمَا عَلَيْهِ لِلْمَدِينِ مِنْ دَيْنٍ يَفِي بِدَيْنِهِ، فَإِطْلَاقَاتُهُ كُلُّهَا تَدُلُّ عَلَى التَّعَادُلِ وَالتَّنَاصُفِ فِي الْحُقُوقِ وَالتَّبِعَاتِ الْمَعْرُوضَةِ لِلْغَمْصِ.

Kısas; hakkaniyet ve adalet gereği, bir cinayet yahut borç hakkının, hak sahibinin yanından misliyle karşılanması için kullanılan bir isimdir. Dolayısıyla kısas; suçlunun işlediği suçun misliyle cezalandırılmasına ve alacaklının borçlusuna olan borcunun kendi alacağıyla takas edilip hesaplaşılmasına ıtlak olunur. Bütün kullanımları, çiğnenmeye açık haklarda ve sorumluluklarda denkliğe ve hakkaniyete delalet eder.

وَهُوَ بِوَزْنِ فِعَالٍ وَهُوَ وَزْنُ مَصْدَرِ فَاعَلَ مِنَ الْقَصِّ وَهُوَ الْقَطْعُ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: طَائِرٌ مَقْصُوصُ الْجَنَاحِ وَمِنْهُ سُمِّيَ الْمِقَصُّ لِآلَةِ الْقَصِّ أَيِ الْقَطْعِ وَقُصَّةُ الشَّعْرِ بِضَمِّ الْقَافِ مَا يُقَصُّ مِنْهُ لِأَنَّهُ يَجْرِي فِي حَقَّيْنِ مُتَبَادِلَيْنِ بَيْنَ جَانِبَيْنِ يُقَالُ قَاصَّ فُلَانٍ فُلَانًا إِذَا طَرَحَ مِنْ دَيْنٍ فِي ذِمَّتِهِ مِقْدَارًا

O, 'fiâl' veznindedir ki bu da kesmek anlamına gelen el-kass (الْقَصّ) kökünden 'fâale' babının masdar veznidir. 'Kanadı kesilmiş kuş' sözü ve kesme aletine makas (el-mikass) denmesi bundandır. Kâfın zammesiyle kussa (قُصَّةُ الشَّعْرِ) ise saçtan kesilen kısımdır. Çünkü kısas, iki taraf arasındaki karşılıklı iki hakta cereyan eder; bir kimse zimmetindeki borçtan karşı tarafın zimmetindeki borç miktarınca düşürdüğünde 'falan filanla kâssa etti (hesaplaştı)' denir.

بدين لَهُ فِي ذِمَّةِ الْآخَرِ فَشُبِّهَ التَّنَاصُفُ بِالْقَطْعِ لِأَنَّهُ يَقْطَعُ النِّزَاعَ النَّاشِبَ قَبْلَهُ، فَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْقَوْدُ وَهُوَ تَمْكِينُ وَلِيِّ الْمَقْتُولِ مِنْ قَتْلِ قَاتِلِ مَوْلَاهُ قِصَاصًا قَالَ تَعَالَى:

Hak sahibinin hakkını tam olarak alıp ödeşmesi (tenâsuf), kendisinden önce patlak veren anlaşmazlığı kökünden kesip attığı için kesmeye teşbih edilmiştir. Bu sebeple, maktulün velisine kendi yakınının katilini öldürme imkânının verilmesi olan 'kavad' da kısas olarak adlandırılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَة: ١٧٩] ، وَسُمِّيتْ عُقُوبَةُ مَنْ يَجْرَحُ أَحَدًا جُرْحًا عَمْدًا

{ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” [Bakara: 179]. Bir kimseyi kasten yaralayanın cezalandırılması da [kısas olarak adlandırılmıştır].

عُدْوَانًا بِأَنْ يَجْرَحَ ذَلِكَ الْجَارِحَ مِثْلَ مَا جَرَحَ غَيْرَهُ قِصَاصًا قَالَ تَعَالَى: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ [الْمَائِدَة: ٤٥] وَسَمُّوا مُعَامَلَةَ الْمُعْتَدِي بِمِثْلِ جُرْمِهِ قِصَاصًا وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ [الْبَقَرَة: ١٩٤] ، فَمَاهِيَّةُ الْقِصَاصِ تَتَضَمَّنُ مَاهِيَّةَ التَّعْوِيضِ وَالتَّمَاثُلِ.

haksız yere işlenen bir yaralamada, yaralayan kimsenin başkasına vurduğu yaranın misliyle yaralanmasına da kısas denmiştir. Allah Teâlâ: { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “Yaralar da kısastır” [Mâide: 45] buyurmuştur. Yine mütecavize suçunun misliyle muamele edilmesini de kısas olarak adlandırmışlardır: { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler (dokunulmazlıklar) da karşılıklıdır (kısastır)” [Bakara: 194]. Dolayısıyla kısasın mahiyeti, karşılık ve denklik mahiyetini tazammun eder.

فَقَوْلُهُ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى يَتَحَمَّلُ مَعْنَى الْجَزَاءِ عَلَى الْقَتْلِ بِالْقَتْلِ لِلْقَاتِلِ وَتَتَحَمَّلُ مَعْنَى التَّعَادُلِ وَالتَّمَاثُلِ فِي ذَلِكَ الْجَزَاءِ بِمَا هُوَ كَالْعِوَضِ لَهُ وَالْمِثْلِ، وَتَتَحَمَّلُ مَعْنَى أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ غَيْرُ الْقَاتِلِ مِمَّنْ لَا شَرِكَةَ لَهُ فِي قَتْلِ الْقَتِيلِ فَأَفَادَ قَوْلُهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ حَقَّ الْمُؤَاخَذَةِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَتْلِ الْقَتْلَى فَلَا يَذْهَبُ حَقُّ قَتِيلٍ بَاطِلًا وَلَا يُقْتَلُ غَيْرُ الْقَاتِلِ بَاطِلًا، وَذَلِكَ إِبْطَالٌ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ إِهْمَالِ دَمِ الْوَضِيعِ إِذَا قَتَلَهُ الشَّرِيفُ وَإِهْمَالِ حَقِّ الضَّعِيفِ إِذَا قَتَلَهُ الْقَوِيُّ الَّذِي يُخْشَى قَوْمُهُ، وَمِنْ تَحَكُّمِهِمْ بِطَلَبِ قَتْلِ غَيْرِ الْقَاتِلِ إِذَا قَتَلَ أَحَدٌ رَجُلًا شَرِيفًا يَطْلُبُونَ قَتْلَ رَجُلٍ شَرِيفٍ مِثْلِهِ بِحَيْثُ لَا يَقْتُلُونَ الْقَاتِلَ إِلَّا إِذَا كَانَ بَوَاءً للمقتول أَي كف ءا لَهُ فِي الشَّرَفِ وَالْمَجْدِ وَيَعْتَبِرُونَ قِيمَةَ الدِّمَاءِ مُتَفَاوِتَةً بِحَسب تفَاوت السودد وَالشَّرَفِ وَيُسَمُّونَ ذَلِكَ التَّفَاوُتَ تَكَايُلًا مِنَ الْكَيْلِ، قَالَتِ ابْنَةُ بَهْدَلِ بْنِ قَرَقَةَ الطَّائِيِّ تَسْتَثِيرُ رَهْطَهَا عَلَى قَتْلِ رَجُلٍ قَتَلَ أَبَاهَا وَتَذْكُرُ أَنَّهَا مَا كَانَتْ تَقْنَعُ بِقَتْلِهِ بِهِ لَوْلَا أَنَّ الْإِسْلَامَ أَبْطَلَ تَكَايُلَ الدِّمَاءِ:

Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyruğu, öldürme fiiline karşı katilin öldürülmesiyle karşılık verilmesi anlamını taşır; bu cezada ona denk ve bedel sayılacak bir eşitlik ve denklik manasını taşır; ayrıca maktulün öldürülmesinde ortaklığı bulunmayan katilden başkasının öldürülmeyeceği anlamını da taşır. Dolayısıyla: 'Kütibe aleyküm' (üzerinize yazıldı/farz kılındı) buyruğu, öldürülenler konusunda müminler arasında adaletle cezalandırma hakkını ifade etmiştir; böylece hiçbir maktulün hakkı boşa gitmez ve katilden başkası da haksız yere öldürülmez. Bu ise, soylu biri düşük dereceli birini öldürdüğünde kanını heder etmeleri, aşiretinden korkulan güçlü biri zayıf birini öldürdüğünde hakkını çiğnemeleri ve bir kimse soylu birini öldürdüğünde onun dengi soylu birinin öldürülmesini isteyip, ancak maktule şeref ve asalette denk (bevâ') olduğu takdirde katili öldürmeleri şeklinde Câhiliye'de sürdürdükleri uygulamayı ve kanların değerini şeref ve egemenlikteki farklılığa göre derecelendirip bu farklılığa ölçme/tartma kökünden 'tekâyül' adını vermelerini hükümsüz kılmıştır. Bahtel b. Kareka et-Tâî'nin kızı, babasını öldüren adamın öldürülmesi için kavmini kışkırtırken, İslam kanlardaki tekâyülü (denksizliği) kaldırmasaydı sadece onun öldürülmesiyle yetinmeyeceğini belirterek şöyle demiştir:

أَمَا فِي بَنِي حِصْنٍ مِنِ ابْنِ كَرِيهَةَ ... مِنَ الْقَوْمِ طَلَّابِ التِّرَاتِ غَشَمْشَمِ

Hısn oğulları arasında savaş eri ve cengâver yok mudur ki bu kavimden intikam talep eden gözü kara biri çıksın,

فَيَقْتُلُ جَبْرًا بِامْرِئٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ ... بَوَاءً وَلَكِنْ لَا تَكَايُلَ بِالدَّمِ

Ve ona asla denk olmayan bir adam yerine [o soylu] Cebr'i öldürsün! Fakat artık kanda tekâyül (ayrımcılık) yoktur.

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ «الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müslümanların kanları birbirine denktir.”

وَقَدْ ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ شَرْعُ الْقِصَاصِ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ، وَحِكْمَةُ ذَلِكَ رَدْعُ أَهْلِ الْعُدْوَانِ عِنْدَ الْإِقْدَامِ عَلَى قَتْلِ الْأَنْفُسِ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ جَزَاءَهُمُ الْقَتْلُ، فَإِنَّ الْحَيَاةَ أَعَزُّ شَيْءٍ عَلَى الْإِنْسَانِ فِي الْجِبِلَّةِ فَلَا تُعَادِلُ عُقُوبَةٌ الْقَتْلَ فِي الرَّدْعِ وَالِانْزِجَارِ، وَمِنْ حِكْمَةِ ذَلِكَ تَطْمِينُ أَوْلِيَاءِ الْقَتْلَى بِأَنَّ الْقَضَاءَ يَنْتَقِمُ لَهُمْ مِمَّنِ اعْتَدَى عَلَى قَتِيلِهِمْ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً [الْإِسْرَاء: ٣٣] أَيْ لِئَلَّا يَتَصَدَّى أَوْلِيَاءُ الْقَتِيلِ لِلِانْتِقَامِ مِنْ قَاتِلِ مَوْلَاهُمْ

Bu ayetle kasten adam öldürmede kısasın meşruiyeti sabit olmuştur. Bunun hikmeti, cezalarının öldürülmek olduğunu bildiklerinde haddi aşan saldırganların cana kıymaya cüret etmekten caydırılmasıdır. Zira hayat, yaratılış itibarıyla insana en sevimli gelen şeydir; bu bakımdan caydırıcılık ve men etme hususunda hiçbir ceza öldürmeye denk olamaz. Bunun bir diğer hikmeti de öldürülenlerin velilerine, kaza merciinin (yargının) maktullerine saldıran kimseden intikamlarını alacağı hususunda güvence verilmesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } “Kim haksız yere öldürülürse, velisine bir yetki vermişizdir; artık o da öldürmede haddi aşmasın. Çünkü ona yardım edilmiştir.” [İsrâ: 33]. Yani maktulün velileri, yakınlarının katilinden intikam alma işine bizzat kalkışmasınlar

بِأَنْفُسِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي إِلَى صُورَةِ الْحَرْبِ بَيْنَ رَهْطَيْنِ فَيَكْثُرُ فِيهِ إِتْلَافُ الْأَنْفُسِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى صَدْرِ الْآيَةِ، وَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَة: ١٧٩] .

kendi elleriyle intikam almaya kalkışmasınlar; zira bu durum iki kabile arasında savaş çıkmasına yol açar ve ayetin başında geçtiği ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” [Bakara: 179] buyruğunun tefsirinde geleceği üzere bunda can kayıpları çoğalır.

وَأَوَّلُ دَمٍ أُقِيدَ بِهِ فِي الْإِسْلَامِ دَمُ رَجُلٍ مِنْ هُذَيْلٍ قَتَلَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ فَأَقَادَ مِنْهُ النَّبِيءُ ﷺ وَهُوَ سَائِرٌ إِلَى فَتْحِ الطَّائِفِ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: بَحْرَةَ الرُّغَاءِ فِي طَرِيقِ الطَّائِفِ وَذَلِكَ سَنَةَ ثَمَانٍ مِنَ الْهِجْرَةِ.

