Binûn

2- Bakara Suresi — 53. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ [الْبَقَرَة: ١٥٥] .

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz” [Bakara: 155].

وَمَعْنَى عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ أَنَّهُ أَعْطَى الْعَفْوَ أَيِ الْمَيْسُورَ عَلَى الْقَاتِلِ مِنْ عِوَضِ الصُّلْحِ. وَمِنْ مَعَانِي الْعَفْوِ أَنَّهُ الْمَيْسُورُ مِنَ الْمَالِ الَّذِي لَا يُجْحِفُ بِبَاذِلِهِ وَقَدْ فُسِّرَ بِهِ الْعَفْوُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: خُذِ الْعَفْوَ [الْأَعْرَاف: ١٩٩] ، وَإِيثَارُ هَذَا الْفِعْلِ لِأَنَّهُ يُؤْذِنُ بِمُرَاعَاةِ التَّيْسِيرِ وَالسَّمَاحَةِ وَهِيَ مِنْ خُلُقِ الْإِسْلَامِ فَهَذَا تَأْكِيدٌ لِلتَّرْغِيبِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مِنْ أَخِيهِ، وَالتَّعْبِيرُ عَنْ عِوَضِ الدَّمِ بِشَيْءٍ لِأَنَّ الْعِوَضَ يَخْتَلِفُ فَقَدْ يُعْرَضُ عَلَى وَلِيِّ الدَّمِ مَالٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ وَقَدْ يُعْرَضُ عَلَيْهِ إِبِلٌ أَوْ عَرُوضٌ أَوْ مُقَاصَّةُ دِمَاءٍ بَيْنَ الْحَيَّيْنِ إِذْ لَيْسَ الْعِوَضُ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ مُعَيَّنًا كَمَا هُوَ فِي دِيَةِ قَتْلِ الْخَطَأِ.

{ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ } ifadesinin manası: Ona af, yani katilin kolaylıkla ödeyebileceği sulh bedeli verilmiş olmasıdır. 'Afv' (الْعَفْو) kelimesinin manalarından biri de, verene ağır gelmeyecek şekilde kolaylıkla verilen maldır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen af (kolaylık) yolunu tut” [A'râf: 199] buyruğundaki 'el-afv' da bu şekilde tefsir edilmiştir. Bu fiilin tercih edilmesi, kolaylaştırma ve müsamahaya riayet etmeyi bildirdiği içindir ki bu da İslam'ın ahlakındandır. Bu durum { مِنْ أَخِيهِ } ifadesinin delalet ettiği teşviki pekiştirmektedir. Kan bedelinin 'bir şey' diye ifade edilmesi ise bedelin değişkenlik göstermesindendir; zira kan velisine altın veya gümüşten bir mal teklif edilebileceği gibi, deve, meta yahut iki kabile arasında kanların takas edilmesi de teklif edilebilir; çünkü kasten adam öldürmede ödenecek bedel, hataen adam öldürme diyetinde olduğu gibi belirli değildir.

(واتّباع) وَ (أَدَاءٌ) مَصْدَرَانِ وَقَعَا عِوَضًا عَنْ فِعْلَيْنِ وَالتَّقْدِيرُ: فَلْيَتَّبِعِ اتِّبَاعًا وَلْيُؤَدِّ أَدَاءً فَعَدَلَ عَنْ أَنْ يَنْصِبَ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ إِلَى الرَّفْعِ لِإِفَادَةِ مَعْنَى الثَّبَاتِ وَالتَّحْقِيقُ الْحَاصِلُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ كَمَا عَدَلَ إِلَى الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ سَلامٌ [هود: ٦٩] بَعْدَ قَوْلِهِ: قالُوا سَلاماً [هود: ٦٩] ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَطَوُّرُ الْمَصْدَرِ الَّذِي أَصْلُهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ إِلَى مَصِيرِهِ مَرْفُوعًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] ، فَنَظْمُ الْكَلَامِ: فَاتِّبَاعٌ حَاصِلٌ مِمَّنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ وَأَدَاءٌ

{ اتِّباعٌ } ve { أَداءٌ } kelimeleri iki fiilin yerine geçmiş mastarlardır. Takdiri şöyledir: 'Gereğince tâbi olsun ve hakkıyla ödesin'. Meful-i mutlak olarak nasb edilmekten, isim cümlesiyle hâsıl olan sebat ve tahkik manasını ifade etmek için ref'e (ötreye) çevrilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالُوا سَلاماً } “Selam dediler” [Hûd: 69] buyruğundan sonra: { قالَ سَلامٌ } “Selam dedi” [Hûd: 69] buyruğunda da ref'e dönülmüştür. Aslı meful-i mutlak olan mastarın merfû hâle dönüşüm süreci Allah Teâlâ'nın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” [Fâtiha: 2] buyruğunda daha önce geçmişti. Kelamın dizilişi: 'Kardeşinden kendisine bir şey bağışlanan kimseden örfe uygun bir tâbi oluş, kardeşinden de ona

حَاصِلٌ مِنْ أَخِيهِ إِلَيْهِ، وَفِي هَذَا تَحْرِيضٌ لِمَنْ عُفِيَ لَهُ عَلَى أَنْ يَقْبَلَ مَا عُفِيَ لَهُ وَتَحْرِيضٌ لِأَخِيهِ عَلَى أَدَاءِ مَا بَذَلَهُ بِإِحْسَانٍ. وَالِاتِّبَاعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْقَبُولِ وَالرِّضَا، أَيْ فَلْيَرْضَ بِمَا عُفِيَ لَهُ

güzellikle bir ödeme gerçekleşmelidir' şeklindedir. Bunda, kendisine af/bedel bağışlanan kimseye bağışlanan şeyi kabul etmesi için bir teşvik, kardeşine de taahhüt ettiği şeyi güzellikle ödemesi için bir teşvik vardır. 'İttibâ' kelimesi kabul ve rıza anlamında kullanılmıştır; yani kendisine bağışlanan şeye razı olsun demektir,

كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيءٍ فَلْيَتْبَعْ» .

nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Biriniz varlıklı bir kimseye havale edilirse (ittibâ olunursa), tâbi olsun (kabul etsin)” buyurmuştur.

وَالضَّمِيرُ الْمُقَدَّرُ فِي (اتِّبَاعٌ) عَائِد إِلَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ وَالضَّمِيرُ الْمُقَدَّرُ فِي أَدَاءٌ عَائِدٌ

{ اتِّباعٌ } mastarındaki mukadder zamir { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } ifadesine racidir; { أَدَاءٌ } mastarındaki mukadder zamir ise

إِلَى (أَخِيه) ، وَالْمعْنَى: فليرضى بِمَا بَذَلَ لَهُ مِنَ الصُّلْحِ الْمُتَيَسَّرِ، وَلْيُؤَدِّ بَاذِلُ الصُّلْحِ مَا بَذَلَهُ دُونَ مُمَاطَلَةٍ وَلَا نَقْصٍ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِاللَّامِ وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِإِلَى عَائِدَانِ عَلَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ.

{ أَخِيه } lafzına racidir. Manası: Kendisine sunulan kolaylaştırılmış sulh bedeline razı olsun; sulh bedelini veren de taahhüt ettiği şeyi savsaklamadan ve eksiltmeden ödesin. Lâm harfiyle mecrur olan zamir ile 'ilâ' (إِلَى) harfiyle mecrur olan zamir ise { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } ifadesine racidir.

وَمَقْصِدُ الْآيَةِ التَّرْغِيبُ فِي الرِّضَا بِأَخْذِ الْعِوَضِ عَنْ دَمِ الْقَتِيلِ بَدَلًا مِنَ الْقِصَاصِ لِتَغْيِيرِ مَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَتَعَيَّرُونَ بِهِ مِنْ أَخْذِ الصُّلْحِ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ وَيُعِدُّونَهُ بَيْعًا لِدَمِ مَوْلَاهُمْ كَمَا قَالَ مُرَّةُ الْفَقْعَسِيُّ:

Ayetin maksadı, Câhiliye ehlinin kasten adam öldürmede sulh [bedeli] almayı bir kusur sayıp bunu velilerinin kanını satmak olarak değerlendirdikleri âdeti değiştirmek amacıyla, kısas yerine maktulün kanına karşılık bedel almaya rıza göstermeyi teşvik etmektir. Nitekim Mürre el-Fak'asî şöyle demiştir:

فَلَا تَأْخُذُوا عَقْلًا مِنَ الْقَوْمِ إِنَّنِي ... أَرَى الْعَارَ يَبْقَى وَالْمَعَاقِلَ تَذْهَبُ

Sakın o kavimden diyet almayın! Zira ben, / Utancın baki kaldığını, diyetlerin ise yok olup gittiğini görmekteyim.

وَقَالَ غَيْرُهُ يَذْكُرُ قَوْمًا لَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُ صُلْحًا عَنْ قَتِيلٍ:

Bir başkası da maktul için kendisinden sulh [bedelini] kabul etmeyen bir kavmi anarak şöyle demiştir:

فَلَوْ أَنَّ حَيًّا يَقْبَلُ الْمَالَ فِدْيَةً ... لسقنا لَهُم سَببا مِنَ الْمَالِ مُفْعَمًا

Şayet bir kabile fidye olarak malı kabul etseydi, / Biz onlara bolca dolu bir mal yolu sevk ederdik.

وَلَكِنْ أَبَى قَوْمٌ أُصِيبَ أَخُوهُمْ ... رِضَا الْعَارِ فَاخْتَارُوا عَلَى اللَّبَنِ الدَّمَا

Fakat kardeşleri öldürülen bir topluluk, / Utanca rıza göstermekten kaçındı da süte karşı kanı tercih etti.

وَهَذَا كُلُّهُ فِي الْعَفْوِ عَلَى قَتْلِ الْعَمْدِ وَأَمَّا قَتْلُ الْخَطَأِ فَإِنَّ شَأْنَهُ الدِّيَةُ عَنْ عَاقِلَةِ الْقَاتِلِ وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

Bütün bunlar kasten adam öldürmede affetmekle ilgilidir. Hataen adam öldürmeye gelince, onun hükmü katilin âkilesi tarafından ödenecek diyettir; bu da Nisâ Suresi'nde gelecektir.

وَإِطْلَاقُ وَصْفِ الْأَخِ عَلَى الْمُمَاثِلِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ تَأْسِيسُ أَصْلٍ جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ جَعَلَ بِهِ التَّوَافُقُ فِي الْعَقِيدَةِ كَالتَّوَافُقِ فِي نَسَبِ الْأُخُوَّةِ، وَحَقًّا فَإِنَّ التَّوَافُقَ فِي الدِّينِ آصِرَةٌ نَفْسَانِيَّةٌ وَالتَّوَافُقَ فِي النَّسَبِ آصِرَةٌ جَسَدِيَّةٌ وَالرُّوحُ أَشْرَفُ مِنَ الْجَسَدِ.

İslam dinindeki bir benzerine kardeş vasfının verilmesi, Kur'an'ın getirdiği bir esasın tesisidir; [Kur'an] bununla akidedeki uyuşmayı, kardeşlik nesebindeki uyuşma gibi kılmıştır. Hakikaten dindeki uyuşma ruhani bir bağ, nesepteki uyuşma ise bedensel bir bağdır; ruh ise bedenden daha şereflidir.

وَاحْتَجَّ ابْنُ عَبَّاسٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْخَوَارِجِ فِي أَنَّ الْمَعْصِيَةَ لَا تُزِيلُ الْإِيمَانَ، لِأَنَّ اللَّهَ سَمَّى الْقَاتِلَ أَخًا لِوَلِيِّ الدَّمِ وَتِلْكَ أُخُوَّةُ الْإِسْلَامِ مَعَ كَوْنِ الْقَاتِلِ عَاصِيًا.

İbn Abbâs bu ayeti, günah işlemenin imanı yok etmediği konusunda Hâricîlere karşı delil getirmiştir; zira Allah, katil günahkâr olduğu hâlde onu kan velisinin kardeşi olarak isimlendirmiştir ve bu da İslam kardeşliğidir.

وَقَوْلُهُ: بِالْمَعْرُوفِ الْمَعْرُوفُ هُوَ الَّذِي تَأْلَفُهُ النُّفُوسُ وَتَسْتَحْسِنُهُ فَهُوَ مِمَّا تُسَرُّ بِهِ النُّفُوسُ وَلَا تَشْمَئِزُّ مِنْهُ وَلَا تُنْكِرُهُ، وَيُقَالُ لِضِدِّهِ مُنْكَرٌ وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [آلِ عمرَان: ١١٠] فِي سُورَة آل عِمْرَانَ.

Allah Teâlâ'nın: { بِالْمَعْرُوفِ } buyruğundaki maruf; nefislerin alıştığı ve güzel gördüğü şeydir. Dolayısıyla o, nefislerin sevinç duyduğu, tiksinmediği ve yadırgamadığı şeylerdendir. Zıddına ise münker denir. Bu konu, Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; marufu emreder, münkerden nehyedersiniz” [Âl-i İmrân: 110] buyruğunda gelecektir.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْمَعْرُوفِ لِلْمُلَابَسَةِ أَيْ فَاتِّبَاعٌ مُصَاحِبٌ لِلْمَعْرُوفِ أَيْ رِضًا وَقَبُولٌ، وَحُسْنُ اقْتِضَاءٍ إِنْ وَقَعَ مَطْلٌ، وَقَبُولُ التَّنْجِيمِ إِنْ سَأَلَهُ الْقَاتِلُ.

