تَفْرِيعٌ عَلَى الْحُكْمِ الَّذِي تَقَدَّمَهُ وَهُوَ تَحْرِيمُ التَّبْدِيلِ، فَكَمَا تَفَرَّعَ عَنِ الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ فِي الْوَصِيَّةِ وَعِيدُ الْمُبَدِّلِ لَهَا، وَتَفَرَّعَ عَنْ وَعِيدِ الْمُبَدِّلِ الْإِذْنُ فِي تَبْدِيلٍ هُوَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَهُوَ تَبْدِيلُ الْوَصِيَّةِ الَّتِي فِيهَا جَوْرٌ وَحَيْفٌ بِطَرِيقَةِ الْإِصْلَاحِ بَيْنَ الْمُوصَى لَهُمْ وَبَيْنَ مَنْ نَالَهُ الْحَيْفُ مِنْ تِلْكَ الْوَصِيَّةِ بِأَنْ كَانَ جَدِيرًا بِالْإِيصَاءِ إِلَيْهِ فَتَرَكَهُ الْمُوصِي أَوْ كَانَ جَدِيرًا بِمِقْدَارٍ فَأَجْحَفَ بِهِ الْمُوصِي لِأَنَّ آيَة الْوَصِيَّة حضرت قِسْمَةَ تَرِكَةِ الْمَيِّتِ فِي اتِّبَاعِ وَصِيَّتِهِ وَجَعَلَتْ ذَلِكَ مَوْكُولًا إِلَى أَمَانَتِهِ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِذَا حَافَ حَيْفًا وَاضِحًا وَجَنَفَ عَنِ الْمَعْرُوفِ أُمِرَ وُلَاةُ الْأُمُورِ بِالصُّلْحِ.
Bu, kendisinden önceki tebdilin (değiştirmenin) haram kılınması hükmüne dayanan bir tafsilattır. Nasıl ki vasiyette adaleti emretmekten onu değiştirene yönelik tehdit doğmuşsa; değiştirene yönelik tehditten de maruf olan bir değiştirmeye izin verilmesi hükmü doğmuştur. Bu da kendisine vasiyet edilmeye layık olduğu halde vasiyet edenin onu terk etmesi yahut belli bir miktara layık olduğu halde vasiyet edenin ona haksızlık etmesi suretiyle o vasiyetten haksızlığa uğrayan kimse ile kendilerine vasiyet edilenlerin arasını ıslah yoluyla haksızlık ve zulüm içeren vasiyeti değiştirmektir. Çünkü vasiyet ayeti, ölünün terekesinin taksimini onun vasiyetine uymaya hasretmiş ve bunu maruf dairesinde onun emanetine bırakmıştır. Dolayısıyla açık bir haksızlık yapıp maruftan saptığında, yöneticilere sulh yapmaları emredilmiştir.
وَمَعْنَى خَافَ هُنَا الظَّنُّ وَالتَّوَقُّعُ لِأَنَّ ظَنَّ الْمَكْرُوهِ خَوْفٌ فَأَطْلَقَ الْخَوْفَ عَلَى لَازِمِهِ وَهُوَ الظَّنُّ وَالتَّوَقُّعُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ مَا تَوَقَّعَهُ الْمُتَوَقِّعُ مِنْ قَبِيلِ الْمَكْرُوهِ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ أَنَّ
Burada { خافَ } kelimesinin manası zannetmek ve beklemektir. Çünkü hoşlanılmayan şeyin zannedilmesi bir korkudur; bu yüzden bekleyenin beklediği şeyin hoşlanılmayan türden olduğuna işaret etmek üzere korku lafzı onun lazımı olan zan ve beklenti manasında kullanılmıştır. Karine ise şudur:
الْجَنَفَ وَالْإِثْمَ لَا يُخِيفَانِ أَحَدًا وَلَا سِيَّمَا مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْوَصِيَّةِ وَهُوَ الْمُصْلِحُ بَيْنَ أَهْلِهَا، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْخَوْفِ فِي مِثْلِ هَذَا قَوْلُ أَبِي مِحْجَنٍ الثَّقَفِيِّ:
Haksızlık ve günah hiç kimseyi, bilhassa vasiyet ehlinden olmayan ve onların arasını düzelten kimseyi fiilen korkutmaz. Bu gibi yerlerde havf (korku) lafzının kullanılmasına Ebû Mıhcen es-Sekafî'nin şu sözü örnektir:
أَخَافُ إِذَا مَا مِتُّ أَنْ لَا أَذُوقَهَا
“Öldüğüm zaman onu tadamamaktan korkarım (zannederim).”
أَيْ أَظُنُّ وَأَعْلَمُ شَيْئًا مَكْرُوهًا وَلِذَا قَالَ قَبْلَهُ:
Yani hoşlanılmayan bir şeyi zanneder ve bilirim; bundan dolayı öncesinde şöyle demiştir:
تَرْوِي عِظَامِي بَعْدَ مَوْتِي عُرُوقُهَا
“Ölümümden sonra onun kökleri kemiklerimi sulasın.”
وَالْجَنَفُ الْحَيْفُ وَالْمَيْلُ وَالْجَوْرُ وَفِعْلُهُ كَفَرِحَ. وَالْإِثْمُ الْمَعْصِيَةُ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْجَنَفِ هُنَا تَفْضِيلُ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ التَّفْضِيلَ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْقَرَابَةِ الْمُسَاوِي لَهُ أَوِ الْأَحَقِّ، فَيَشْمَلُ مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ وَلَكِنَّهُ فِي الْوَاقِعِ حَيْفٌ فِي الْحَقِّ، وَالْمُرَادُ بِالْإِثْمِ مَا كَانَ قَصْدُ الْمُوصِي بِهِ حِرْمَانَ مَنْ يَسْتَحِقُّ أَوْ تَفْضِيلَ غَيْرِهِ عَلَيْهِ.
Cenef (جَنَف); haksızlık, meyletmek ve zulümdür; fiili ferihe (فَرِحَ) babındandır. İsm (إِثْم) ise günahtır. Burada cenef ile kastedilen, hak etmeyen birini, kendisine denk veya daha layık olan diğer akrabaya üstün tutmaktır. Dolayısıyla bu, kasıtsız olan fakat fiiliyatta hakka yönelik bir haksızlık teşkil eden durumu da kapsar. İsim ile kastedilen ise vasiyet edenin hak sahibini mahrum etmeyi veya başkasını ona üstün kılmayı kastetmesidir.
وَالْإِصْلَاحُ جَعْلُ الشَّيْءِ صَالِحًا يُقَالُ: أَصْلَحَهُ أَيْ جَعَلَهُ صَالِحًا، وَلِذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَى الدُّخُولِ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ بِالْمُرَاضَاةِ لِأَنَّهُ يَجْعَلُهُمْ صَالِحَيْنِ بَعْدَ أَنْ فَسَدُوا، وَيُقَالُ: أصلح بَينهم لتضمينه مَعْنَى دَخَلَ، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِبَيْنَ فِي الْآيَةِ عَائِدٌ إِلَى الْمُوصِي وَالْمُوصَى لَهُمُ الْمَفْهُومَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: مُوصٍ إِذْ يَقْتَضِي مُوصًى لَهُمْ، وَمَعْنَى فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ [الْبَقَرَة:
Islah, bir şeyi elverişli ve düzgün kılmaktır; "onu ıslah etti" denilir, yani düzgün kıldı demektir. Bu sebeple, hasımların aralarını bozulduktan sonra düzelttiği için rıza yoluyla iki hasmın arasına girmeye de bu ad verilir. "Dahale" (girdi) manasını tazammun ettiği için "aralarını ıslah etti" denilir. Ayetteki "beyne" (بَيْنَ) ile mecrur olan zamir, { مُوصٍ } lafzından anlaşılan vasiyet eden ile kendilerine vasiyet edilenlere racidir; zira vasiyet eden, kendilerine vasiyet edilenlerin varlığını gerektirir. { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } [el-Bakara:
١٧٣] أَنَّهُ لَا يَلْحَقُهُ حَرَجٌ مِنْ تَغْيِيرِ الْوَصِيَّةِ لِأَنَّهُ تَغْيِيرٌ إِلَى مَا فِيهِ خَيْرٌ.
182] ifadesinin manası; vasiyeti değiştirmekten dolayı ona hiçbir vebal gelmeyeceğidir, çünkü bu, içinde hayır olan şeye doğru bir değiştirmedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ وَجَدَ فِي وَصِيَّةِ الْمُوصِي إِضْرَارًا بِبَعْضِ أَقْرِبَائِهِ، بِأَنْ حَرَمَهُ مَنْ وَصِيَّتِهِ أَوْ قَدَّمَ عَلَيْهِ مَنْ هُوَ أَبْعَدُ نَسَبًا، أَوْ أَوْصَى إِلَى غَنِيٍّ مِنْ أَقْرِبَائِهِ وَتَرَكَ فَقِيرَهُمْ فَسَعَى فِي إِصْلَاحِ ذَلِكَ وَطَلَبَ مِنَ الْمُوصِي تَبْدِيلَ وَصِيَّتِهِ، فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ سَعَى فِي إِصْلَاحٍ بَيْنَهُمْ، أَوْ حَدَثَ شِقَاقٌ بَيْنَ الْأَقْرَبِينَ بَعْدَ مَوْتِ الْمُوصِي لِأَنَّهُ آثَرَ بَعْضَهُمْ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَفِيهِ تَنْوِيهٌ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى تَنْفِيذِ وَصَايَا الْمُوصِينَ حَتَّى جَعَلَ تَغْيِيرَ جَوْرِهِمْ مُحْتَاجًا لِلْإِذْنِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّهُ مَغْفُورٌ.
Mana şudur: Kim vasiyet edenin vasiyetinde akrabalarından bir kısmına zarar verildiğini görürse —mesela onu vasiyetinden mahrum bırakmışsa veya soyca daha uzak olanı ona tercih etmişse yahut akrabalarından zengin olana vasiyet edip fakir olanı terk etmişse— ve bunu düzeltmeye çalışıp vasiyet edenden vasiyetini değiştirmesini isterse, onların arasını ıslah etmeye çalıştığı için bunda ona bir günah yoktur. Yahut vasiyet edenin bazısını tercih etmesi sebebiyle ölümünden sonra akrabalar arasında bir anlaşmazlık çıkarsa [yine aynı hüküm geçerlidir]. Bundan dolayı [Allah Teâlâ] ayetin peşinden { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyurmuştur. Bunda vasiyet edenlerin vasiyetlerini yerine getirmeye riayet edilmesine dikkat çekilmiştir; öyle ki onların haksızlığını değiştirmek bile Allah Teâlâ'dan bir izne ve bunun bağışlandığının açıkça belirtilmesine muhtaç kılınmıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: «مُوصٍ» عَلَى أَنَّهُ اسْم فَاعل أَو أَوْصَى وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ «مُوَصٍّ» بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلِ وَصَّى الْمُضَاعَفِ.
Cumhur, evsâ (أَوْصَى) fiilinin ismi faili olarak «مُوصٍ» (mûsin) şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Hamza, Kisâî, Ya‘kûb ve Halef ise şeddeli vassâ (وَصَّى) fiilinin ismi faili olarak vâv'ın fethası ve sâd'ın şeddesiyle «مُوَصٍّ» (muvassin) şeklinde okumuşlardır.
[١٨٣، ١٨٤]
[183, 184]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ١٨٣ الى ١٨٤]
[BAKARA SURESİ (2) AYETLER 183-184]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, takva sahibi olasınız diye size de farz kılındı. (183) Sayılı günlerdir. Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Ona gücü yetmeyenlerin ise bir yoksulu doyuracak kadar fidye vermesi gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa, bu kendisi için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.” (184)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, takva sahibi olasınız diye size de farz kılındı. (183) Sayılı günlerdir.”
حُكْمُ الصِّيَامِ حُكْمٌ عَظِيمٌ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِلْأُمَّةِ، وَهُوَ مِنَ الْعِبَادَاتِ الرَّامِيَةِ إِلَى تَزْكِيَةِ النَّفْسِ وَرِيَاضَتِهَا، وَفِي ذَلِكَ صَلَاحُ حَالِ الْأَفْرَادِ فَرْدًا فَرْدًا إِذْ مِنْهَا يَتَكَوَّنُ الْمُجْتَمَعُ. وَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنْ سَابِقَتِهَا لِلِانْتِقَالِ إِلَى غَرَضٍ آخر، وافتتحت بيا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا فِي النِّدَاءِ مِنْ إِظْهَارِ الْعِنَايَةِ بِمَا سَيُقَالُ بَعْدَهُ.
Oruç hükmü, Allah Teâlâ'nın ümmet için teşri kıldığı hükümlerden ulu bir hükümdür. O, nefsi tezkiye etmeyi ve terbiye etmeyi hedefleyen ibadetlerdendir; bunda toplumun kendilerinden meydana geldiği fertlerin tek tek hallerinin salahı vardır. Cümle, başka bir gayeye geçiş için önceki cümleden fasledilmiş ve hitaptan sonra söylenecek söze gösterilen itinayı ortaya koymak amacıyla { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } [hitabı] ile başlatılmıştır.
وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى كُتِبَ عَلَيْكُمُ وَدَلَالَتُهُ عَلَى الْوُجُوبِ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ } ifadesinin manası ve vücuba (farziyete) delaleti hakkındaki açıklama, az önce Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsirinde geçmişti:
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ [الْبَقَرَة: ١٨٠] الْآيَةَ.
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı.” [el-Bakara: 180] ayeti.
وَالصِّيَامُ- وَيُقَالُ الصَّوْمُ- هُوَ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ: اسْمٌ لِتَرْكِ جَمِيعِ الْأَكْلِ وَجَمِيعِ الشُّرْبِ وَقُرْبَانِ النِّسَاءِ مُدَّةً مُقَدَّرَةً بِالشَّرْعِ بِنِيَّةِ الِامْتِثَالِ لِأَمْرِ اللَّهِ أَوْ لِقَصْدِ التَّقَرُّبِ بِنَذْرٍ لِلتَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ.
Siyam (الصِّيَام) —ki savm (الصَّوْم) da denir— şeriat ıstılahında; Allah'ın emrine imtisal niyetiyle yahut Allah'a yakınlaşmak için yapılan bir adakla yakınlaşma kastıyla, şeriatça belirlenmiş bir müddet boyunca yemenin tamamını, içmenin tamamını ve kadınlara yaklaşmayı terk etmenin adıdır.
وَالصِّيَامُ اسْمٌ مَنْقُولٌ مِنْ مَصْدَرِ فَعَّالٍ وَعَيْنُهُ وَاوٌ قُلِبَتْ يَاءً لِأَجْلِ كَسْرَةِ فَاءِ الْكَلِمَةِ، وَقِيَاسُ الْمَصْدَرِ الصَّوْمُ، وَقَدْ وَرَدَ الْمَصْدَرَانِ فِي الْقُرْآنِ، فَلَا يُطْلَقُ الصِّيَامُ حَقِيقَةً فِي اللُّغَةِ إِلَّا عَلَى تَرْكِ كُلِّ طَعَامٍ وَشَرَابٍ، وَأُلْحِقَ بِهِ فِي الْإِسْلَامِ تَرْكُ قُرْبَانِ كُلِّ النِّسَاءِ، فَلَوْ تَرَكَ أَحَدٌ بَعْضَ أَصْنَافِ الْمَأْكُولِ أَوْ بَعْضَ النِّسَاءِ لَمْ يَكُنْ صِيَامًا كَمَا قَالَ الْعَرْجِيُّ:
Siyâm, fi‘âl (فِعَال) masdarından nakledilmiş bir isimdir; orta harfi (aynul-fiil) vâv olup, kelimenin ilk harfinin (fâul-fiil) kesresinden dolayı yâ'ya dönüştürülmüştür. Masdarın kıyasi olanı savmdır. Her iki masdar da Kur'an'da yer almıştır. Siyâm, dilde hakiki anlamıyla ancak her türlü yeme ve içmeyi terk etmek için kullanılır; İslam'da ise buna kadınlara yaklaşmanın tamamını terk etmek de dahil edilmiştir. Dolayısıyla bir kimse yiyeceklerin bazı türlerini veya bazı kadınları terk etse bu oruç sayılmaz. Nitekim el-Arcî şöyle demiştir:
فَإِنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمْ ... وَإِنْ شِئْتِ لَمْ أَطْعَمْ نُقَاخًا وَلَا بَرْدًا
“Dilersen sizden başka bütün kadınları kendime haram kılarım, / Dilersen ne tatlı ve duru bir su tadarım ne de soğuk bir içecek.”