İslam'da kısas uygulanan ilk kan, Hüzeyl kabilesinden bir adamın kanıdır; onu Benî Leys'ten bir adam öldürmüştü de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tâif fethine giderken Tâif yolunda Bahretü'r-Rugâ denilen yerde ondan kısas almıştı. Bu olay hicretin sekizinci yılında gerçekleşmiştir.

وفِي مِنْ قَوْلِهِ: فِي الْقَتْلى، لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ وَالْقِصَاصُ لَا يَكُونُ فِي ذَوَاتِ الْقَتْلَى، فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ مُضَافٍ وَحَذْفُهُ هُنَا لِيَشْمَلَ الْقصاص سَائِر شؤون الْقَتْلَى وَسَائِرَ مَعَانِي الْقِصَاصِ فَهُوَ إِيجَازٌ وَتَعْمِيمٌ.

{ فِي الْقَتْلى } buyruğundaki 'fî' (فِي) edatı mecâzî zarfiyet içindir. Kısas ise maktullerin bizzat şahıslarında cereyan etmez. Bu sebeple burada muzaf bir kelimenin takdir edilmesi ve kısasın maktullerin bütün hâllerini ve kısasın bütün manalarını kapsaması için bu kelimenin hazfedilmiş olması zorunludur; bu ise bir îcaz ve genellemedir.

وَجَمْعُ الْقَتْلى بِاعْتِبَارِ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ أَيْ فِي قَتْلَاكُمْ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَتْلَى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَالْقَتِيلُ هُوَ مَنْ يَقْتُلُهُ غَيْرُهُ مِنَ النَّاسِ وَالْقَتْلُ فِعْلُ الْإِنْسَانِ إِمَاتَةَ إِنْسَانٍ آخَرَ فَلَيْسَ الْمَيِّتُ بِدُونِ فِعْلِ فَاعِلٍ قَتِيلًا.

{ الْقَتْلى } kelimesinin çoğul gelmesi muhatapların çoğul olması itibarıyladır, yani 'maktulleriniz hakkında' demektir. 'el-Katlâ' kelimesindeki harf-i tarif cins tarifidir. Katîl (maktul), insanlardan bir başkasının öldürdüğü kimsedir. Katl ise insanın başka bir insanı öldürme fiilidir; dolayısıyla bir failin fiili olmaksızın ölen kimse katîl (maktul) sayılmaz.

وَجُمْلَةُ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى بَيَانٌ وَتَفْصِيلٌ لِجُمْلَةِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْحُرِّ وَمَا بَعْدَهُ، مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَعْنَى الْقِصَاصِ وَالتَّقْدِيرِ الْحُرُّ يَقْتَصُّ أَوْ يُقْتَلُ بِالْحُرِّ إِلَخْ وَمَفْهُومُ الْقَيْدِ مَعَ مَا فِي الْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى مِنْ مَعْنَى الْوَصْفِيَّةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْحُرَّ يُقْتَلُ بِالْحُرِّ لَا بِغَيْرِهِ وَالْعَبْدَ يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ لَا بِغَيْرِهِ، وَالْأُنْثَى تُقْتَلُ بِالْأُنْثَى لَا بِغَيْرِهَا.

{ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın” cümlesi, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” cümlesinin bir beyanı ve tafsilatıdır. { بِالْحُرِّ } ve sonrasındaki 'bâ' (بـِ) harfi, kısas manasının delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk etmektedir; takdiri: 'Hür kimse hüre karşılık kısas edilir yahut öldürülür...' şeklindedir. Hür, köle ve kadın vasıflarında bulunan vasfiyet manasıyla birlikte mefhûm-i kayıd; hürün sadece hüre karşılık öldürüleceğini başkasına karşılık öldürülmeyeceğini, kölenin sadece köleye karşılık öldürüleceğini başkasına karşılık öldürülmeyeceğini ve kadının sadece kadına karşılık öldürüleceğini başkasına karşılık öldürülmeyeceğini gerektirir.

وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَفْهُومَ غَيْرُ مَعْمُولٍ بِهِ بِاطِّرَادٍ، لَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمِقْدَارِ الْمَعْمُولِ بِهِ مِنْهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْأَدِلَّةِ الثَّابِتَةِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَفِي الْمُرَادِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَحْمَلِ مَعْنَاهَا، فَفِي «الْمُوَطَّأِ» «قَالَ مَالِكٌ أَحْسُنُ مَا سَمِعْتُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ فَهَؤُلَاءِ الذُّكُورُ وَقَوْلَهُ: وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى أَنَّ الْقِصَاصَ يَكُونُ بَيْنَ الْإِنَاثِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْمَرْأَةُ الْحُرَّةُ تُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ كَمَا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْأَمَةُ تُقْتَلُ بِالْأَمَةِ كَمَا يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْقِصَاصُ يَكُونُ بَيْنَ النِّسَاءِ كَمَا يكون يبن الرِّجَالِ. وَالْقِصَاصُ أَيْضًا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ» . أَيْ وَخُصَّتِ الْأُنْثَى بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّهَا مَشْمُولَةٌ لِعُمُومِ الْحُرِّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ صِيغَةَ التَّذْكِيرِ فِي قَوْلِهِ: الْحُرُّ وَقَوْلِهِ: الْعَبْدُ مُرَادٌ بِهَا خُصُوصُ الذُّكُورِ.

İslam âlimleri bu mefhumun mutlak ve kesintisiz şekilde uygulanmadığında ittifak etmişlerdir; ancak Kitap ve Sünnet'ten sabit olan delillerin farklılığına ve bu ayetten murat edilen ve manasının hamledildiği hususlara göre mefhumun ne kadarının uygulanacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nitekim el-Muvatta'da: “Mâlik şöyle demiştir: Bu ayet hakkında işittiğim en güzel açıklama şudur: Allah Teâlâ'nın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Hüre hür, köleye köle” buyruğu erkekler hakkındadır. { وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Kadına kadın” buyruğu ise, erkekler arasında kısas olduğu gibi kadınlar arasında da kısas olacağını bildirir. Hür kadın hüre hürün öldürüldüğü gibi hür kadına karşılık öldürülür; câriye de köleye kölenin öldürüldüğü gibi câriyeye karşılık öldürülür. Kısas erkekler arasında olduğu gibi kadınlar arasında da cereyan eder; kısas aynı şekilde erkeklerle kadınlar arasında da cereyan eder.” Yani 'hüre hür ve köleye köle' ifadelerinin umumuna dahil olduğu halde kadının ayrıca zikredilmesi, 'el-hürr' ve 'el-abd' kelimelerindeki müzekkerlik sîgasından sadece erkeklerin murat edildiği zannına kapılınmaması içindir.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ طَائِفَةٍ إِنَّ الْآيَةَ جَاءَتْ مُبَيِّنَةً لِحُكْمِ النَّوْعِ إِذَا قَتَلَ نَوْعَهُ فَبَيَّنَتْ حُكْمَ الْحُرِّ