{ بِالْمَعْرُوفِ } ifadesindeki bâ harf-i cerri mülâbeset (birliktelik) içindir; yani marufa eşlik eden bir tâbi oluş, diğer bir deyişle rıza, kabul, savsaklama meydana gelirse güzelce isteme ve katil talep ederse taksitlendirmeyi kabul etmektir.

وَالْأَدَاءُ: الدَّفْعُ وَإِبْلَاغُ الْحَقِّ وَالْمُرَادُ بِهِ إِعْطَاءُ مَالِ الصُّلْحِ، وَذَكَرَ مُتَعَلِّقَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ إِلَيْهِ الْمُؤْذِنُ بِالْوُصُولِ إِلَيْهِ وَالِانْتِهَاءِ إِلَيْهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى إِبْلَاغِ مَالِ الصُّلْح إِلَى ولي الْمَقْتُولِ

Eda (أَدَاء); ödemek ve hakkı ulaştırmaktır, bununla kastedilen de sulh malını vermektir. Ulaşmayı ve varmayı bildiren { إِلَيْهِ } şeklindeki müteallakının (bağlantısının) zikredilmesi, sulh malının maktulün velisine ulaştırılmasına işaret etmek içindir;

بِأَنْ يَذْهَبَ بِهِ إِلَيْهِ وَلَا يُكَلِّفَهُ الْحُضُورَ بِنَفْسِهِ لِقَبْضِهِ أَوْ إِرْسَالَ مَنْ يَقْبِضُهُ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَمْطُلُهُ، وَزَادَ ذَلِكَ تَقْرِيرًا بِقَوْلِهِ: بِإِحْسانٍ أَيْ دُونَ غَضَبٍ وَلَا كَلَامٍ كَرِيهٍ أَوْ جَفَاءِ مُعَامَلَةٍ.

şöyle ki [malı] bizzat ona götürmeli, onu almak için bizzat gelmekle veya alacak birini göndermekle veliyi mükellef kılmamalıdır. Bunda onu savsaklamayacağına da bir işaret vardır. Allah Teâlâ bunu: { بِإِحْسانٍ } buyruğuyla daha da pekiştirmiştir; yani öfke, çirkin bir söz veya kaba bir muamele olmaksızın [ödemelidir].

وَقَوْلُهُ: ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْحُكْمِ الْمَذْكُورِ وَهُوَ قَبُولُ الْعَفْوِ وَإِحْسَانُ الْأَدَاءِ وَالْعُدُولُ عَنِ الْقِصَاصِ، تَخْفِيفٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ فَهُوَ رَحْمَةٌ مِنْهُ أَيْ أَثَرُ رَحْمَتِهِ، إِذِ التَّخْفِيفُ فِي الْحُكْمِ أَثَرُ الرَّحْمَةِ، فَالْأَخْذُ بِالْقِصَاصِ عَدْلٌ وَالْأَخْذُ بِالْعَفْوِ رَحْمَةٌ.

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletmedir” buyruğu, zikredilen hükme; yani affı kabul etmeye, ödemeyi güzellikle yapmaya ve kısastan vazgeçmeye bir işarettir. [Bu], Allah'tan insanlara bir hafifletmedir; dolayısıyla O'ndan bir rahmet, yani rahmetinin bir eseridir. Zira hükümdeki hafifletme rahmetin eseridir; kısası uygulamak adalet, affı seçmek ise rahmettir.

وَلَمَّا كَانَتْ مَشْرُوعِيَّةُ الْقِصَاصِ كَافِيَةً فِي تَحْقِيقِ مَقْصَدِ الشَّرِيعَةِ فِي شَرْعِ الْقِصَاصِ مِنِ ازْدِجَارِ النَّاسِ عَنْ قَتْلِ النُّفُوسِ وَتَحْقِيقِ حِفْظِ حَقِّ الْمَقْتُولِ بِكَوْنِ الْخِيرَةِ لِلْوَلِيِّ كَانَ الْإِذْنُ فِي الْعَفْوِ إِنْ تَرَاضَيَا عَلَيْهِ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ بِالْجَانِبَيْنِ، فَالْعَدْلُ مُقَدَّمٌ وَالرَّحْمَةُ تَأْتِي بَعْدَهُ.

Kısasın meşru kılınması, şeriatın kısası koymaktaki maksadı olan insanların cana kıymaktan caydırılması ve tercihin velide olmasıyla maktulün hakkının korunmasının gerçekleşmesi açısından yeterli olunca, karşılıklı rıza gösterdikleri takdirde affa izin verilmesi Allah'tan her iki tarafa da bir rahmet olmuştur. Dolayısıyla adalet öncedir, rahmet ise ondan sonra gelir.

قِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ أَشَارَتْ إِلَى مَا كَانَ فِي الشَّرِيعَةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ مِنْ تَعْيِينِ الْقِصَاصِ مِنْ قَاتِلِ الْعَمْدِ دُونَ الْعَفْوِ وَدُونَ الدِّيَةِ كَمَا ذَكَرَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَهُوَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ ظَاهِرُ مَا فِي سِفْرِ الْخُرُوجِ الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ: «مَنْ ضَرَبَ إِنْسَانًا فَمَاتَ يُقْتَلُ قَتْلًا وَلَكِنَّ الَّذِي لَمْ يَتَعَمَّدْ بَلْ أَوْقَعَ اللَّهُ فِي يَدِهِ فَأَنَا أَجْعَلُ لَكَ مَكَانًا يُهْرَبُ إِلَيْهِ وَإِذَا بَغَى إِنْسَانٌ عَلَى صَاحِبِهِ لِيَقْتُلَهُ بِغَدْرٍ فَمِنْ عِنْدِ مَذْبَحِي تَأْخُذُهُ لِلْمَوْتِ» ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنَّ حُكْمَ الْإِنْجِيلِ الْعَفْوُ مُطْلَقًا وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا غَيْرُ ثَابِتٍ فِي شَرِيعَةِ عِيسَى، لِأَنَّهُ مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ [آل عمرَان: ٥٠] ، فَلَعَلَّهُ مِمَّا أَخَذَهُ عُلَمَاءُ الْمَسِيحِيَّةِ مِنْ أَمْرِهِ بِالْعَفْوِ وَالتَّسَامُحِ لَكِنَّهُ حُكْمٌ تُنَزَّهُ شَرَائِعُ اللَّهِ عَنْهُ لِإِفْضَائِهِ إِلَى انْخِرَامِ نِظَامِ الْعَالَمِ، وَشَتَّانَ بَيْنَ حَالِ الْجَانِي بِالْقَتْلِ فِي الْإِسْلَامِ يَتَوَقَّعُ الْقِصَاصَ وَيَضَعُ حَيَاتَهُ فِي يَدِ وَلِيِّ دَمِ الْمَقْتُولِ فَلَا يَدْرِي أَيَقْبَلُ الصُّلْحَ أَمْ لَا يَقْبَلُ، وَبَيْنَ مَا لَوْ كَانَ وَاثِقًا بِأَنَّهُ لَا قِصَاصَ عَلَيْهِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُجَرِّئُهُ عَلَى قَتْلِ عَدُوِّهِ وَخَصْمِهِ.

Ayetin, pek çok müfessirin zikrettiği ve *Sahîh-i Buhârî*’de İbn Abbâs’tan rivayet edildiği üzere İsrâiloğulları şeriatında kasten öldürene af ve diyet olmaksızın sadece kısasın tayin edilmiş olduğuna işaret ettiği söylenmiştir. Bu durum Çıkış Kitabı'nın üçüncü bâbında geçen şu ifadede de açıktır: “Kim bir adama vurup onu öldürürse muhakkak öldürülecektir. Fakat kastetmeyip de Allah onun eline düşürmüşse, sana sığınacağı bir yer tayin edeceğim. Eğer bir adam komşusuna hile ile kıymak için kastederse, onu öldürülmek üzere mezbahımdan dahi alacaksın.” Kurtubî, İncil'in hükmünün mutlak af olduğunu söylemiştir; ancak zahir olan şu ki bu, Îsâ'nın şeriatında sabit değildir. Zira Allah Teâlâ onun hakkında sadece: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “Size haram kılınanların bir kısmını helal kılayım diye [geldim]” [Âl-i İmrân: 50] dediğini nakletmiştir. Dolayısıyla bu, belki de Hristiyan din adamlarının onun af ve müsamaha emrinden çıkardıkları bir şeydir; fakat bu, dünya düzeninin bozulmasına yol açacağı için Allah'ın şeriatlarının bundan tenzih edileceği bir hükümdür. İslam'da kısası bekleyen, hayatını maktulün kan velisinin eline bırakan ve sulhu kabul edip etmeyeceğini bilmeyen katilin durumu ile aleyhine kısas uygulanmayacağından emin olan kimsenin durumu arasında dağlar kadar fark vardır; zira bu [ikincisi], kişiyi düşmanını ve hasmını öldürmeye cüretlendirir.

فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ.

{ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Kim bundan sonra haddi aşarsa, onun için elem dolu bir azap vardır.”

تَفْرِيعٌ عَنْ حُكْمِ الْعَفْوِ لِأَنَّ الْعَفْوَ يَقْتَضِي شُكْرَ اللَّهِ عَلَى أَنْ أَنْجَاهُ بِشَرْعِ جَوَازِ الْعَفْوِ وَبِأَنْ سَخَّرَ الْوَلِيَّ لِلْعَفْوِ، وَمِنَ الشُّكْرِ أَلَّا يَعُودَ إِلَى الْجِنَايَةِ مَرَّةً أُخْرَى، فَإِنْ عَادَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ، وَقَدْ فَسَّرَ الْجُمْهُورُ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ وَالْمُرَادُ تَشْدِيدُ الْعَذَابِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ [الْمَائِدَة: ٩٥] ، ثُمَّ لَهُ مِنْ حُكْمِ الْعَفْوِ وَالدِّيَةِ مَا لِلْقَاتِلِ ابْتِدَاءً عِنْدَهِمْ، وَفَسَّرَهُ بَعْضُهُمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا أَعْنِي الْقَتْلَ فَقَالُوا: إِنْ عَادَ الْمَعْفُوُّ عَنْهُ إِلَى

[Bu], af hükmünden kaynaklanan bir detaylandırmadır; çünkü af, affın caiz kılınmasını teşri buyurarak ve veliyi affa sevk ederek kendisini kurtardığı için Allah'a şükretmeyi gerektirir. Şükrün bir gereği de cinayete bir daha dönmemektir. Şayet dönerse onun için elem dolu bir azap vardır. Cumhur, elem dolu azabı ahiret azabı olarak tefsir etmiştir; buradaki maksat, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim de tekrar dönerse, Allah ondan intikam alır” [Mâide: 95] buyruğunda olduğu gibi onun üzerindeki azabın şiddetlendirilmesidir. Sonra onlara göre bu kimse için de ilk baştaki katile uygulanan af ve diyet hükmü geçerlidir. Bazıları ise bunu dünya azabı yani öldürülme olarak tefsir etmiş ve şöyle demişlerdir: Affedilen kimse tekrar

الْقَتْلِ مَرَّةً أُخْرَى فَلَا بُدَّ مِنْ قَتْلِهِ وَلَا يُمَكِّنُ الْحَاكِمُ الْوَلِيَّ مِنَ الْعَفْوِ وَنَقَلُوا ذَلِكَ عَنْ قَتَادَةَ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ مَوْكُولٌ إِلَى اجْتِهَادِ الْإِمَامِ.

cinayete dönerse, mutlaka öldürülmesi gerekir ve hâkim, velinin affetmesine imkân tanımaz. Bunu Katâde, İkrime ve Süddî'den nakletmişlerdir; Ebû Dâvûd da Semure b. Cündeb'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu rivayet etmiştir. Ömer b. Abdilazîz'den ise bunun devlet başkanının ictihadına bırakıldığı rivayet edilmiştir.

وَالَّذِي يُسْتَخْلَصُ مِنْ أَقْوَالِهِمْ هُنَا سَوَاءٌ كَانَ الْعَذَابُ عَذَابَ الْآخِرَةِ أَوْ عَذَابَ الدُّنْيَا أَنَّ تَكَرُّرَ الْجِنَايَةِ يُوجِبُ التَّغْلِيظَ وَهُوَ ظَاهِرٌ مِنْ مَقَاصِدِ الشَّارِعِ لِأَنَّ الْجِنَايَةَ قَدْ تَصِيرُ لَهُ دُرْبَةً فَعَوْدُهُ إِلَى قَتْلِ النَّفْسِ يُؤْذِنُ بِاسْتِخْفَافِهِ بِالْأَنْفُسِ فَيَجِبُ أَنْ يُرَاحَ مِنْهُ النَّاسُ، وَإِلَى هَذَا نَظَرَ قَتَادَةَ وَمَنْ مَعَهُ، غَيْرَ أَنَّ هَذَا لَا يَمْنَعُ حُكْمَ الْعَفْوِ إِنْ رَضِيَ بِهِ الْوَلِيُّ لِأَنَّ الْحَقَّ حَقُّهُ، وَمَا أَحْسَنَ قَوْلَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بِتَفْوِيضِهِ إِلَى الْإِمَامِ لِيَنْظُرَ هَلْ صَارَ هَذَا الْقَاتِلُ مُزْهِقَ أَنْفُسٍ، وَيَنْبَغِيَ إِنْ عُفِيَ عَنْهُ أَنْ تُشَدَّدَ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةُ أَكْثَرَ مِنْ ضَرْبِ مِائَةٍ وَحَبْسِ عَامٍ وَإِنْ لَمْ يَقُولُوهُ لِأَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ هَذَا الْحُكْمَ بَعْدَ ذِكْرِ الرَّحْمَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْجَانِيَ غَيْرُ جَدِيرٍ فِي هَاتِهِ الْمَرَّةِ بِمَزِيدِ الرَّحْمَةِ، وَهَذَا مَوْضِعُ نَظَرٍ مِنَ الْفِقْهِ دَقِيقٌ، قَدْ كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقْتُلُ ثُمَّ يَدْفَعُ الدِّيَةَ ثُمَّ يَغْدُرُهُ وَلِيُّ الدَّمِ فَيَقْتُلُهُ وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قِصَّةُ حُصَيْنِ بْنِ ضَمْضَمٍ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا زُهَيْرٌ بِقَوْلِهِ:

Burada azap ister ahiret azabı ister dünya azabı olsun, onların sözlerinden çıkarılan netice şudur: Cinayetin tekrarlanması cezanın ağırlaştırılmasını gerektirir. Bu da Şâri'in maksatlarından açıkça anlaşılmaktadır; zira cinayet onun için bir alışkanlık hâline gelebilir ve cana kıymaya tekrar dönmesi canları hafife aldığını gösterir, bu yüzden insanların ondan rahatlatılması gerekir. Katâde ve beraberindekiler buna dikkat çekmişlerdir; ne var ki bu durum, veli razı olduğu takdirde af hükmüne engel teşkil etmez, çünkü hak onun hakkıdır. Ömer b. Abdilazîz'in, bu katilin cana kıymayı alışkanlık edinen biri olup olmadığına bakması için konuyu imama (devlet başkanına) havale etmesi ne kadar güzel bir sözdür! [Âlimler] belirtmemiş olsalar da şayet affedilirse, yüz celde vurulması ve bir yıl hapsedilmesinden daha şiddetli bir ceza ile cezalandırılması gerekir; çünkü Allah'ın bu hükmü rahmetten sonra zikretmesi, bu suçlunun bu defasında daha fazla rahmete layık olmadığının delilidir. Bu, fıkıhta ince bir inceleme konusudur. Câhiliye döneminde adam öldürür, sonra diyeti öder, ardından kan velisi ona hainlik edip onu öldürürdü. Züheyr'in şu sözüyle işaret ettiği Huseyn b. Damdam kıssası da buna yakındır:

لَعَمْرِي لِنِعْمَ الْحَيُّ جَرَّ عَلَيْهُمُ ... بِمَا لَا يُوَاتِيهِمْ حُصَيْنُ بن ضَمْضَم

Ömrüme yemin olsun ki Huseyn b. Damdam, kendilerine uygun düşmeyen bir şeyle üzerlerine [musibet] çekse de onlar ne güzel bir kabiledir!

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٧٩]

[Bakara Suresi (2), Âyet 179]

وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)

{ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Kısasta sizin için hayat vardır, ey akıl sahipleri! Umulur ki sakınırsınız.” (179)

تَذْيِيلٌ لَهَاتِهِ الْأَحْكَامِ الْكُبْرَى طَمْأَنَ بِهِ نُفُوسَ الْفَرِيقَيْنِ أَوْلِيَاءَ الدَّمِ وَالْقَاتِلِينَ فِي قَبُولِ أَحْكَامِ الْقِصَاصِ فَبَيَّنَ أَنَّ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةً، وَالتَّنْكِيرُ فِي حَياةٌ لِلتَّعْظِيمِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، أَيْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ لَكُمْ أَيْ لِنُفُوسِكُمْ فَإِنَّ فِيهِ ارْتِدَاعَ النَّاسِ عَنْ قَتْلِ النُّفُوسِ، فَلَوْ أُهْمِلَ

Bu büyük hükümler için bir fezlekedir (tamamlayıcı sondur); [Allah] bununla kısas hükümlerini kabul etme hususunda her iki tarafın, yani kan velilerinin ve katillerin içlerini rahatlatmış ve kısasta hayat olduğunu açıklamıştır. Makamın karinesiyle { حَياةٌ } kelimesindeki tenvin tazim (büyüklük) içindir; yani kısasta sizin için, nefisleriniz için [büyük] bir hayat vardır. Zira onda insanların cana kıymaktan sakınması söz konusudur. Şayet

حُكْمُ الْقِصَاصِ لَمَا ارْتَدَعَ النَّاسُ لِأَنَّ أَشَدَّ مَا تَتَوَقَّاهُ نُفُوسُ الْبَشَرِ مِنَ الْحَوَادِثِ هُوَ الْمَوْتُ، فَلَوْ عَلِمَ الْقَاتِلُ أَنَّهُ يَسْلَمُ مِنَ الْمَوْتِ لَأَقْدَمَ عَلَى الْقَتْلِ مُسْتَخِفًّا بِالْعُقُوبَاتِ كَمَا قَالَ سَعْدُ بْنُ نَاشِبٍ لَمَّا أَصَابَ دَمًا وَهَرَبَ فَعَاقَبَهُ أَمِيرُ الْبَصْرَةِ بِهَدْمِ دَارِهِ بِهَا:

kısas hükmü terk edilseydi insanlar vazgeçmezdi; çünkü insan nefsinin felaketlerden en çok sakındığı şey ölümdür. Katil ölümden kurtulacağını bilseydi, cezaları hafife alarak adam öldürmeye cüret ederdi; nitekim Sa'd b. Nâşib kan davasına karışıp kaçtığında ve Basra emiri onu oradaki evini yıkarak cezalandırdığında şöyle demiştir:

سَأَغْسِلُ عَنِّي الْعَارَ بِالسَّيْفِ جَالِبًا ... عَلِيَّ قَضَاءَ اللَّهِ مَا كَانَ جَالِبَا

Kılıçla utancı üzerimden yıkayıp temizleyeceğim; / Allah'ın kaderi başıma ne getirecekse getirsin!

وَأَذْهَلُ عَنْ دَارِي وَأَجْعَلُ هَدْمَهَا ... لِعِرْضِي مِنْ بَاقِي الْمَذَمَّةِ حَاجِبَا

Evimi unutur giderim de onun yıkılışını, / İffetime [gelecek] kınamanın kalanına bir kalkan yaparım.

وَيَصْغُرُ فِي عَيْنِي تِلَادِي إِذَا انْثَنَتْ ... يَمِينِي بِإِدْرَاكِ الَّذِي كُنْتُ طَالِبَا

Sağ elim peşinde olduğum intikamı alıp döndüğünde, / Eski miras mallarım gözümde küçülür de küçülür.

وَلَوْ تُرِكَ الْأَمْرُ لِلْأَخْذِ بِالثَّأْرِ كَمَا كَانَ عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَأَفْرَطُوا فِي الْقَتْلِ وَتَسَلْسَلَ الْأَمْرُ كَمَا تَقَدَّمَ، فَكَانَ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْقِصَاصِ حَيَاةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، وَلَيْسَ التَّرْغِيبُ فِي

Şayet iş Câhiliye'de olduğu gibi kan gütmeye bırakılsaydı, öldürmede aşırıya kaçarlar ve mesele daha önce geçtiği gibi zincirleme sürüp giderdi. Dolayısıyla kısasın meşru kılınmasında her iki taraf için de büyük bir hayat olmuştur. Sulh malını

أَخْذِ مَالِ الصُّلْحِ وَالْعَفْوِ بِنَاقِضٍ لِحِكْمَةِ الْقِصَاصِ لِأَنَّ الِازْدِجَارَ يَحْصُلُ بِتَخْيِيرِ الْوَلِيِّ فِي قَبُولِ الدِّيَةِ فَلَا يَطْمَئِنُّ مُضْمِرُ الْقَتْلِ إِلَى عَفْوِ الْوَلِيِّ إِلَّا نَادِرًا وَكَفَى بِهَذَا فِي الِازْدِجَارِ.

almaya ve affetmeye teşvik etmek, kısasın hikmetini bozmaz; zira caydırıcılık, diyeti kabul etme hususunda velinin serbest bırakılmasıyla hâsıl olur; nitekim öldürmeyi aklına koyan kimse, nadir durumlar dışında velinin affedeceğinden emin olamaz. Bu da caydırıcılık için yeterlidir.

وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أُولِي الْأَلْبابِ تَنْبِيهٌ بِحَرْفِ النِّدَاءِ عَلَى التَّأَمُّلِ فِي حِكْمَةِ الْقِصَاصِ وَلِذَلِكَ جِيءَ فِي التَّعْرِيفِ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْعُقُولِ الْكَامِلَةِ لِأَنَّ حِكْمَةَ الْقِصَاصِ لَا يُدْرِكُهَا إِلَّا أَهْلُ النَّظَرِ الصَّحِيحِ إِذْ هُوَ فِي بَادِئِ الرَّأْيِ كَأَنَّهُ عُقُوبَةٌ بِمِثْلِ الْجِنَايَةِ لِأَنَّ فِي الْقِصَاصِ رَزِيَّةً ثَانِيَةً لَكِنَّهُ عِنْدَ التَّأَمُّلِ هُوَ حَيَاةٌ لَا رَزِيَّةٌ لِلْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ.

Allah Teâlâ'nın: { يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri” buyruğunda, nida harfiyle kısasın hikmeti üzerinde düşünmeye bir dikkat çekme vardır. Bu yüzden onların kâmil akıl sahiplerinden olduğunu gösteren izâfet yoluyla tanımlama getirilmiştir; çünkü kısasın hikmetini ancak doğru bakış açısına sahip olanlar kavrayabilir. Zira o, ilk bakışta cinayetin misliyle bir ceza gibidir; çünkü kısasta ikinci bir musibet vardır. Fakat üzerinde düşünüldüğünde, daha önce geçen iki gerekçeden ötürü o bir musibet değil, hayattır.

وَقَالَ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ إِكْمَالًا لِلْعِلَّةِ أَيْ تَقْرِيبًا لِأَنْ تَتَّقُوا فَلَا تَتَجَاوَزُوا فِي أَخْذِ الثَّأْرِ حَدَّ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ. وَلَعَلَّ لِلرَّجَاءِ وَهِيَ هُنَا تَمْثِيلٌ أَوِ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ- إِلَى قَوْلِهِ- لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَة: ٢١] فِي أَوَّلِ السُّورَةِ.

Gerekçeyi tamamlamak üzere: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” buyurmuştur; yani sakınmanızı ve intikam almada adalet ile insaf sınırını aşmamanızı temin etmek içindir. 'Lealle' (لَعَلَّ) ümit bildirmek içindir; surenin başında Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } buyruğundan { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” [Bakara: 21] buyruğuna kadarki kısımda daha önce geçtiği üzere burada ya temsilî istiare yahut tebeî istiaredir.

وَقَوْلُهُ: فِي الْقِصاصِ حَياةٌ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ فَاقَ مَا كَانَ سَائِرًا مَسْرَى الْمَثَلِ عِنْدَ الْعَرَبِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ (الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ) وَقَدْ بَيَّنَهُ السَّكَّاكِيُّ فِي «مِفْتَاح الْعُلُوم» و «ذيله» مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي، وَنَزِيدُ عَلَيْهِمْ: أَنَّ لَفْظَ الْقِصَاصِ قَدْ دَلَّ عَلَى إِبْطَالِ التَّكَايُلِ بِالدِّمَاءِ وَعَلَى إِبْطَالِ قَتْلِ وَاحِدٍ مِنْ قَبِيلَةِ الْقَاتِلِ إِذَا لَمْ يَظْفَرُوا بِالْقَاتِلِ وَهَذَا لَا تُفِيدُهُ كلمتهم الجامعة.

Allah Teâlâ'nın: { فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta hayat vardır” buyruğu, cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade eden sözler) türündendir ve Araplar arasında darbımesel olarak dolaşan 'Öldürmek, öldürmeyi en çok engelleyen şeydir' (الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ) sözünden üstündür. Bunu Sekkâkî *Miftâhu'l-Ulûm*’da, ondan sonra gelen meânî âlimleri de onun 'Zeyl'inde açıklamışlardır. Biz onlara şunu da ekleriz: Kısas lafzı, kanların denk sayılmayarak misliyle karşılık verilmesini ve katil ele geçirilemediğinde onun kabilesinden birinin öldürülmesini iptal ettiğini göstermiştir; oysa onların bu veciz sözü bunu ifade etmemektedir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٠]

[Bakara Suresi (2), Âyet 180]

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠)

{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa, anaya, babaya ve en yakın akrabaya maruf ölçüler içinde vasiyette bulunması, takvâ sahipleri üzerine bir hak olarak size farz kılındı.” (180)

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِبَيَانِ حُكْمِ الْمَالِ بَعْدَ مَوْتِ صَاحِبِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ تَشْرِيعٌ وَلَمْ يَفْتَتِحْ بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِأَنَّ الْوَصِيَّةَ كَانَتْ مَعْرُوفَةً قَبْلَ الْإِسْلَامِ فَلَمْ يَكُنْ شَرْعُهَا إِحْدَاثَ شَيْءٍ غَيْرِ مَعْرُوفٍ، لِذَلِكَ لَا يَحْتَاجُ فِيهَا إِلَى مَزِيدِ تَنْبِيهٍ لِتَلَقِّي الْحُكْمِ، وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِهِ أَنَّهُ تَغْيِيرٌ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ مِنْ بَقَايَا عَوَائِدِ الْجَاهِلِيَّةِ فِي أَمْوَالِ الْأَمْوَاتِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا كَثِيرًا مَا يَمْنَعُونَ الْقَرِيبَ مِنَ الْإِرْثِ بِتَوَهُّمِ أَنَّهُ يَتَمَنَّى مَوْتَ قَرِيبِهِ لِيَرِثَهُ، وَرُبَّمَا فَضَّلُوا بَعْضَ الْأَقَارِبِ عَلَى بَعْضٍ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا مِمَّا يُفْضِي بِهِمْ إِلَى الْإِحَنِ وَبِهَا تَخْتَلُّ الْحَالَةُ الِاجْتِمَاعِيَّةُ بِإِلْقَاءِ الْعَدَاوَةِ بَيْنَ الْأَقَارِبِ كَمَا قَالَ طَرَفَةُ:

Sahibinin vefatından sonra malın hükmünü açıklamak için yapılan bir ibtidâî isti'nâftır; zira daha önce buna dair bir teşri geçmemiştir. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabıyla başlanmamıştır; çünkü vasiyet İslam'dan önce de bilinmekteydi, dolayısıyla onun meşru kılınması bilinmeyen bir şeyin ihdası değildi. Bu sebeple hükmü kabul etmek için onda fazladan bir uyarıya ihtiyaç duyulmamıştır. Bunun zikredilmesinin münasebeti ise, İslam'ın ilk dönemlerinde ölülerin malları hususunda Câhiliye âdetlerinin kalıntılarından devam ettirdikleri uygulamayı değiştirmektir. Nitekim onlar, miras alsın diye akrabasının ölümünü temenni ettiği vehmiyle çoğu kez akrabayı mirastan mahrum ederlerdi; bazen de bazı akrabaları diğerlerine üstün tutarlardı. Bu durum kin ve husumete yol açıp akrabalar arasına düşmanlık sokarak sosyal yapıyı bozduğu için -nitekim Tarafe şöyle demiştir:

وَظُلْمُ ذَوِي الْقُرْبَى أَشُدُّ مَضَاضَةً ... عَلَى الْمَرْءِ مَنْ وَقْعِ الْحُسَامِ الْمُهَنَّدِ

Akrabanın zulmü insana, / Keskin Hint kılıcının darbesinden daha acı gelir.-

كَانَ تَغْيِيرُهَا إِلَى حَالِ الْعَدْلِ فِيهَا مِنْ أَهَمِّ مَقَاصِدِ الْإِسْلَامِ كَمَا بَيَّنَّا تَفْصِيلَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ فِي آيَةِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَة: ١٧٨] . أَمَّا مُنَاسَبَةُ ذِكْرِهِ عَقِبَ حُكْمِ الْقِصَاصِ فَهُوَ جَرَيَانُ ذِكْرِ مَوْتِ الْقَتِيلِ وَمَوْتِ الْقَاتِلِ قِصَاصًا.

bunun adaletli bir duruma dönüştürülmesi İslam'ın en önemli maksatlarından olmuştur; nitekim bunun ayrıntısını daha önce { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında kısas size farz kılındı” [Bakara: 178] ayetinde açıklamıştık. Kısas hükmünün hemen ardından zikredilmesinin münasebetine gelince, bu da maktulün ölümü ile katilin kısasen öldürülmesinin zikredilmiş olmasıdır.

وَالْقَوْلُ فِي كُتِبَ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي الْوُجُوبِ قَرِيبٌ مِنَ النَّصِّ فِيهِ. وَتَجْرِيدُهُ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ مَعَ كَوْنِ مَرْفُوعِهِ مُؤَنَّثًا لَفْظًا لِاجْتِمَاعِ مُسَوِّغَيْنِ لِلتَّجْرِيدِ وَهُمَا كَوْنُ التَّأْنِيثِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ وَلِلْفَصْلِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْفِعْلِ بِفَاصِلٍ، وَقَدْ زَعَمَ الشَّيْخُ الرَّضِيُّ أَنَّ اجْتِمَاعَ هَذَيْنِ الْمُسَوِّغَيْنِ يُرَجِّحُ تَجْرِيدَ الْفِعْلِ عَنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ وَالدَّرْكُ عَلَيْهِ.

{ كُتِبَ } kelimesine dair açıklama önceki ayette geçmişti; bu kelime vücûb (farziyet) ifade etmede zahir olup bu hususta nassa yakındır. Merfûunun lâfzen müennes olmasına rağmen fiilin müenneslik alâmetinden tecrit edilmesi (eril getirilmesi), tecridi caiz kılan iki gerekçenin bir araya gelmesindendir: Bunlar müennesliğin gayr-i hakiki olması ve fiil ile onun arasına bir fâsılanın (ayırıcının) girmesidir. Şeyh er-Radî, bu iki gerekçenin bir araya gelmesinin fiili müenneslik alâmetinden tecrit etmeyi tercih sebebi kıldığını iddia etmiştir; sorumluluk ona aittir.

وَمَعْنَى حُضُورِ الْمَوْتِ حُضُورُ أَسْبَابِهِ وَعَلَامَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْمَوْتَ الْمُتَخَيَّلَ لِلنَّاسِ قَدْ حَضَرَ عِنْدَ الْمَرِيضِ وَنَحْوِهِ لِيُصَيِّرَهُ مَيِّتًا قَالَ تَأَبَّطَ شَرًّا:

Ölümün gelip çatmasının (hudûrunun) anlamı; insanların tahayyül ettiği ölümün, hastayı ve benzerini ölü kılmak üzere onun yanına geldiğine delalet eden sebeplerinin ve belirtilerinin gelmesidir. Teabbata Şerran şöyle demiştir:

وَالْمَوْتُ خَزْيَانُ يَنْظُرُ

Ölüm ise rezil ve perişan bir hâlde bakmaktadır.

فَإِنَّ حُضُورَ الشَّيْءِ حُلُولُهُ وَنُزُولُهُ وَهُوَ ضِدُّ الْغَيْبَةِ، فَلَيْسَ إِطْلَاقُ حَضَرَ هُنَا مِنْ قَبِيلِ إِطْلَاقِ الْفِعْلِ عَلَى مُقَارَبَةِ الْفِعْلِ نَحْوَ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ وَلَا عَلَى مَعْنَى إِرَادَةِ الْفِعْلِ كَمَا فِي إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [الْمَائِدَة: ٦] ، فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [الْمَائِدَة: ٩٨] ، وَلَكِنَّهُ

Zira bir şeyin hudûru (hazır olması), onun vâki olması ve inmesidir; bu da gaybetin zıddıdır. Dolayısıyla burada { حَضَرَ } kelimesinin kullanılması, 'Kad kâmeti's-salâh' (Namaz başlamak üzeredir) sözünde olduğu gibi fiilin yapılmaya yaklaşması anlamına fiil lafzının ıtlakı kabilinden olmadığı gibi; { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman” [Mâide: 6] ve { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Kur'an okuduğun zaman kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” [Nahl: 98] ayetlerinde olduğu gibi fiili irade etme manasında da değildir; bilakis

إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ إِلَى الْمَوْتِ لِأَنَّهُ حُضُورُ أَسْبَابِهِ، وَأَمَّا الْحُضُورُ فَمُسْتَعَارٌ لِلْعَرْوِ وَالظُّهُورِ، ثُمَّ إِنَّ إِطْلَاقَ الْمَوْتِ عَلَى أَسْبَابِهِ شَائِعٌ قَالَ رُوَيْشِدُ بْنُ كَثِيرٍ الطَّائِيُّ:

sebepleri hazır olduğu için ölüme mecâzî bir isnattır. 'Hudûr' ise baş gösterme ve ortaya çıkma anlamında istiare edilmiştir. Ayrıca ölüm kelimesinin sebeplerine ıtlak edilmesi yaygındır. Ruveyşid b. Kesîr et-Tâî şöyle demiştir:

وَقُلْ لَهُمْ بَادِرُوا بِالْعَفْوِ والتمسوا ... قولا يبرّؤكم إِنِّي أَنَا الْمَوْتُ

Onlara de ki: Affa koşun ve sizi temize çıkaracak / Bir söz arayın; zira ben ölümün ta kendisiyim!

وَالْخَيْرُ الْمَالُ وَقِيلَ الْكَثِيرُ مِنْهُ، وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ مَشْرُوعَةٌ فِي الْمَالِ قَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْوَصِيَّةَ لَا تَجِبُ إِلَّا فِي الْمَالِ الْكَثِيرِ.

Hayır (الْخَيْرُ), mal demektir; çok mal olduğu da söylenmiştir. Cumhur, vasiyetin az olsun çok olsun her türlü malda meşru olduğu görüşündedir. Ali, Âişe ve İbn Abbâs'tan ise vasiyetin ancak çok malda vacip olduğu rivayet edilmiştir.

كَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنَّ الْمَيِّتَ إِذَا كَانَ لَهُ وَلَدٌ أَوْ أَوْلَادٌ ذُكُورٌ اسْتَأْثَرُوا بِمَالِهِ كُلِّهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ ذَكَرٌ اسْتَأْثَرَ بِمَالِهِ أَقْرَبُ الذُّكُورِ لَهُ مِنْ أَبٍ أَوْ عَمٍّ أَوِ ابْنِ عَمِّ الْأَدْنِينَ فَالْأَدْنِينَ، وَكَانَ صَاحِبُ الْمَالِ رُبَّمَا أَوْصَى بِبَعْضِ مَالِهِ أَوْ بِجَمِيعِهِ لِبَعْضِ أَوْلَادِهِ أَوْ قَرَابَتِهِ أَوْ أَصْدِقَائِهِ، فَلَمَّا اسْتَقَرَّ الْمُسْلِمُونَ بِدَارِ الْهِجْرَةِ وَاخْتَصُّوا بِجَمَاعَتِهِمْ شَرَّعَ اللَّهُ لَهُمْ تَشْرِيكَ بَعْضِ الْقَرَابَةِ فِي أَمْوَالِهِمْ مِمَّنْ كَانُوا قَدْ يُهْمِلُونَ تَوْرِيثَهُ مِنَ الْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ وَالْوَالِدَيْنِ فِي حَالِ وُجُودِ الْبَنِينَ وَلِذَلِكَ لَمْ يَذْكُرِ الْأَبْنَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Câhiliye döneminde Arapların âdeti; ölen kişinin bir veya birden fazla erkek çocuğu varsa bütün malına onların el koyması, şayet erkek çocuğu yoksa baba, amca veya amcaoğlu gibi en yakınından başlayarak en yakın erkek akrabalarının malına el koyması şeklindeydi. Mal sahibi bazen malının bir kısmını veya tamamını çocuklarından, akrabalarından veya arkadaşlarından bazılarına vasiyet ederdi. Müslümanlar hicret yurduna yerleşip kendi cemaatlerini oluşturunca, Allah Teâlâ erkek çocukların bulunduğu durumlarda mirasından mahrum bırakabildikleri kız çocukları, kız kardeşler ve anne-baba gibi bazı akrabaları mallarına ortak etmelerini onlar için teşri kıldı; bu sebeple bu ayette erkek çocuklar zikredilmemiştir.

وَعَبَّرَ بِفِعْلِ (تَرَكَ) وَهُوَ مَاضٍ عَنْ مَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ أَيْ إِنْ يَتْرُكْ، لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اقْتِرَابِ الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الْمُضِيِّ إِذَا أَوْشَكَ أَنْ يَصِيرَ مَاضِيًا، وَالْمعْنَى: إِن أوحشك إِنْ يَتْرُكَ خَيْرًا أَوْ

Mazi (geçmiş zaman) olan { تَرَكَ } fiiliyle gelecek zaman manası kastedilmiştir; yani 'şayet bırakırsa' demektir. Bu, geçmiş hâle gelmeye yaklaştığı zaman geleceğin geçmişe yakınlığına dikkat çekmek içindir. Mana şöyledir: 'Eğer bir hayır bırakmaya yaklaşırsa veya

شَارَفَ أَنْ يَتْرُكَ خَيْرًا، كَمَا قَدَّرُوهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ [النِّسَاء: ٩] فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يُونُس: ٩٦] فِي سُورَةِ يُونُسَ أَيْ حَتَّى يُقَارِبُوا رُؤْيَةَ الْعَذَابِ.

bir hayır bırakmanın eşiğine gelirse'; nitekim Nisâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ } “Arkalarında zayıf çocuklar bıraktıkları takdirde onlardan endişe duyacak olanlar ürpersinler” [Nisâ: 9] buyruğunda ve Yûnus Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “Üzerlerine Rabbinin kelimesi hak olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler” [Yûnus: 96-97] buyruğunda da böyle takdir etmişlerdir; yani azabı görmeye yaklaşıncaya kadar demektir.

وَالْوَصِيَّةُ فَعِيلَةٌ من وصّى فَهُوَ الْمُوَصَّى بِهَا فَوَقَعَ الْحَذْفُ وَالْإِيصَالُ لِيَتَأَتَّى بِنَاءُ فَعِيلَةٍ بِمَعْنَى مُفَعُولَةٍ لِأَنَّ زِنَةَ فَعِيلَةٍ لَا تُبْنَى مِنَ الْقَاصِرِ. وَالْوَصِيَّةُ الْأَمْرُ بِفِعْلِ شَيْءٍ أَوْ تَرْكِهِ مِمَّا فِيهِ نَفْعٌ لِلْمَأْمُورِ أَوْ لِلْآمِرِ فِي مَغِيبِ الْآمِرِ فِي حَيَاتِهِ أَوْ فِيمَا بَعْدَ مَوْتِهِ، وَشَاعَ إِطْلَاقُهَا عَلَى أَمْرٍ بِشَيْءٍ يَصْلُحُ بَعْدَ مَوْتِ الْمُوصِي وَفِي حَدِيثِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ قَالَ: «وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ مَوْعِظَةً وَجَلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ وَذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَأَوْصِنَا إِلَخْ» .

Vasiyet (الْوَصِيَّةُ) kelimesi 'vassâ' (وصّى) fiilinden 'faîle' (فَعِيلَة) veznindedir; dolayısıyla o, kendisine vasiyet edilen şeydir (el-mûsâ bihâ). 'Faîle' vezninin 'müfa'ale' manasında kurulabilmesi için hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp zamirin fiile bitiştirilmesi) gerçekleşmiştir; zira faîle vezni geçişsiz fiilden türetilmez. Vasiyet; emredenin hayatındaki yokluğunda veya ölümünden sonra, emredilen yahut emreden için fayda bulunan bir şeyin yapılmasını veya terk edilmesini emretmektir. Vasiyet edenin ölümünden sonra geçerli olacak bir şeyi emretmek manasında kullanımı yaygınlaşmıştır. İrbâd b. Sâriye'nin hadisinde şöyle demiştir: “Resûlullah bize kalplerin ürperdiği, gözlerin yaşardığı bir vaaz verdi. Bunun üzerine: Ey Allah'ın Resûlü, sanki bu bir veda vaazıdır, bize vasiyette bulun... dedik.”

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْوَصِيَّةِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَكُمْ بِالْوَصِيَّةِ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، فَقَوْلُهُ: لِلْوالِدَيْنِ مُتَعَلِّقٌ بِالْوَصِيَّةِ مَعْمُولٌ لَهُ لِأَنَّ اسْمَ الْمَصْدَرِ يَعْمَلُ عَمَلَ الْمَصْدَرِ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيله بِأَن وَالْفِعْلِ، وَالْوَصِيَّة مَرْفُوعٌ نَائِبٌ عَنِ الْفَاعِلِ لِفِعْلِ كُتِبَ، وإِذا ظَرْفٌ.

{ الْوَصِيَّةُ } kelimesindeki belirlilik takısı cins içindir; yani ana-babaya ve en yakın akrabaya aranızda vasiyet olarak bilinen şey size farz kılındı demektir. Dolayısıyla: { لِلْوالِدَيْنِ } ifadesi { الْوَصِيَّةُ } kelimesine müteallık olup onun mamûlüdür; zira isim-mastar, mastar gibi amel eder ve 'en' (أَنْ) ile fiile tevil edilmesine ihtiyaç kalmaz. { الْوَصِيَّةُ } kelimesi { كُتِبَ } fiilinin nâib-i fâili olarak merfûdur; { إِذا } ise zarftır.

وَالْمَعْرُوفُ الْفِعْلُ الَّذِي تَأْلَفُهُ الْعُقُولُ وَلَا تُنْكِرُهُ النُّفُوسُ فَهُوَ الشَّيْءُ الْمَحْبُوبُ الْمَرْضِيُّ سُمِّيَ مَعْرُوفًا لِأَنَّهُ لِكَثْرَةِ تَدَاوُلِهِ وَالتَّأَنُّسِ بِهِ صَارَ مَعْرُوفًا بَيْنَ النَّاسِ، وَضِدُّهُ يُسَمَّى الْمُنْكَرَ وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ [آل عمرَان: ١١٠] فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.

Maruf (الْمَعْرُوفُ); akılların benimsediği ve nefislerin yadırgamadığı fiildir; dolayısıyla o, sevilen ve hoşnut olunan şeydir. Çokça tedavül edilmesi ve onunla ünsiyet kurulması sebebiyle insanlar arasında bilinir hale geldiğinden maruf diye isimlendirilmiştir. Zıddı ise münker (الْمُنْكَرُ) diye adlandırılır. Bunun açıklaması Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız” [Âl-i İmrân: 110] buyruğunun tefsirinde gelecektir.

وَالْمُرَادُ بِالْمَعْرُوفِ هُنَا الْعَدْلُ الَّذِي لَا مُضَارَةَ فِيهِ وَلَا يَحْدُثُ مِنْهُ تَحَاسُدٌ بَيْنَ الْأَقَارِبِ بِأَنْ يَنْظُرَ الْمُوصِي فِي تَرْجِيحِ مَنْ هُوَ الْأَوْلَى بِأَنْ يُوصِيَ إِلَيْهِ لِقُوَّةِ قَرَابَةٍ أَوْ شِدَّةِ حَاجَةٍ، فَإِنَّهُ إِنْ تَوَخَّى ذَلِكَ اسْتَحْسَنَ فِعْلَهُ النَّاسُ وَلَمْ يَلُومُوهُ، وَمِنَ الْمَعْرُوفِ فِي الْوَصِيَّةِ أَلَّا تكون للإضرار يوارث أَوْ زَوْجٍ أَوْ قَرِيبٍ وَسَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً [الْبَقَرَة: ١٨٢] .

Burada maruf ile kastedilen; içinde hiçbir zarar verme bulunmayan ve akrabalar arasında hasede yol açmayan adalettir. Bu da vasiyet edenin, yakınlığın kuvveti veya ihtiyacın şiddeti sebebiyle kendisine vasiyette bulunulmaya daha layık olan kimseyi gözetip öncelemesiyle olur. Zira şayet bunu gözetirse insanlar onun yaptığını güzel bulur ve onu kınamazlar. Vasiyetteki marufun bir parçası da bir mirasçıya, eşe veya akrabaya zarar verme amacı taşımamasıdır. Bu husus Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً } “Kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe ederse...” [Bakara: 182] buyruğunun açıklamasında gelecektir.

وَالْبَاءُ فِي (بِالْمَعْرُوفِ) لِلْمُلَابَسَةِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْوَصِيَّةِ.

{ بِالْمَعْرُوفِ } ifadesindeki bâ (بِ) harf-i ceri mülâbese (birliktelik) içindir; car ve mecrûr, { الْوَصِيَّةُ } kelimesinden hâl konumundadır.

وَقَدْ شَمِلَ قَوْلُهُ بِالْمَعْرُوفِ تَقْدِيرُ مَا يُوصِي بِهِ وَتَمْيِيزُ مَنْ يُوصَى لَهُ وَوَكَلَ ذَلِكَ إِلَى نَظَرِ الْمُوصِي فَهُوَ مُؤْتَمَنٌ عَلَى تَرْجِيحِ مَنْ هُوَ أَهْلٌ لِلتَّرْجِيحِ فِي الْعَطَاءِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ

Onun { بِالْمَعْرُوفِ } buyruğu, vasiyet edilecek şeyin takdirini ve kendisine vasiyet edilecek kimsenin belirlenmesini kapsamış ve bunu vasiyet edenin görüşüne bırakmıştır. Dolayısıyla o, vermede öncelik tanınmaya ehil olan kimseyi tercih etme hususunda kendisine güvenilmiş bir kimsedir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir:

تَعَالَى: عَلَى الْمُتَّقِينَ.

{ عَلَى الْمُتَّقِينَ } “...müttakîler üzerine [bir borçtur].”

وَقَوْلُهُ حَقًّا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِ كُتِبَ لِأَنَّهُ بِمَعْنَاهُ وعَلَى الْمُتَّقِينَ صِفَةٌ أَيْ حَقًّا كَائِنًا عَلَى الْمُتَّقِينَ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ مَعْمُولَ حَقًّا وَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَعْمَلَ الْمَصْدَرُ الْمُؤَكِّدُ فِي شَيْءٍ وَلَا يُخْرِجُهُ ذَلِكَ عَنْ كَوْنِهِ مؤكدا بِمَا زَاده عَلَى مَعْنَى فِعْلِهِ لِأَنَّ التَّأْكِيدَ حَاصِلٌ بِإِعَادَةِ مَدْلُولِ الْفِعْلِ، نَعَمْ إِذَا أَوْجَبَ ذَلِكَ الْمَعْمُولُ لَهُ تَقْيِيدًا يَجْعَلُهُ نَوْعًا أَوْ عَدَدًا فَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ عَنِ التَّأْكِيدِ.

{ حَقًّا } buyruğu { كُتِبَ } fiilini pekiştiren bir mastardır (mef'ûl-i mutlak); zira onun manasındadır. { عَلَى الْمُتَّقِينَ } ise sıfattır, yani “müttakîler üzerinde sabit olan bir hak” demektir. Onu { حَقًّا } kelimesinin mamûlü yapman da mümkündür. Müekkid (pekiştirici) mastarın bir şeyde amel etmesine bir engel yoktur ve fiilinin manasına kattığı bu ziyadelik sebebiyle pekiştirici olmaktan çıkmaz; çünkü tekit, fiilin medlûlünün tekrarlanmasıyla hasıl olmuştur. Evet, şayet o mamûl, mastara tür veya sayı ifade eden bir kayıt getirirse, işte o zaman tekit olmaktan çıkar.

وَخَصَّ هَذَا الْحَقَّ بِالْمُتَّقِينَ ترغيبا فِي الرضى بِهِ لِأَنَّ مَا كَانَ مِنْ شَأْنِ الْمُتَّقِي فَهُوَ أَمْرٌ نَفِيسٌ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْوُجُوبَ عَلَى الْمُتَّقِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْعُصَاةِ، بَلْ مَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ هُوَ مِنَ التَّقْوَى وَأَنَّ غَيْرَهُ مَعْصِيَةٌ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: خَصَّ الْمُتَّقُونَ بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا لِلرُّتْبَةِ لِيَتَبَارَى النَّاسُ إِلَيْهَا.

Bu hakkı, gereğine rıza göstermeye teşvik etmek maksadıyla müttakîlere has kılmıştır. Zira müttakînin şanından olan her şey pek kıymetlidir. Dolayısıyla ayette bu vücûbiyetin diğer günahkârlar hariç sadece müttakîlere ait olduğuna dair bir delil yoktur; aksine bunun manası, bu hükmün takvadan olduğu ve bunun dışındakilerin ise masiyet olduğudur. İbn Atiyye şöyle demiştir: İnsanların ona ulaşmak için yarışmaları amacıyla, mertebenin şerefine binaen özellikle müttakîler zikredilmiştir.

وَخَصَّ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ لِأَنَّهُمْ مَظِنَّةُ النِّسْيَانِ مِنَ الْمُوصِي، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُوَرِّثُونَ الْأَوْلَادَ أَوْ يُوصُونَ لِسَادَةِ الْقَبِيلَةِ.

Ana-baba ile en yakın akrabayı özellikle zikretmiştir; çünkü onlar vasiyet eden tarafından unutulma ihtimali yüksek olan kimselerdir. Zira onlar [Cahiliye'de] çocukları varis kılıyor veya kabile reislerine vasiyet ediyorlardı.

وَقَدَّمَ الْوَالِدَيْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمَا أَرْجَحُ فِي التَّبْدِيَةِ بِالْوَصِيَّةِ، وَكَانُوا قَدْ يُوصُونَ بِإِيثَارِ بَعْضِ أَوْلَادِهِمْ عَلَى بَعْضٍ أَوْ يُوصُونَ بِكَيْفِيَّةِ تَوْزِيعِ أَمْوَالِهِمْ عَلَى أَوْلَادِهِمْ، وَمِنْ أَشْهَرِ الْوَصَايَا فِي ذَلِكَ وَصِيَّةُ نِزَارِ بْنِ مَعْدِ بْنِ عَدْنَانَ إِذْ أَوْصَى لِابْنِهِ مُضَرٍ بِالْحَمْرَاءِ، وَلِابْنِهِ رَبِيعَةَ بِالْفَرَسِ،

Vasiyette öncelikli kılınmaya daha layık olduklarına delalet etmesi için ana-babayı öne almıştır. Onlar çocuklarından bir kısmını diğerlerine tercih ederek vasiyet eder veya mallarının çocukları arasında nasıl taksim edileceğini vasiyet ederlerdi. Bu husustaki en meşhur vasiyetlerden biri Nizâr b. Ma'd b. Adnân'ın vasiyetidir; o, oğlu Mudar'a kırmızı çadırı, oğlu Rebîa'ya atı,

وَلِابْنِهِ أَنْمَارَ بِالْحِمَارِ، وَلِابْنِهِ إِيَادٍ بِالْخَادِمِ، وَجَعَلَ الْقِسْمَةَ فِي ذَلِكَ لِلْأَفْعَى الْجُرْهُمِيِّ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يُوصُونَ لِلْأَبَاعِدِ طَلَبًا لِلْفَخْرِ وَيَتْرُكُونَ الْأَقْرَبِينَ فِي الْفَقْرِ وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ لِأَجْلِ الْعَدَاوَةِ وَالشَّنَآنِ.

oğlu Enmâr'a eşeği ve oğlu İyâd'a ise hizmetçiyi vasiyet etmiş ve bu konudaki taksimatı da el-Ef'â el-Cürhümî'ye bırakmıştı. Denilmiştir ki: Araplar övünmek maksadıyla uzak kimselere vasiyet eder, en yakınlarını ise fakirlik içinde bırakırlardı; bazen bu durum düşmanlık ve kinden dolayı da olurdu.

وَهَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي إِيجَابِ الْوَصِيَّةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمْ صَرِيحٌ فِي ذَلِكَ وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهَا ثَبَتَ بِهَا حُكْمُ وُجُوبِ الْإِيصَاءِ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، وَقَدْ وَقَّتَ الْوُجُوبَ بِوَقْتِ حُضُورِ الْمَوْتِ وَيَلْحَقُ بِهِ وَقْتُ تَوَقُّعِ الْمَوْتِ، وَلَمْ يُعَيِّنِ الْمِقْدَارَ الْمُوصَّى بِهِ وَقَدْ حَرَّضَتِ السُّنَّةُ عَلَى إِعْدَادِ الْوَصِيَّةِ مِنْ وَقْتِ الصِّحَّةِ

Bu ayet, vasiyetin vacip olduğu hususunda açıktır; çünkü: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ } buyruğu bu konuda sarihtir. Âlimlerin cumhuru da ana-babaya ve en yakın akrabaya vasiyette bulunmanın vücûbiyet hükmünün bu ayetle sabit olduğu görüşündedir. Vücûbiyeti ölümün hazır olduğu vakitle sınırlamıştır; ölümün beklendiği vakit de buna ilhak edilir. Vasiyet edilecek miktarı ise belirlememiştir. Sünnet ise sıhhat vaktinden itibaren vasiyetin hazırlanmasını teşvik etmiştir;

بِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «مَا حَقُّ امْرِئٍ لَهُ مَالٌ يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ»

nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda olduğu gibi: “Vasiyet edecek malı bulunan bir kimsenin, vasiyeti yanında yazılı olmaksızın iki gece geçirmeye hakkı yoktur.”

أَيْ لِأَنَّهُ قَدْ يَفْجَأَهُ الْمَوْتُ.

Yani çünkü ölüm ona ansızın gelebilir.

وَالْآيَةُ تُشْعِرُ بِتَفْوِيضِ تَعْيِينِ الْمِقْدَارِ الْمُوَصَّى بِهِ إِلَى مَا يَرَاهُ الْمُوصِي، وَأَمَرَهُ بِالْعَدْلِ بِقَوْلِهِ بِالْمَعْرُوفِ فَتَقَرَّرَ حُكْمُ الْإِيصَاءِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ لِغَيْرِ الْأَبْنَاءِ مِنَ الْقَرَابَةِ زِيَادَةً عَلَى مَا يَأْخُذُهُ الْأَبْنَاءُ، ثُمَّ إِنَّ آيَةَ الْمَوَارِيثِ الَّتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةَ نَسْخًا مُجْمَلًا

Ayet, vasiyet edilecek miktarın belirlenmesinin vasiyet edenin uygun göreceği şeye bırakıldığını hissettirmekte ve: { بِالْمَعْرُوفِ } buyruğu ile ona adaleti emretmektedir. Böylece İslam'ın ilk dönemlerinde, çocukların alacağına ilaveten akrabalardan çocukların dışındakilere vasiyette bulunma hükmü yerleşmiştir. Daha sonra Nisâ Suresi'ndeki miras ayeti bu ayeti icmâlî bir nesihle neshetmiştir;

فَبَيَّنَتْ مِيرَاثَ كُلِّ قَرِيبٍ مُعَيَّنٍ فَلَمْ يَبْقَ حَقُّهُ مَوْقُوفًا عَلَى إِيصَاءِ الْمَيِّتِ لَهُ بَلْ صَارَ حَقُّهُ ثَابِتًا مُعَيَّنًا رِضِيَ الْمَيِّتُ أَمْ كَرِهَ، فَيَكُونُ تَقَرُّرُ حُكْمِ الْوَصِيَّةِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ اسْتِئْنَاسًا لِمَشْرُوعِيَّةِ فَرَائِضِ الْمِيرَاثِ، وَلِذَلِكَ صَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ الْفَرَائِضِ بِقَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النِّسَاء: ١١] فَجَعَلَهَا وَصِيَّةَ نَفْسِهِ سُبْحَانَهُ إِبْطَالًا لِلْمِنَّةِ الَّتِي كَانَتْ لِلْمُوصِي.

böylece her bir muayyen akrabanın mirasını açıklamış, dolayısıyla onun hakkı ölünün ona vasiyet etmesine bağlı kalmayıp ölü razı olsun ya da olmasın sabit ve muayyen bir hak haline gelmiştir. Şu halde başlangıçta vasiyet hükmünün yerleşmesi, miras paylarının meşru kılınmasına bir hazırlık ve alıştırma mahiyetindedir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ miras payları ayetini: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder (emreder)” [Nisâ: 11] buyruğuyla başlatmış ve vasiyet edenin sahip olduğu minneti iptal etmek üzere bunu bizzat Kendi vasiyeti kılmıştır.

وَبِالْفَرَائِضِ نُسِخَ وُجُوبُ الْوَصِيَّةِ الَّذِي اقْتَضَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ وَبَقِيَتِ الْوَصِيَّةُ مَنْدُوبَةً بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْوُجُوبَ إِذَا نُسِخَ بَقِيَ النَّدْبُ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ النَّظَرِ مِنَ الْعُلَمَاءِ، الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالنَّخَعِيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَمَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، فَفِي الْبُخَارِيِّ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ النِّسَاءِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: عَادَنِي النَّبِيءُ وَأَبُو بَكْرٍ فِي بَنِي سَلَمَةَ مَاشِيَيْنِ فَوَجَدَنِي النَّبِيءُ لَا أَعْقِلُ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ ثُمَّ رَشَّ عَلَيَّ فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ: مَا تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي مَالِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَنَزَلَتْ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النِّسَاء: ١١] الْآيَة اهـ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ آخِرَ عَهْدٍ بِمَشْرُوعِيَّةِ الْوَصَايَا سُؤَالُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ كَانَ الْمَالُ وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ إِلَخْ.

Miras paylarıyla birlikte bu ayetin gerektirdiği vasiyetin vücûbiyeti neshedilmiş ve vücûbiyet neshedildiğinde nedb (mendupluk) baki kalır kuralına dayanılarak vasiyet mendup olarak kalmıştır. Âlimlerden ehl-i nazarın cumhuru olan el-Hasan, Katâde, en-Nehaî, eş-Şa'bî, Mâlik, Ebû Hanîfe, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ahmed ve Câbir b. Zeyd bu görüşe meyletmiştir. Nitekim Buhârî'de Nisâ Suresi'nin tefsirinde Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Peygamber ve Ebû Bekir Benî Selime yurdunda yürüyerek beni ziyarete geldiler. Peygamber beni kendimde değilken buldu; derhal su istedi, abdest aldı ve üzerime serpti. Bunun üzerine kendime geldim ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü, malım hakkında ne yapmamı emredersin?’ dedim; bunun üzerine: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” [Nisâ: 11] ayeti indi.” Vasiyetlerin meşruiyetine dair son dönemin Câbir b. Abdillâh'ın sorusu olduğu böylece anlaşılmıştır. Buhârî'de İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise: “Mal [çocuğa aitti], vasiyet de ana-babayaydı; derken Allah bundan dilediği hükmü neshetti...” demiştir.

وَقِيلَ نُسِخَتْ مَشْرُوعِيَّةُ الْوَصِيَّةِ فَصَارَتْ مَمْنُوعَةً قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ خُثَيْمٍ وَهُوَ شُذُوذٌ

Vasiyetin meşruiyetinin neshedildiği ve yasak hale geldiği de söylenmiştir; bunu İbrâhim b. Huseym söylemiştir ki bu şâz bir görüştür

وَخِلَافٌ لِمَا اشْتُهِرَ فِي السُّنَّةِ إِلَّا أَنْ يُرِيدَ بِأَنَّهَا صَارَتْ مَمْنُوعَةً لِلْوَارِثِ.

ve sünnette meşhur olan hükme aykırıdır; meğerki bununla varise vasiyetin yasaklandığını kastetmiş olsun.

وَقِيلَ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ لَمْ تُنْسَخْ وَالْمَقْصُودُ بِهَا مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ الْوَصِيَّةُ لِغَيْرِ الْوَارِثِ مِنَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ مِثْلَ الْأَبَوَيْنِ الْكَافِرَيْنِ وَالْعَبْدَيْنِ وَالْأَقَارِبِ الَّذِينَ لَا مِيرَاثَ لَهُمْ وَبِهَذَا قَالَ الضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ فِي رِوَايَة وطاووس وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ، وَالْأَصَحُّ هُوَ الْأَوَّلُ.

Denilmiştir ki: Ayet muhkemdir, neshedilmemiştir; onunla baştan beri kastedilen, kâfir veya köle olan ana-baba ile miras hakkı bulunmayan akrabalar gibi varis olmayan ana-baba ve en yakın akrabaya vasiyette bulunmaktır. Dahhâk, bir rivayette el-Hasan ve Tâvûs bu görüşü savunmuş, Taberî de bunu tercih etmiştir. Ancak en sahih olan birinci görüştür.

ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِبَقَاءِ حُكْمِ الْوَصِيَّةِ بَعْدَ النَّسْخِ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا بَقِيَتْ مَفْرُوضَةً لِلْأَقْرَبِينَ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ وَهَذَا قَول الْحسن وطاووس وَالضَّحَّاكِ وَالطَّبَرِيِّ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: هِيَ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَقَالَ بِهِ مِمَّنْ قَالَ إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَسْرُوقٌ وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ وَالْعَلَاءُ بْنُ زِيَادٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَقِيَتْ مَنْدُوبَةً لِلْأَقْرَبِينَ وَغَيْرِهِمْ وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ إِلَّا أَنَّهُ إِذَا كَانَ أَقَارِبُهُ فِي حَاجَةٍ وَلَمْ يُوصِ لَهُمْ فَبِئْسَ مَا صَنَعَ وَلَا تَبْطُلُ الْوَصِيَّةُ، وَقِيلَ تخْتَص بِالْقَرَابَةِ لَو أَوْصَى لِغَيْرِهِمْ بَطُلَتْ وَتُرَدُّ عَلَى أَقَارِبِهِ قَالَهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالشَّعْبِيُّ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالَّذِي عَلَيْهِ قَوْلُ مَنْ تُعْتَمَدُ أَقْوَالُهُمْ أَنَّ الْوَصِيَّةَ لِغَيْرِ الْوَارِثِ إِذَا لَمْ يَخْشَ بِتَرْكِهَا ضَيَاعَ حَقِّ أَحَدٍ عِنْدَ الْمُوصِي مَطْلُوبَةٌ، وَأَنَّهَا مُتَرَدِّدَةٌ بَيْنَ الْوُجُوبِ وَالسُّنَّةِ الْمُؤَكَّدَةِ

Sonra, nesihten sonra vasiyet hükmünün kaldığını söyleyenlerden bir kısmı: Varis olmayan akrabalar için farz olarak kaldığını söylemiştir; bu, el-Hasan, Tâvûs, Dahhâk ve Taberî'nin görüşüdür; zira onlar: “Ayet mensuh değildir” demişlerdir. Mensuh olduğunu söyleyenlerden İbn Abbâs, Mesrûk, Müslim b. Yesâr ve el-Alâ b. Ziyâd da bu görüştedir. Onlardan bir kısmı ise: Akrabalar ve başkaları için mendup olarak kalmıştır demiştir ki cumhurun görüşü budur; şu kadar var ki akrabaları ihtiyaç içindeyken onlara vasiyette bulunmazsa çok kötü bir şey yapmış olur, ancak vasiyet iptal edilmez. Sadece akrabaya has olduğu, başkalarına vasiyet ederse batıl olacağı ve akrabalarına geri döndürüleceği de söylenmiştir; bunu Câbir b. Zeyd, eş-Şa'bî, İshâk b. Râhûye ve Hasan-ı Basrî söylemiştir. Görüşlerine itimat edilen âlimlerin benimsediği görüşe göre ise: Vasiyet etmemekle vasiyet edenin üzerinde bulunan bir kimsenin hakkının zayi olmasından korkulmadığı takdirde, varis olmayan kimseye vasiyet etmek talep edilen bir husustur; bu da vücûbiyet ile müekked sünnet arasında gidip gelmektedir;

لِحَدِيثِ «لَا يَحِلُّ لِرَجُلٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لَهُ مَالٌ يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ

şu hadis gereğince: “Allah'a ve ahiret gününe inanan ve vasiyet edecek bir malı bulunan hiçbir kimseye, vasiyeti...

مَكْتُوبَةٌ عِنْدَ رَأْسِهِ» ،

...başucunda yazılı olmaksızın iki gece geçirmek helal olmaz.”

إِذَا كَانَ هَذَا الْحَدِيثُ قَدْ قَالَهُ النَّبِيءُ ﷺ بَعْدَ مَشْرُوعِيَّةِ الْفَرَائِضِ فَإِنْ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ كَانَ بَيَانًا لِآيَةِ الْوَصِيَّةِ وَتَحْرِيضًا عَلَيْهَا، وَلَمْ يَزَلِ الْمُسْلِمُونَ يَرَوْنَ الْوَصِيَّةَ فِي الْمَالِ حَقًّا شَرْعِيًّا، وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ قَالَ: سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى هَلْ كَانَ النَّبِيءُ أَوْصَى فَقَالَ: لَا، فَقُلْتُ: كَيْفَ كُتِبَتْ عَلَى النَّاسِ الْوَصِيَّةُ وَلَمْ يُوَصِّ؟ قَالَ: أَوْصَى بِكِتَاب الله اهـ، يُرِيدُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا كَانَ لَا يُورَثُ فَكَذَلِكَ لَا يُوصِي بِمَالِهِ وَلَكِنَّهُ أَوْصَى بِمَا يَعُودُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِالتَّمَسُّكِ بِكِتَابِ الْإِسْلَامِ، وَقَدْ كَانَ مِنْ عَادَةِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَقُولُوا لِلْمَرِيضِ إِذَا خِيفَ عَلَيْهِ الْمَوْتُ أَنْ يَقُولُوا لَهُ أَوْصِ.

Eğer bu hadisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem miras paylarının meşruiyetinden sonra söylemişse [hüküm böyledir]; şayet bundan önce söylemişse, vasiyet ayetinin bir beyanı ve ona yönelik bir teşvik olmuştur. Müslümanlar malda vasiyette bulunmayı şer'î bir hak olarak görmeye devam etmişlerdir. Sahîh-i Buhârî'de Talha b. Musarrif'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Abdullah b. Ebî Evfâ'ya: ‘Peygamber vasiyet etti mi?’ diye sordum; ‘Hayır’ dedi. Ben: ‘Peki insanlara vasiyet farz kılındığı halde o nasıl vasiyet etmedi?’ dedim. O da: ‘Allah'ın Kitabı'nı vasiyet etti’ dedi.” Bununla kastettiği şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine varis olunmayan bir kimse olduğu için malını da vasiyet etmemiştir; fakat Müslümanlara İslam'ın Kitabı'na sarılmayı vasiyet etmiştir. Müslümanların âdeti ise, ölümünden endişe edilen hastaya: ‘Vasiyette bulun’ demekti.

وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ لَا تَكُونُ لِوَارِثٍ لِمَا رَوَاهُ أَصْحَابُ «السُّنَنِ» عَنْ عُمَرَ بْنِ خَارِجَةَ وَمَا

İslam âlimleri, Sünen sahiplerinin Amr b. Hârice'den rivayet ettikleri ve...

رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ كِلَاهُمَا يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيءَ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقِّ حَقَّهُ أَلَا لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ»

...Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Ebû Ümâme'den naklettikleri hadis sebebiyle varise vasiyet yapılamayacağı konusunda icma etmişlerdir. Her ikisi de Peygamber'den şöyle işittiğini söylemiştir: “Şüphesiz ki Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; dikkat edin, varise vasiyet yoktur.”

وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَخَصَّ بِذَلِكَ عُمُومَ الْوَالِدَيْنِ وَعُمُومَ الْأَقْرَبِينَ وَهَذَا التَّخْصِيصُ نَسْخٌ، لِأَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ الْعَمَلِ بِالْعَامِّ وَهُوَ وَإِنْ كَانَ خَبَرَ أَحَادٍ فَقَدِ اعْتُبِرَ مِنْ قَبِيلِ الْمُتَوَاتِرِ، لِأَنَّهُ سَمِعَهُ الْكَافَّةُ وَتَلَقَّاهُ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ بِالْقَبُولِ.

Bu da Veda Haccı'nda gerçekleşmiştir; böylece ana-babanın ve en yakın akrabanın umumunu tahsis etmiştir. Bu tahsis ise bir nesihtir; çünkü âm olanla amel edildikten sonra vaki olmuştur. Bu haber âhâd bir rivayet olsa bile mütevâtir kabilinden sayılmıştır; zira onu topluluklar işitmiş ve ümmetin âlimleri kabul ile karşılamıştır.

وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ بَاطِلَةٌ لِلْحَدِيثِ الْمَشْهُورِ

Cumhur, malın üçte birinden fazlasına yapılan vasiyetin batıl olduğu görüşündedir; bu da meşhur hadis sebebiyledir.

عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ مَرَضَ فَعَادَهُ النَّبِيءُ ﷺ فَاسْتَأْذَنَهُ فِي أَنْ يُوصِيَ بِجَمِيعِ مَالِهِ فَمَنَعَهُ إِلَى أَنْ قَالَ لَهُ «الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ إِنْ تَدَعْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ» ،

Sa'd b. Ebî Vakkâs hastalandığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyarete gelmiş; Sa'd bütün malını vasiyet etmek için ondan izin istemiş, o da kendisine engel olmuş ve nihayetinde ona şöyle buyurmuştur: “Üçte birini [vasiyet et]; üçte bir bile çoktur. Şüphesiz ki varislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır.”

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمُوصِي وَرَثَةٌ وَلَوْ عَصَبَةٌ دُونَ بَيْتِ الْمَالِ جَازَ لِلْمُوصِي أَنْ يُوصِيَ بِجَمِيعِ مَالِهِ وَمَضَى ذَلِكَ أَخْذًا بِالْإِيمَاءِ إِلَى الْعِلَّةِ فِي قَوْلِهِ «إِنَّكَ إِنْ تَدَعْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ» إِلَخْ. وَقَالَ: إِنَّ بَيْتَ الْمَالِ جَامِعٌ لَا عَاصِبٌ وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمَسْرُوقٍ وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَاخْتُلِفَ فِي إِمْضَائِهَا لِلْوَارِثِ إِذَا أَجَازَهَا بَقِيَّةُ الْوَرَثَةِ وَمَذْهَبُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَهْلِ الْأَمْصَارِ أَنَّهَا إِذَا أَجَازَهَا الْوَارِثُ مَضَتْ.

Ebû Hanîfe demiştir ki: Eğer vasiyet edenin -Beytülmâl dışında- asabe dahi olsa hiçbir varisi yoksa, vasiyet edenin bütün malını vasiyet etmesi caizdir ve bu vasiyet geçerlidir; bu da onun: “Şüphesiz ki varislerini zengin bırakman... daha hayırlıdır” buyruğundaki illete ima yoluyla işaret edilmesini esas alarak yapılmıştır. O: “Beytülmâl bir toplayıcıdır, asabe değildir” demiştir. Bu görüş Ali, İbn Abbâs, Mesrûk ve İshâk b. Râhûye'den de rivayet edilmiştir. Diğer varisler izin verdiği takdirde varise yapılan vasiyetin geçerli olup olmayacağı hususunda ihtilaf edilmiştir; İslam beldeleri âlimlerinin mezhebi, diğer varisler izin verdiği takdirde bunun geçerli olacağı yönündedir.

هَذَا وَقَدِ اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَيَّنَ كَيْفِيَّةَ قِسْمَةِ تَرِكَةِ الْمَيِّتِ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ، وَأَنَّ آيَةَ الْوَصِيَّةِ الْمَذْكُورَةَ هُنَا صَارَتْ بَعْدَ ذَلِكَ غَيْرَ مُرَادٍ مِنْهَا ظَاهِرُهَا، فَالْقَائِلُونَ بِأَنَّهَا مُحْكَمَةٌ قَالُوا: بَقِيَتِ الْوَصِيَّةُ لِغَيْرِ الْوَارِثِ وَالْوَصِيَّةُ لِلْوَارِثِ بِمَا زَادَ عَلَى نَصِيبِهِ مِنَ الْمِيرَاثِ فَلَا نَسْخَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ.

Şunu belirtelim ki Müslümanlar; Allah Teâlâ'nın ölünün terekesinin taksim edilme şeklini miras ayetiyle tayin ettiği ve burada zikredilen vasiyet ayetinin zahirinin bundan sonra artık murat edilmediği hususunda ittifak etmişlerdir. Ayetin muhkem olduğunu söyleyenler şöyle demiştir: Varis olmayana vasiyet ile varise mirastaki payından fazla olarak yapılan vasiyet baki kalmıştır; dolayısıyla iki ayet arasında nesih yoktur.

وَالْقَائِلُونَ بِالنَّسْخِ يَقُولُ مِنْهُمْ مَنْ يَرَوْنَ الْوَصِيَّةَ لَمْ تَزَلْ مَفْرُوضَةً لِغَيْرِ الْوَارِثِ: إِنَّ آيَةَ الْمَوَارِيثِ نَسَخَتِ الِاخْتِيَارَ فِي الْمُوَصَّى لَهُ وَالْإِطْلَاقَ فِي الْمِقْدَارِ الْمُوصَى بِهِ، وَمَنْ يَرَى

Neshi kabul edenlerden vasiyetin varis olmayanlar için hâlâ farz olduğunu düşünenler şöyle der: Miras ayeti, kendisine vasiyet edilecek kimseyi serbestçe seçmeyi ve vasiyet edilecek miktardaki mutlaklığı neshetmiştir. Onlardan...

مِنْهُمُ الْوَصِيَّةَ قَدْ نُسِخَ وُجُوبُهَا وَصَارَتْ مَنْدُوبَةً يَقُولُونَ: إِنَّ آيَةَ الْمَوَارِيثِ نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةَ كُلَّهَا فَأَصْبَحَتِ الْوَصِيَّةُ الْمَشْرُوعَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْسُوخَةً بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ آيَةَ الْمَوَارِيثِ نَسَخَتْ عُمُومَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ الْوَارِثِينَ، وَنَسَخَتِ الْإِطْلَاقَ الَّذِي فِي لَفْظِ (الْوَصِيَّةِ) وَالتَّخْصِيصَ بَعْدَ الْعَمَلِ بِالْعَامِّ، وَالتَّقْيِيدَ بَعْدَ الْعَمَلِ بِالْمُطْلَقِ كِلَاهُمَا نُسِخَ، وَإِنْ كَانَ لَفْظُ آيَةِ الْمَوَارِيثِ لَا يَدُلُّ عَلَى مَا يُنَاقِضُ آيَةَ الْوَصِيَّةِ، لِاحْتِمَالِهَا أَنْ يَكُونَ الْمِيرَاثُ بَعْدَ إِعْطَاءِ الْوَصَايَا أَوْ عِنْدَ عَدَمِ الْوَصِيَّةِ بَلْ ظَاهِرُهَا ذَلِكَ لِقَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ [النِّسَاء: ١١] ، وَإِنْ كَانَ الْحَدِيثَانِ الْوَارِدَانِ فِي ذَلِكَ آحَادًا لَا يَصْلُحَانِ لِنَسْخِ الْقُرْآنِ عِنْدَ مَنْ لَا يَرَوْنَ نَسْخَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْآحَادِ، فَقَدْ ثَبَتَ حُكْمٌ جَدِيدٌ لِلْوَصِيَّةِ وَهُوَ النَّدْبُ أَوِ الْوُجُوبُ عَلَى الْخِلَافِ فِي غَيْرِ الْوَارِثِ وَفِي الثُّلُثِ بِدَلِيلِ الْإِجْمَاعِ الْمُسْتَنِدِ لِلْأَحَادِيثِ وَفِعْلِ الصَّحَابَةِ، وَلَمَّا ثَبَتَ حُكْمٌ جَدِيدٌ لِلْوَصِيَّةِ فَهُوَ حُكْمٌ غَيْرُ مَأْخُوذٍ مِنَ الْآيَةِ الْمَنْسُوخَةِ بَلْ هُوَ حُكْمٌ مُسْتَنِدٌ لِلْإِجْمَاعِ، هَذَا تَقْرِيرُ أَصْلِ اسْتِنْبَاطِ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَفِيهِ مَا يَدْفَعُ عَنِ النَّاظِرِ إِشْكَالَاتٌ كَثِيرَةٌ لِلْمُفَسِّرِينَ وَالْفُقَهَاءِ فِي تَقْرِيرِ كَيْفيَّة النّسخ.

...vasiyetin vücûbiyetinin neshedilip mendup hale geldiğini görenler ise şöyle derler: Miras ayeti bu ayetin tamamını neshetmiştir; dolayısıyla bu ayetle meşru kılınan vasiyet, miras ayetiyle mensuh olmuştur. Çünkü miras ayetinin, varis olan ana-baba ve en yakın akrabanın umumunu neshettiği ve { الْوَصِيَّةُ } lafzındaki mutlaklığı neshettiği hususunda icma vardır; âm ile amel edildikten sonra yapılan tahsis de mutlak ile amel edildikten sonra yapılan takyit de her ikisi de nesihtir. Her ne kadar miras ayetinin lafzı vasiyet ayetine zıt bir manaya delalet etmese de -çünkü mirasın vasiyetler verildikten sonra veya vasiyet bulunmadığı takdirde olması muhtemeldir, hatta: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ } “Yapılan vasiyetten sonra...” [Nisâ: 11] buyruğundan dolayı zahiri de böyledir- ve bu hususta varit olan iki hadis âhâd olup Kur'an'ın âhâd haberle neshedilmesini kabul etmeyenlere göre Kur'an'ı neshetmeye elverişli olmasa da; hadislere ve sahabe uygulamasına dayanan icma deliliyle vasiyet için yeni bir hüküm sabit olmuştur; o da varis olmayan hakkında ve üçte bir miktarında -ihtilaflı olmak üzere- mendup veya vacip olmasıdır. Vasiyet için yeni bir hüküm sabit olunca, bu hüküm mensuh olan ayetten alınmış değil, icmaya dayanan bir hükümdür. Âlimlerin bu meseledeki istinbatının aslı bu açıklamadır ve bu açıklama, müfessirler ile fakihlerin neshin keyfiyetini ortaya koyarken karşılaştıkları pek çok müşkülü ortadan kaldırır.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨١]

[BAKARA SURESİ (2) AYET 181]

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)

{ فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (181)

الضَّمَائِرُ الْبَارِزَةُ فِي (بَدَّلَهُ وسَمعه وإثمه ويبدلونه) عَائِدَةٌ إِلَى الْقَوْلِ أَوِ الْكَلَامِ الَّذِي يَقُولُهُ الْمُوصِي وَدَلَّ عَلَيْهِ لفظ الْوَصِيَّةُ [الْبَقَرَة: ١٨٠] ، وَقَدْ أَكَّدَ ذَلِكَ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سَمِعَهُ إِذْ إِنَّمَا تُسْمَعُ الْأَقْوَالُ وَقِيلَ هِيَ عَائِدَةٌ إِلَى الْإِيصَاءِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: الْوَصِيَّةُ أَيْ كَمَا يَعُودُ الضَّمِيرُ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمَأْخُوذِ مِنَ الْفِعْلِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الضَّمِيرَ عَائِدًا إِلَى بِالْمَعْرُوفِ [الْبَقَرَة: ١٨٠] ، وَالْمَعْنَى فَمَنْ بَدَّلَ الْوَصِيَّةَ الْوَاقِعَةَ بِالْمَعْرُوفِ، لِأَنَّ الْإِثْمَ فِي تَبْدِيلِ الْمَعْرُوفِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ الْآتِي:

{ بَدَّلَهُ }, { سَمِعَهُ }, { إِثْمُهُ } ve { يُبَدِّلُونَهُ } lafızlarındaki açık zamirler; vasiyet edenin söylediği ve { الْوَصِيَّةُ } [Bakara: 180] lafzının delalet ettiği söze veya kelama dönmektedir. Bunu { سَمِعَهُ } buyruğunun delalet ettiği husus da teyit etmiştir; zira ancak sözler işitilir. Zamirlerin, { الْوَصِيَّةُ } ifadesinden anlaşılan vasiyet etme eylemine döndüğü de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adaletli olun, o takvaya daha yakındır” [Mâide: 8] buyruğunda olduğu gibi, zamir fiilden alınan mastara dönebilir. Zamiri { بِالْمَعْرُوفِ } [Bakara: 180] ifadesine döndürmen de mümkündür; bu durumda mana: “Kim marufa uygun olarak gerçekleşen vasiyeti değiştirirse...” şeklinde olur; çünkü günah maruf olanı değiştirmektedir. Gelecek olan şu buyruk da buna delildir:

فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَة: ١٨٢] .

{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur.” [Bakara: 182].

وَالْمُرَادُ مِنَ التَّبْدِيلِ هُنَا الْإِبْطَالُ أَو النَّقْص وَمَا صدق (مَنْ بَدَّلَهُ) هُوَ الَّذِي بِيَدِهِ تَنْفِيذُ الْوَصِيَّةِ مِنْ خَاصَّةِ الْوَرَثَةِ كَالْأَبْنَاءِ وَمِنَ الشُّهُودِ عَلَيْهَا بِإِشْهَادٍ مِنَ الْمُوصِي أَوْ بِحُضُورِ مَوْطِنِ الْوَصِيَّةِ كَمَا فِي الْوَصِيَّةِ فِي السَّفَرِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ [الْمَائِدَة: ١٠٦] فَالتَّبْدِيلُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ لِأَنَّ حَقِيقَةَ التَّبْدِيلِ جَعْلُ شَيْءٍ فِي مَكَانِ شَيْءٍ آخَرَ وَالنَّقْضُ يَسْتَلْزِمُ الْإِتْيَانَ بِضِدِّ الْمَنْقُوضِ وَتَقْيِيدَ التَّبْدِيلِ بِظَرْفِ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ تَعْلِيلٌ لِلْوَعِيدِ أَيْ لِأَنَّهُ بَدَّلَ مَا سَمِعَهُ وَتَحَقَّقَهُ وَإِلَّا فَإِنَّ التَّبْدِيلَ لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا فِي مَعْلُومٍ مَسْمُوعٍ إِذْ لَا تَتَوَجَّهُ النُّفُوسُ إِلَى الْمَجْهُولِ.

Buradaki tebdilden (değiştirmekten) kasıt iptal etmek veya eksiltmektir. { مَنْ بَدَّلَهُ } ifadesinin masadakı (karşılığı); çocuklar gibi özel mirasçılardan olsun, vasiyet edenin şahit tutmasıyla veya Mâide Suresi'nde zikredilen seferdeki vasiyette olduğu gibi vasiyet mahallinde hazır bulunmasıyla şahit olanlardan olsun, vasiyeti infaz etmek elinde bulunan kimsedir: { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ } “Akraba bile olsa onu hiçbir bedele satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde biz elbette günahkârlardan oluruz” [Mâide: 106]. Burada tebdil mecazi anlamında kullanılmıştır; çünkü tebdilin hakiki anlamı bir şeyin yerine başka bir şey koymaktır, bozmak (nakz) ise bozulan şeyin zıddını getirmeyi gerektirir. Tebdilin: { بَعْدَ مَا سَمِعَهُ } zarfı ile kayıtlanması ise tehdidin gerekçesidir; yani işittiği ve doğruluğunu kesin olarak bildiği şeyi değiştirdiği içindir. Aksi takdirde tebdil ancak bilinen ve işitilen bir şeyde tasavvur edilir; zira nefisler bilinmeyene yönelmez.

وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما إِثْمُهُ إِضَافِيٌّ، لِنَفْيِ الْإِثْمِ عَنِ الْمُوصِي وَإِلَّا فَإِنَّ إِثْمَهُ أَيْضًا يَكُونُ عَلَى الَّذِي يَأْخُذُ مَا يَجْعَلْهُ لَهُ الْمُوصِي مَعَ عِلْمِهِ إِذَا حَابَاهُ مُنَفِّذُ الْوَصِيَّةِ أَوِ الْحَاكِمُ فَإِنَّ الْحُكْمَ لَا يُحِلُّ حَرَامًا، وَقَدْ

{ فَإِنَّما إِثْمُهُ } buyruğundaki kasr (sınırlama), vasiyet edenden günahı nefyetmek için izafî bir kasrdır. Aksi takdirde, vasiyeti uygulayan kimse veya hâkim iltimas geçtiğinde, bilerek vasiyet edenin kendisine tahsis etmediği şeyi alan kimsenin üzerine de bunun günahı olur; zira hüküm haramı helal kılmaz. Nitekim...

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ فَإِنَّمَا أَقْتَطِعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ»

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem, bilsin ki ona ancak ateşten bir parça kesip vermişimdir.”

، وَإِنَّمَا انْتَفَى الْإِثْمُ عَنِ الْمُوصِي لِأَنَّهُ اسْتَبْرَأَ لِنَفْسِهِ حِينَ أَوْصَى بِالْمَعْرُوفِ فَلَا وِزْرَ عَلَيْهِ فِي مُخَالَفَةِ النَّاسِ بَعْدَهُ لَمَا أَوْصَى بِهِ، إِذْ أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى، وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى [النَّجْم: ٣٨- ٣٩] .

Vasiyet edenden günahın kalkması ise, marufa uygun olarak vasiyette bulunarak kendisini sorumluluktan kurtarmış olmasındandır. Dolayısıyla kendisinden sonra insanların onun vasiyet ettiğine muhalefet etmelerinden ötürü onun üzerine bir vebal yoktur; zira: { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez ve insan için ancak çalıştığı vardır” [Necm: 38-39].

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْقَصْرِ إِبْطَالُ تَعَلُّلِ بَعْضِ النَّاسِ بِتَرْكِ الْوَصِيَّةِ بِعِلَّةِ خِيفَةِ أَلَّا يُنَفِّذَهَا الْمَوْكُولُ إِلَيْهِمْ تَنْفِيذُهَا، أَيْ فَعَلَيْكُمْ بِالْإِيصَاءِ وَوُجُوبُ التَّنْفِيذِ مُتَعَيِّنٌ عَلَى نَاظِرِ الْوَصِيَّةِ فَإِنْ بَدَّلَهُ فَعَلَيْهِ إِثْمُهُ، وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ أَي هَذَا التَّبْدِيلَ يَمْنَعُهُ الشَّرْعُ وَيَضْرِبُ وُلَاةُ الْأُمُورِ عَلَى يَدِ مَنْ يُحَاوِلُ هَذَا التَّبْدِيلَ لِأَنَّ الْإِثْمَ لَا يُقَرِّرُ شَرْعًا.

Bu kasrdan maksat, birtakım insanların infazla görevlendirilenlerin bunu yerine getirmeyecekleri korkusu bahanesiyle vasiyeti terk etme gerekçelerini çürütmektir; yani: Size düşen vasiyet etmektir; infazın vücûbiyeti ise vasiyeti gözeten kimsenin üzerine kaçınılmaz bir borçtur, şayet onu değiştirirse günahı onun boynunadır. { فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ } buyruğu göstermiştir ki şeriat bu değiştirmeyi yasaklar ve yöneticiler bu değiştirmeye kalkışanın elini engeller; çünkü şeriatta günaha cevaz verilmez.

وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ وَعِيدٌ لِلْمُبَدِّلِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ وَإِنْ تَحَيَّلَ النَّاسُ لِإِبْطَالِ الْحُقُوقِ بِوُجُوهِ الْحِيَلِ وَجَارُوا بِأَنْوَاعِ الْجَوْرِ فَاللَّهُ سَمِيعٌ وَصِيَّةَ الْمُوصِي وَيَعْلَمُ فِعْلَ الْمُبَدِّلِ، وَإِذَا كَانَ سَمِيعًا عَلِيمًا وَهُوَ قَادِرٌ فَلَا حَائِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُجَازَاةِ الْمُبَدِّلِ. وَالتَّأْكِيدُ بِأَنْ نَاظَرَ إِلَى حَالَةِ الْمُبَدِّلِ الْحُكْمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ بَدَّلَهُ لِأَنَّهُ فِي إِقْدَامِهِ عَلَى التَّبْدِيلِ يَكُونُ كَمَنْ يُنْكِرُ أَنَّ اللَّهَ عَالِمٌ فَلِذَلِكَ أَكَّدَ لَهُ الْحُكْمَ تَنْزِيلًا لَهُ منزلَة الْمُنكر.

{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } buyruğu değiştiren kimseye yönelik bir tehdittir; zira insan türlü hilelerle hakları iptal etmek için desiselere başvursa ve çeşitli haksızlıklar yapsa da Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz. Allah, vasiyet edenin vasiyetini hakkıyla işitendir ve değiştirenin fiilini hakkıyla bilendir. O, hakkıyla işiten ve bilen olup aynı zamanda kadir de olduğuna göre, değiştireni cezalandırmasının önünde hiçbir engel yoktur. İnne (إِنَّ) ile yapılan tekit, { فَمَنْ بَدَّلَهُ } ifadesinde değiştirenin hükmî durumunu gözetmektedir; zira o değiştirmeye kalkışmakla sanki Allah'ın bildiğini inkâr eden kimse gibi olmuştur. Bu yüzden inkârcı konumuna indirilerek hüküm onun için pekiştirilmiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٢]

[BAKARA SURESİ (2) AYET 182]

فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)

{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (182)