وَلِلصِّيَامِ إِطْلَاقَاتٌ أُخْرَى مَجَازِيَّةٌ كَإِطْلَاقِهِ عَلَى إِمْسَاكِ الْخَيْلِ عَنِ الْجَرْيِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
Siyâm kelimesinin başka mecazi kullanımları da vardır; Nâbiğa'nın şu sözünde atların koşmaktan alıkonulması hakkında kullanılması gibi:
خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ ... تَحْتَ الْعَجَاجِ وَأُخْرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا
“Toz duman altında kimi atlar oruçlu (durmakta), kimi oruçsuz (koşmakta), / Kimi de gemlerini çiğnemektedir.”
وَأُطْلِقَ عَلَى تَرْكِ شُرْبِ حِمَارِ الْوَحْشِ الْمَاءَ، وَقَالَ لَبِيَدٌ يَصِفُ حِمَارَ الْوَحْشِ وَأَتَانَهُ فِي إِثْرِ فَصْلِ الشِّتَاءِ حَيْثُ لَا تَشْرَبُ الْحمر مَاء لاجترائها بِالْمَرْعَى الرَّطْبِ:
Yine bu kelime yaban eşeğinin su içmeyi terk etmesi hakkında da kullanılmıştır. Lebîd, kış mevsiminin ardından taze ve nemli otlaklarla yetinip su içmeyen yaban eşeğini ve dişisini vasfederken şöyle demiştir:
حَتَّى إِذَا سَلَخَا جُمَادَى سِتَّةً ... جَزْءًا فَطَالَ صِيَامُهُ وَصِيَامُهَا
“Nihayet altı [ay süren] Cumâdâ'yı geride bıraktıklarında / [Otlarla yetindiler], böylece onun ve dişisinin orucu uzadı.”
وَالظَّاهِرُ أَنَّ اسْمَ الصَّوْمِ فِي اللُّغَةِ حَقِيقَةٌ فِي تَرْكِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ بِقَصْدِ الْقُرْبَةِ فَقَدْ
Zahir olan şudur ki savm ismi dilde, yakınlaşma kastıyla yeme ve içmeyi terk etme anlamında hakikattir; zira
عَرَفَ الْعَرَبُ الصَّوْمَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْيَهُودِ فِي صَوْمِهِمْ يَوْمَ عَاشُورَاءَ كَمَا سَنَذْكُرُهُ. وَقَوْلُ الْفُقَهَاءِ: إِنَّ الصَّوْمَ فِي اللُّغَةِ مُطْلَقُ الْإِمْسَاكِ، وَإِنَّ إِطْلَاقَهُ عَلَى الْإِمْسَاكِ عَنِ الشَّهْوَتَيْنِ اصْطِلَاحٌ شَرْعِيٌّ، لَا يَصِحُّ، لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِأَقْوَالِ أَهْلِ اللُّغَةِ كَمَا فِي «الْأَسَاسِ» وَغَيْرِهِ، وَأَمَّا إِطْلَاقُ الصَّوْمِ عَلَى تَرْكِ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ قَوْلِ عِيسَى: فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا [مَرْيَم: ٢٦] فَلَيْسَ إِطْلَاقًا لِلصَّوْمِ عَلَى تَرْكِ الْكَلَامِ وَلَكِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الصَّوْمَ كَانَ يَتْبَعُهُ تَرْكُ الْكَلَامِ عَلَى وَجْهِ الْكَمَالِ وَالْفَضْلِ.
Araplar cahiliye devrinde orucu, zikredeceğimiz üzere Yahudilerin Âşûrâ günü orucundan tanımışlardı. Fakihlerin "Savm dilde mutlak imsaktır (tutmaktır); iki şehvetten kendini tutmaya ıtlak edilmesi ise şer'i bir ıstılahtır" şeklindeki sözleri doğru değildir; çünkü bu, el-Esâs ve diğer sözlüklerde belirtildiği üzere dil ehlinin görüşlerine aykırıdır. Allah Teâlâ'nın Îsâ'nın sözünü naklen bildirdiği { فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا } “De ki: 'Ben Rahmân'a bir oruç adadım; artık bugün hiçbir insanla konuşmayacağım.'” [Meryem: 26] ayetinde savmın konuşmayı terk etmeye ıtlak edilmesine gelince; bu, savmın konuşmayı terk etmek anlamına gelmesinden ötürü değil, bilakis orucu kemal ve fazilet kabilinden konuşmayı terk etmenin takip etmesi manasındadır.
فَالتَّعْرِيفُ فِي الصِّيَامِ فِي الْآيَةِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ جِنْسُ الصِّيَامِ الْمَعْرُوفِ. وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَعْرِفُونَ الصَّوْمَ، فَقَدْ جَاءَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ:
Ayette geçen es-Sıyâm (الصِّيَام) kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) zihnî ahd içindir; yani bilinen oruç cinsi size farz kılındı demektir. Nitekim Araplar orucu bilmekteydiler; Sahîhaynda Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir:
«كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ» وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ قَوْلُهَا: «وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَصُومُهُ»
“Âşûrâ günü, Kureyş'in Cahiliye devrinde oruç tuttuğu bir gündü.” Bazı rivayetlerde onun: “Resûlullah da o gün oruç tutardı” sözü yer alır.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «لَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَجَدَ الْيَهُودَ يَصُومُونَ يَوْمِ عَاشُورَاءَ، فَقَالَ مَا هَذَا، فَقَالُوا: هَذَا يَوْمٌ نَجَّى اللَّهُ فِيهِ مُوسَى، فَنَحْنُ نَصُومُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: نَحْنُ أَحَقُّ بمُوسَى مِنْكُم فصَام وَأَمَرَ بِصَوْمِهِ»
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: “Resûlullah Medine'ye hicret ettiğinde Yahudilerin Âşûrâ günü oruç tuttuklarını gördü ve: «Bu nedir?» diye sordu. Onlar: «Bu, Allah'ın Mûsâ'yı kurtardığı gündür, bu yüzden biz oruç tutuyoruz» dediler. Bunun üzerine Resûlullah: «Biz Mûsâ'ya sizden daha layığız» buyurdu; kendisi oruç tuttu ve oruç tutulmasını da emretti.”
فَمَعْنَى سُؤَالِهِ هُوَ السُّؤَالُ عَنْ مَقْصِدِ الْيَهُودِ مِنْ صَوْمِهِ لَا تَعْرِفُ أَصْلَ صَوْمِهِ،
Onun sorusunun manası, orucun aslını bilmemesi değil, Yahudilerin o gün oruç tutmaktaki maksatlarını sormaktır.
وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ «فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ كَانَ رَمَضَانُ الْفَرِيضَةَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ مَنْ شَاءَ صَامَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ فَوَجَبَ صَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ بِالسُّنَّةِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْقُرْآنِ
Âişe hadisinde şöyle geçer: “Ramazan [ayeti] inince, farz olan Ramazan oldu ve Resûlullah: «Dileyen Âşûrâ günü oruç tutsun, dileyen tutmasın» buyurdu.” Böylece Âşûrâ günü orucu sünnetle farz kılınmış, ardından Kur'an ile bu neshedilmiştir.
فَالْمَأْمُورُ بِهِ صَوْمٌ مَعْرُوفٌ زِيدَتْ فِي كَيْفِيَّتِهِ الْمُعْتَبَرَةِ شَرْعًا قُيُودُ تَحْدِيدِ أَحْوَالِهِ وَأَوْقَاتِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ إِلَى قَوْلِهِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ [الْبَقَرَة: ١٨٧]- وَقَوْلِهِ- شَهْرُ رَمَضانَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] الْآيَةِ، وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [الْبَقَرَة:
Emredilen şey, şer'an muteber olan keyfiyetine, Allah Teâlâ'nın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } ifadesinden { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } [el-Bakara: 187] ifadesine kadar olan ayet ile ve { شَهْرُ رَمَضانَ } [el-Bakara: 185] ayeti ve { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } [el-Bakara:
١٨٥] وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ إِجْمَالًا وَقَعَ تَفْصِيلُهُ فِي الْآيَاتِ بَعْدَهُ.
185] ayetiyle hallerini ve vakitlerini belirleme kayıtları eklenmiş olan bilinen oruçtur. Bununla anlaşılmaktadır ki { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } kavlinde mücmellik bulunmakta olup tafsilatı kendisinden sonraki ayetlerde gelmiştir.
فَحَصَلَ فِي صِيَامِ الْإِسْلَامِ مَا يُخَالِفُ صِيَامَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي قُيُودِ مَاهِيَّةِ الصِّيَامِ وَكَيْفِيَّتِهَا، وَلَمْ يَكُنْ صِيَامُنَا مُمَاثِلًا لِصِيَامِهِمْ تَمَامَ الْمُمَاثَلَةِ. فَقَوْلُهُ: كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ تَشْبِيهٌ فِي أَصْلِ فَرْضِ مَاهِيَّة الصَّوْم لَا فِي الْكَيْفِيَّاتِ، وَالتَّشْبِيهُ يُكْتَفَى فِيهِ بِبَعْضِ وُجُوهِ الْمُشَابَهَةِ وَهُوَ وَجْهُ الشَّبَهِ الْمُرَادُ فِي الْقَصْدِ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ الْحَوَالَةَ فِي صِفَةِ الصَّوْمِ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ عِنْدَ الْأُمَمِ السَّابِقَة، وَلَكِن فيهم أَغْرَاضًا ثَلَاثَةً تَضَمَّنَهَا التَّشْبِيهُ:
Böylece İslam'daki oruçta, orucun mahiyetinin ve keyfiyetinin kayıtları bakımından Yahudi ve Hristiyanların orucuna muhalif hususlar meydana gelmiş ve bizim orucumuz onların orucuna tam bir benzerlik içinde olmamıştır. Dolayısıyla { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden öncekilere farz kılındığı gibi” ifadesi, keyfiyetlerde değil, orucun mahiyetinin farz kılınmasının aslında bir teşbihtir (benzetmedir). Teşbihte benzerlik yönlerinin bir kısmıyla yetinilir ki bu da kastedilen benzetme yönüdür. Bu teşbihten maksat orucun niteliğini önceki ümmetlerdeki haline havale etmek değil; bilakis bu teşbihin içerdiği üç gaye vardır:
أَحَدُهَا الِاهْتِمَامُ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ، وَالتَّنْوِيهُ بِهَا لِأَنَّهَا شَرَعَهَا اللَّهُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ لِمَنْ كَانُوا
Birincisi: Bu ibadete önem vermek ve onu yüceltmektir; çünkü Allah onu İslam'dan önce Müslümanlardan önceki kimselere de
قَبْلَ الْمُسْلِمِينَ، وَشَرَعَهَا لِلْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي اطِّرَادَ صَلَاحِهَا وَوَفْرَةَ ثَوَابِهَا. وَإِنْهَاضَ هِمَمِ الْمُسْلِمِينَ لِتَلَقِّي هَذِه الْعِبَادَة كي لَا يَتَمَيَّزَ بِهَا مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ. إِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَتَنَافَسُونَ فِي الْعِبَادَاتِ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «أَنَّ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالْأُجُورِ يُصَلُّونَ كَمَا نُصَلِّي وَيَصُومُونَ كَمَا نَصُومُ وَيَتَصَدَّقُونَ بِفُضُولِ أَمْوَالِهِمُ» الْحَدِيثَ وَيُحِبُّونَ التَّفْضِيلَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَقَطْعَ تَفَاخُرِ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ شَرِيعَةٍ قَالَ تَعَالَى: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ [الْأَنْعَام: ١٥٦، ١٥٧] . فَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ يَغْتَبِطُونَ أَمْرَ الصَّوْمِ وَقَدْ كَانَ صَوْمُهُمُ الَّذِي صَامُوهُ وَهُوَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ إِنَّمَا اقْتَدَوْا فِيهِ بِالْيَهُودِ، فَهُمْ فِي تَرَقُّبٍ إِلَى تَخْصِيصِهِمْ مِنَ اللَّهِ بِصَوْمٍ أُنُفٍ، فَهَذِهِ فَائِدَةُ التَّشْبِيهِ لِأَهْلِ الْهِمَمِ من الْمُسلمين إِذا أَلْحَقَهُمُ اللَّهُ بِصَالِحِ الْأُمَمِ فِي الشَّرَائِعِ الْعَائِدَةِ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ قَالَ تَعَالَى: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ [المطففين: ٢٦] .
meşru kılmış ve Müslümanlara da meşru kılmıştır. Bu durum, onun ıslah ediciliğinin sürekliliğini ve sevabının bolluğunu gerektirir. Ayrıca kendilerinden öncekilerin bu ibadetle temayüz edip öne geçmemesi için Müslümanların bu ibadeti kabul etme azimlerini harekete geçirmektir. Nitekim Müslümanlar ibadetlerde yarışırlardı; hadiste rivayet edildiği üzere «Resûlullah'ın ashabından bazı kimseler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Varlık sahipleri ecirleri alıp götürdü; bizim kıldığımız gibi namaz kılıyorlar, bizim tuttuğumuz gibi oruç tutuyorlar ve fazla mallarından sadaka veriyorlar' demişlerdir.» Müslümanlar Ehl-i Kitap'tan üstün olmayı ve Ehl-i Kitab'ın kendilerine karşı şeriat sahibi oldukları iddiasıyla övünmelerini kesmeyi arzuluyorlardı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } “«Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okuduklarından habersizdik» demeyesiniz yahut «Eğer bize Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk» demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi.” [el-En‘âm: 156-157]. Şüphe yok ki onlar oruç emrini sevinçle karşılamışlardır; tuttukları oruç ise Âşûrâ günü orucuydu ve bunda Yahudilere uymuşlardı. Dolayısıyla Allah'tan kendilerine has müstakil bir orucun tahsis edilmesini beklemekteydiler. İşte Allah Müslümanları, dünya ve ahiret hayrı getiren şeriatlarda salih ümmetlere kattığında yüksek himmet sahibi Müslümanlar için bu teşbihin faydası budur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } “Yarışanlar, işte bunun için yarışsınlar.” [el-Mutaffifîn: 26].
وَالْغَرَضُ الثَّانِي أَنَّ فِي التَّشْبِيهِ بِالسَّابِقِينَ تَهْوِينًا عَلَى الْمُكَلَّفِينَ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ أَنْ يَسْتَثْقِلُوا
İkinci gaye: Öncekilere benzetmede, bu ibadetle mükellef olanların bu orucu ağır bulmalarını
هَذَا الصَّوْمَ فَإِنَّ فِي الِاقْتِدَاءِ بِالْغَيْرِ أُسْوَةً فِي الْمَصَاعِبِ، فَهَذِهِ فَائِدَةٌ لِمَنْ قَدْ يَسْتَعْظِمُ الصَّوْمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَيَمْنَعُهُ وُجُودُهُ فِي الْإِسْلَامِ مِنَ الْإِيمَانِ وَلِمَنْ يَسْتَثْقِلُهُ مِنْ قَرِيبِي الْعَهْدِ بِالْإِسْلَامِ، وَقَدْ أَكَّدَ هَذَا الْمَعْنَى الضِّمْنِيَّ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ.
hafifletmek vardır. Zira başkasına uymakta zorluklar karşısında bir teselli ve örnek alma söz konusudur. İşte bu, müşriklerden orucu gözünde büyütüp de onun İslam'da bulunması sebebiyle imandan geri duran kimse ile İslam'a yeni girmiş olup da orucu ağır bulan kimse için bir faydadır. Kendisinden sonra gelen { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerdir” kavli de bu zımnî manayı pekiştirmiştir.
وَالْغَرَضُ الثَّالِثُ إِثَارَةُ الْعَزَائِمِ لِلْقِيَامِ بِهَذِهِ الْفَرِيضَةِ حَتَّى لَا يَكُونُوا مُقَصِّرِينَ فِي قَبُولِ هَذَا الْفَرْضِ بَلْ لِيَأْخُذُوهُ بِقُوَّةٍ تَفُوقُ مَا أَدَّى بِهِ الْأُمَمُ السَّابِقَة.
Üçüncü gaye: Bu farzı yerine getirmek için azimleri harekete geçirmektir; ta ki bu farzı kabul etmekte kusur göstermesinler, bilakis onu önceki ümmetlerin eda ettiğinden daha üstün bir kuvvetle tutunsunlar.
وَوَقع وَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَةِ» قَوْلُهُ: «كَانَ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ فِي كَيْفِيَّةِ صِيَامِنَا أَنَّهُ كَانَ مِثْلَ صِيَامِ مَنْ قَبْلَنَا وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، وَفِيهِ بَحْثٌ سَنَتَعَرَّضُ لَهُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة:
Ebû Bekir İbnu'l-Arabî'nin el-‘Ârıza adlı eserinde şu sözü yer almaktadır: “İmam Mâlik'in görüşlerinden biri, bizim orucumuzun keyfiyetinin bizden öncekilerin orucu gibi olduğu yönündedir; { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } kavlinin manası da budur.” Bu hususta bir inceleme vardır ki Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } [el-Bakara:
١٨٧] .
187] kavlinin tefsirinde buna değineceğiz.
فَهَذِهِ الْآيَةُ شَرَعَتْ وُجُوبَ صِيَامِ رَمَضَانَ، لِأَنَّ فِعْلَ كُتِبَ يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ، وَابْتِدَاءُ نُزُولِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ كَانَ فِي أَوَّلِ الْهِجْرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فَيَكُونُ صَوْمُ عَاشُورَاءَ تَقَدَّمَ عَامًا ثُمَّ فُرِضَ رَمَضَانُ فِي الْعَامِ الَّذِي يَلِيهِ وَفِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ صَامَ تِسْعَ رَمَضَانَاتٍ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ صَامَ أَوَّلَ رَمَضَانَ فِي الْعَامِ الثَّانِي مِنَ الْهِجْرَةِ وَيَكُونُ صَوْمُ عَاشُورَاءَ قَدْ فُرِضَ عَامًا فَقَطْ وَهُوَ أَوَّلُ الْعَامِ الثَّانِي مِنَ الْهِجْرَة.
Bu ayet Ramazan orucunun vücubunu teşri kılmıştır; çünkü { كُتِبَ } fiili vücuba delalet eder. Bakara suresinin nüzulünün başlangıcı daha önce geçtiği üzere hicretin başında olmuştur; buna göre Âşûrâ orucu bir yıl önce gelmiş, ardından takip eden yılda Ramazan farz kılınmıştır. Sahîhte geçtiği üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem dokuz Ramazan oruç tutmuştur; dolayısıyla ilk Ramazan orucunu hiç şüphesiz hicretin ikinci yılında tutmuştur ve Âşûrâ orucu sadece bir yıl —o da hicretin ikinci yılının başı— farz olarak kalmıştır.
وَالْمرَاد بالذين مِنْ قَبْلِكُمْ من كَانَ قيل الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الشَّرَائِعِ وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ أَعْنِي الْيَهُودَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَعْرِفُهُمُ الْمُخَاطَبُونَ ويعرفون ظَاهر شؤونهم وَكَانُوا عَلَى اخْتِلَاطٍ بِهِمْ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ لِلْيَهُودِ صَوْمٌ فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَهُوَ صَوْمُ الْيَوْمِ الْعَاشِرِ مِنَ الشَّهْرِ السَّابِعِ مِنْ سَنَتِهِمْ وَهُوَ الشَّهْرُ الْمُسَمَّى عِنْدَهُمْ (تِسْرِي) يَبْتَدِئُ الصَّوْمُ مِنْ غُرُوبِ الْيَوْمِ التَّاسِعِ إِلَى غُرُوبِ الْيَوْمِ الْعَاشِرِ وَهُوَ يَوْمُ كَفَّارَةِ الْخَطَايَا وَيُسَمُّونَهُ (كَبُّورَ) ثُمَّ إِنَّ أَحْبَارَهُمْ شَرَعُوا صَوْمَ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ أُخْرَى وَهِيَ الْأَيَّامُ الْأُوَلُ مِنَ الْأَشْهُرِ الرَّابِعِ وَالْخَامِسِ وَالسَّابِعِ وَالْعَاشِرِ مِنْ سَنَتِهِمْ تِذْكَارًا لِوَقَائِعِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَصَوْمَ يَوْمِ (بُورِيمْ) تِذْكَارًا لِنَجَاتِهِمْ مِنْ غَصْبِ مَلِكِ الْأَعَاجِمِ (أَحْشُويُرُوشَ) فِي وَاقِعَةِ (اسْتِيرَ) ، وَعِنْدَهُمْ صَوْمُ التَّطَوُّعِ، وَفِي الْحَدِيثِ: «أَحَبُّ الصِّيَامِ إِلَى اللَّهِ صِيَامُ دَاوُدَ كَانَ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا» ، أَمَّا النَّصَارَى فَلَيْسَ فِي شَرِيعَتِهِمْ نَصٌّ عَلَى تَشْرِيعِ صَوْمٍ زَائِدٍ عَلَى مَا فِي التَّوْرَاةِ فَكَانُوا يَتَّبِعُونَ صَوْمَ الْيَهُودِ وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ يَوْمَ عَاشُورَاءَ تُعَظِّمُهُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى» ، ثُمَّ إِنَّ رُهْبَانَهُمْ شَرَعُوا صَوْمَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا اقْتِدَاءً بِالْمَسِيحِ إِذْ صَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا قَبْلَ بَعْثَتِهِ،
{ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden öncekiler” ile kastedilen, Müslümanlardan önce şeriat ehli olan kimselerdir ki onlar Ehl-i Kitap'tır; yani Yahudilerdir. Çünkü muhatapların tanıdığı ve zahirî hallerini bildiği kimseler onlardı ve Medine'de onlarla bir arada yaşıyorlardı. Yahudilerin Allah'ın kendilerine farz kıldığı bir orucu vardı; bu da yıllarının yedinci ayının —ki bu ay onlarda (Tişri) diye adlandırılır— onuncu gününün orucudur. Oruç dokuzuncu günün batımından onuncu günün batımına kadar sürer; bu gün günahların kefaret günüdür ve onu (Yom Kippur) olarak adlandırırlar. Sonra hahamları dört gün daha oruç teşri ettiler ki bunlar Beytü'l-Makdis olaylarının anısına yıllarının dördüncü, beşinci, yedinci ve onuncu aylarının ilk günleridir; ayrıca (Ester) kıssasında yabancıların kralı (Ahaşveroş)'un zulmünden kurtuluşlarının anısına (Purim) günü orucunu koydular. Onlarda nafile oruç da vardır. Nitekim hadiste: «Allah'a en sevimli gelen oruç Dâvûd'un orucudur; bir gün oruç tutar, bir gün tutmazdı» buyrulmuştur. Hristiyanlara gelince, onların şeriatında Tevrat'ta olandan fazla bir orucun teşri kılındığına dair bir nass yoktur; bu yüzden Yahudilerin orucuna tabi oluyorlardı. Sahîh-i Müslimde İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: «'Ey Allah'ın Resûlü! Âşûrâ, Yahudi ve Hristiyanların tazim ettiği bir gündür' dediler.» Sonra onların rahipleri, peygamberliğinden önce kırk gün oruç tuttuğu için Mesih'e iktida ederek kırk günlük oruç teşri ettiler.
وَيُشْرَعُ عِنْدَهُمْ نَذْرُ الصَّوْمِ عِنْدَ التَّوْبَةِ وَغَيْرِهَا، إِلَّا أَنَّهُمْ يَتَوَسَّعُونَ فِي صِفَةِ الصَّوْمِ، فَهُوَ عِنْدَهُمْ تَرْكُ الْأَقْوَاتِ الْقَوِيَّةِ وَالْمَشْرُوبَاتِ، أَوْ هُوَ تَنَاوُلُ طَعَامٍ وَاحِدٍ فِي الْيَوْمِ يَجُوزُ أَنْ تَلْحَقَهُ أَكْلَةٌ خَفِيفَةٌ.
Onlarda tövbe ve benzeri durumlarda oruç adamak da meşrudur; ancak onlar orucun niteliğinde geniş davranmışlardır. Oruç onlara göre kuvvetli gıdaları ve içecekleri terk etmektir yahut günde tek bir öğün yemektir ki ardından hafif bir yiyecek alınması da caizdir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بَيَانٌ لِحِكْمَةِ الصِّيَامِ وَمَا لِأَجْلِهِ شُرِعَ، فَهُوَ فِي قُوَّةِ الْمَفْعُول لأَجله لكتب. وَ (لَعَلَّ) إِمَّا مُسْتَعَارَةٌ لِمَعْنَى كَيِ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً، وَإِمَّا تَمْثِيلِيَّةٌ بِتَشْبِيهِ شَأْنِ اللَّهِ فِي إِرَادَتِهِ مِنْ تَشْرِيعِ الصَّوْمِ التَّقْوَى بِحَالِ الْمُتَرَجِّي مِنْ غَيْرِهِ فِعْلًا مَا، وَالتَّقْوَى الشَّرْعِيَّةُ هِيَ اتِّقَاءُ الْمَعَاصِي، وَإِنَّمَا كَانَ الصِّيَامُ مُوجِبًا لِاتِّقَاءِ الْمَعَاصِي، لِأَنَّ الْمَعَاصِيَ قِسْمَانِ، قِسْمٌ يَنْجَعُ فِي تَرْكِهِ التَّفَكُّرُ كَالْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَالسَّرِقَةِ وَالْغَصْبِ فَتَرْكُهُ يَحْصُلُ بِالْوَعْدِ عَلَى تَرْكِهِ وَالْوَعِيدِ عَلَى فِعْلِهِ وَالْمَوْعِظَةِ بِأَحْوَالِ الْغَيْرِ، وَقِسْمٌ يَنْشَأُ مِنْ دَوَاعٍ طَبِيعِيَّةٍ كَالْأُمُورِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْغَضَبِ وَعَنِ الشَّهْوَةِ الطَّبِيعِيَّةِ الَّتِي قَدْ يَصْعُبُ تَرْكُهَا بِمُجَرَّدِ التَّفَكُّرِ، فَجَعَلَ الصِّيَامَ وَسِيلَةً لِاتِّقَائِهَا، لِأَنَّهُ يَعْدِلُ الْقُوَى الطَّبِيعِيَّةَ الَّتِي هِيَ دَاعِيَةُ تِلْكَ الْمَعَاصِي، لِيَرْتَقِيَ الْمُسْلِمُ بِهِ عَنْ حَضِيضِ الِانْغِمَاسِ فِي الْمَادَّةِ إِلَى أَوْجِ الْعَالَمِ الرُّوحَانِيِّ، فَهُوَ وَسِيلَةٌ لِلِارْتِيَاضِ بِالصِّفَاتِ الْمَلَكِيَّةِ وَالِانْتِفَاضِ مِنْ غُبَارِ الْكُدُرَاتِ الْحَيَوَانِيَّةِ.
{ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “takva sahibi olasınız diye” kavli, orucun hikmetini ve ne için meşru kılındığını açıklamaktadır; dolayısıyla { كُتِبَ } fiilinin mef'ûlün lieclih'i (gerekçesi) hükmündedir. { لَعَلَّ } lafzı ya tebe‘î istiare yoluyla key (كَيْ - ...için/diye) manasında istiare edilmiştir, yahut Allah'ın orucu meşru kılmaktaki takva muradını, başkasından bir fiili ümit eden kimsenin haline benzetmek suretiyle temsîlîdir. Şer'î takva, günahlardan sakınmaktır. Orucun günahlardan sakınmayı gerektirmesinin sebebi şudur: Günahlar iki kısımdır. Bir kısmı vardır ki terk edilmesinde tefekkür fayda verir; şarap, kumar, hırsızlık ve gasp gibi. Bunun terki; terkine vadedilen mükafat, irtikabına yönelik tehdit ve başkalarının durumundan ibret almakla gerçekleşir. Bir kısmı da vardır ki öfkeden ve salt tefekkürle terk edilmesi güç olabilen fıtrî şehvetten kaynaklanan hususlar gibi tabii dürtülerden doğar. İşte oruç bunlardan sakınmaya bir vesile kılınmıştır; çünkü o, bu günahlara çağıran tabii kuvvetleri dengeler. Böylece Müslüman onun vasıtasıyla maddeye batmışlığın çukurundan ruhanî âlemin zirvesine yükselir. Oruç, meleki vasıflarla terbiye olmaya ve hayvani bulanıklıkların tozundan arınmaya bir vesiledir.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «الصَّوْمُ جُنَّةٌ»
Sahih hadiste: «Oruç bir kalkandır (korunaktır)» buyrulmuştur.
أَيْ وِقَايَةٌ وَلَمَّا تَرَكَ ذِكْرَ مُتَعَلِّقِ جُنَّةٍ تَعَيَّنَ حَمْلُهُ عَلَى مَا يَصْلُحُ لَهُ مِنْ أَصْنَافِ الْوِقَايَةِ الْمَرْغُوبَةِ، فَفِي الصَّوْمِ وِقَايَةٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْمَآثِمِ وَوِقَايَةٌ مِنَ الْوُقُوعِ فِي عَذَابِ الْآخِرَةِ، وَوِقَايَةٌ مِنَ الْعِلَلِ وَالْأَدْوَاءِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْإِفْرَاطِ فِي تَنَاوُلِ اللَّذَّاتِ.
Yani koruyucudur. Cünne (جُنَّة) kelimesinin müteallakı (neyden koruduğu) zikredilmeyince, onu arzulanan korunma çeşitlerinden elverişli olan her şeye hamletmek gerekmiştir. Zira oruçta günahlara düşmekten korunma, ahiret azabına uğramaktan korunma ve lezzetleri aşırı tüketmekten kaynaklanan illet ve hastalıklardan korunma vardır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ ظَرْفٌ لِلصِّيَامِ مِثْلَ قَوْلِكَ الْخُرُوجُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَلَا يَضُرُّ وُقُوعُ الْفَصْلِ بَيْنَ الصِّيامُ وَبَيْنَ أَيَّاماً وَهُوَ قَوْلُهُ: كَما كُتِبَ إِلَى تَتَّقُونَ لِأَنَّ الْفَصْلَ لَمْ يَكُنْ بِأَجْنَبِيٍّ عِنْدَ التَّحْقِيقِ، إِذِ الْحَالُ وَالْمَفْعُولُ لِأَجْلِهِ الْمُسْتَفَادُ مِنْ (لَعَلَّ) كُلُّ ذَلِكَ مِنْ تَمَامِ عَامِلِ الْمَفْعُولِ فِيهِ وَهُوَ قَوْلُهُ صِيَامٌ، وَمِنْ تَمَامِ الْعَامِلِ فِي ذَلِكَ الْعَامِلُ وَهُوَ كُتِبَ فَإِنَّ عَامِلَ الْعَامِلِ فِي الشَّيْءِ عَامِلٌ فِي ذَلِكَ الشَّيْءِ وَلِجَوَازِ الْفَصْلِ بِالْأَجْنَبِيِّ إِذَا كَانَ الْمَعْمُولُ ظَرْفًا، لِاتِّسَاعِهِمْ فِي الظُّرُوفِ وَهَذَا مُخْتَارُ الزَّجَّاجِ وَالزَّمَخْشَرِيِّ وَالرَّضِيِّ، وَمَرْجِعُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِلَى تَجَنُّبِ تَشْتِيتِ الْكَلَامِ بِاخْتِلَالِ نِظَامِهِ الْمَعْرُوفِ، تَجَنُّبًا لِلتَّعْقِيدِ الْمُخِلِّ بِالْفَصَاحَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerdir” kavli, senin "çıkış cuma günüdür" demen gibi orucun zarfıdır. { الصِّيامُ } ile { أَيَّاماً } arasına { كَما كُتِبَ } ifadesinden { تَتَّقُونَ } ifadesine kadar olan kısmın fasıla olarak girmesi zarar vermez; çünkü bu fasıla tahkike göre ecnebi (yabancı) bir unsurla olmamıştır. Zira hal ve { لَعَلَّ } lafzından anlaşılan mef'ûlün lieclih, mef'ûlün fîh'in amili olan { صِيَامٌ } kelimesinin tamamlayıcısıdır; bunda amil olanın tamamlayıcısı da { كُتِبَ } amilidir. Çünkü bir şeydeki amilin amili, o şeyde de amildir. Ayrıca mamul zarf olduğunda —zarflarda genişlik tanıdıkları için— yabancı bir unsurla araya girilmesi de caizdir. Zeccâc, Zemahşerî ve Radî'nin tercihi budur. Bu meselenin esası, fesahati bozan kapalılıktan kaçınmak maksadıyla kelamın bilinen nizamının bozulup dağınıklığa uğramasından sakınmaya dayanır.
وَالْغَالِبُ عَلَى أَحْوَالِ الْأُمَمِ فِي جَاهِلِيَّتِهَا وَبِخَاصَّةٍ الْعَرَبُ هُوَ الِاسْتِكْثَارُ مِنْ تَنَاوُلِ اللَّذَّاتِ مِنَ الْمَآكِلِ وَالْخُمُورِ وَلَهْوِ النِّسَاءِ وَالدَّعَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوَفِّرُ الْقُوَى الْجُسْمَانِيَّةَ وَالدَّمَوِيَّةَ
Cahiliye döneminde ümmetlerin —bilhassa Arapların— genel hali yiyecekler, içkiler, kadınlarla eğlence ve rehavet gibi lezzetleri bolca tüketmekti. Bütün bunlar ise bedenlerde cismanî ve kanla ilgili kuvvetleri artırmakta,
فِي الْأَجْسَادِ، فَتَقْوَى الطَّبَائِعُ الْحَيَوَانِيَّةُ الَّتِي فِي الْإِنْسَانِ مِنَ الْقُوَّةِ الشَّهْوِيَّةِ وَالْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ. وَتَطْغَيَانِ عَلَى الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ، فَجَاءَتِ الشَّرَائِعُ بِشَرْعِ الصِّيَامِ، لِأَنَّهُ يَفِي بِتَهْذِيبِ تِلْكَ الْقُوَى، إِذْ هُوَ يُمْسِكُ الْإِنْسَانَ عَنِ الِاسْتِكْثَارِ مِنْ مُثِيرَاتِ إِفْرَاطِهَا، فَتَكُونُ نَتِيجَتُهُ تَعْدِيلَهَا فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ هِيَ مَظِنَّةُ الِاكْتِفَاءِ بِهَا إِلَى أَوْقَاتٍ أُخْرَى.
böylece insandaki şehvet kuvveti ve gazap kuvveti gibi hayvani tabiatlar güçlenmekte ve akıl kuvvetine baskın gelmekteydi. Şeriatlar orucu meşru kılarak geldi; çünkü oruç bu kuvvetleri terbiye etmeye kâfidir. Zira o, insanı bu kuvvetlerin aşırılığını kışkırtan şeyleri çokça tüketmekten alıkoyar; neticesi ise bunları belirli vakitlerde dengelemek olur ki bu vakitler diğer vakitlere kadar yetecek niteliktedir.
وَالصَّوْمُ بِمَعْنَى إِقْلَالِ تَنَاوُلِ الطَّعَامِ عَنِ الْمِقْدَارِ الَّذِي يَبْلُغُ حَدَّ الشِّبَعِ أَوْ تَرْكِ بَعْضِ الْمَأْكَلِ: أَصْلٌ قَدِيمٌ مِنْ أُصُولِ التَّقْوَى لَدَى الْمِلِّيِّينَ وَلَدَى الْحُكَمَاءِ الْإِشْرَاقِيِّينَ، وَالْحِكْمَةُ الْإِشْرَاقِيَّةُ مَبْنَاهَا عَلَى تَزْكِيَةِ النَّفْسِ بِإِزَالَةِ كُدُرَاتِ الْبَهِيمِيَّةِ عَنْهَا بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ لِلْإِنْسَانِ قُوَّتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا رُوحَانِيَّةٌ مُنْبَثَّةٌ فِي قَرَارَتِهَا مِنَ الْحَوَاسِّ الْبَاطِنِيَّةِ، وَالْأُخْرَى حَيَوَانِيَّةٌ مُنْبَثَّةٌ فِي قَرَارَتِهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ الْجُسْمَانِيَّةِ كُلِّهَا، وَإِذْ كَانَ الْغِذَاءُ يُخَلِّفُ لِلْجَسَدِ مَا يُضَيِّعُهُ مِنْ قُوَّتِهِ الْحَيَوَانِيَّةِ إِضَاعَةً تَنْشَأُ عَنِ الْعَمَلِ الطَّبِيعِيِّ لِلْأَعْضَاءِ الرَّئِيسِيَّةِ وَغَيْرِهَا، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ زِيَادَةُ الْغِذَاءِ عَلَى الْقَدْرِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ تُوَفِّرُ لِلْجِسْمِ مِنَ الْقُوَّةِ الْحَيَوَانِيَّةِ فَوْقَ مَا يَحْتَاجُهُ وَكَانَ نُقْصَانُهُ يُقَتِّرُ عَلَيْهِ مِنْهَا إِلَى أَنْ يَبْلُغَ إِلَى الْمِقْدَارِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ حِفْظُ الْحَيَاةِ بِدُونِهِ، وَكَانَ تَغَلُّبُ مَظْهَرِ إِحْدَى الْقُوَّتَيْنِ بِمِقْدَارِ تَضَاؤُلِ مَظْهَرِ الْقُوَّةِ الْأُخْرَى، فَلِذَلِكَ وَجَدُوا أَنَّ ضَعْفَ الْقُوَّةِ الْحَيَوَانِيَّةِ يُقَلِّلُ مَعْمُولَهَا فَتَتَغَلَّبُ الْقُوَّةُ الرُّوحَانِيَّةُ عَلَى الْجَسَدِ وَيَتَدَرَّجُ بِهِ الْأَمْرُ حَتَّى يَصِيرَ صَاحِبُ هَذِهِ الْحَالِ أَقْرَبَ إِلَى الْأَرْوَاحِ وَالْمُجَرَّدَاتِ مِنْهُ إِلَى الْحَيَوَانِ، بِحَيْثُ يَصِيرُ لَا حَظَّ لَهُ فِي الْحَيَوَانِيَّةِ إِلَّا حَيَاةُ الْجِسْمِ الْحَافِظَةُ لِبَقَاءِ الرُّوحِ فِيهِ، وَلِذَلِكَ لَزِمَ تَعْدِيلُ مِقْدَارِ هَذَا التَّنَاقُصِ بِكَيْفِيَّةٍ لَا تُفْضِي إِلَى اضْمِحْلَالِ الْحَيَاةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُضَيِّعُ الْمَقْصُودَ مِنْ تَزْكِيَةِ
Doyma sınırına varan miktardan daha az yemek veya bazı yiyecekleri terk etmek anlamındaki oruç; din mensupları ve İşrâkî filozoflar nezdinde takvanın kadim bir esasıdır. İşrâk felsefesi, insanın iki kuvvete sahip olduğu esasına dayanarak nefsi elden geldiğince hayvani bulanıklıklardan arındırmak suretiyle tezkiye etme temeli üzerine kuruludur: Bu kuvvetlerin biri batınî duyulardaki merkezinde yerleşmiş olan ruhanî kuvvettir, diğeri ise bütün cismanî organlardaki merkezinde yerleşmiş olan hayvani kuvvettir. Besin, ana organların ve diğerlerinin tabii çalışmasından doğan bir kayıp olarak bedenin hayvani kuvvetinden yitirdiği şeyi yerine koyduğuna göre; şüphesiz ihtiyaç duyulan miktarın üzerindeki gıda fazlalığı bedene ihtiyacından fazla hayvani kuvvet sağlar; gıdanın eksiltilmesi ise bedensel hayatın onsuz korunamayacağı sınıra varıncaya kadar bu kuvveti kısar. İki kuvvetten birinin tezahürünün baskın çıkması diğer kuvvetin tezahürünün zayıflaması oranındadır. Bu sebeple görmüşlerdir ki hayvani kuvvetin zayıflaması onun işleyişini azaltır, böylece ruhanî kuvvet bedene baskın gelir ve iş öyle bir dereceye varır ki bu halin sahibi hayvandan ziyade ruhlara ve mücerret varlıklara daha yakın hale gelir; öyle ki onda hayvaniyetten geriye sadece ruhun bedende kalmasını sağlayan beden hayatından başka bir pay kalmaz. İşte bu sebeple, hayatın sönmesine yol açmayacak bir keyfiyetle bu eksilme miktarını dengelemek gerekmiştir; çünkü aksi halde nefsi tezkiye etme
النَّفْسِ وَإِعْدَادِهَا لِلْعَوَالِمِ الْأُخْرَوِيَّةِ، فَهَذَا التَّعَادُلُ وَالتَّرْجِيحُ بَيْنَ الْقُوَّتَيْنِ هُوَ أَصْلُ مَشْرُوعِيَّةِ الصِّيَامِ فِي الْمِلَلِ وَوَضْعِيَّتِهِ فِي حِكْمَةِ الْإِشْرَاقِ، وَفِي كَيْفِيَّتِهِ تَخْتَلِفُ الشَّرَائِعُ اخْتِلَافًا مُنَاسِبًا لِلْأَحْوَالِ الْمُخْتَصَّةِ هِيَ بِهَا بِحَيْثُ لَا يَفِيتُ الْمَقْصِدُ مِنَ الْحَيَاتَيْنِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَفْضَلَ الْكَيْفِيَّاتِ لِتَحْصِيلِ هَذَا الْغَرَضِ مِنَ الصِّيَامِ هُوَ الْكَيْفِيَّةُ الَّتِي جَاءَ بِهَا الْإِسْلَامُ.
ve onu ahiret âlemlerine hazırlama gayesi kaybolur. İşte iki kuvvet arasındaki bu dengeleme ve tercih, dinlerde orucun meşruiyetinin ve İşrâk felsefesindeki konumunun aslıdır. Keyfiyetinde ise şeriatlar, her iki hayattan murat edilen maksadı kaçırmayacak şekilde kendilerine mahsus hallere uygun olarak farklılık gösterir. Şüphe yok ki oruçtan bu gayeyi elde etmede keyfiyetlerin en faziletlisi, İslam'ın getirdiği keyfiyettir.
قِيلَ فِي «هَيَاكِلِ النُّورِ» «النُّفُوسُ النَّاطِقَةُ مِنْ جَوْهَرِ الْمَلَكُوتِ إِنَّمَا شَغَلَهَا عَنْ عَالَمِهَا الْقُوَى الْبَدَنِيَّةُ وَمُشَاغَلَتُهَا، فَإِذَا قَوِيَتِ النَّفْسُ بِالْفَضَائِلِ الرُّوحَانِيَّةِ وَضَعُفَ سُلْطَانُ الْقُوَى الْبَدَنِيَّةِ بِتَقْلِيلِ الطَّعَامِ وَتَكْثِيرِ السَّهَرِ تَتَخَلَّصُ أَحْيَانًا إِلَى عَالَمِ الْقُدْسِ وَتَتَّصِلُ بِأَبِيهَا الْمُقَدَّسِ وَتَتَلَقَّى مِنْهُ الْمَعَارِفَ» ، فَمِنَ الصَّوْمِ تَرْكُ الْبَرَاهِمَةِ أَكْلَ لُحُومِ الْحَيَوَانِ وَالِاقْتِصَارُ عَلَى النَّبَاتِ
Heyâkilü’n-Nûr’da şöyle denilmiştir: “Nâtık (düşünen) nefisler melekût cevherindendir; onları kendi âlemlerinden ancak bedenî kuvvetler ve meşguliyetleri alıkoymuştur. Nefis ruhanî faziletlerle güçlenip yemeği azaltmak ve uykusuzluğu çoğaltmak suretiyle bedenî kuvvetlerin hâkimiyeti zayıfladığında, bazen kudsiyet âlemine kurtulur, mukaddes babasına kavuşur ve ondan marifetleri telakki eder.” Brahmanların hayvan eti yemeyi terk edip sadece bitkilerle
أَوِ الْأَلْبَانِ، وَكَانَ حُكَمَاءُ الْيُونَانِ يَرْتَاضُونَ عَلَى إِقْلَالِ الطَّعَامِ بِالتَّدْرِيجِ حَتَّى يَعْتَادُوا تَرْكَهُ أَيَّامًا مُتَوَالِيَةً، وَاصْطَلَحُوا عَلَى أَنَّ التَّدْرِيجَ فِي إِقْلَالِ الطَّعَامِ تَدْرِيجًا لَا يُخْشَى مِنْهُ انْخِرَامُ صِحَّةِ الْبَدَنِ أَنْ يَزِنَ الْحَكِيمُ شَبَعَهُ مِنَ الطَّعَامِ بِأَعْوَادٍ مِنْ شَجَرِ التِّينِ رَطْبَةً ثُمَّ لَا يُجَدِّدُهَا فَيَزِنُ بِهَا كُلَّ يَوْمٍ طَعَامَهُ لَا يَزِيدُ عَلَى زِنَتِهَا وَهَكَذَا يَسْتَمِرُّ حَتَّى تَبْلُغَ مِنَ الْيُبْسِ إِلَى حَدٍّ لَا يُبْسَ بَعْدَهُ فَتَكُونُ هِيَ زِنَةُ طَعَامِ كُلِّ يَوْمٍ.
veya süt ürünleriyle yetinmesi de oruç kabilindendir. Yunan filozofları günlerce peş peşe yememeye alışıncaya kadar yemeği tedricen azaltarak riyazet yaparlardı. Beden sağlığının bozulmasından korkulmayacak şekilde yemeği tedricen azaltma usulünde şuna ittifak etmişlerdi: Filozof, doyacağı miktardaki yemeğini taze incir ağacı dallarıyla tartar, sonra bu dalları yenilemez; her gün yemeğini bunlarla tartıp ağırlığından fazlasını yemez ve dallar kuruyup da artık daha fazla kuruyamayacağı sınıra ulaşıncaya kadar böyle devam eder, nihayetinde her günkü yemeğinin ağırlığı o [kuru dalların ağırlığı] kadar olurdu.
وَفِي «حِكْمَةِ الْإِشْرَاقِ» لِلسَّهْرُوَرْدِيِّ «وَقَبْلَ الشُّرُوعِ فِي قِرَاءَةِ هَذَا الْكِتَابِ يَرْتَاضُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا تَارِكًا لِلُحُومِ الْحَيَوَانَاتِ مُقَلِّلًا لِلطَّعَامِ مُنْقَطِعًا إِلَى التَّأَمُّلِ لنُور الله اهـ» .
Sühreverdî’nin Hikmetü'l-İşrâk adlı eserinde de şöyle denilmektedir: “Bu kitabı okumaya başlamadan önce [kişi], hayvan etlerini terk ederek, yemeği azaltarak ve Allah'ın nurunu tefekküre dalarak kırk gün riyazet yapar.”
وَإِذْ قَدْ كَانَ مِنَ الْمُتَعَذِّرِ عَلَى الْهَيْكَلِ الْبَشَرِيِّ بِمَا هُوَ مُسْتَوْدَعُ حَيَاةٍ حَيَوَانِيَّةٍ أَنْ يَتَجَرَّدَ عَنْ حَيَوَانِيَّتِهِ، فَمِنَ الْمُتَعَذِّرِ عَلَيْهِ الِانْقِطَاعُ الْبَاتُّ عَنْ إِمْدَادِ حَيَوَانِيَّتِهِ بِمَطْلُوبَاتِهَا فَكَانَ مِنَ اللَّازِمِ لِتَطَلُّبِ ارْتِقَاءِ نَفْسِهِ أَنْ يَتَدَرَّجَ بِهِ فِي الدَّرَجَاتِ الْمُمْكِنَةِ مِنْ تَهْذِيبِ حَيَوَانِيَّتِهِ وَتَخْلِيصِهِ مِنَ التَّوَغُّلِ فِيهَا بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، لِذَلِكَ كَانَ الصَّوْمُ أَهَمِّ مُقَدِّمَاتِ هَذَا الْغَرَضِ، لِأَنَّ فِيهِ خَصْلَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ هُمَا الِاقْتِصَادُ فِي إِمْدَادِ الْقُوَى الْحَيَوَانِيَّةِ وَتَعَوُّدُ الصَّبْرِ بِرَدِّهَا عَنْ دَوَاعِيهَا، وَإِذْ قَدْ كَانَ الْبُلُوغُ إِلَى الْحَدِّ الْأَتَمِّ مِنْ ذَلِكَ مُتَعَذِّرًا كَمَا عَلِمْتَ، حَاوَلَ أَسَاطِينُ الْحِكْمَةِ النَّفْسَانِيَّةِ الْإِقْلَالَ مِنْهُ، فَمِنْهُمْ مَنْ عَالَجَ الْإِقْلَالَ بِنَقْصِ الْكَمِّيَّاتِ وَهَذَا صَوْمُ الْحُكَمَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَاوَلَهُ مِنْ جَانِبِ نَقْصِ أَوْقَاتِ التَّمَتُّعِ بِهَا وَهَذَا صَوْمُ الْأَدْيَانِ وَهُوَ أَبْلَغُ إِلَى الْقَصْدِ وَأَظْهَرُ فِي مَلَكَةِ الصَّبْرِ، وَبِذَلِكَ يَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ دُرْبَةٌ عَلَى تَرْكِ شَهَوَاتِهِ، فَيَتَأَهَّلُ لِلتَّخَلُّقِ بِالْكَمَالِ فَإِنَّ الْحَائِلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَمَالَاتِ وَالْفَضَائِلِ هُوَ ضَعْفُ التَّحَمُّلِ لِلِانْصِرَافِ
İnsan bedeni hayvani bir hayatın mahalli olması hasebiyle onun hayvaniyetinden tamamen sıyrılması imkânsız olduğundan, hayvaniyetine arzu ettiği şeyleri temin etmeyi büsbütün kesmesi de imkânsızdır. Bu yüzden nefsinin yücelmesini arzularken, hayvaniyetini terbiye etmenin ve imkân nispetinde ona batmaktan kurtulmanın mümkün olan mertebelerinde derece derece ilerlemesi gerekmiştir. İşte oruç, bu maksadın en önemli mukaddimelerinden biri olmuştur; zira oruçta iki büyük haslet vardır: Hayvani kuvvetlerin beslenmesinde itidalli davranmak ve onları arzularından alıkoyarak sabra alıştırmak. Bundan en mükemmel mertebeye ulaşmak, bildiğin üzere imkânsız olduğundan, ahlak ve nefis terbiyesi üstatları bunu azaltmaya çalışmışlardır. Onlardan kimi bu azaltmayı [yemek] miktarlarını eksilterek tedavi etmiştir ki bu, filozofların orucudur; kimi de bundan faydalanma vakitlerini eksiltme cihetiyle bunu denemiştir ki bu da dinlerin orucudur. Maksada ulaştırma açısından en beliğ ve sabır melekesi kazandırmada en açık olanı da budur. Böylece insan, arzularını terk etmeye alışkanlık kazanır ve kemale erme ahlakını edinmeye ehil hale gelir; çünkü insan ile kemalat ve faziletler arasındaki engel, uzaklaşmaya karşı gösterilen tahammülün zayıflığıdır
عَنْ هَوَاهُ وَشَهَوَاتِهِ:
hevasından ve arzularından:
إِذَا الْمَرْءُ لَمْ يَتْرُكْ طَعَامًا يُحِبُّهُ ... وَلَمْ يَنْهَ قَلْبًا غَاوِيًا حَيْثُ يَمَّمَا
Kişi sevdiği yemeği terk etmezse ... ve nereye yönelirse yönelsin azgın kalbini engellemezse,
فَيُوشِكُ أَنْ تَلْقَى لَهُ الدَّهْرَ سُبَّةً ... إِذَا ذُكِرَتْ أَمْثَالُهَا تَمْلَأُ الْفَمَا
Çok geçmeden ömrü boyunca öyle bir ayıpla karşılaşır ki ... benzerleri anıldığında ağızları doldurur.
فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا كَانَ الْمَقْصِدُ الشَّرْعِيُّ مِنَ الصَّوْمِ ارْتِيَاضَ النَّفْسِ عَلَى تَرْكِ الشَّهَوَاتِ وَإِثَارَةِ الشُّعُورِ بِمَا يُلَاقِيهِ أَهْلُ الْخَصَاصَةِ مِنْ أَلَمِ الْجُوعِ، وَاسْتِشْعَارَ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ أَهْلِ الْجِدَّةِ وَالرَّفَاهِيَةِ وَأَهْلِ الشَّظَفِ فِي أصُول الملذات بني الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الطَّعَامِ وَالشرَاب وَاللَّهْو، فَلَمَّا ذَا اخْتَلَفَتِ الْأَدْيَانُ الْإِلَهِيَّةُ فِي كَيْفيَّة الصّيام وَلماذَا الْتَزَمَتِ الدِّيَانَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ فِي كَيْفِيَّتِهِ صُورَةً وَاحِدَةً، وَلَمْ تَكِلْ ذَلِكَ إِلَى الْمُسْلِمِ يَتَّخِذُ لِإِرَاضَةِ نَفْسِهِ مَا يَرَاهُ لَائِقًا بِهِ فِي تَحْصِيلِ الْمَقَاصِدِ الْمُرَادَةِ؟.
Eğer: “Oruçtan gözetilen şer'î maksat; nefsi şehevi arzuları terk etmeye alıştırmak, ihtiyaç sahiplerinin çektiği açlık acısını hissettirmek ve yeme, içme ile eğlenceden ibaret olan temel lezzetlerde zengin ve refah içinde olanlar ile darlık içinde olanlar arasındaki eşitliği iki kesim arasında da hissettirmek olduğuna göre, ilahi dinler orucun keyfiyetinde niçin farklılık göstermiştir? İslam dini onun keyfiyetinde neden tek bir şekle bağlı kalmış ve bu durumu, istenen hedefleri elde etmede kendisine uygun gördüğü şekilde nefsini terbiye etsin diye Müslümanın [kendi tercihine] bırakmamıştır?” dersen,
قُلْتُ: شَأْنُ التَّعْلِيمِ الصَّالِحِ أَنْ يَضْبُطَ لِلْمُتَعَلِّمِ قَوَاعِدَ وَأَسَالِيبَ تَبْلُغُ بِهِ إِلَى الثَّمَرَةِ الْمَطْلُوبَةِ مِنَ الْمَعَارِفِ الَّتِي يُزَاوِلُهَا فَإِنَّ مُعَلِّمَ الرِّيَاضَةِ الْبَدَنِيَّة يضْبط للتعلم كَيْفِيَّاتٍ مِنَ الْحَرَكَاتِ بِأَعْضَائِهِ وَتَطَوُّرَ قَامَتِهِ انْتِصَابًا وَرُكُوعًا وَقُرْفُصَاءَ، بَعْضُ ذَلِكَ يُثْمِرُ قُوَّةَ عَضَلَاتِهِ وَبَعْضُهَا يُثْمِرُ اعْتِدَالَ الدَّوْرَةِ الدَّمَوِيَّةِ وَبَعْضُهَا يُثْمِرُ وَظَائِفَ شَرَايِينِهِ، وَهِيَ كَيْفِيَّاتٌ حَدَّدَهَا أَهْلُ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ وَأَدْنَوْا بِهَا حُصُولَ الثَّمَرَةِ الْمَطْلُوبَةِ، وَلَوْ وَكَّلَ ذَلِكَ لِلطَّالِبِينَ لَذَهَبَتْ أَوْقَاتٌ طَوِيلَةٌ فِي التَّجَارِبِ وَتَعَدَّدَتِ الْكَيْفِيَّاتُ بِتَعَدُّدِ أَفْهَامِ الطَّالِبِينَ وَاخْتِيَارِهِمْ وَهَذَا يَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] .
Derim ki: Doğru bir eğitimin gereği; öğrenciyi, meşgul olduğu ilimlerden hedeflenen semereye ulaştıracak kaideleri ve usulleri onun için belirlemektir. Nitekim beden eğitimi öğretmeni de öğrenen kimse için uzuvlarıyla yapacağı hareketlerin keyfiyetlerini ve boyunun dik durma, eğilme ve çömelme şeklindeki değişimlerini belirler; bunların bir kısmı kaslarının güçlenmesini, bir kısmı kan dolaşımının dengelenmesini, bir kısmı da damarlarının işlevlerini [sağlıklı yürütmesini] temin eder. Bunlar, o ilmin ehli tarafından belirlenmiş ve hedeflenen semerenin elde edilmesini kolaylaştırmış keyfiyetlerdir. Şayet bu iş talebelere bırakılsaydı, denemelerle uzun zamanlar zayi olur ve keyfiyetler talebelerin anlayışlarının ve tercihlerinin çeşitliliğine göre çoğalırdı. Bu durum, Yüce Allah'ın: [Bakara 185] “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” kavlinin kapsamına girer.
وَالْمُرَادُ بِالْأَيَّامِ من فَقَوله: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ شَهْرُ رَمَضَانَ عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ رَمَضَانَ بِأَيَّامٍ وَهِيَ جَمْعُ قِلَّةٍ وَوَصَفَ بِمَعْدُودَاتٍ وَهِيَ جَمْعُ قِلَّةٍ أَيْضًا تَهْوِينًا لِأَمْرِهِ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ، وَالْمَعْدُودَاتُ كِنَايَةٌ عَنِ الْقِلَّةِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْقَلِيلَ يُعَدُّ عَدًّا وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: الْكَثِيرُ لَا يُعَدُّ، وَلِأَجْلِ هَذَا اخْتِيرَ فِي وَصْفِ الْجَمْعِ مَجِيئُهُ فِي التَّأْنِيثِ عَلَى طَرِيقَةِ الْجَمْعِ بِأَلِفٍ وَتَاءٍ وَإِنْ كَانَ مَجِيئُهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْجَمْعِ الْمُكَسَّرِ الَّذِي فِيهِ هَاءُ تَأْنِيثٍ أَكْثَرَ.
Müfessirlerin cumhuruna göre “Sayılı günler” kavlindeki günlerden maksat Ramazan ayıdır. Ramazan'dan, cem-i kıllet (azlık çoğulu) olan “günler” lafzıyla bahsedilmesi ve yine bir cem-i kıllet olan “sayılı” [ifadesiyle] nitelenmesi, yükümlülüğü mükelleflere hafif göstermek içindir. “Sayılı” ifadesi azlıktan kinayedir; çünkü az olan şey tek tek sayılır, bu sebeple “çok olan sayılmaz” derler. İşte bundan dolayı çoğulun sıfatında, her ne kadar yuvarlak te harfi içeren mükesser çoğul (kuralsız çoğul) kalıbında gelmesi daha yaygın olsa da, elif ve te ile yapılan müennes çoğul kalıbında gelmesi tercih edilmiştir.
قَالَ أَبُو حَيَّانَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى الْآتِي بَعْدَهُ: مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] صِفَةُ الْجَمْعِ الَّذِي لَا يَعْقِلُ تَارَةً تُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْوَاحِدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَة: ٨٠] وَتَارَةً تُعَامَلُ مُعَامَلَةَ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ نَحْوَ: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَعْدُودَاتٌ جَمْعٌ لِمَعْدُودَةٍ، وَأَنْتَ لَا تَقُولُ يَوْمٌ مَعْدُودَةٌ وَكِلَا الِاسْتِعْمَالَيْنِ فَصِيحٌ، وَيَظْهَرُ أَنَّهُ تُرِكَ فِيهِ تَحْقِيقًا وَذَلِكَ أَنَّ الْوَجْهَ فِي الْوَصْفِ الْجَارِي عَلَى جَمْعٍ مُذَكَّرٍ إِذَا أَنَّثُوهُ أَنْ يَكُونَ مُؤَنَّثًا مُفْرَدًا، لِأَنَّ الْجَمْعَ قَدْ أُوِّلَ بِالْجَمَاعَةِ وَالْجَمَاعَةُ كَلِمَةٌ مُفْرَدَةٌ وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ، غَيْرَ أَنَّهُمْ إِذَا أَرَادُوا
Ebû Hayyân, bundan sonra gelen: [Bakara 185] “Başka günlerden” ayetinde şöyle demiştir: Gayr-i âkil (akılsız varlıkların) çoğulunun sıfatına bazen müfret müennes (tekil dişil) muamelesi yapılır; Yüce Allah'ın: [Bakara 80] “Sayılı birkaç gün müstesna” kavlinde olduğu gibi. Bazen de çoğul müennes muamelesi yapılır; “Sayılı günler” kavlinde olduğu gibi. “Sayılılar” (ma'dûdât), “sayılı” (ma'dûde) kelimesinin çoğuludur; sen [Arapçada tekil için] “ma'dûde gün” demezsin. Her iki kullanım da fasihtir. Görünen o ki bu konuda [derinlemesine bir] tahkik terk edilmiştir; şöyle ki: Müzekker bir çoğula gelen sıfat müennes kılındığında tercih edilen şekil, onun müfret müennes olmasıdır; çünkü çoğul “cemaat” lafzıyla tevil edilmiştir, cemaat ise müfret bir kelimedir ve yaygın olan da budur. Ancak onlar,
التَّنْبِيهَ عَلَى كَثْرَةِ ذَلِكَ الْجَمْعِ أَجْرَوْا وَصْفَهُ عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ لِيَكُونَ فِي مَعْنَى الْجَمَاعَاتِ وَأَنَّ الْجَمْعَ يَنْحَلُّ إِلَى جَمَاعَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَلِذَلِكَ فَأَنَا أَرَى أَنَّ مَعْدُودَاتٍ أَكْثَرُ مِنْ مَعْدُودَةٍ وَلِأَجْلِ هَذَا قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَة: ٨٠] لِأَنَّهُمْ يُقَلِّلُونَهَا غُرُورًا أَوْ تَغْرِيرًا، وَقَالَ هُنَا مَعْدُوداتٍ لِأَنَّهَا ثَلَاثُونَ يَوْمًا، وَقَالَ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الْبَقَرَة: ١٩٧] وَهَذَا مِثْلَ قَوْلِهِ فِي جمع جمل جِمالَتٌ [المرسلات: ٣٣] عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ وَهُوَ أَكْثَرُ مِنْ جِمَالٍ، وَعَنِ الْمَازِنِيِّ أَنَّ الْجَمْعَ لِمَا لَا يَعْقِلُ يَجِيءُ الْكَثِيرُ مِنْهُ بِصِيغَةِ الْوَاحِدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ تَقُولُ: الْجُذُوعُ انْكَسَرَتْ وَالْقَلِيلُ مِنْهُ يَجِيءُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ تَقول: الأجذاع انكسرن اهـ وَهُوَ غَيْرُ ظَاهِرٍ.
o çoğulun çokluğuna dikkat çekmek istediklerinde, “cemaatler” manasında olsun ve çoğulun birçok cemaate ayrıldığını ifade etsin diye onun sıfatını cem-i müennes sîgasında getirirler. Bu yüzden ben, “ma'dûdât” lafzının “ma'dûde” lafzından daha çokluk ifade ettiği görüşündeyim. İşte bu sebeple Yüce Allah: [Bakara 80] “Dediler ki: Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” buyurmuştur; çünkü onlar aldanarak veya aldatmak gayesiyle o [günleri] az göstermektedirler. Burada ise otuz gün olduğu için “ma'dûdât” demiştir. Gelecek ayette de: [Bakara 197] “Hac bilinen aylardır” buyurmuştur. Bu, iki tefsirden birine göre “deve” (cemel) kelimesinin çoğulunda geçen ve “develer” (cimâl) kelimesinden daha çokluk bildiren: [Mürselât 33] “Sanki sarı develerdir” kavli gibidir. Mâzinî'den ise gayr-i âkil çoğulun çokluk ifade edeninin müfret müennes sîgasıyla geldiği; “Kütükler kırıldı” denildiği, azlık ifade edeninin ise çoğul sîgasıyla gelip “Kütükler kırıldılar” denildiği nakledilmiştir ki bu [görüş] isabetli görünmemektedir.
وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْأَيَّامِ غَيْرُ رَمَضَانَ بَلْ هِيَ أَيَّامٌ وَجَبَ صَوْمُهَا على الْمُسلمين عِنْد مَا فُرِضَ
Günlerden maksadın Ramazan dışındaki günler olduğu da söylenmiştir; bilakis bunlar,
الصِّيَامُ بِقَوْلِهِ: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ ثُمَّ نُسِخَ صَوْمُهَا بِصَوْمِ رَمَضَانَ وَهِيَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَهِيَ أَيَّامُ الْبِيضِ الثَّالِثَ عَشَرَ وَالرَّابِعَ عَشَرَ وَالْخَامِسَ عَشَرَ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مُعَاذٌ وَقَتَادَةُ وَعَطَاءٌ وَلَمْ يَثْبُتْ مِنَ الصَّوْمِ الْمَشْرُوعِ لِلْمُسْلِمِينَ قَبْلَ رَمَضَانَ إِلَّا صَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ كَمَا فِي «الصَّحِيحِ» وَهُوَ مَفْرُوضٌ بِالسُّنَّةِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ أَنَّ صَوْمَ عَاشُورَاءَ وَالْأَيَّامِ الْبِيضِ كَانَ فَرْضًا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ وَلَمْ يَثْبُتْ رِوَايَةً، فَلَا يَصِحُّ كَوْنُهَا الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ لَا لَفْظًا وَلَا أَثَرًا، عَلَى أَنَّهُ قَدْ نُسِخَ ذَلِكَ كُلُّهُ بِصَوْمِ رَمَضَانَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ
“Sayılı günler” kavliyle oruç ilk farz kılındığında Müslümanlara tutulması vacip kılınan, sonra da tutulması Ramazan orucu ile neshedilen günlerdir. Bunlar da Âşûrâ günü ile her aydan üç gün olup, [ayın] on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci günleri olan eyyâm-ı bîzdir (aydınlık günlerdir). Muâz, Katâde ve Atâ bu görüşe meyletmişlerdir. Ancak Ramazan'dan önce Müslümanlar için meşru kılınan oruçtan, Sahîh'te geçtiği üzere sadece Âşûrâ günü orucu sabittir ve o da sünnetle farz kılınmıştır. Âşûrâ orucunun ve eyyâm-ı bîz orucunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e farz olduğu zikredilmişse de bu rivayet olarak sabit olmamıştır. Dolayısıyla bunların ayetten kastedilen mana olması ne lafız ne de rivayet açısından sahihtir. Kaldı ki bütün bunlar,
حَدِيثُ السَّائِلِ الَّذِي قَالَ: «لَا أَزِيدُ عَلَى هَذَا وَلَا أَنْقُصُ مِنْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ» .
“Buna ne bir şey eklerim ne de bundan bir şey eksiltirim” diyen, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de: “Doğru söylüyorsa kurtuluşa ermiştir” buyurduğu soruyu soran kimsenin hadisinin delalet ettiği gibi, Ramazan orucu ile neshedilmiştir.
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ.
“İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler sayısınca] başka günlerden kaza etsin.”
تَعْقِيبٌ لِحُكْمِ الْعَزِيمَةِ بِحُكْمِ الرُّخْصَةِ، فَالْفَاءُ لِتَعْقِيبِ الْأَخْبَارِ لَا لِلتَّفْرِيعِ، وَتَقْدِيمُهُ هُنَا قَبْلَ ذِكْرِ بَقِيَّةِ تَقْدِيرِ الصَّوْمِ تَعْجِيلٌ بِتَطْمِينِ نُفُوسِ السَّامِعِينَ لِئَلَّا يَظُنُّوا وُجُوبَ الصَّوْمِ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ حَالٍ.
Azimet (asıl) hükmünün peşinden ruhsat hükmünün getirilmesidir. Buradaki “fe” harfi, hüküm çıkarmak için değil, haberlerin birbirini takip etmesi içindir. Bu hükmün orucun geri kalan takdiri zikredilmeden önce öne alınması, dinleyenlerin her hâlükârda orucun kendilerine farz olduğunu zannetmemeleri için kalplerini erkenden teskin etmek gayesiyledir.
وَالْمَرِيضُ مَنْ قَامَ بِهِ الْمَرَضُ وَهُوَ انْحِرَافُ الْمِزَاجِ عَنْ حَدِّ الِاعْتِدَالِ الطَّبِيعِيِّ بِحَيْثُ تَثُورُ فِي الْجَسَدِ حُمًّى أَوْ وَجَعٌ أَوْ فَشَلٌ.
Hasta; kendisinde hastalık bulunan kimsedir. Hastalık ise bedende ateş, ağrı veya halsizlik baş gösterecek şekilde mizacın tabii itidal sınırından sapmasıdır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي تَحْدِيدِ الْمَرَضِ الْمُوجِبِ لِلْفِطْرِ، فَأَمَّا الْمَرَضُ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْمَرِيضُ مَعَهُ الصَّوْمَ بِحَالٍ بِحَيْثُ يَخْشَى الْهَلَاكَ أَوْ مُقَارَبَتَهُ فَلَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّهُ مُبِيحٌ لِلْفِطْرِ بَلْ يُوجِبُ الْفِطْرَ، وَأَمَّا الْمَرَضُ الَّذِي دُوَنَ ذَلِكَ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِهِ فَذَهَبَ مُحَقِّقُو الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّهُ الْمَرَضُ الَّذِي تَحْصُلُ بِهِ مَعَ الصِّيَامِ مَشَقَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى مَشَقَّةِ
Fakihler, oruç açmayı gerektiren hastalığın sınırını belirlemede ihtilaf etmişlerdir. Hastanın hiçbir şekilde oruç tutamayacağı, helak olmasından veya buna yaklaşmasından korkulacak derecedeki ağır hastalığa gelince; bunun oruç açmayı mubah kıldığı, hatta vacip kıldığı hususunda aralarında hiçbir ihtilaf yoktur. Bundan daha hafif olan hastalığa gelince, bunun derecesinde ihtilaf etmişlerdir. Muhakkik fakihler, bunun oruç tutmakla birlikte,
الصَّوْمِ لِلصَّحِيحِ مِنَ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ الْمُعْتَادَيْنِ، بِحَيْثُ يُسَبِّبُ لَهُ أَوْجَاعًا أَوْ ضَعْفًا مُنْهِكًا أَوْ تُعَاوِدُهُ بِهِ أَمْرَاضٌ سَاكِنَةٌ أَوْ يَزِيدُ فِي انْحِرَافِهِ إِلَى حَدِّ الْمَرَضِ أَوْ يُخَافُ تَمَادِي الْمَرَضِ بِسَبَبِهِ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَهُمْ فِي التَّعْبِيرِ، وَأَعْدَلُ الْعِبَارَاتِ مَا نُقِلَ عَنْ مَالِكٍ لِأَنَّ اللَّهَ أَطْلَقَ الْمَرَضَ وَلَمْ يُقَيِّدْهُ، وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا أَبَاحَ للْمَرِيض الْفِطْرَ إِلَّا لِأَنَّ لِذَلِكَ الْمَرَضِ تَأْثِيرًا فِي الصَّائِمِ، وَيَكْشِفُ ضَابِطَ ذَلِكَ قَوْلُ الْقَرَافِيِّ فِي الْفَرْقِ الرَّابِعَ عَشَرَ إِذْ قَالَ: «إِنَّ الْمَشَاقَّ قِسْمَانِ: قِسْمٌ ضَعِيفٌ لَا تَنْفَكُّ عَنْهُ تِلْكَ الْعِبَادَةُ كَالْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ فِي زَمَنِ الْبَرْدِ وَكَالصَّوْمِ، وَكَالْمُخَاطَرَةِ بِالنَّفْسِ فِي الْجِهَادِ، وَقِسْمٌ هُوَ مَا تَنْفَكُّ عَنْهُ الْعِبَادَةُ وَهَذَا أَنْوَاعٌ: نَوْعٌ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي الْعِبَادَةِ
sağlıklı kimsenin alıştığı açlık ve susuzluktan doğan oruç meşakkatinin ötesinde fazladan bir meşakkat meydana getiren, ona ağrılar ya da bitkin düşüren bir zayıflık veren, sükûnet bulmuş hastalıklarını nüksettiren, rahatsızlığını hastalık derecesine çıkaracak şekilde artıran veya bu sebeple hastalığın uzamasından korkulan hastalık olduğu görüşüne varmışlardır. İfadelerindeki farklılıklara rağmen bu; Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin kavlidir. İfadelerin en dengelisi Mâlik'ten nakledilendir; zira Allah, hastalığı mutlak bırakmış ve sınırlandırmamıştır. Biz biliyoruz ki O, hastaya oruç açmayı ancak o hastalığın oruç tutan üzerinde bir tesiri olduğu için mubah kılmıştır. Bu kuralı, Karâfî'nin on dördüncü farkta söylediği şu söz açıklamaktadır: “Meşakkatler iki kısımdır: Biri, soğuk havada abdest almak ve gusletmek, oruç tutmak ve cihatta canını tehlikeye atmak gibi ibadetin kendisinden ayrılmayan zayıf meşakkattir. Diğeri ise ibadetten ayrılabilen meşakkattir. Bu da kısımlara ayrılır: Bir kısmı, parmak ağrısı gibi ibadete hiçbir tesiri olmayan meşakkattir; nitekim oruç parmak ağrısını artırmaz ve buna itibar edilmez. Bir kısmı, can, uzuvlar ve menfaatler üzerine korku gibi ibadetle birlikte şiddetli bir tesiri olan meşakkattir ki bu, o ibadetin düşmesini vacip kılar. Bir kısmı da buna yaklaşan ve onun gerektirdiği hükmü gerektiren meşakkattir.” (1)
كَوَجَعِ إِصْبَعٍ، فَإِنَّ الصَّوْمَ لَا يَزِيدُ وَجَعَ الْإِصْبَعِ وَهَذَا لَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِ، وَنَوْعٌ لَهُ تَأْثِيرٌ شَدِيدٌ مَعَ الْعِبَادَةِ كَالْخَوْفِ عَلَى النَّفْسِ وَالْأَعْضَاءِ وَالْمَنَافِعِ وَهَذَا يُوجِبُ سُقُوطَ تِلْكَ الْعِبَادَةِ، وَنَوْعٌ يَقْرُبُ مِنْ هَذَا فَيُوجِبُ مَا يُوجِبُهُ» (١) .
parmak ağrısı gibi; çünkü oruç parmak ağrısını artırmaz ve buna itibar edilmez. Bir türü de nefis, uzuvlar ve menfaatler üzerine korku gibi ibadetle birlikte şiddetli bir tesiri olan türdür ki bu, o ibadetin düşmesini gerektirir. Bir türü de buna yaklaşır ve onun gerektirdiğini gerektirir.” (1)
وَذَهَبَ ابْنُ سِيرِينَ وَعَطَاءٌ وَالْبُخَارِيُّ إِلَى أَنَّ الْمَرَضَ وَهُوَ الْوَجَعُ وَالِاعْتِلَالُ يُسَوِّغُ الْفِطْرَ وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الصَّوْمُ مُؤَثِّرًا فِيهِ شِدَّةً أَوْ زِيَادَةً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْمَرَضَ سَبَبَ الْفِطْرِ كَمَا جَعَلَ السَّفَرَ سَبَبَ الْفِطْرِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَدْعُوَ إِلَى الْفِطْرِ ضَرُورَةٌ كَمَا فِي السَّفَرِ، يُرِيدُونَ أَنَّ الْعِلَّةَ هِيَ مَظِنَّةُ الْمَشَقَّةِ الزَّائِدَةِ غَالِبًا، قِيلَ دَخَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى ابْنِ سِيرِينَ فِي نَهَارِ رَمَضَانَ وَهُوَ يَأْكُلُ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ: إِنَّهُ وَجَعَتْنِي إِصْبَعِي هَذِهِ فَأَفْطَرْتُ، وَعَنِ الْبُخَارِيِّ قَالَ: اعْتَلَلْتُ بِنَيْسَابُورَ عِلَّةً خَفِيفَةً فِي رَمَضَانَ فَعَادَنِي إِسْحَاقُ بن رَاهَوَيْهِ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لِي:
İbn Sîrîn, Atâ ve Buhârî; orucun onda bir şiddet veya artışa yol açan bir tesiri olmasa bile, ağrı ve rahatsızlık demek olan hastalığın oruç açmayı meşru kıldığı görüşüne varmışlardır; çünkü Yüce Allah, yolculukta bir zaruret bulunmaksızın yolculuğu oruç açma sebebi kıldığı gibi, hastalığı da oruç açma sebebi kılmıştır. Onlar, illetin çoğunlukla fazla meşakkat ihtimali (mazınnası) olduğunu kastetmektedirler. Anlatıldığına göre, Ramazan günü gündüz vakti İbn Sîrîn'in yanına birileri girmiş ve onu yemek yerken görmüş; İbn Sîrîn yemeğini bitirince: “Şu parmağım ağrıdı da orucumu bozdum” demiştir. Buhârî'den de şöyle dediği nakledilmiştir: “Ramazan'da Nîşâbur'da hafif bir rahatsızlık geçirdim. İshâk b. Râhûye arkadaşlarından bir grupla beni ziyarete geldi ve bana şöyle dedi:
أَفْطَرْتَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قُلْتُ: نَعَمْ أَخْبَرَنَا عَبْدَانُ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: مِنْ أَيِّ الْمَرَضِ أُفْطِرُ؟ قَالَ: مِنْ أَيِّ مَرَضٍ كَانَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً وَقِيلَ: إِذَا لَمْ يَقْدِرِ الْمَرِيضُ عَلَى الصَّلَاةِ قَائِمًا أَفْطَرَ، وَإِنَّمَا هَذِهِ حَالَةٌ خَاصَّةٌ تَصْلُحُ مِثَالًا وَلَا تَكُونُ شَرْطًا، وَعُزِيَ إِلَى الْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ وَلَا يَخْفَى ضَعْفُهُ إِذْ أَيْنَ الْقِيَامُ فِي الصَّلَاةِ مِنَ الْإِفْطَارِ فِي الصِّيَامِ، وَفِي هَذَا الْخِلَافِ مَجَالٌ لِلنَّظَرِ فِي تَحْدِيدِ مَدَى الِانْحِرَافِ وَالْمَرَضِ الْمُسَوِّغَيْنِ إِفْطَارَ الصَّائِمِ، فَعَلَى الْفَقِيهِ الْإِحَاطَةُ بِكُل ذَلِك ونقربه مِنَ الْمَشَقَّةِ الْحَاصِلَةِ لِلْمُسَافِرِ وَلِلْمَرْأَةِ الْحَائِضِ.
‘Orucunu bozdun mu ey Ebû Abdillâh?’ Ben de: ‘Evet, Abdân bize İbnü'l-Mübârek'ten, o da İbn Cüreyc'den haber verdi; o şöyle demiştir: Atâ'ya: Hangi hastalıktan dolayı orucumu açabilirim? diye sordum. O da: Yüce Allah'ın: ‘İçinizden kim hasta olursa’ buyurduğu gibi, hangi hastalık olursa olsun açabilirsin dedi’ dedim.” Hasta namazı ayakta kılmaya güç yetiremediği zaman orucunu açar da denilmiştir. Ancak bu, şart olmayıp yalnızca misal olmaya elverişli özel bir durumdur. Bu [görüş] Hasan[-ı Basrî] ve Nehaî'ye nispet edilmiştir; namazda kıyam nerede, oruçta iftar etmek nerede olduğundan zayıflığı gizli değildir. Bu ihtilafta, oruçlunun orucunu açmasını meşru kılan rahatsızlık ve hastalığın derecesini belirleme hususunda [içtihadi] bir inceleme alanı vardır. Fakihin bütün bunları kavraması ve onu yolcunun ve hayızlı kadının karşılaştığı meşakkate kıyas etmesi gerekir.
وَقَوْلُهُ: أَوْ عَلى سَفَرٍ أَيْ أَوْ كَانَ بِحَالَةِ السَّفَرِ وَأَصْلُ (عَلَى) الدَّلَالَةُ عَلَى الِاسْتِعْلَاءِ ثُمَّ اسْتُعْمِلَتْ مَجَازًا فِي التَّمَكُّنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥]
“Veya yolculukta olursa” kavli, yani yolculuk halinde bulunursa demektir. (عَلَى) [harf-i cerinin] aslı üstünlük ve istilâ bildirmektir; daha sonra Yüce Allah'ın: [Bakara 5] “Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” kavlinde geçtiği gibi mecazen temekkün (tam yerleşme ve o halde bulunma) manasında kullanılmıştır.
ثُمَّ شَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ يَقُولُوا فُلَانٌ عَلَى سَفَرٍ أَيْ مُسَافِرٌ لِيَكُونَ نصا فِي التَّلَبُّس، لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ يَحْتَمِلُ الِاسْتِقْبَالَ فَلَا يَقُولُونَ عَلَى سَفَرٍ لِلْعَازِمِ عَلَيْهِ وَأَمَّا قَوْلُ ...
Daha sonra Arapların kelamında o fiile bizzat başlamış olmayı kesin olarak ifade etmek için “falan kişi yolculuk üzeredir” yani seferdedir demeleri yaygınlaşmıştır. Zira ism-i fail gelecek zaman ihtimali de taşır; bu sebeple yolculuğa azmetmiş kimse için “yolculuk üzeredir” demezler. Şairin şu sözüne gelince: ...
مَاذَا عَلَى الْبَدْرِ الْمُحَجَّبِ لَوْ سَفَرْ ... إِنَّ الْمُعَذَّبَ فِي هَوَاهُ عَلَى سَفَرْ
Örtünmüş dolunaya ne olurdu sanki yüzünü açsaydı / Aşkıyla azap çeken [âşık] zaten bir seferdedir (ölüm yolundadır).
أَرَادَ أَنَّهُ عَلَى وَشْكِ الْمَمَاتِ فَخَطَأٌ مِنْ أَخْطَاءِ الْمُوَلَّدِينَ فِي الْعَرَبِيَّةِ، فَنَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا اللَّفْظِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّلَبُّسِ بِالْفِعْلِ، عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ لَا يُفْطِرُ حَتَّى يَأْخُذَ فِي السَّيْرِ فِي السَّفَرِ دُونَ مُجَرَّدِ النِّيَّةِ، وَالْمَسْأَلَةُ مُخْتَلَفٌ فِيهَا فَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ أَرَادَ السَّفَرَ فِي رَمَضَانَ فَرُحِّلَتْ دَابَّتُهُ وَلَبِسَ ثِيَابَ السَّفَرِ وَقَدْ تَقَارَبَ غُرُوبُ الشَّمْسِ فَدَعَا بِطَعَامٍ فَأَكَلَ مِنْهُ ثُمَّ رَكِبَ وَقَالَ: هَذِهِ السُّنَّةُ، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَقَالَ جَمَاعَةٌ: إِذَا أَصْبَحَ مُقِيمًا ثُمَّ سَافَرَ
[Şair burada] ölümün eşiğinde olduğunu kastetmiştir; bu ise sonradan gelenlerin (müvelledûn) Arap dilindeki hatalarından biridir. İşte Allah Teâlâ, fiile bizzat başlamış olmayı ifade etmek üzere kullanılan bu lafızla, yolcunun sadece niyet etmekle değil, ancak bizzat seyr ü sefere başladıktan sonra orucunu açabileceğine dikkat çekmiştir. Bu mesele ihtilaflıdır. Nitekim Enes b. Mâlik'ten [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o, Ramazan'da sefere çıkmak istemiş; bineği semerlenip hazırlanmış ve sefer elbiselerini giymişti; güneşin batması da yaklaşmıştı. Bunun üzerine yemek istedi, ondan yedi, sonra [bineğine] bindi ve: “Sünnet budur” dedi. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir. Bu, Hasan-ı Basrî'nin de görüşüdür. Bir grup [âlim] ise şöyle demiştir: Bir kimse mukim olarak sabahlar, ardından...
بَعْدَ ذَلِكَ فَلَا يُفْطِرُ يَوْمَهُ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ، وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَبِي ثَوْرٍ، فَإِنْ أَفْطَرَ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ دُونَ الْكَفَّارَةِ، وَبَالَغَ بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ فَقَالَ: عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ كِنَانَةَ وَالْمَخْزُومِيِّ، وَمِنَ الْعَجَبِ اخْتِيَارُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ إِيَّاهُ، وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ لِأَنَّ اللَّهَ أَبَاحَ لَهُ الْفِطْرَ بِنَصِّ الْكِتَابِ، وَلَقَدْ أَجَادَ أَبُو عُمَرَ، وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَالشَّعْبِيُّ: يُفْطِرُ إِذَا سَافَرَ بَعْدَ الصُّبْحِ
ondan sonra yolculuğa çıkarsa o gününü açamaz. Bu Zührî, Mâlik, Şâfiî, Evzâî, Ebû Hanîfe ve Ebû Sevr'in kavlidir. Eğer orucunu açarsa üzerine keffâret değil kaza gerekir. Mâlikîlerden bazıları aşırıya giderek: “Ona keffâret gerekir” demiştir ki bu İbn Kinâne ve Mahzûmî'nin görüşüdür. İbnü'l-Arabî'nin bunu tercih etmesi ise şaşırtıcıdır. Ebû Ömer b. Abdilberr: “Bu bir hiçtir; çünkü Allah Kitab'ın açık hükmüyle ona iftarı mubah kılmıştır” demiştir; Ebû Ömer gerçekten pek güzel söylemiştir. Ahmed, İshâk ve Şa'bî ise: “Sabah vaktinden sonra yola çıkarsa orucunu açar” demişlerdir.
وَرَوَوْهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ الصَّحِيحُ الَّذِي يَشْهَدُ لَهُ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي «صَحِيحَيِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ» «خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ، فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ عُسْفَانَ ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ فَرَفَعَهُ إِلَى يَدَيْهِ لِيُرِيَهُ فَأَفْطَرَ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ»
Bunu İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir. Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de yer alan İbn Abbâs hadisinin de şahitlik ettiği sahih görüş budur: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'den Mekke'ye çıktı; Usfân'a varıncaya kadar oruç tuttu, sonra su istedi, [insanlara] göstermek için elleri arasına kaldırdı ve orucunu açtı; Mekke'ye varıncaya kadar da [açık tuttu].”
، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا نَصٌّ فِي الْبَابِ فَسَقَطَ مَا يُخَالِفُهُ.
Kurtubî şöyle demiştir: “Bu, konuda açık bir nassdır; dolayısıyla ona muhalif olan görüşler düşmüştür.”
وَإِنَّمَا قَالَ تَعَالَى: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَلَمْ يَقُلْ: فَصِيَامُ أَيَّامٍ أُخَرَ، تَنْصِيصًا عَلَى وُجُوبِ صَوْمِ أَيَّامٍ بِعَدَدِ أَيَّامِ الْفِطْرِ فِي الْمَرَضِ وَالسَّفَرِ إِذِ الْعَدَدُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى مِقْدَارٍ مُمَاثِلٍ. فَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ إِنِ اعْتُبِرَ أَيَّامٍ أَعَمَّ مِنْ أَيَّامِ الْعِدَّةِ أَيْ مِنْ أَيَّامِ الدَّهْرِ أَوِ السَّنَةِ، أَوْ تَكُونُ مِنْ تَمْيِيزَ عِدَّةٌ أَيْ عِدَّةٌ هِيَ أَيَّامٌ مِثْلَ قَوْلِهِ: بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ [آل عمرَان:
Yüce Allah “Başka günlerin orucu” demeyip “Başka günlerden bir sayı” buyurmuştur; bu, hastalık ve yolculuk sebebiyle tutulmayan günlerin sayısı kadar günün oruç tutulmasının farziyetini açıkça belirtmek içindir; zira sayı ancak denk bir miktar üzerine olur. Eğer “günler” [kelimesi] kaza edilen günlerin sayısından daha genel, yani ömrün veya senenin günleri kabul edilirse, “min” (من) teb'îz (kısmilik) içindir; yahut [Âl-i İmrân 125] “Meleklerden beş bin kişiyle” kavlinde olduğu gibi “min”, “sayı” kelimesinin temyizi olur, yani “günlerden ibaret bir sayı” demektir.
١٢٥] .
[Âl-i İmrân 125].
وَوَصَفَ الْأَيَّامَ بِأُخَرَ وَهُوَ جَمْعُ الْأُخْرَى اعْتِبَارًا بِتَأْنِيثِ الْجَمْعِ إِذْ كُلُّ جَمْعٍ مُؤَنَّثٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى آنِفًا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ قَالَ أَبُو حَيَّانَ: وَاخْتِيرَ فِي الْوَصْفِ صِيغَةُ الْجَمْعِ دُونَ أَنْ يُقَالَ أُخْرَى لِئَلَّا يُظَنَّ أَنَّهُ وَصْفٌ لِعِدَّةٍ، وَفِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّ هَذَا الظَّنَّ لَا يُوقِعُ فِي لَبْسٍ لِأَنَّ عِدَّةَ الْأَيَّامِ هِيَ أَيَّامٌ فَلَا يعتني بِدفع مثل هَذَا الظَّنِّ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ
Günleri, “uhrâ”nın çoğulu olan “uhar” (أُخَرَ) ile nitelemiştir; bu da çoğulun müennes kabul edilmesinden ötürüdür, zira [Arapçada akılsız varlıklara ait] her çoğul müennestir. Bu husus az önce Yüce Allah'ın “Sayılı günler” kavlinde geçmişti. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Sıfatta “uhrâ” denilmeyip çoğul kalıbının tercih edilmesi, “sayı” (iddet) kelimesinin sıfatı zannedilmesin diyedir. Bunda ise durup düşünmek gerekir; zira bu zan bir karışıklığa yol açmaz, çünkü günlerin sayısı zaten günlerin kendisidir; bu sebeple böyle bir zannı defetmeye özen gösterilmez. Dolayısıyla zahir olan şudur ki,
الْعُدُولَ عَنْ أُخْرَى لِمُرَاعَاةِ صِيغَةِ الْجَمْعِ فِي الْمَوْصُوفِ مَعَ طَلَبِ خِفَّةِ اللَّفْظِ.
“uhrâ” lafzından vazgeçilmesi, lafzın hafifliğini aramakla birlikte mevsûftaki çoğul kalıbını gözetmek içindir.
وَلَفْظُ (أُخَرَ) مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَعَلَّلَ جُمْهُورُ النَّحْوِيِّينَ مَنْعَهُ مِنَ الصَّرْفِ عَلَى أُصُولِهِمْ بِأَنَّ فِيهِ الْوَصْفِيَّةَ وَالْعَدْلَ، أما الوصفية ظَاهِرَة وَأما الْعَدْلُ فَقَالُوا: لَمَّا كَانَ جَمْعُ آخَرَ وَمُفْرَدُهُ بِصِيغَةِ اسْمِ التَّفْضِيلِ وَكَانَ غَيْرَ مُعَرَّفٍ بِاللَّامِ كَانَ حَقُّهُ أَنْ يَلْزَمَ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ جَرْيًا عَلَى سُنَنِ أَصْلِهِ وَهُوَ اسْمُ التَّفْضِيلِ إِذَا جُرِّدَ مِنَ التَّعْرِيفِ بِاللَّامِ وَمِنَ الْإِضَافَةِ إِلَى الْمَعْرِفَةِ أَنَّهُ يَلْزَمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ فَلَمَّا نَطَقَ بِهِ الْعَرَبُ مُطَابِقًا لِمَوْصُوفِهِ فِي التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ عَلِمْنَا أَنَّهُمْ عَدَلُوا بِهِ عَنْ أَصْلِهِ (وَالْعُدُولُ عَنِ الْأَصْلِ يُوجِبُ الثِّقَلَ عَلَى اللِّسَانِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُعْتَادِ الِاسْتِعْمَالِ) فَخَفَّفُوهُ لِمَنْعِهِ مِنَ الصَّرْفِ وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ فِي تَثْنِيَتِهِ وَجَمْعِهِ بِالْأَلِفِ وَالنُّونِ لِقِلَّةِ وُقُوعِهِمَا، وَفِيهِ مَا فِيهِ.
(أُخَرَ) lafzı Arapların kelamında gayr-i munsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Nahivcilerin cumhuru kendi usullerine göre onun gayr-i munsarıf oluşunu onda vasfiyet ve adl (aslî kalıptan sapma) bulunmasıyla açıklamışlardır. Vasfiyet açıktır; adle gelince şöyle demişlerdir: “Âhar”ın çoğulu olup müfredi ism-i tafdîl kalıbında ve harf-i tarifsiz olunca, aslı olan ism-i tafdîl kuralına uygun olarak müfret ve müzekker kalması gerekirdi; zira ism-i tafdîl harf-i tariften ve marifeye izafetten soyutlandığında müfret ve müzekker kalması vaciptir. Araplar bunu tesniye ve cemide mevsûfuna mutabık olarak telaffuz edince, onu aslından saptırdıklarını (adl yaptıklarını) anladık. (Asıldan sapmak ise alışılmış kullanım olmadığından dile ağırlık verir.) Bu yüzden gayr-i munsarıf kılarak hafiflettiler. Sanki tesniyesinde ve elif-nûn ile çoğulunda az kullanıldığı için bunu yapmamışlardır; fakat bu izah da tartışmaya açıktır.
وَلَمْ تُبَيِّنِ الْآيَةُ صِفَةَ قَضَاءِ صَوْمِ رَمَضَانَ، فَأَطْلَقَتْ (عِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخُرَ) ، فَلَمْ تُبَيِّنْ أَتَكُونُ مُتَتَابِعَةً أَمْ يَجُوزُ تَفْرِيقُهَا؟ وَلَا وُجُوبَ الْمُبَادَرَةِ بِهَا أَوْ جَوَازَ تَأْخِيرِهَا، وَلَا وُجُوبَ الْكَفَّارَةِ عَلَى الْفِطْرِ مُتَعَمِّدًا فِي بَعْضِ أَيَّامِ الْقَضَاءِ، وَيَتَجَاذَبُ النَّظَرُ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ دَلِيلُ التَّمَسُّكِ بِالْإِطْلَاقِ لِعَدَمِ وُجُودِ مَا يُقَيِّدُهُ كَمَا يُتَمَسَّكُ بِالْعَامِّ إِذَا لَمْ يَظْهَرِ الْمُخَصِّصُ، وَدَلِيلٌ أَنَّ الْأَصْلَ فِي قَضَاءِ الْعِبَادَةِ أَنْ يَكُونَ عَلَى صِفَةِ الْعِبَادَةِ الْمَقْضِيَّةِ.
Ayet, Ramazan orucunun kazasının niteliğini açıklamamış; “başka günlerden bir sayı” ifadesini mutlak bırakmıştır. Dolayısıyla peş peşe mi tutulacak yoksa ayrı ayrı tutulması caiz midir; hemen tutulması vacip midir yoksa ertelenmesi caiz midir; kaza günlerinin bir kısmında kasten oruç açmaya keffâret gerekir mi gerekmez mi beyan etmemiştir. Bu üç meselede iki delil birbiriyle çekişmektedir: Biri, tahsis edici bir delil zahir olmadığında âmm (genel) lafza tutunulduğu gibi, takyit edici bir delil bulunmadığı için ıtlâka (mutlak bırakılışına) tutunma delili; diğeri ise ibadetin kazasında aslolanın, o kazanın kaza edilen ibadetin niteliği üzere olması gerektiği delilidir.
فَأَمَّا حُكْمُ تَتَابُعِ أَيَّامِ الْقَضَاءِ، فَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ قَالَتْ عَائِشَةُ نَزَلَتْ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مُتَتَابِعَاتٍ فَسَقَطَتْ مُتَتَابِعَاتٍ، تُرِيدُ نُسِخَتْ وَهُوَ قَوْلُ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَبِهِ قَالَ مِنَ الصَّحَابَةِ أَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَتِلْكَ رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ، وَلِأَجْلِ التَّنْبِيهِ عَلَيْهَا أَطْلَقَ قَوْلَهُ: مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَلَمْ يُقَيِّدْ بِالتَّتَابُعِ كَمَا قَالَ فِي كَفَّارَةِ الظِّهَارِ وَفِي كَفَّارَةِ قَتْلِ الْخَطَأِ. فَلِذَلِكَ أَلْغَى الْجُمْهُورُ إِعْمَالَ قَاعِدَةِ جَرَيَانِ قَضَاءِ الْعِبَادَةِ عَلَى صِفَةِ الْمَقْضِيِّ وَلَمْ يُقَيِّدُوا مُطْلَقَ آيَةِ قَضَاءِ الصَّوْمِ بِمَا قُيِّدَتْ بِهِ آيَةُ كَفَّارَةِ الظِّهَارِ وَكَفَّارَةِ قَتْلِ الْخَطَأِ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ يَقُولُ: يَصُومُ قَضَاءَ رَمَضَانَ مُتَتَابِعًا مَنْ أَفْطَرَهُ مِنْ مَرَضٍ أَوْ سَفَرٍ، قَالَ الْبَاجِيُّ فِي «الْمُنْتَقَى» : يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ الْوُجُوبَ وَأَنْ يُرِيدَ الِاسْتِحْبَابَ.
Kaza günlerinin peş peşe olmasına gelince; Dârekutnî sahih bir senetle rivayet etmiştir ki Âişe şöyle demiştir: “‘Peş peşe gelen başka günlerden bir sayı’ şeklinde inmişti, sonra ‘peş peşe gelen’ kısmı düştü” demiştir; yani neshedildiğini kastetmektedir. Dört imamın kavli de budur. Sahâbeden Ebû Hüreyre, Ebû Ubeyde, Muâz b. Cebel ve İbn Abbâs da bu görüştedir. Bu, Allah'tan bir ruhsattır. Zıhâr keffâretinde ve hataen adam öldürme keffâretinde belirttiği gibi peş peşelik ile sınırlandırmayıp bu ruhsata dikkat çekmek için: “Başka günlerden” kavlini mutlak bırakmıştır. Bu yüzden cumhur, ibadetin kazasının kaza edilen ibadetin niteliği üzere cereyan edeceği kuralını uygulamayı terk etmiş ve orucun kazası ayetinin mutlaklığını, zıhâr keffâreti ile hataen adam öldürme keffâreti ayetlerinin sınırlandırıldığı şeyle sınırlandırmamışlardır. el-Muvatta'da İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demektedir: “Hastalık veya yolculuk sebebiyle Ramazan orucunu tutamayan kimse kazasını peş peşe tutar.” Bâcî el-Müntekâ'da şöyle demiştir: “Bununla vacipliği kastetmiş olması da müstehaplığı kastetmiş olması da muhtemeldir.”
وَأَمَّا الْمُبَادَرَةُ بِالْقَضَاءِ، فَلَيْسَ فِي الْكِتَابِ وَلَا فِي السُّنَّةِ مَا يَقْتَضِيهَا، وَقَوْلُهُ هُنَا:
Kazayı hemen yerine getirmeye gelince; Kitap'ta ve Sünnet'te bunu gerektiren bir delil yoktur. Buradaki:
فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مُرَادٌ بِهِ الْأَمْرُ بِالْقَضَاءِ، وَأَصْلُ الْأَمْرِ لَا يَقْتَضِي الْفَوْرَ، وَمَضَتِ السُّنَّةُ عَلَى أَنَّ قَضَاءَ رَمَضَانَ لَا يَجِبُ فِيهِ الْفَوْرُ بَلْ هُوَ مُوَسَّعٌ إِلَى شَهْرِ شَعْبَانَ مِنَ السَّنَةِ الْمُوَالِيَةِ لِلشَّهْرِ الَّذِي أَفْطَرَ فِيهِ، وَفِي «الصَّحِيحِ» عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: يَكُونُ عَلَيَّ الصَّوْمُ مِنْ رَمَضَانَ فَمَا
“Başka günlerden bir sayı” kavlinden murat kaza etme emridir; emrin aslı ise fevrîliği (hemen yapmayı) gerektirmez. Sünnet de Ramazan kazasında hemen yapmanın vacip olmadığı, bilakis orucun açıldığı aydan sonraki senenin Şaban ayına kadar vaktin geniş olduğu şeklinde cereyan etmiştir. Sahîh'te Âişe'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Üzerimde Ramazan'dan oruç borcu olurdu da onu ancak
أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقْضِيَهُ إِلَّا فِي شَعْبَانَ. وَهَذَا وَاضِحُ الدَّلَالَةِ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْفَوْرِ، وَبِذَلِكَ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ وَشَذَّ دَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ فَقَالَ: يُشْرَعُ فِي قَضَاءِ رَمَضَانَ ثَانِي يَوْم من شَوَّالٍ الْمُعَاقِبِ لَهُ.
Şaban ayında kaza etmeye güç yetirebilirdim.” Bu rivayet, fevrîliğin vacip olmadığına açıkça delalet etmektedir. İlim ehlinin cumhuru da bu görüşü benimsemiştir. Dâvûd ez-Zâhirî ise şâz bir görüş belirterek: “Ramazan'ı hemen takip eden Şevval ayının ikinci gününde Ramazan'ın kazasına başlanır” demiştir.
وَأَمَّا مَنْ أَفْطَرَ مُتَعَمِّدًا فِي يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ قَضَاءِ رَمَضَانَ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْكَفَّارَةَ شُرِعَتْ حِفْظًا لِحُرْمَةِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَلَيْسَ لِأَيَّامِ الْقَضَاءِ حُرْمَةٌ وَقَالَ قَتَادَةُ:
Ramazan'ın kaza günlerinden birinde kasten orucunu açan kimseye gelince; cumhurun görüşüne göre ona keffâret gerekmez; çünkü keffâret Ramazan ayının hürmetini korumak için meşru kılınmıştır, kaza günlerinin ise böyle bir hürmeti yoktur. Katâde ise şöyle demiştir:
تَجِبُ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ بِنَاءً عَلَى أَنَّ قَضَاءَ الْعِبَادَةِ يُسَاوِي أَصْلَهُ.
İbadetin kazasının aslına denk olduğu esasına dayanarak ona keffâret vacip olur.
وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ (١) .
“Ona gücü yetenlerin ise bir yoksul doyumu fidye vermesi gerekir.” (1)
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: عَلَيْكُمُ الصِّيامُ وَالْمَعْطُوفُ بَعْضُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فَهُوَ فِي الْمَعْنَى كَبَدَلِ الْبَعْضِ أَيْ وَكُتِبَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ فَإِنَّ الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ بَعْضُ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ.
“Oruç üzerinize yazıldı” kavline matuftur; matuf olan kısım matuf aleyhin bir cüzüdür, bu bakımdan mana olarak bedel-i ba'z (bütünden bir parça bedeli) gibidir; yani “Ona gücü yetenlere de fidye yazıldı” demektir. Zira ona gücü yetenler, “Oruç üzerinize yazıldı” hitabına muhatap olanların bir kısmıdır.
وَالْمُطِيقُ هُوَ الَّذِي أَطَاقَ الْفِعْلَ أَيْ كَانَ فِي طَوْقِهِ أَنْ يَفْعَلَهُ، وَالطَّاقَةُ أَقْرَبُ دَرَجَاتِ الْقُدْرَةِ إِلَى مَرْتَبَةِ الْعَجْزِ، وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ فِيمَا فَوْقَ الطَّاقَةِ: هَذَا مَا لَا يُطَاقُ، وَفَسَّرَهَا الْفَرَّاءُ بِالْجَهْدِ بِفَتْحِ الْجِيمِ وَهُوَ الْمَشَقَّةُ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَرَأَ: (وَعَلَى الَّذِينَ يُطَوَّقُونَهُ فَلَا يُطِيقُونَهُ) . وَهِيَ تَفْسِيرٌ فِيمَا أَحْسَبُ، وَقَدْ صَدَرَ مِنْهُ نَظَائِرُ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَقِيلَ الطَّاقَةُ الْقُدْرَةُ مُطْلَقًا.
Güç yetiren (mutîk); fiile güç yetiren, yani onu yapmak gücü dahilinde olan kimsedir. Tâkat (güç); kudret mertebelerinin acizlik mertebesine en yakın olanıdır; bu yüzden güç yetirilemeyecek şey hakkında: “Bu, takat getirilemeyecek bir şeydir” derler. Ferrâ bunu cimin fethasıyla “cehd” yani meşakkat olarak tefsir etmiştir. Sahîh-i Buhârî'nin bazı rivayetlerinde İbn Abbâs'tan: “Zorlukla güç yetirenlere...” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Zannımca bu bir tefsirdir ve kendisinden bu kıraatin benzerleri sadır olmuştur. Tâkatin mutlak kudret olduğu da söylenmiştir.
فَعَلَى تَفْسِيرِ الْإِطَاقَةِ بِالْجَهْدِ فَالْآيَةُ مُرَادٌ مِنْهَا الرُّخْصَةُ عَلَى مَنْ تَشْتَدُّ بِهِ مَشَقَّةُ الصَّوْمِ فِي الْإِفْطَارِ وَالْفِدْيَةِ.
İtâkat lafzının “zorlanma ve meşakkat” olarak tefsirine göre; ayetten murat, orucun meşakkati kendisine çok ağır gelen kimseye orucu açma ve fidye verme hususunda ruhsat tanınmasıdır.
وَقَدْ سَمَّوْا مِنْ هَؤُلَاءِ الشَّيْخَ الْهَرِمَ وَالْمَرْأَةَ الْمُرْضِعَ وَالْحَامِلَ فَهَؤُلَاءِ يُفْطِرُونَ وَيُطْعِمُونَ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ يُفْطِرُونَهُ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، ثُمَّ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْهُمُ الْقَضَاءَ قَضَى وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْهُ لَمْ يَقْضِ مِثْلَ الْهَرِمِ، وَوَافَقَ أَبُو حَنِيفَةُ فِي الْفِطْرِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَرَ الْفِدْيَةَ إِلَّا عَلَى الْهَرِمِ لِأَنَّهُ لَا يَقْضِي بِخِلَافِ الْحَامِلِ وَالْمُرْضِعِ، وَمَرْجِعُ الِاخْتِلَافِ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ هَلْ هِيَ لِأَجْلِ الْفِطْرِ أَمْ لِأَجْلِ سُقُوطِ الْقَضَاءِ؟ وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُهُمَا إِلَّا أَنَّهَا فِي الْأَوَّلِ أَظْهَرُ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ فِعْلُ السَّلَفِ، فَقَدَ كَانَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ حِينَ هَرِمَ وَبَلَغَ عَشْرًا بَعْدَ
Bunlar arasında çok yaşlı ihtiyar, emzikli kadın ve hamileyi saymışlardır. Bunlar oruçlarını açarlar ve açtıkları her gün için bir fakiri doyururlar. Bu; İbn Abbâs, Enes b. Mâlik, Hasan-ı Basrî ve İbrâhîm en-Nehaî'nin kavlidir; Mâlik ve Şâfiî'nin mezhebi de budur. Sonra bunlardan kazaya gücü yeten kaza eder, ihtiyar gibi gücü yetmeyen ise kaza etmez. Ebû Hanîfe oruç açma konusunda [onlara] muvafakat etmiş, ancak fidye vermeyi sadece ihtiyara gerekli görmüştür; çünkü o hamile ve emzikli kadının aksine kaza edemez. İhtilafın kaynağı, Yüce Allah'ın: “Ona gücü yetenlerin ise bir fidye vermesi gerekir” kavlinin oruç açmaktan ötürü mü yoksa kazanın düşmesinden ötürü mü olduğu hususudur. Ayet her iki manaya da muhtemeldir; ancak birinci manada daha açıktır. Selefin uygulaması da bunu desteklemektedir; nitekim Enes b. Mâlik yaşlanıp