Kurtubî bir topluluktan şunu nakletmiştir: Ayet bir türün kendi türünden birini öldürmesi hâlindeki hükmünü açıklamak üzere gelmiştir; dolayısıyla bir hürün

إِذَا قَتَلَ حُرًّا وَالْعَبْدِ إِذَا قَتَلَ عَبْدًا وَالْأُنْثَى إِذَا قَتَلَتْ أُنْثَى وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِأَحَدِ النَّوْعَيْنِ إِذَا قَتَلَ الْآخَرَ، فَالْآيَةُ مُحْكَمَةٌ وَفِيهَا إِجْمَالٌ يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ [الْمَائِدَة: ٤٥] الْآيَة اهـ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالتَّقْيِيدُ لِبَيَانِ عَدَمِ التَّفَاضُلِ فِي أَفْرَادِ النَّوْعِ، وَلَا

bir hürü, bir kölenin bir köleyi, bir kadının bir kadını öldürmesi hâlindeki hükmü beyan etmiş ve türlerden birinin diğer türü öldürmesi meselesine değinmemiştir. Dolayısıyla ayet muhkemdir ve onda mücmellik vardır ki bunu Allah Teâlâ'nın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık” [Mâide: 45] ayeti açıklar. İşte bu vecheye göre kayıt, aynı türün fertleri arasında bir üstünlük ve ayrım olmadığını beyan etmek içindir ve

مَفْهُومَ لَهُ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ مِنْ تَفَاضُلِ الْأَنْوَاعِ إِثْبَاتًا وَلَا نَفْيًا، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ قَالُوا: لَنَقْتُلَنَّ الْحُرَّ بِالْعَبْدِ وَالذَّكَرَ بِالْأُنْثَى، وَذَلِكَ وَقَعَ فِي قِتَالٍ بَيْنَ حَيَّيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ، وَلَمْ يَثْبُتْ هَذَا الَّذِي رَوَاهُ وَهُوَ لَا يُغْنِي فِي إِقَامَةِ مَحْمَلِ الْآيَةِ.

bunun dışında kalan türlerin birbirine üstünlüğü konusunda ispat veya nefy açısından bir mefhumu yoktur. Şa'bî ise şöyle demiştir: Ayet, 'Biz mutlaka köleye karşılık hürü, kadına karşılık erkeği öldüreceğiz' diyen bir topluluk hakkında inmiştir; bu durum Ensâr'dan iki kabile arasındaki bir çatışmada vuku bulmuştu. Ancak onun rivayet ettiği bu husus sabit olmamıştır ve ayetin manasını oturtmak için yeterli değildir.

وَعَلَى هَذَيْنِ التَّأْوِيلَيْنِ لَا اعْتِبَارَ بِعُمُومِ مَفْهُومِ الْقَيْدِ لِأَنَّ شَرْطَ اعْتِبَارِهِ أَلَّا يَظْهَرَ لِذِكْرِ الْقَيْدِ سَبَبٌ إِلَّا الِاحْتِرَازَ عَنْ نَقِيضِهِ، فَإِذَا ظَهَرَ سَبَبٌ غَيْرُ الِاحْتِرَازِ بَطَلَ الِاحْتِجَاجُ بِالْمَفْهُومِ، وَحِينَئِذٍ فَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى أَلَّا يُقْتَلَ حُرٌّ بِعَبْدٍ وَلَا أُنْثَى بِذَكَرٍ وَلَا عَلَى عَكْسِ ذَلِكَ، وَإِنَّ دَلِيلَ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الْأُنْثَى وَالذَّكَرِ وَعَدَمِ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الْعَبْدِ وَالْحُرِّ عِنْدَ مَنْ نَفَى الْمُسَاوَاةَ مُسْتَنْبَطٌ مِنْ أَدِلَّةٍ أُخْرَى.

Bu iki tefsire göre mefhûm-i kaydın umumuna itibar edilmez; çünkü buna itibar edilmesinin şartı, kaydın zikredilmesinde zıddından sakınmaktan (ihtirazdan) başka bir sebebin bulunmamasıdır. Şayet ihtiraz dışında bir sebep ortaya çıkarsa, mefhum ile amel etmek bâtıl olur. Bu durumda ayette ne köleye karşılık hürün, ne erkeğe karşılık kadının öldürülmeyeceğine ne de bunların aksine bir delalet kalmaz. Kadın ile erkek arasındaki eşitliğin delili ile eşitliği nefyedenlerin indinde köle ile hür arasındaki eşitsizliğin delili başka delillerden istinbat edilmiştir.

الثَّالِثُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذَا كَانَ حُكْمًا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَة: ٤٥] وَنَقَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالنَّخَعِيِّ وَالثَّوْرِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَرَدَّهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْقُرْطُبِيُّ بِأَنَّ آيَةَ الْمَائِدَةِ حِكَايَةٌ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَكَيْفَ تَصْلُحُ نَسْخًا لِحُكْمٍ ثَبَتَ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ، أَيْ حَتَّى عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا فَمَحَلُّهُ مَا لم يَأْتِي فِي شَرْعِنَا خِلَافُهُ.

Üçüncü görüş: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu hüküm İslam'ın ilk dönemindeydi, daha sonra Mâide suresindeki { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” [Mâide: 45] ayetiyle neshedildi. Bunu Keşşâf sahibi Saîd b. el-Müseyyeb, en-Nehaî, es-Sevrî ve Ebû Hanîfe'den nakletmiştir. İbn Atıyye ve Kurtubî ise bu görüşü şöyle reddetmişlerdir: Mâide ayeti İsrâiloğulları'ndan bir nakildir; İslam şeriatında sabit olmuş bir hüküm için nasıl nâsih olabilir? Yani bizden öncekilerin şeriatı bizim için de şeriattır dense bile, bu ancak kendi şeriatımızda aksine bir hüküm gelmediği durumlar için geçerlidir.

وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» عَنِ الْحَنَفِيَّةِ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فِي الْقَتْلى هُوَ نِهَايَةُ الْكَلَامِ وَقَوْلَهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَقَدْ ثَبَتَ عُمُومُ الْمُسَاوَاةِ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى لِأَنَّ الْقَتْلَى عَامٌّ وَخُصُوصُ آخِرِ الْآيَةِ لَا يُبْطِلُ عُمُومَ أَوَّلِهَا، وَلِذَلِكَ قَالُوا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْعَبْدِ، قُلْتُ: يَرِدُ عَلَى هَذَا أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي التَّفْصِيلِ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَقْصُودًا وَأَنَّ الْكَلَامَ بِأَوَاخِرِهِ فَالْخَاصُّ يُخَصِّصُ الْعَامَّ لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّهُ لَا مَحِيصَ مِنِ اعْتِبَارِ كَوْنِهِ تَفْصِيلًا إِلَّا أَنْ يَقُولُوا إِنَّ ذَلِكَ كَالتَّمْثِيلِ، وَالْمَنْقُولُ عَنِ الْحَنَفِيَّةِ فِي «الْكَشَّافِ» هُوَ مَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.

İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da Hanefîlerden şunu aktarmıştır: Allah Teâlâ'nın: { فِي الْقَتْلى } buyruğu kelamın sonudur. { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } buyruğu ise bundan sonra gelmiştir. Eşitliğin umumu { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } buyruğuyla sabit olmuştur; zira 'el-katlâ' umumidir ve ayetin sonundaki hususiyet başındaki umumiyeti iptal etmez. Bu sebeple onlar köleye karşılık hürün öldürüleceğini söylemişlerdir. Ben derim ki: Şayet kastedilmiş olmasaydı bu tafsilatta bir fayda bulunmayacağı ve kelamın sonuna göre değerlendirileceği, dolayısıyla hâssın muhakkak âmmı tahsis edeceği ve onların bunun bir nevi misal olduğunu söylemeleri dışında bunun tafsilat olmasından başka bir çıkar yol bulunmadığı itirazı buna yöneltilir. Keşşâf'ta Hanefîlerden nakledilen görüş ise az önce zikrettiğimizdir.

وَيَبْقَى بَعْدَ هَاتِهِ التَّأْوِيلَاتِ سُؤَالٌ قَائِمٌ عَنْ وَجْهِ تَخْصِيصِ الْأُنْثَى بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu tevillere rağmen geriye, Allah Teâlâ'nın:

الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَهَلْ تَخْرُجُ الْأُنْثَى عَنْ كَوْنِهَا حُرَّةً أَوْ أَمَةً بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدِ الْجِنْسَانِ إِذْ لَيْسَ صِيغَةُ الذُّكُورِ فِيهَا لِلِاحْتِرَازِ عَنِ النِّسَاءِ مِنْهُمْ فَإِنَّ (الْ)

{ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } buyruğundan sonra dişinin tahsis edilmesinin gerekçesine dair bir soru kalmaktadır: 'Hür' ve 'köle' lafızlarıyla iki cinsin murat edildiği, dolayısıyla bunlardaki müzekker sîgasının o sınıfların kadınlarını hariç tutmak için olmadığı anlaşıldıktan sonra kadın hür yahut câriye olmaktan çıkar mı? Zira harf-i tarif (ال)

لَمَّا صَيَّرَتْهُ اسْمَ جِنْسٍ صَارَ الْحُكْمُ عَلَى الْجِنْسِ وَبَطَلَ مَا فِيهِ مِنْ صِيغَةِ تَأْنِيثٍ كَمَا يَبْطُلُ مَا فِيهِ مِنْ صِيغَةِ جَمْعٍ إِنْ كَانَتْ فِيهِ.

onu cins ismi yaptığında hüküm cinse ait olur ve onda eğer varsa çoğul sîgasının hükümsüz kaldığı gibi müenneslik sîgası da hükümsüz kalır.

وَلِأَجْلِ هَذَا الْإِشْكَالِ سَأَلْتُ الْعَلَّامَةَ الْجِدَّ الْوَزِيرَ ﵀ عَنْ وَجْهِ مَجِيءِ هَذِهِ الْمُقَابَلَةِ الْمُشْعِرَةِ بِأَلَّا يُقْتَصَّ مِنْ صِنْفٍ إِلَّا لِقَتْلِ مُمَاثِلِهِ فِي الصِّفَةِ فَتَرَكَ لِي وَرَقَةً بِخَطِّهِ فِيهَا

İşte bu müşkillikten dolayı, bir sınıftan ancak sıfatta kendi dengini öldürmesi durumunda kısas alınabileceğini hissettiren bu mukabelenin geliş gerekçesini allâme dedem vezire rahimehullâh sordum. O da bana kendi el yazısıyla içinde

مَا يَأْتِي: الظَّاهِرُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ الْآيَةَ (يَعْنِي آيَةَ سُورَةِ الْمَائِدَةِ) نَزَلَتْ إِعْلَامًا بِالْحُكْمِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ تَأْنِيسًا وَتَمْهِيدًا لِحُكْمِ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَلِذَلِكَ تَضَمَّنَتْ إِنَاطَةَ الْحُكْمِ بِلَفْظِ النَّفْسِ الْمُتَنَاوَلِ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى الْحُرِّ وَالْعَبْدِ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، وَلَمْ تَتَضَمَّنْ حُكْمًا لِلْعَبِيدِ وَلَا لِلْإِنَاثِ، وَصُدِّرَتْ بِقَوْلِهِ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها [الْمَائِدَة: ٤٥] ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ (يَعْنِي آيَةَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ) صُدِّرَتْ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ وَنَاطَ الْحُكْمُ فِيهَا بِالْحُرِّيَّةِ الْمُتَنَاوِلَةِ لِلْأَصْنَافِ كُلِّهَا ثُمَّ ذَكَرَ حُكْمَ الْعَبِيدِ وَالْإِنَاثِ رَدًّا عَلَى مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ لَا يُقْتَصُّ لَهُمْ، وَخَصَّصَ الْأُنْثَى بِالْأُنْثَى لِلدَّلَالَةِ على أَن عدمهَا مَعْصُومٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا اقْتَصَّ لَهَا مِنَ الْأُنْثَى وَلَمْ يَقْتَصَّ لَهَا مِنَ الذَّكَرِ صَارَ الدَّمُ مَعْصُومًا تَارَةً لِذَاتِهِ غَيْرَ مَعْصُومٍ أُخْرَى وَهَذَا مِنْ لُطْفِ التَّبْلِيغِ حَيْثُ كَانَ الْحُكْمُ مُتَضَمِّنًا لِدَلِيلِهِ، فَقَوْلُهُ:

şunlar yazılı bir kâğıt bıraktı: Zahir olan -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir ya- ayet (yani Mâide suresindeki ayet), İslam şeriatının hükmüne bir alışma ve zemin hazırlama sadedinde İsrâiloğulları'ndaki hükmü bildirmek üzere inmiştir. Bu sebeple erkek, kadın, hür, köle, küçük ve büyüğü kapsayan 'nefs' lafzıyla hükmü bağlamış, köleler ve kadınlar için [ayrı] bir hüküm içermemiş ve: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها } “Orada onlara yazdık” [Mâide: 45] şeklinde başlamıştır. İkinci ayet ise (yani Bakara suresindeki ayet) { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } “Size farz kılındı” buyruğuyla başlamış ve buradaki hükmü bütün sınıfları içine alan hürriyete bağlamıştır; sonra onlar için kısas yapılamayacağını iddia edenleri reddetmek üzere kölelerin ve kadınların hükmünü zikretmiştir. Kadının kanının dokunulmaz olduğunu göstermek için de kadını kadına tahsis etmiştir; zira kadın için kadından kısas alınıp erkekten kısas alınmadığında kan bazen zatından ötürü dokunulmaz, bazen de dokunulmaz olmamış hâle gelirdi. İşte bu, hükmün kendi delilini de içermesi bakımından tebliğin inceliğindendir. Şu beytin ifadesi ise:

كَتَبَ الْقَتْلَ وَالْقِتَالَ عَلَيْنَا ... وَعَلَى الْغَانِيَاتِ جَرُّ الذُّيُولِ

Bize öldürmeyi ve savaşmayı yazdı (farz kıldı)... Güzel kadınlara ise eteklerini sürümeyi.

حكم جاهلي اهـ.

Cahiliye hükmüdür, vesselam.

يَعْنِي أَنَّ الْآيَةَ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهَا إِلَّا إِبْطَالُ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَمْرُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ تَرْكِ الْقِصَاصِ لِشَرَفٍ أَوْ لِقِلَّةِ اكْتِرَاثٍ، فَقَصَدَتِ التَّسْوِيَةَ بِقَوْلِهِ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ أَيْ لَا فَضْلَ لِحُرٍّ شَرِيفٍ عَلَى حَرٍّ ضَعِيفٍ وَلَا لِعَبِيدِ السَّادَةِ عَلَى عَبِيدِ الْعَامَّةِ وَقَصَدَتْ مَنْ ذِكْرِ الْأُنْثَى إِبْطَالَ مَا كَانَ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ مِنْ عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِجِنَايَةِ الْأُنْثَى وَاعْتِبَارِهَا غَيْرَ مُؤَاخَذَةٍ بِجِنَايَاتِهَا، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: حُكْمٌ جَاهِلِيٌّ أَنَّهُ لَيْسَ جَارِيًا عَلَى أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ لِأَنَّ الْبَيْتَ لِعُمَرَ ابْن أَبِي رَبِيعَةَ وَهُوَ شَاعِرٌ إِسْلَامِيٌّ مِنْ صَدْرِ الدَّوْلَةِ الْأُمَوِيَّةِ.

Yani ayetten maksat, Câhiliye döneminde asalet yahut umursamazlık sebebiyle kısasın terk edilmesi uygulamasını iptal etmekten ibarettir. { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } buyruğuyla eşitliği kastetmiştir; yani soylu bir hürün zayıf bir hüre, efendilerin kölelerinin de avamın kölelerine bir üstünlüğü yoktur. Kadının zikredilmesiyle ise Câhiliye'nin kadının cinayetini dikkate almama ve cinayetlerinden sorumlu tutulmayacağı yönündeki uygulamasını iptal etmeyi kastetmiştir. 'Cahiliye hükmüdür' sözüyle de bunun İslam'ın hükümlerine uygun olmadığını kastetmiştir; zira bu beyit Ömer b. Ebî Rebîa'ya aittir ve o Emevî devletinin ilk döneminden İslami bir şairdir.

فَإِنْ قُلْتَ: كَانَ الْوَجْهُ أَلَّا يَقُولَ: بِالْأُنْثى الْمُشْعِرُ بِأَنَّ الْأُنْثَى لَا تُقْتَلُ بِالرَّجُلِ مَعَ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ يُقْتَصُّ مِنْهَا لِلرَّجُلِ. قُلْتُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْقَيْدَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، فَإِنَّ الْجَارِيَ فِي الْعُرْفِ أَنَّ الْأُنْثَى لَا تَقْتُلُ إِلَّا أُنْثَى، إِذْ لَا يَتَثَاوَرُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ فَذِكْرُ بِالْأُنْثى خَارِجٌ عَلَى اعْتِبَارِ الْغَالِبِ كَمَخْرَجِ وَصْفِ السَّائِمَةِ

Eğer: 'Müslümanların kadından erkeğe karşılık kısas alınacağına dair icmâı varken, kadının erkeğe karşılık öldürülmeyeceğini hissettiren { بِالْأُنْثى } ifadesinin kullanılmaması daha uygun olurdu' dersen, derim ki: Görünen o ki bu kayıt galip olana binaen gelmiştir; zira örfte cari olan durum, kadının ancak kadını öldürmesidir; çünkü kadınlarla erkekler birbirlerine karşı kavgaya ve savaşa girişmezler. Dolayısıyla { بِالْأُنْثى } kaydının zikredilmesi,

فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «فِي الْغَنَمِ السَّائِمَةِ الزَّكَاةُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Otlayan koyunda zekât vardır” hadisindeki 'otlayan' (sâime) vasfının gelişi gibi galip olan duruma itibar edilmesindendir.

وَالْخُلَاصَةُ أَنَّ الْآيَةَ لَا يَلْتَئِمُ مِنْهَا مَعْنًى سَلِيمٌ مِنَ الْإِشْكَالِ إِلَّا مَعْنَى إِرَادَةِ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْأَصْنَافِ لِقَصْدِ إِبْطَالِ عَوَائِدِ الْجَاهِلِيَّةِ.

Özetle: Ayetten, Câhiliye âdetlerini iptal etme kastıyla sınıflar arasında eşitliğin irade edilmesi manası dışında müşkillikten uzak sağlam bir anlam çıkmamaktadır.

وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ لَهَا عَلَى نَفْيِ الْقِصَاصِ بَيْنَ الْأَصْنَافِ الْمُخْتَلِفَةِ وَلَا عَلَى إِثْبَاتِهِ مِنْ جِهَةِ مَا وَرَدَ عَلَى كُلِّ تَأْوِيلٍ غَيْرِ ذَلِكَ مِنِ انْتِقَاضٍ بِجِهَةٍ أُخْرَى، فَتَعَيَّنَ أَنَّ قَوْلَهُ:

Ayetin, farklı sınıflar arasında kısasın varlığına yahut yokluğuna delalet etmediği -bunun dışındaki her tevile başka bir yönden itiraz geldiğinden dolayı- sabit olunca,

الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى مَحْمَلُهُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ هُوَ مُسَاوَاةُ أَفْرَادِ كُلِّ صِنْفٍ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ دُونَ تَفَاضُلٍ بَيْنَ الْأَفْرَادِ، ثُمَّ أَدِلَّةُ الْعُلَمَاءِ فِي تَسْوِيَةِ الْقِصَاصِ بَيْنَ

{ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } buyruğunun şüphe götürmez hamledileceği anlamının, fertler arasında bir üstünlük olmaksızın her sınıfın fertlerinin birbiriyle eşitliği olduğu kesinleşir. Âlimlerin,

بَعْضِ الْأَصْنَافِ مَعَ بَعْضٍ الذُّكُورِ بِالْإِنَاثِ وَفِي عَدَمِهَا كَعَدَمِ تَسْوِيَةِ الْأَحْرَارِ بِالْعَبِيدِ عِنْدَ الَّذِينَ لَا يُسَوُّونَ بَيْنَ صِنْفَيْهِمَا خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَدَاوُدَ أَدِلَّةٌ أُخْرَى غَيْرُ هَذَا الْقَيْدِ الَّذِي فِي ظَاهِرِ الْآيَةِ، فَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَأَخَذَ بِعُمُومِ قَوْلِهِ: الْقَتْلى وَلَمْ يُثْبِتْ لَهُ مُخَصِّصًا وَلَمْ يَسْتَثْنِ مِنْهُ إِلَّا الْقِصَاصَ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالْكَافِرِ الْحَرْبِيِّ وَاسْتِثْنَاؤُهُ لَا خِلَافَ فِيهِ، وَوَجْهُهُ أَنَّ الْحَرْبِيَّ غَيْرُ مَعْصُومِ الدَّمِ، وَأَمَّا الْمَعَاهَدُ فَفِي حُكْمِ قَتْلِ الْمُسْلِمِ إِيَّاهُ مَذَاهِبُ، وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ فَنَفَيَا الْقِصَاصَ مِنَ الْمُسْلِمِ لِلذِّمِّيِّ وَالْمُعَاهَدِ وَأَخَذَا

erkeklerin kadınlarla kısas edilmesi gibi bazı sınıfların birbiriyle eşit tutulmasında ve Ebû Hanîfe, es-Sevrî, İbn Ebî Leylâ ve Dâvûd'un aksine hürler ile köleleri eşit görmeyenlerin köle ile hürü eşit tutmaması gibi durumlardaki delilleri, ayetin zahirindeki bu kayıttan başka delillerdir. Ebû Hanîfe { الْقَتْلى } buyruğunun umumunu esas almış ve buna bir tahsis edici kabul etmemiştir; bundan yalnızca Müslüman ile harbî kâfir arasındaki kısası istisna etmiştir ki bu istisnada ihtilaf yoktur. Bunun gerekçesi ise harbînin kanının dokunulmaz olmamasıdır. Muâhede yapılmış kimseye (muâhed) gelince, Müslümanın onu öldürmesi hükmünde mezhepler vardır. Şâfiî ve Ahmed ise zimmî ve muâhed için Müslümandan kısas alınmasını nefyetmişler ve

بِحَدِيثِ «لَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ»

“Kâfire karşılık Müslüman öldürülmez” hadisini delil almışlardır.

، وَمَالِكٌ وَاللَّيْثُ قَالَا لَا قِصَاصَ مِنَ الْمُسْلِمِ إِذَا قَتَلَ الذِّمِّيَّ وَالْمُعَاهَدَ قَتْلَ عُدْوَانٍ وَأَثْبَتَا الْقِصَاصَ مِنْهُ إِذَا قَتَلَ غِيلَةً.

Mâlik ve el-Leys ise, Müslüman zimmîyi yahut muâhedi haksız yere taammüden öldürdüğünde kısas olmayacağını söylemiş, ancak hile ve pusu ile (gîle yoluyla) öldürdüğünde kısas uygulanacağını belirtmişlerdir.

وَأَمَّا الْقِصَاصُ بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ فِي قَطْعِ الْأَطْرَافِ فَلَيْسَ مِنْ مُتَعَلِّقَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ [الْمَائِدَة: ٤٥] فِي سُورَةِ الْعُقُودِ. وَنَفَى مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ الْقِصَاصَ مِنَ الْحُرِّ لِلْعَبْدِ اسْتِنَادًا لِعَمَلِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ وَسُكُوتِ الصَّحَابَةِ، وَاسْتِنَادًا لِآثَارٍ مَرْوِيَّةٍ، وَقِيَاسًا عَلَى انْتِفَاءِ الْقِصَاصِ مِنَ الْحُرِّ فِي إِصَابَةِ أَطْرَافِ الْعَبْدِ فَالنَّفْسُ أَوْلَى بِالْحِفْظِ. وَالْقِصَاصُ مِنَ الْعَبْدِ لِقَتْلِهِ الْحُرَّ ثَابِتٌ عِنْدَهُمَا بِالْفَحْوَى، وَالْقِصَاصُ مِنَ الذَّكَرِ لِقَتْلِ الْأُنْثَى ثَابِتٌ بِلَحْنِ الْخِطَابِ.

Uzuvların kesilmesinde hür ile köle arasındaki kısasa gelince, bu ayetin taalluk ettiği hususlardan değildir ve Ukûd (Mâide) suresindeki { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “Yaralar da kısastır” [Mâide: 45] buyruğunun tefsirinde gelecektir. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed, Hulefâ-yi Râşidîn'in tatbikatına, sahabenin sükûtuna, rivayet edilen eserlere dayanarak ve hürün kölenin uzuvlarına zarar vermesinde kısasın nefiy olmasına kıyas ederek -ki can korunmaya daha layıktır- köleye karşılık hürden kısas alınmasını nefyetmişlerdir. Hürü öldürmesinden ötürü köleden kısas alınması ise her ikisine göre fahve'l-hitâb ile sabittir; kadını öldürmesinden ötürü erkekten kısas alınması da lahnü'l-hitâb ile sabittir.

فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ.

{ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir”.

الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْإِخْبَارِ أَيْ لِمُجَرَّدِ التَّرْتِيبِ اللَّفْظِيِّ لَا لِتَفْرِيعِ حُصُولِ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ بِهَا عَلَى حُصُولِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مَا قَبْلَهَا، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ أَخْذَ الْوَلِيِّ بِالْقِصَاصِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ صُوَرِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى لَيْسَ وَاجِبًا عَلَيْهِ وَلَكِنَّهُ حَقٌّ لَهُ فَقَطْ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ أَنَّ الْأَخْذَ بِهِ وَاجِبٌ عَلَى وَلِيِّ الْقَتِيلِ، وَالتَّصَدِّي لِتَفْرِيعِ ذِكْرِ هَذَا بَعْدَ ذِكْرِ حَقِّ الْقِصَاصِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الْأَوْلَى بِالنَّاسِ قَبُولُ الصُّلْحِ اسْتِبْقَاءً لِأَوَاصِرِ أُخُوَّةِ

Fâ (فَـ) harfi haberin tefrîi içindir; yani kendisiyle atfedilen cümlenin içerdiği mananın vuku bulmasının, öncesinin içerdiğinin vuku bulmasına bağlanması için değil, sadece lafzî bir tertip içindir. Maksat, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } ifadesinin suretinden anlaşılan velinin kısas hakkını kullanmasının onun üzerine farz olmadığını, sadece bir hak olduğunu beyan etmektir; ta ki { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } buyruğundan, kısas uygulamanın maktulün velisi üzerine farz olduğu zannı doğmasın. Kısas hakkı zikredildikten sonra bunun tefrîan zikrine girişilmesi, İslam kardeşliği bağlarını muhafaza etmek için insanlara sulhü kabul etmenin daha evlâ olduğunu ihsas ettirmek içindir.

الْإِسْلَامِ.

İslam'ın [kardeşlik bağlarını muhafaza etmek içindir].

قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: «هَذِهِ آيَةٌ مُشْكِلَةٌ وَقَدْ فَسَّرُوهَا تَفْسِيرًا قَرَّبُوهُ عَلَى قَدْرِ أَفْهَامِ أَهْلِ عَصْرِهِمْ» ثُمَّ أَخَذَ الْأَزْهَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهَا بِمَا لَمْ يَكْشِفْ مَعْنًى وَمَا أَزَالَ إِشْكَالًا، وَلِلْمُفَسِّرِينَ مَنَاحٍ كَثِيرَةٌ فِي تَفْسِيرِ أَلْفَاظِهَا ذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ خَمْسَةً مِنْهَا، وَذَكَرَ فِي «الْكَشَّافِ» تَأْوِيلًا آخَرَ، وَذَكَرَ الطَّيِّبِيُّ تَأْوِيلَيْنِ رَاجِعَيْنِ إِلَى تَأْوِيلِ «الْكَشَّافِ» ، وَاتَّفَقَ جَمِيعُهُمْ على أَن الْمَقْصد مِنْهَا

Ezherî şöyle demiştir: “Bu müşkil bir ayettir; onu kendi çağlarındaki insanların anlayışları nispetinde yaklaştırarak tefsir etmişlerdir.” Sonra Ezherî bu ayeti ne bir manayı aydınlatan ne de bir müşkili gideren açıklamalarla tefsir etmeye girişmiştir. Müfessirlerin ayetin lafızlarını tefsir etmede birçok yaklaşımı vardır; Kurtubî bunlardan beşini zikretmiş, Keşşâf'ta başka bir tevil verilmiş, et-Tîbî de Keşşâf'ın teviline dönen iki tevile yer vermiştir. Hepsi de ayetten maksadın

التَّرْغِيبُ فِي الْمُصَالَحَةِ عَنِ الدِّمَاءِ، وَيَنْبَغِي أَلَّا نَذْهَبَ بِأَفْهَامِ النَّاظِرِ طَرَائِقَ قِدَدًا، فَالْقَوْلُ الْفَصْلُ أَنْ نقُول: إِن مَا صدق مَنْ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ هُوَ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ وَإِنَّ الْمُرَادَ بِأَخِيهِ هُوَ الْقَاتِل وَصفا بِأَنَّهُ أَخٌ تَذْكِيرًا بِأُخُوَّةِ الْإِسْلَامِ وَتَرْقِيقًا لِنَفْسِ وَلِيِّ الْمَقْتُولِ لِأَنَّهُ إِذَا اعْتَبَرَ الْقَاتِلَ أَخًا لَهُ كَانَ مِنَ الْمُرُوءَةِ أَلَّا يَرْضَى بِالْقَوْدِ مِنْهُ لِأَنَّهُ كَمَنْ رَضِيَ بِقَتْلِ أَخِيهِ، وَلَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعَرَبِ: قَتَلَ أَخُوهُ ابْنًا لَهُ عَمْدًا فَقُدِّمَ إِلَيْهِ لِيَقْتَادَ مِنْهُ فَأَلْقَى السَّيْفَ وَقَالَ:

kan davalarında sulhe teşvik etmek olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. İnceleyenin zihnini bölük pörçük yollara düşürmemek gerekir; kesin söz şudur: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } ifadesindeki 'men' (مَنْ) şart edatının delalet ettiği kimse (mâsadakı) maktulün velisidir. { مِنْ أَخِيهِ } ifadesindeki 'kardeşi' ile murat edilen de katildir; İslam kardeşliğini hatırlatmak ve maktul velisinin kalbini yumuşatmak için katil 'kardeş' vasfıyla nitelenmiştir. Zira katili kardeşi olarak gördüğünde, ondan kısas almaya razı olmaması mürüvvettendir; çünkü bu, kardeşinin öldürülmesine rıza göstermek gibidir. Nitekim Araplardan birisi, öz kardeşi kendi oğlunu kasten öldürdüğünde, kısas yapması için kardeşini önüne getirdiklerinde kılıcı bırakıp şöyle demiştir:

أَقُولُ لِلنَّفْسِ تَأْسَاءً وَتَعْزِيَةً ... إِحْدَى يَدَيَّ أَصَابَتْنِي وَلَمْ تُرِدِ

Teselli ve sabır bulmak için nefsime derim ki: İki elimden biri istemeden bana isabet etti.

كِلَاهُمَا خَلَفٌ مِنْ فَقْدِ صَاحِبِهِ ... هَذَا أَخِي حِينِ أَدْعُوهُ وَذَا وَلَدي

İkisi de diğerinin yokluğunda bir tesellidir; çağırdığımda bu kardeşimdir, öbürü de evladımdır.

وَمَا صدق شَيْءٌ هُوَ عرض الصُّلْحِ، وَلَفْظُ شَيْءٍ اسْمٌ مُتَوَغِّلٌ فِي التَّنْكِيرِ دَالٌّ عَلَى نَوْعِ مَا يَصْلُحُ لَهُ سِيَاقُ الْكَلَامِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ حُسْنُ مَوْقِعِ كَلِمَةِ شَيْءٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ شَيْءٌ } (bir şey) lafzının delalet ettiği kimse/nesne (mâsadakı) sulh teklifidir. 'Şey' lafzı nekrelikte derinleşmiş ve kelamın bağlamının elverdiği her türlü şeye delalet eden bir isimdir. 'Şey' kelimesinin yerinin güzelliği Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda daha önce geçmişti: