الْمِائَةِ يُفْطِرُ وَيُطْعِمُ لِكُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا خُبْزًا وَلَحْمًا.
yüz on yaşına ulaştığında oruç tutmaz ve her gün için bir yoksula ekmek ve et yedirirdi.
وَعَلَى تَفْسِيرِ الطَّاقَةِ بِالْقُدْرَةِ فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى الصَّوْمِ لَهُ أَنْ يُعَوِّضَهُ بِالْإِطْعَامِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْحُكْمُ غَيْرَ مُسْتَمِرٍّ بِالْإِجْمَاعِ قَالُوا فِي حَمْلِ الْآيَةِ عَلَيْهِ: إِنَّهَا حِينَئِذٍ تَضَمَّنَتْ حُكْمًا كَانَ فِيهِ تَوْسِعَةٌ وَرُخْصَةٌ ثُمَّ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى نَسْخِهِ، وَذَكَرَ أَهْلُ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ أَنَّ ذَلِكَ فُرِضَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ لَمَّا شَقَّ عَلَيْهِمُ الصَّوْمُ ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Tâkatin “mutlak kudret” olarak tefsirine göre ise ayet; oruca güç yetiren kimsenin onun yerine yemek yedirebileceğine delalet eder. Bu hüküm icmâ ile devam etmediğine göre ayetin bu manaya hamledilmesi hakkında şöyle demişlerdir: Ayet o vakit içinde bir genişlik ve ruhsat bulunan bir hüküm ihtiva ediyordu, sonra neshedildiğine dair icmâ hâsıl oldu. Nâsih ve mensûh ehli; bunun İslam'ın ilk dönemlerinde oruç kendilerine ağır geldiğinde farz kılındığını, sonra Yüce Allah'ın:
فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [الْبَقَرَة: ١٨٥] وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ
{ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } [el-Bakara: 185] “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [ayetiyle neshedildiğini zikretmişlerdir]. Bu [durum] İbn Abbâs'tan nakledilmiştir; Buhârî'de de İbn Ömer ve Seleme b. el-Ekva‘dan [rivayet edilmiştir].
نَسَخَتْهَا آيَةُ شَهْرُ رَمَضانَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] ثُمَّ أَخْرَجَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ نَزَلَ رَمَضَانُ فَشَقَّ عَلَيْهِمْ فَكَانَ مَنْ أَطْعَمَ كُلَّ يَوْمٍ مِسْكِينًا تَرَكَ الصَّوْمَ مَنْ يُطِيقُهُ وَرُخِّصَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ فَنَسَخَتْهَا: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ، وَرُوِيَتْ فِي ذَلِكَ آثَارٌ كَثِيرَةٌ عَنِ التَّابِعِينَ وَهُوَ الْأَقْرَبُ مِنْ عَادَةِ الشَّارِعِ فِي تَدَرُّجِ تَشْرِيعِ التَّكَالِيفِ الَّتِي فِيهَا مَشَقَّةٌ عَلَى النَّاسِ مِنْ تَغْيِيرِ مُعْتَادِهِمْ كَمَا تَدَرَّجَ فِي تَشْرِيعِ مَنْعِ الْخَمْرِ.
onu [Bakara 185] “Ramazan ayı...” ayeti neshetmiştir. Sonra İbn Ebî Leylâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bize rivayet etti ki Ramazan [orucu] nazil oldu ve onlara ağır geldi; güç yetirenlerden her kim her gün bir yoksulu doyurursa orucu bırakıyordu ve kendilerine bu konuda ruhsat tanınmıştı. Sonra: ‘Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır’ ayeti bunu neshetti.” Tâbiînden bu konuda pek çok rivayet nakledilmiştir. İnsanlara alışkanlıklarını değiştirmekten dolayı meşakkat veren mükellefiyetleri teşri kılarken Şâri'in tedrîcîlik adetine en yakın olanı da budur; nitekim içkinin yasaklanmasını teşri kılarken de böyle tedrîcî davranmıştır.
وَنُلْحِقُ بِالْهَرِمِ وَالْمُرْضِعِ وَالْحَامِلِ كُلَّ مَنْ تَلْحَقُهُ مَشَقَّةٌ أَوْ تَوَقُّعٌ ضُرٍّ مِثْلَهُمْ وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَمْزِجَةِ وَاخْتِلَافِ أَزْمَانِ الصَّوْمِ مِنِ اعْتِدَالٍ أَوْ شِدَّةِ بَرْدٍ أَوْ حَرٍّ، وَبِاخْتِلَافِ أَعْمَالِ الصَّائِمِ الَّتِي يَعْمَلُهَا لِاكْتِسَابِهِ مِنَ الصَّنَائِعِ كَالصَّائِغِ وَالْحَدَّادِ وَالْحَمَّامِيِّ وَخِدْمَةِ الْأَرْضِ وَسَيْرِ الْبَرِيدِ وَحَمْلِ الْأَمْتِعَةِ وَتَعْبِيدِ الطُّرُقَاتِ وَالظِّئْرِ.
Çok yaşlı ihtiyar, emzikli kadın ve hamileye; onlar gibi meşakkate uğrayan veya bir zarara uğrama beklentisi içinde olan herkesi dâhil ederiz. Bu durum mizaçların farklılığına, oruç tutulan mevsimlerin ılımanlık, şiddetli soğuk veya şiddetli sıcak oluşuna ve oruç tutanın geçimini sağlamak için yaptığı kuyumculuk, demircilik, hamamcılık, tarım işçiliği, postacılık, yük taşıyıcılığı, yol yapımı ve sütannelik gibi mesleklerin farklılığına göre değişir.
وَقَدْ فُسِّرَتِ الْفِدْيَةُ بِالْإِطْعَامِ إِمَّا بِإِضَافَةِ الْمُبَيَّنِ إِلَى بَيَانِهِ كَمَا قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ: (فِدْيَةُ طَعَامِ مَسَاكِينَ) ، بِإِضَافَةِ فِدْيَةٍ إِلَى طَعَامٍ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِتَنْوِينِ (فِدْيَةٌ) وَإِبْدَالِ (طَعَامُ) مِنْ (فِدْيَةٌ) .
Fidye, Nâfi‘, İbn Âmir’den rivayetle İbn Zekvân ve Ebû Ca‘fer’in (فِدْيَةُ طَعَامِ مَسَاكِينَ) şeklinde فِدْيَةٌ kelimesini طَعَامٌ kelimesine izafe ederek okudukları gibi ya açıklananın açıklamasına izafe edilmesiyle yemek yedirme olarak tefsir edilmiştir; diğer kıraat imamları ise (فِدْيَةٌ) kelimesini tenvinli ve (طَعَامُ) kelimesini de (فِدْيَةٌ) kelimesinden bedel yaparak okumuşlardır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرَ (مَسَاكِينَ) بِصِيغَةِ الْجَمْعِ جَمْعِ مِسْكِينٍ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ، وَالْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ إِطْعَامُ مِسْكِينٍ، فَقِرَاءَةُ الْجَمْعِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى اعْتِبَارِ جَمْعِ الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ مِنْ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ مِثْلَ رَكِبَ النَّاسُ دَوَابَّهُمْ، وَقِرَاءَةُ الْإِفْرَادِ اعْتِبَارٌ بِالْوَاجِبِ عَلَى آحَادِ الْمُفْطِرِينَ.
Nâfi‘, İbn Âmir ve Ebû Ca‘fer, مِسْكِينٌ kelimesinin çoğulu olarak (مَسَاكِينَ) şeklinde çoğul sığasıyla okumuşlar; diğerleri ise tekil sığasıyla okumuşlardır. İcmâ ise vacip olanın bir yoksulu doyurmak olduğu yönündedir. Çoğul kıraati, “İnsanlar bineklerine bindiler” sözünde olduğu gibi çoğulun çoğulla karşılanması kabilinden الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ ifadesindeki çoğulun dikkate alınmasına dayanmaktadır. Tekil kıraati ise oruç tutmayan bireylerin her birine vacip olan şeyin dikkate alınmasıdır.
وَالْإِطْعَامُ هُوَ مَا يُشْبِعُ عَادَةً مِنَ الطَّعَامِ الْمُتَغَذَّى بِهِ فِي الْبَلَدِ، وَقَدَّرَهُ فُقَهَاءُ الْمَدِينَةِ مُدًّا بِمُدِّ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ بُرٍّ أَوْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ.
Yemek yedirme (it'âm), o beldede gıda olarak tüketilen yiyeceklerden adet üzere doyuracak miktardır. Medine fakihleri bunu, buğday, arpa veya hurmadan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddü ile bir müdd olarak takdir etmişlerdir.
فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ.
“Kim gönülden bir hayır yaparsa bu onun için daha hayırlıdır.”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ إِلَخْ، وَالتَّطَوُّعُ: السَّعْيُ فِي أَنْ يَكُونَ
[Bu ifade], “Ona güç yetirenlere bir fidye gerekir...” kavline bir tafri'dir (hüküm çıkarma). Tatavvu‘ ise [bir kimsenin]...
طَائِعًا غَيْرَ مُكْرَهٍ أَيْ طَاعَ طَوْعًا مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ. وَالْخَيْرُ مَصْدَرُ خَارَ إِذَا حَسُنَ وَشَرُفَ وَهُوَ مَنْصُوبٌ لِتَضْمِينِ تَطَوَّعَ مَعْنَى أَتَى، أَوْ يَكُونُ خَيْراً صِفَةً لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ تَطَوُّعًا خَيْرًا. وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَيْرَ هُنَا مُتَطَوَّعٌ بِهِ فَهُوَ الزِّيَادَةُ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي الْكَلَامُ بِصَدَدِهِ وَهُوَ الْإِطْعَامُ لَا مَحَالَةَ، وَذَلِكَ إِطْعَامٌ غَيْرُ وَاجِبٍ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: فَمَنْ زَادَ عَلَى إِطْعَامِ
...zorlanmaksızın, kendi isteğiyle gönüllü olarak itaat etmeye çabalaması demektir. el-Hayr (الْخَيْر) kelimesi, iyi ve şerefli olmak anlamındaki خَارَ fiilinin masdarıdır. تَطَوَّعَ fiiline أَتَى (yaptı, yerine getirdi) manası tazmin edildiği için mansubdur veya خَيْراً kelimesi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani “hayırlı bir tatavvu‘ olarak” demektir. Şüphe yok ki buradaki hayır, gönüllü yapılan şeydir; o da hiç şüphesiz söz konusu edilen şeyin yani doyurmanın fazlasıdır. Bu ise vacip olmayan bir doyurmadır. Dolayısıyla kastedilenin şu olması muhtemeldir: Kim bir...
مِسْكِينٍ وَاحِدٍ فَهُوَ خَيْرٌ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَوْ أَنْ يَكُونَ: من أَرَادَ إطْعَام مَعَ الصِّيَامِ، قَالَهُ ابْنُ شِهَابٍ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ: مَنْ زَادَ فِي الْإِطْعَامِ عَلَى الْمُدِّ وَهُوَ بَعِيدٌ إِذْ لَيْسَ الْمُدُّ مُصَرَّحًا بِهِ فِي الْآيَةِ، وَقَدْ أَطْعَمَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ خُبْزًا وَلَحْمًا عَنْ كُلِّ يَوْمٍ أَفْطَرَهُ حِينَ شَاخَ.
...yoksuldan fazlasını doyurursa bu [onun için] hayırdır; bu İbn Abbâs'ın görüşüdür. Veya “Oruçla birlikte yemek yedirmek isteyen kimse” manasında olmasıdır; bunu İbn Şihâb söylemiştir. Mücâhid'den ise: “Yemek yedirmede bir müddün üzerine artıran kimse” [şeklinde rivayet edilmiştir]; ancak bu uzaktır, zira ayette müdd açıkça zikredilmemiştir. Nitekim Enes b. Mâlik yaşlandığında oruç tutamadığı her gün için ekmek ve et yedirmiştir.
وخَيْرٌ الثَّانِي فِي قَوْلِهِ: فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا كَالْأَوَّلِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ خَيْرًا آخَرَ أَيْ خَيْرَ الْآخِرَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَيْرٌ الثَّانِي تَفْضِيلًا أَيْ فَالتَّطَوُّعُ بِالزِّيَادَةِ أَفْضَلُ مِنْ تَرْكِهَا وَحَذَفَ الْمُفَضَّلَ عَلَيْهِ لِظُهُورِهِ.
“Bu onun için daha hayırlıdır” kavlindeki ikinci خَيْرٌ kelimesinin ilki gibi bir masdar olması ve bununla başka bir hayrın, yani ahiret hayrının kastedilmiş olması caizdir. İkinci خَيْرٌ kelimesinin tafdîl (üstünlük bildiren) olması da caizdir; yani fazlalığı gönülden yapmak, onu terk etmekten daha üstündür. Açık olduğundan dolayı kendisinden üstün kılınan (mufaddalun aleyh) hazfedilmiştir.
وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ.
“Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.”
الظَّاهِرُ رُجُوعُهُ لِقَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ فَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ ذَلِكَ نَازِلًا فِي إِبَاحَةِ الْفِطْرِ لِلْقَادِرِ فَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَصُومُوا تَرْغِيبٌ فِي الصَّوْمِ وَتَأْنِيسٌ بِهِ، وَإِنْ كَانَ نَازِلًا فِي إِبَاحَتِهِ لِصَاحِبِ الْمَشَقَّةِ كَالْهَرِمِ فَكَذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً وَمَا بَعْدَهُ، فَيَكُونُ تَفْضِيلًا لِلصَّوْمِ عَلَى الْفِطْرِ إِلَّا أَنَّ هَذَا فِي السَّفَرِ مُخْتَلَفٌ فِيهِ بَيْنَ الْأَئِمَّةِ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀ أَنَّ الصَّوْمَ أَفْضَلُ مِنَ الْفِطْرِ وَأَمَّا فِي الْمَرَضِ فَفِيهِ تَفْصِيلٌ بِحَسَبِ شِدَّةِ الْمَرَضِ.
Zahir olan, bunun “Ona güç yetirenlere bir fidye gerekir...” kavline raci olmasıdır. Şayet o kavil, gücü yetenin oruç tutmamasına izin verilmesi hakkında inmişse “Oruç tutmanız...” ifadesi oruca teşvik ve ona alıştırmadır. Şayet çok yaşlı kimse gibi meşakkat sahibi kimselere izin verilmesi hakkında inmişse yine böyledir. “Kim de hasta olursa...” kavline ve sonrasına raci olması da muhtemeldir; o takdirde orucun iftara (oruç tutmamaya) tercih edilmesi olur. Ne var ki yolculukta bu husus imamlar arasında ihtilaflıdır. İmam Mâlik rahimehullâh'ın mezhebi, orucun iftardan daha faziletli olduğudur. Hastalıkta ise hastalığın şiddetine göre tafsilat vardır.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ تَذْيِيلٌ أَيْ تَعْلَمُونَ فَوَائِدَ الصَّوْمِ عَلَى رُجُوعِهِ لِقَوْلِهِ:
“Eğer bilirseniz” kavli bir tezyîldir; yani... kavline raci olmasına göre: “Şayet orucun faydalarını bilirseniz” [demektir].
وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِمُ الْقَادِرِينَ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَوَائِدَ الصَّوْمِ دُنْيَا وَثَوَابَهُ أُخْرَى، أَوْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ثَوَابَهُ عَلَى الِاحْتِمَالَاتِ الْأُخَرِ. وَجِيءَ فِي الشَّرْطِ بِكَلِمَةِ (إِنْ) لِأَنَّ عِلْمَهُمْ بِالْأَمْرَيْنِ مِنْ شَأْنِهِ أَلَّا يَكُونَ مُحَقَّقًا لِخَفَاءِ الْفَائِدَتَيْنِ.
...“Ona güç yetirenlere...” [kavlinden] kasıt gücü yetenler ise, “Eğer orucun dünyadaki faydalarını ve ahiretteki sevabını bilirseniz” veya diğer ihtimallere göre “Onun sevabını bilirseniz” [demektir]. Şart edatında (إِنْ) kelimesinin getirilmesi, her iki faydanın da gizli olmasından ötürü bu iki husustaki bilgilerinin kesinleşmemiş olmasından dolayıdır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 185]
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)
“O Ramazan ayı ki, insanlara doğru yolu gösteren, hidayeti ve hak ile batılı birbirinden ayıran apaçık delilleri içeren Kur'an onda indirilmiştir. Öyleyse sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun. Kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez. Sayıyı tamamlamanızı, size doğru yolu gösterdiğinden ötürü Allah'ı yüceltmenizi diler; umulur ki şükredersiniz.” (185)
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ.
“O Ramazan ayı ki, insanlara doğru yolu gösteren, hidayeti ve hak ile batılı birbirinden ayıran apaçık delilleri içeren Kur'an onda indirilmiştir.”
قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ تَكْمِلَةٌ لِلْآيَاتِ السَّابِقَةِ وَأَنْ لَا نَسْخَ فِي خِلَالِ هَاتِهِ الْآيَاتِ، فَقَوْلُهُ: شَهْرُ رَمَضانَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ هِيَ أَيِ الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ شَهْرُ رَمَضَانَ، وَالْجُمْلَةُ
Bilindiği üzere bu ayetler önceki ayetlerin tamamlayıcısıdır ve bu ayetler arasında herhangi bir nesih yoktur. Dolayısıyla: “Ramazan ayı...” ifadesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: “O [sayılı günler], Ramazan ayıdır” şeklindedir. Cümle...
مُسْتَأْنَفَةٌ بَيَانِيًّا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَة: ١٨٤] يُثِيرُ سُؤَالَ السَّامِعِ عَنْ تَعْيِينِ هَذِهِ الْأَيَّامِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ شَهْرًا بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنْ أَيَّاماً: بَدَلَ تَفْصِيلٍ.
...beyanî bir istinaftır. Çünkü [Bakara 184] “Sayılı günler...” ifadesi, dinleyicide bu günlerin belirlenmesine dair bir soru uyandırır. Mücâhid'in شَهْرًا kelimesini أَيَّاماً kelimesinden tafsil bedeli olarak nasb ile okuması da bunu destekler.
وَحَذْفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعْمَالِ فِي الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ إِذَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ مَا فِيهِ تَفْصِيلٌ وَتَبْيِينٌ لِأَحْوَالِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فَهُمْ يَحْذِفُونَ ضَمِيرَهُ، وَإِذَا جَوَّزْتَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ نَسْخًا لِصَدْرِ الْآيَةِ لَمْ يَصِحَّ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ هِيَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ شَهْرُ رَمَضَان مُبْتَدأ خبرهم قَوْلُهُ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ، وَاقْتِرَانُ الْخَبَرِ بِالْفَاءِ حِينَئِذٍ مُرَاعَاةٌ لِوَصْفِ الْمُبْتَدَأِ بِالْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ شَبِيهٌ بِالشَّرْطِ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، أَوْ عَلَى زِيَادَةِ الْفَاءِ فِي الْخَبَرِ كَقَوْلِهِ:
Müsnedün ileyhin hazfedilmesi, müsnedün ileyhin hallerine dair tafsilat ve açıklama içeren bir söz önceden geçtiğinde onun zamirini hazfetme şeklindeki kullanım tarzına uygundur. Şayet bu kelamın ayetin baş tarafını neshettiğini caiz görürsen, takdirin “O, Ramazan ayıdır” olması sahih olmaz; bu durumda شَهْرُ رَمَضَانَ ifadesinin mübteda, haberinin ise: “Sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavli olması gerekir. Bu durumda haberin fâ harfi ile bitişmesi, mübtedanın şarta benzeyen sıla cümlesiyle (ism-i mevsul ile) nitelenmesini gözetmek içindir; Kur'an'da ve Arap kelamında bunun örneği çoktur. Yahut şairin şu sözünde olduğu gibi haberde fâ harfinin zait olması üzerinedir:
وَقَائِلَةٍ خَوْلَانُ فَانْكِحْ فَتَاتَهُمْ أَنْشَدَهُ سِيبَوَيْهِ، وَكِلَا هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ ضَعِيفٌ.
“Nice diyen vardır ki: ‘[Onlar] Havlân'dır, kızlarıyla evlen!’” Bu beyti Sîbeveyh inşad etmiştir. Bu iki vechin ikisi de zayıftır.
وَالشَّهْرُ جُزْءٌ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ جُزْءًا مِنْ تَقْسِيمِ السَّنَةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [التَّوْبَة: ٣٦] وَالشَّهْرُ يَبْتَدِئُ مِنْ ظُهُورِ الْهِلَالِ إِلَى الْمُحَاقِ ثُمَّ ظُهُورِ الْهِلَالِ مَرَّةً أُخْرَى، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الشُّهْرَةِ لِأَنَّ الْهِلَالَ يَظْهَرُ لَهُمْ فَيُشْهِرُونَهُ لِيَرَاهُ النَّاسُ فَيَثْبُتُ الشَّهْرُ عِنْدَهُمْ.
Ay (şehr), senenin on iki parçalık taksiminden bir parçadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [Tevbe 36] “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında ayların sayısı Allah katında on ikidir.” Ay, hilalin görünmesinden kavuşum (muhâk) durumuna ve ardından hilalin tekrar görünmesine kadar olan süredir. Bu kelime “şöhret” (tanınma, belirginleşme) kökünden türemiştir; çünkü hilal insanlara görünür, onlar da insanlar görsün diye onu ilan edip açığa vururlar (yüşhirûnehu) ve böylece ay onların nezdinde sabit olur.
وَرَمَضَانُ عَلَمٌ وَلَيْسَ مَنْقُولًا إِذْ لَمْ يُسْمَعْ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ الْفَعْلَانِ مِنْ رَمِضَ بِكَسْرِ الْمِيمِ إِذَا احْتَرَقَ لِأَنَّ الْفَعْلَانَ، يَدُلُّ عَلَى الِاضْطِرَابِ وَلَا مَعْنَى لَهُ هُنَا، وَقِيلَ هُوَ مَنْقُولٌ عَنِ الْمَصْدَرِ. وَرَمَضَانُ عَلَمٌ عَلَى الشَّهْرِ التَّاسِعِ مِنْ أَشْهُرِ السَّنَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْقَمَرِيَّةِ الْمُفْتَتَحَةِ بِالْمُحَرَّمِ فَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَفْتَتِحُونَ أَشْهُرَ الْعَامِ بِالْمُحَرَّمِ لِأَنَّ نِهَايَةَ الْعَامِ عِنْدَهُمْ هِيَ
Ramazan özel isimdir (alem) ve nakledilmiş (menkûl) değildir; zira yandı manasındaki mim harfinin kesresiyle olan رَمِضَ fiilinden فَعْلَان vezninde bir masdar işitilmemiştir. Çünkü فَعْلَان vezni hareket ve çalkantıya delalet eder, burada ise bunun bir anlamı yoktur. Masdardan nakledildiği de söylenmiştir. Ramazan, Muharrem ile başlayan Arap kamerî yılının dokuzuncu ayının özel adıdır. Nitekim Araplar yılın aylarını Muharrem ile başlatırlardı; çünkü onlara göre yılın sonu...
انْقِضَاءُ الْحَجِّ وَمُدَّةُ الرُّجُوعِ إِلَى آفَاقِهِمْ، أَلَا تَرَى أَنَّ لَبَيْدًا جَعَلَ جُمَادَى الثَّانِيَةَ وَهُوَ نِهَايَةُ فَصْلِ الشِّتَاءِ شَهْرًا سَادِسًا إِذْ قَالَ:
...haccın bitmesi ve memleketlerine dönüş süresidir. Görmez misin ki Lebîd, kış mevsiminin sonu olan Cemâziyelâhir'i şu sözünde altıncı ay yapmıştır:
حَتَّى إِذَا سَلَخَا جُمَادَى سِتَّةً ... جُزْءًا فَطَالَ صِيَامُهُ وَصِيَامُهَا
“Nihayet o ikisi, altı parçadan ibaret olan Cemâdiyâ'yı geride bıraktığında, onun da dişisinin de [otlamaksızın bekleme] orucu uzadı.”
وَرَمَضَانُ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ لِلْعَلَمِيَّةِ وَزِيَادَةِ الْأَلِفِ وَالنُّونِ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّمْضَاءِ وَهِيَ الْحَرَارَةُ لِأَنَّ رَمَضَانَ أَوَّلُ أَشْهُرِ الْحَرَارَةِ بِنَاءً عَلَى مَا كَانَ مِنَ النَّسِيءِ فِي السَّنَةِ عِنْدَ الْعَرَبِ إِذْ كَانَتِ
Ramazan [kelimesi], özel isim olması (alemiyyet) ve [sonundaki] elif-nûn ziyadeliği sebebiyle gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Çünkü o, şiddetli sıcaklık anlamına gelen er-ramdâ (الرَّمْضَاء) kelimesinden türetilmiştir. Zira Arapların takviminde uyguladıkları nesî (ayların yerini kaydırma) uygulaması esas alındığında Ramazan, sıcak ayların ilkiydi. Çünkü
السَّنَةُ تَنْقَسِمُ إِلَى سِتَّةِ فُصُولٍ كُلُّ فَصْلٍ مِنْهَا شَهْرَانِ: الْفَصْلُ الْأَوَّلُ الْخَرِيفُ وَشَهْرَاهُ مُحَرَّمٌ وَصَفَرٌ، الثَّانِي رَبِيعٌ الْأَوَّلُ وَهُوَ وَقْتُ نُضْجِ الثِّمَارِ وَظُهُورِ الرُّطَبِ وَالتَّمْرِ وَشَهَرَاهُ شَهْرُ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ وَشَهْرُ رَبِيعٍ الثَّانِي عَلَى أَنَّ الْأَوَّلَ وَالثَّانِيَ وَصْفٌ لِشَهْرٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْعَرَبَ يَقُولُونَ «الرُّطَبُ شَهْرَيْ رَبِيعٍ» ، الثَّالِثُ الشِّتَاءُ وَشَهْرَاهُ جُمَادَى الْأُولَى وَجُمَادَى الثَّانِيَةُ قَالَ حَاتِمٌ:
...yıl, her biri ikişer aydan oluşan altı mevsime ayrılırdı: Birinci mevsim sonbahardır (harîf); iki ayı Muharrem ve Safer'dir. İkincisi birinci ilkbahardır (rebîu'l-evvel); bu, meyvelerin olgunlaşma ve taze hurma ile kuru hurmanın çıkma vaktidir. İki ayı Rabîulevvel ayı ve Rabîulâhir ayıdır; şu şartla ki el-evvel ve es-sânî kelimeleri şehr (ay) kelimesinin sıfatıdır. Görmez misin ki Araplar: “Taze hurma iki rebî‘ ayındadır” derler. Üçüncüsü kıştır (şitâ); iki ayı Cemâziyelevvel ve Cemâziyelâhir'dir. Hâtim şöyle demiştir:
فِي لَيْلَةٍ مِنْ جُمَادَى ذَاتِ أَنْدِيَةٍ ... لَا يُبْصِرُ الْكَلْبُ من ظلمائها الظّنبا
“Cemâdâ'nın çiğli ve soğuk bir gecesinde, köpek onun karanlığından çadır ipini göremez.”
لَا يَنْبَحُ الْكَلْبُ فِيهَا غَيْرَ وَاحِدَةٍ ... حَتَّى يَلُفَّ عَلَى خَيْشُومِهِ الذَّنَبَا
“Köpek o gecede bir kereden fazla havlamaz, ta ki kuyruğunu burnuna sarıncaya kadar.”
الرَّابِعُ الرَّبِيعُ الثَّانِي- وَالثَّانِي وَصْفٌ لِلرَّبِيعِ- وَهَذَا هُوَ وَقْتُ ظُهُورِ النَّوْرِ وَالْكَمْأَةِ وَشَهْرَاهُ رَجَبٌ وَشَعْبَانُ، وَهُوَ فَصْلُ الدَّرِّ وَالْمَطَرِ قَالَ النَّابِغَةُ يَذْكُرُ غَزَوَاتِ النُّعْمَانِ ابْن الْحَارِثِ:
Dördüncüsü ikinci ilkbahardır (er-rabîu's-sânî) -burada es-sânî kelimesi rabî‘ kelimesinin sıfatıdır-. Bu, çiçeklerin ve dolaman mantarının (kem'e) çıktığı vakittir; iki ayı Receb ve Şaban'dır. Bu, sütlerin ve yağmurların bollaştığı mevsimdir. Nâbiğa, Nu'mân b. el-Hâris'in gazvelerini zikrederek şöyle demiştir:
وَكَانَتْ لَهُمْ رِبْعِيَّةٌ يَحْذَرُونَهَا ... إِذَا خَضْخَضَتْ مَاءَ السَّمَاءِ الْقَبَائِلُ
“Kabileler gök suyunu çalkaladığında (yağmur sularından faydalandığında), onların sakındıkları bahar gazveleri vardı.”
وَسَمَّوْهُ الثَّانِيَ لِأَنَّهُ يَجِيءُ بَعْدَ الرَّبِيعِ الْأَوَّلِ فِي حِسَابِ السَّنَةِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Onu “ikinci” diye isimlendirdiler; çünkü o, yıl hesabında birinci bahardan sonra gelir. Nâbiğa şöyle demiştir:
فَإِنْ يَهْلِكْ أَبُو قَابُوسَ يَهْلِكْ ... رَبِيعُ الثَّانِ وَالْبَلَدُ الْحَرَامُ
“Eğer Ebû Kâbûs helak olursa, ikinci bahar da, Belde-i Harâm da helak olur.”
فِي رِوَايَة وراوي «رَبِيعُ النَّاسِ» ، وَسَمَّوْا كُلًّا مِنْهُمَا رَبِيعًا لِأَنَّهُ وَقْتُ خَصْبٍ، الْفَصْلُ الْخَامِسُ، الصَّيْفُ وَهُوَ مَبْدَأُ الْحَرِّ وَشَهْرَاهُ رَمَضَانُ وَشَوَّالٌ، لِأَنَّ النُّوقَ تَشُولُ أَذْنَابَهَا فِيهِ تَطْرِدُ الذُّبَابَ. السَّادِسُ الْقَيْظُ وَشَهْرَاهُ ذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ.
Bir rivayette de “insanların baharı” şeklindedir. İkisine de bolluk ve bereket vakti olduğu için bahar (rebî‘) adını verdiler. Beşinci mevsim yazdır (sayf); bu sıcaklığın başlangıcıdır ve iki ayı Ramazan ile Şevval'dir; zira dişi develer sinekleri kovmak için kuyruklarını bu ayda kaldırırlar (teşûlu eznâbehâ). Altıncısı şiddetli sıcak mevsimidir (kayz); iki ayı Zilkade ve Zilhicce'dir.
وَبَعْضُ الْقَبَائِلِ تُقَسِّمُ السَّنَةَ إِلَى أَرْبَعَةٍ، كُلُّ فَصْلٍ لَهُ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَهِيَ الرَّبِيعُ وَشُهُورُهُ رَجَبٌ وَشَعْبَانُ وَرَمَضَانُ، وَالصَّيْفُ وَشُهُورُهُ شَوَّالٌ وَذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ، وَالْخَرِيفُ وَشُهُورُهُ مُحَرَّمٌ وَصَفَرٌ وَالرَّبِيعُ الْأَوَّلُ، وَالشِّتَاءُ وَشُهُورُهُ شَهْرُ رَبِيعٍ الثَّانِي- عَلَى أَنَّ الْأَوَّلَ وَالثَّانِيَ وَصْفَانِ لِشَهْرٍ لَا لِرَبِيعٍ- وَجُمَادَى الْأُولَى وَجُمَادَى الثَّانِيَةُ.
Kimi kabileler ise yılı dörde bölerdi; her mevsimin üç ayı vardı: İlkbahar (er-rebî‘); ayları Receb, Şaban ve Ramazan'dır. Yaz (es-sayf); ayları Şevval, Zilkade ve Zilhicce'dir. Sonbahar (el-harîf); ayları Muharrem, Safer ve Rabîulevvel'dir. Kış (eş-şitâ); ayları Rabîulâhir ayı -el-evvel ve es-sânî kelimeleri rebî‘ kelimesinin değil şehr kelimesinin sıfatları olmak üzere-, Cemâziyelevvel ve Cemâziyelâhir'dir.
وَلَمَّا كَانَتْ أَشْهُرُ الْعَرَبِ قَمَرِيَّةً وَكَانَتِ السَّنَةُ الْقَمَرِيَّةُ أَقَلَّ مِنْ أَيَّامِ السَّنَةِ الشَّمْسِيَّةِ الَّتِي
Arapların ayları kamerî olup kamerî yılın günleri, mevsimlerin kendisine göre...
تَجِيءُ بِهَا الْفُصُولُ تَنْقُصُ أَحَدَ عَشَرَ يَوْمًا وَكَسْرًا، وَرَامُوا أَنْ يَكُونَ الْحَجُّ فِي وَقْتِ الْفَرَاغِ مِنَ الزُّرُوعِ وَالثِّمَارِ وَوَقْتِ السَّلَامَةِ مِنَ الْبَرْدِ وَشِدَّةِ الْحَرِّ جَعَلُوا لِلْأَشْهُرِ كَبْسًا بِزِيَادَةِ شَهْرٍ فِي السَّنَةِ بَعْدَ ثَلَاثِ سِنِينَ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالنَّسِيءِ.
...meydana geldiği şemsî yılın günlerinden on bir küsur gün eksik olduğundan ve haccın ekinlerin ve meyvelerin hasadından sonraki boş vakte, soğuktan ve aşırı sıcaktan uzak uygun bir zamana denk gelmesini arzu ettiklerinden, üç yılda bir yıla bir ay ilave ederek aylara artık ay uygulaması yaptılar; işte bu nesî‘ olarak ifade edilen şeydir.
وَأَسْمَاءُ الشُّهُورِ كُلُّهَا أَعْلَامٌ لَهَا عَدَا شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ وَشَهْرِ رَبِيعٍ الثَّانِي فَلِذَلِكَ وَجَبَ ذِكْرُ لَفْظِ الشَّهْرِ مَعَهُمَا ثُمَّ وَصَفَهُ بِالْأَوَّلِ وَالثَّانِي لِأَنَّ مَعْنَاهُ الشَّهْرُ الْأَوَّلُ مِنْ فَصْلِ الرَّبِيعِ أَعْنِي الْأَوَّلَ، فَالْأَوَّلُ وَالثَّانِي صِفَتَانِ لِشَهْرٍ، أَمَّا الْأَشْهُرُ الْأُخْرَى فَيَجُوزُ فِيهَا ذِكْرُ لَفْظِ الشَّهْرِ بِالْإِضَافَةِ مِنْ إِضَافَةِ اسْمِ النَّوْعِ إِلَى وَاحِدِهِ مِثْلَ شَجَرِ الْأَرَاكِ وَمَدِينَةِ بَغْدَادَ، وَبِهَذَا يُشْعِرُ كَلَامُ سِيبَوَيْهِ وَالْمُحَقِّقِينَ فَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُقَالُ رَمَضَانُ إِلَّا بِإِضَافَةِ شَهْرٍ إِلَيْهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ رَمَضَانَ مَصْدَرٌ، حَتَّى تَكَلَّفَ لِمَنْعِهِ مِنَ الصَّرْفِ بِأَنَّهُ صَارَ بِإِضَافَةِ شَهْرٍ إِلَيْهِ عَلَمًا فَمَنَعَ جُزْءَ الْعَلَمِ مِنَ الصَّرْفِ كَمَا مَنَعَ هُرَيْرَةَ فِي أَبِي هُرَيْرَةَ فَقَدْ تَكَلَّفَ شَطَطًا وَخَالَفَ مَا
Rabîulevvel ayı ve Rabîulâhir ayı müstesna, ayların isimlerinin hepsi o aylar için özel isimlerdir. Bu yüzden bu iki ayda “şehr” (ay) lafzının zikredilmesi ve ardından onun birinci ve ikinci olarak nitelenmesi vacip olmuştur; çünkü manası, birinci bahar mevsiminin birinci ayıdır; yani birincidir. Dolayısıyla el-evvel ve es-sânî şehr kelimesinin iki sıfatıdır. Diğer aylarda ise şehr lafzının izafetle zikredilmesi, misvak ağacı (şecerü'l-erâk) ve Bağdat şehri (medînetü Bağdâd) ifadelerinde olduğu gibi cins isminin ferdine izafe edilmesi kabilinden caizdir. Sîbeveyh ve muhakkik âlimlerin kelamı da bunu hissettirmektedir. Kim Ramazan'ın masdar oluşuna dayanarak başına “şehr” lafzı izafe edilmeksizin sadece “Ramazan” denilemeyeceğini söyler, hatta onun gayr-ı munsarıf olmasını başına “şehr” izafe edilmesiyle özel isim haline gelmesine bağlayıp Ebû Hüreyre'deki “Hüreyre”nin gayr-ı munsarıf kılınması gibi özel ismin bir cüzünü gayr-ı munsarıf kılmaya kalkışırsa aşırı bir tekellüfe girmiş ve...
رُوِيَ مِنْ قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا»
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu rivayet olunan sözüne muhalefet etmiş olur: “Kim inanarak ve sevabını Allah'tan umarak Ramazan'ı oruçla geçirirse...”
بِنَصْبِ رَمَضَانَ وَإِنَّمَا انْجَرَّ إِلَيْهِمْ هَذَا الْوَهْمُ مِنِ اصْطِلَاحِ كِتَابِ الدِّيوَانِ كَمَا فِي «أَدَبِ الْكَاتِبِ» .
Burada “Ramazan” kelimesi mansubdur. Bu vehim, Edebü'l-Kâtib'de belirtildiği üzere divan katiplerinin ıstılahından onlara sirayet etmiştir.
وَإِنَّمَا أضيف لفظ الشَّهْرُ إِلَى رَمَضَانَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ أَنَّ الْإِيجَازَ الْمَطْلُوب لَهُم يتقضي عَدَمَ ذِكْرِهِ إِمَّا لِأَنَّهُ الْأَشْهَرُ فِي فَصِيحِ كَلَامِهِمْ وَإِمَّا لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِيعَابِ جَمِيعِ أَيَّامِهِ بِالصَّوْمِ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ رَمَضَانُ لَكَانَ ظَاهِرًا لَا نَصًّا، لَا سِيَّمَا مَعَ تَقَدُّمِ قَوْله أَيَّاماً [الْبَقَرَة:
Matlup olan icaz onun zikredilmemesini gerektirdiği halde bu ayette “şehr” lafzının Ramazan'a izafe edilmesi, ya onların fasih kelamında en meşhur olanın bu olmasından ötürüdür ya da bütün günlerinin oruçla kapsandığına delalet etmek içindir. Zira şayet sadece “Ramazan” deseydi, bu nass değil zahir olurdu; bilhassa daha önce [Bakara...
١٨٤] فَيَتَوَهَّمُ السَّامِعُونَ أَنَّهَا أَيَّامٌ مِنْ رَمَضَانَ.
...184] “...günler...” ifadesi geçmişken dinleyiciler bunların Ramazan'dan birkaç gün olduğunu vehmedebilirlerdi.
فَالْمَعْنَى أَنَّ الْجُزْءَ الْمَعْرُوفَ بِشَهْرِ رَمَضَانَ مِنَ السَّنَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْقَمَرِيَّةِ هُوَ الَّذِي جُعِلَ ظَرْفًا لِأَدَاءِ فَرِيضَةِ الصِّيَامِ الْمَكْتُوبَةِ فِي الدِّينِ فَكُلَّمَا حَلَّ الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ مِنَ السَّنَةِ الْمُسَمَّى بِشَهْرِ رَمَضَانَ فَقَدْ وَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَدَاءُ فَرِيضَةِ الصَّوْمِ فِيهِ، وَلما كانم ذَلِكَ حُلُولَهُ مُكَرَّرًا فِي كُلِّ عَامٍ كَانَ وُجُوبُ الصَّوْمِ مُكَرَّرًا فِي كُلِّ سَنَةٍ إِذْ لَمْ يُنَطِ الصِّيَامُ بِشَهْرٍ وَاحِدٍ مَخْصُوصٍ وَلِأَنَّ مَا أُجْرِي عَلَى الشَّهْرِ مِنَ الصِّفَاتِ يُحَقِّقُ أَنَّ المُرَاد مِنْهُ جَمِيع الْأَزْمِنَةُ الْمُسَمَّاةُ بِهِ طُولَ الدَّهْرِ.
Mana şudur: Arap kamerî yılından Ramazan ayı olarak bilinen cüz, dinde farz kılınan oruç ibadetinin edası için zarf kılınmıştır. Dolayısıyla seneden Ramazan ayı diye isimlendirilen bu muayyen vakit her girdiğinde, Müslümanlara onda oruç farizasını eda etmek vacip olur. Bunun gelişi her yıl tekrarlandığından, orucun farziyeti de her yıl tekrarlanır; çünkü oruç yalnızca belirli tek bir aya bağlanmamıştır ve ay kelimesine yüklenen sıfatlar, bununla zaman boyunca bu isimle anılan bütün vakitlerin kastedildiğini tahakkuk ettirmektedir.
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ نُزُولَ الْقُرْآنِ وَقَعَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، لِأَنَّ الْغَالِبَ فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ أَنْ يَكُونَ السَّامِعُ عَالِمًا بِاخْتِصَاصِهَا بِمَنْ أُجْرِيَ عَلَيْهِ الْمَوْصُولُ، وَلِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الْحَدَثِ الدِّينِيِّ مِنْ شَأْنِهِ أَلَّا يَخْفَى عَلَيْهِمْ، فَيَكُونَ الْكَلَامُ تَذْكِيرًا بِهَذَا الْفَضْلِ الْعَظِيمِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ إِعْلَامًا بِهَذَا الْفَضْلِ وَأُجْرِيَ الْكَلَامُ عَلَى طَرِيقَةِ الْوَصْفِ بِالْمَوْصُولِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفَ مُخْتَصٌّ بِمَضْمُونِ هَذِهِ
“Kur'an onda indirilmiştir” kavlinin zahiri, muhatapların Kur'an'ın indirilişinin Ramazan ayında gerçekleştiğini bildikleridir. Zira sıla cümlesinde galip olan, dinleyicinin onun ism-i mevsulün delalet ettiği zata mahsus olduğunu bilmesidir; ayrıca böylesi dinî bir olayın onlara gizli kalmaması gerekir. Bu durumda söz, bu büyük fazileti bir hatırlatma olur. Sözün bu fazileti bildirmek (i'lâm) olması ve mevsufla mevsulün sıfatlanması tarzında cereyan etmesi de caizdir; ta ki nitelenenin bu...
الصِّلَةِ بِحَيْثُ تُجْعَلُ طَرِيقًا لِمَعْرِفَتِهِ، وَلَا نُسَلِّمُ لُزُومَ عِلْمِ الْمُخَاطَبِ بِاتِّصَافِ ذِي الصِّلَةِ بِمَضْمُونِهَا فِي التَّعْرِيفِ بِالْمَوْصُولِيَّةِ بَلْ ذَلِكَ غَرَضٌ أَغْلَبِيٌّ كَمَا يَشْهَدُ بِهِ تَتَبُّعُ كَلَامِهِمْ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ الْإِخْبَارَ
...sıla cümlesinin içeriğiyle onu tanımaya bir yol kılınacak derecede özel olduğuna dikkat çekilsin. İsm-i mevsul ile marife kılmada, muhatabın sıla sahibinin sılanın içeriğiyle nitelenmiş olduğunu bilmesinin zorunlu olduğunu kabul etmeyiz; bilakis onların kelamı incelendiğinde görüleceği üzere bu sadece ekseri bir gayedir. Maksat...
عَنْ شَهْرِ رَمَضَانَ بِأَنَّهُ أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ، لِأَنَّ تَرْكِيبَ الْكَلَامِ لَا يَسْمَحُ بِاعْتِبَارِهِ خَبَرًا لِأَنَّ لَفْظَ شَهْرُ رَمَضانَ خَبَرٌ وَلَيْسَ هُوَ مُبْتَدَأً، وَالْمُرَادُ بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ ابْتِدَاءُ إِنْزَالِهِ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ، فَإِنَّ فِيهِ ابْتِدَاءَ النُّزُولِ مِنْ عَامٍ وَاحِدٍ وَأَرْبَعِينَ مِنَ الْفِيلِ فَعَبَّرَ عَنْ إِنْزَالِ أَوَّلِهِ بِاسْمِ جَمِيعِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَدْرَ الْمُنَزَّلَ مُقَدَّرٌ إِلْحَاقُ تَكْمِلَتِهِ بِهِ كَمَا جَاءَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْآيَاتِ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ [الْأَنْعَام: ٩٢] وَذَلِكَ قَبْلَ إِكْمَالِ نُزُولِهِ فَيَشْمَلُ كُلَّ مَا يَلْحَقُ بِهِ مِنْ بَعْدُ، وَقد تقدم عِنْد قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَعْنَى الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ أنزل فِي مثله لِأَن الشَّهْر الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ قَدِ انْقَضَى قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ الصَّوْمِ بِعِدَّةِ سِنِينَ، فَإِنَّ صِيَامَ رَمَضَان فرض من السَّنَةِ الثَّانِيَةِ لِلْهِجْرَةِ فَبَيْنَ فَرْضِ الصِّيَامِ وَالشَّهْرِ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ حَقِيقَةً عِدَّةُ سِنِينَ فَيَتَعَيَّنُ بِالْقَرِينَةِ أَنَّ الْمُرَادَ أُنْزِلَ فِي مِثْلِهِ أَيْ فِي نَظِيرِهِ مِنْ عَامٍ آخَرَ.
...Ramazan ayından onun içinde Kur'an indirildi diye haber vermek değildir. Çünkü sözün dizilişi onun haber sayılmasına elvermez; zira شَهْرُ رَمَضَانَ lafzı mübteda değil haberdir. Kur'an'ın indirilmesinden kasıt ise onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmeye başlanmasıdır. Zira nüzulün başlangıcı Fil yılının kırk birinci yılındaki o aydadır; böylece onun başının indirilmesi tamamının adıyla ifade edilmiştir, çünkü indirilen o miktara tamamının eklenmesi takdir edilmiştir. Nitekim [En'âm 92] “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” kavli gibi pek çok ayette böyle gelmiştir; bu da nüzulü tamamlanmadan önce söylenmiş olup sonradan ona eklenecek olan her şeyi kapsamaktadır. Bu husus “Sana indirilene iman edenler...” kavlinde geçmişti. “Onda indirildi” ifadesinin manası ise “onun benzerinde indirildi” demektir; çünkü Kur'an'ın içinde indirildiği ay, oruç ayeti inmeden birkaç yıl önce geçip gitmiştir. Zira Ramazan orucu hicretin ikinci yılında farz kılınmıştır; orucun farz kılınması ile Kur'an'ın hakikatte indirildiği ay arasında birkaç yıl vardır. Dolayısıyla karine sebebiyle kastedilenin “onun benzerinde”, yani başka bir yıldaki emsalinde indirildiği belirlenmiş olur.
فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِلْمَوَاقِيتِ الْمَحْدُودَةِ اعْتِبَارًا يُشْبِهُ اعْتِبَارَ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ الْمُتَجَدِّدِ، وَإِنَّمَا هَذَا اعْتِبَارٌ لِلتَّذْكِيرِ بِالْأَيَّامِ الْعَظِيمَةِ الْمِقْدَارِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إِبْرَاهِيم: ٥] ، فَخَلَعَ اللَّهُ عَلَى الْمَوَاقِيتِ الَّتِي قَارَنَهَا شَيْءٌ عَظِيمٌ فِي الْفَضْلِ أَنْ جَعَلَ لِتِلْكَ الْمَوَاقِيتِ فَضْلًا مُسْتَمِرًّا تَنْوِيهًا بِكَوْنِهَا تَذْكِرَةً لِأَمْرٍ عَظِيمٍ، وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّهُ لِأَجْلِهِ سُنَّةَ الْهَدْيِ فِي الْحَجِّ، لِأَنَّ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْوَقْتِ ابْتَلَى اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ بِذَبْحِ وَلَدِهِ إِسْمَاعِيلَ وَأَظْهَرَ عَزْمَ إِبْرَاهِيمَ وَطَاعَتَهُ رَبَّهُ وَمِنْهُ أَخَذَ الْعُلَمَاءُ تَعْظِيمَ الْيَوْمِ الْمُوَافِقِ لِيَوْمِ وِلَادَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَيَجِيءُ مِنْ هَذَا إِكْرَامُ ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ وَأَبْنَاءِ الصَّالِحِينَ وَتَعْظِيمِ وُلَاةِ الْأُمُورِ الشَّرْعِيَّةِ الْقَائِمِينَ مَقَامَ النَّبِيءِ ﷺ فِي أَعْمَالِهِمْ مِنَ الْأُمَرَاءِ وَالْقُضَاةِ وَالْأَئِمَّةِ.
Allah, belirlenmiş vakitler için tek ve yenilenen bir şeyin itibarına benzer bir itibar kılmıştır. Bu itibar ancak [İbrâhîm 5] “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” buyurduğu gibi kadr-u kıymeti yüce günleri hatırlatmak içindir. Böylece Allah, kendisinde faziletçe yüce bir şeyin vuku bulduğu vakitlere, büyük bir işin hatırası oluşunu yüceltmek amacıyla kesintisiz bir fazilet bahşetmiştir. Belki de Allah'ın hacda hedy kurbanı sünnetini koymasının sebebi budur; zira böyle bir vakitte Allah, İbrâhim'i oğlu İsmâil'i kurban etmekle imtihan etmiş, İbrâhim'in azmini ve Rabbine olan itaatini ortaya çıkarmıştır. Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğum gününe denk gelen güne tazim göstermeyi de buradan çıkarmışlardır. Resûlullah'ın zürriyetine ve salih kimselerin çocuklarına ikramda bulunmak ile amellerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamını ikame eden emirler, kadılar ve imamlar gibi şer‘î işleri yürüten yöneticilere tazim göstermek de bu kabildendir.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْأُمَّةِ صَوْمُ ثَلَاثِينَ يَوْمًا مُتَتَابِعَةً مَضْبُوطَةَ الْمَبْدَأِ وَالنِّهَايَةِ مُتَّحِدَةً لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ. وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ وُقِّتَ بِشَهْر معيّن وَجعل قَمَرِيًّا لِسُهُولَةِ ضَبْطِ بَدْئِهِ وَنِهَايَتِهِ بِرُؤْيَةِ الْهِلَالِ وَالتَّقْدِيرِ، وَاخْتِيرَ شَهْرُ رَمَضَانَ مِنْ بَيْنِ الْأَشْهُرِ لِأَنَّهُ قَدْ شُرِّفَ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ فِيهِ، فَإِنَّ نُزُولَ الْقُرْآنِ لَمَّا كَانَ لِقَصْدِ تَنْزِيهِ الْأُمَّةِ وَهُدَاهَا نَاسَبَ أَنْ يَكُونَ مَا بِهِ تَطْهِيرُ النُّفُوسِ وَالتَّقَرُّبِ مِنَ الْحَالَةِ الْمَلَكِيَّةِ وَاقِعًا فِيهِ، وَالْأَغْلَبُ عَلَى ظَنِّي أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يَصُومُ أَيَّامَ تَحَنُّثِهِ فِي غَارِ حِرَاءَ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ إِلْهَامًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَتَلْقِينَا لِبَقِيَّةٍ
Bu durum, Yüce Allah'ın ümmetten muradının, bütün Müslümanlar için müşterek, başlangıcı ve sonu belirli, peş peşe otuz gün oruç tutulması olduğuna delalet eder. Murad edilen bu olunca, belirli bir ay ile vakitlendirilmiş ve hilalin görülmesi ve takdir edilmesiyle başlangıç ve bitişinin tespitinin kolaylığı sebebiyle bu ay kamerî kılınmıştır. Aylar arasından Ramazan ayı seçilmiştir; zira Kur'an'ın onda indirilmesiyle şereflendirilmiştir. Nitekim Kur'an'ın indirilişi ümmetin arındırılması ve hidayete erdirilmesi maksadıyla olunca, nefislerin temizlenmesini ve melekiyet haline yaklaşmayı sağlayan şeyin de bu ayda vuku bulması uygun düşmüştür. Benim kuvvetle muhtemel gördüğüm kanaatime göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine vahiy inmeden önce Hira mağarasında ibadete çekildiği (tahannüs) günlerde, Yüce Allah'ın bir ilhamı ve...
مِنَ الْمِلَّةِ الحنيفية فَلَمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ أَمَرَ اللَّهُ الْأُمَّةَ
...Hanif dininden geriye kalan bir öğretisi olarak oruç tutuyordu. Vahiy Ramazan ayında indirilince de Allah İslâm ümmetine...
الْإِسْلَامِيَّةَ بِالصَّوْمِ فِي ذَلِكَ الشَّهْرِ،
...o ayda oruç tutmayı emretti.
رَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «جَاوَرْتُ بِحِرَاءَ شَهْرَ رَمَضَانَ»
İbn İshâk, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Ramazan ayında Hira'da itikâfa çekildim (câvertü).”
٠، وَقَالَ ابْن سعد: جَاءَهُ الْوَحْيُ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءَ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ لسبع عشرَة حلت مِنْ رَمَضَانَ.
İbn Sa'd da şöyle demiştir: "Ona vahiy, Hira mağarasında iken Ramazan'ın on yedinci gününe rastlayan pazartesi günü geldi."
وَقَوْلُهُ: هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ حَالَانِ مِنَ (الْقُرْآنِ) إِشَارَةً بِهِمَا إِلَى وَجْهِ تَفْضِيلِ الشَّهْرِ بِسَبَبِ مَا نَزَلَ فِيهِ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ.
Ayetteki "هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ" ifadesi, (el-Kur'ân) kelimesinden iki haldir ve bu iki hal ile, o ayda indirilen hidayet ve furkan sebebiyle ayın üstün kılınışının gerekçesine işaret edilmektedir.
وَالْمُرَادُ بِالْهُدَى الْأَوَّلِ: مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْإِرْشَادِ إِلَى الْمَصَالِحِ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ الَّتِي لَا تُنَافِي الْعَامَّةَ، وَبِالْبَيِّنَاتِ مِنَ الْهُدَى: مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْهُدَى الْخَفِيِّ الَّذِي يُنْكِرُهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ مِثْلَ أَدِلَّةِ التَّوْحِيدِ وَصِدْقِ الرَّسُولِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْحُجَجِ الْقُرْآنِيَّةِ. وَالْفُرْقَانُ مَصْدَرُ فَرَقَ وَقَدْ شَاعَ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ أَيْ إِعْلَانِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَهُمْ مِنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْبَاطِلِ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَالْمُرَادُ بِالْهُدَى الْأَوَّلِ: ضَرْبٌ مِنَ الْهُدَى غَيْرُ الْمُرَادِ مِنَ الْهُدَى الثَّانِي، فَلَا تِكْرَارَ.
İlk hidayet ile kastedilen, Kur'an'da yer alan genel maslahatlara ve genel maslahatlarla çelişmeyen özel maslahatlara yönelik rehberliktir. "Hidayetten apaçık deliller" ile kastedilen ise tevhid delilleri, Peygamber'in doğruluğu ve Kur'an'daki diğer deliller gibi insanların çoğunun inkâr ettiği gizli hidayete dair Kur'an'daki delillendirmelerdir. Furkân ise *feraka* fiilinin masdarı olup hak ile batılı ayırma anlamında yaygınlaşmıştır; yani Allah'tan kendilerine gelen hak ile İslâm'dan önce üzerinde bulundukları batıl arasındaki ayrımı ilan etmektir. Dolayısıyla ilk hidayet ile kastedilen hidayet türü, ikinci hidayet ile kastedilenden farklıdır; bu sebeple bir tekrar söz konusu değildir.
فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ.
{ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Artık sizden kim bu aya erişirse/şahit olursa onda oruç tutsun. Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca başka günlerde [tutsun].”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ الَّذِي هُوَ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَة: ١٨٣] كَمَا تَقَدَّمَ فَهُوَ رُجُوعٌ إِلَى التَّبْيِينِ بَعْدَ الْفَصْلِ بِمَا عَقَّبَ بِهِ قَوْلَهُ:
Daha önce geçtiği üzere { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” [el-Bakara 183] kavlinin bir açıklaması olan { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Ramazan ayı ki onda Kur'an indirilmiştir” kavline bir tefri'dir (bağlantılı bir hükümdür). Bu, şu kavlinin ardından getirilen...
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ مِنِ اسْتِينَاسٍ وَتَنْوِيهٍ بِفَضْلِ الصِّيَامِ وَمَا يُرْجَى مِنْ عَوْدِهِ عَلَى نُفُوسِ الصَّائِمِينَ بِالتَّقْوَى وَمَا حَفَّ اللَّهُ بِهِ فَرْضَهُ عَلَى الْأُمَّةِ مِنْ تَيْسِيرٍ عِنْدَ حُصُولِ مَشَقَّةٍ مِنَ الصِّيَامِ.
...{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } [ifadesinin], nefisleri alıştırma, orucun faziletini ve oruç tutanların nefislerine takva kazandırmasının umulduğunu belirtme ve oruçtan ötürü bir meşakkat doğduğunda Allah'ın bu farzı ümmete ne şekilde kolaylaştırdığını beyan eden kısımla araya girilmesinden sonra, açıklamaya yeniden bir dönüştür.
وَضَمِيرُ مِنْكُمُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَة: ١٨٣] مِثْلَ الضَّمَائِرِ الَّتِي قَبْلَهُ، أَيْ كُلُّ مَنْ حَضَرَ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ، وشَهِدَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى حَضَرَ كَمَا يُقَالُ: إِنَّ فُلَانًا شَهِدَ بَدْرًا وَشَهِدَ أُحُدًا وَشَهِدَ الْعَقَبَةَ أَوْ شَهِدَ الْمَشَاهِدَ كُلَّهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَيْ حَضَرَهَا فَنَصَبَ الشَّهْرَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ فِيهِ لِفِعْلِ شَهِدَ أَيْ حَضَرَ فِي الشَّهْرِ أَيْ لَمْ يَكُنْ مُسَافِرًا، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ. إِلَخْ.
{ مِنْكُمُ } zamiri, kendisinden önceki zamirler gibi { الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Bakara 183] ifadesine dönmektedir; yani "o aya kim şahit olursa/erişirse (hazır bulunursa) onda oruç tutsun." *Şehide* (شَهِدَ) kelimesinin, "Filanca Bedir'e katıldı (şehide), Uhud'a katıldı, Akabe'ye katıldı veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bütün savaşlara katıldı" denildiği gibi *hadara* (حَضَرَ - hazır bulundu/erişti) manasında olması caizdir; yani o olaylarda hazır bulundu demektir. Bu durumda *eş-şehr* (الشَّهْرَ) kelimesi, *şehide* fiilinin mef'ûlün fîhi (zaman zarfı) olarak mansub kılınmıştır; yani "o ayda hazır bulundu, mukim oldu, seferde değildi" manasındadır. Kendisinden sonra gelen { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Kim de hasta veya yolculukta olursa...” kavline uygun olan da budur.
أَيْ فَمَنْ حَضَرَ فِي الشَّهْرِ فَلْيَصُمْهُ كُلَّهُ وَيُفْهَمْ أَنَّ مَنْ حَضَرَ بَعْضَهُ يَصُومُ أَيَّامَ حُضُورِهِ.
Yani o ayda hazır bulunan (mukim olan) kimse onun tamamını oruçlu geçirsin. Buradan, ayın bir kısmında mukim olanın da hazır bulunduğu günlerde oruç tutacağı anlaşılır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَهِدَ بِمَعْنَى عَلِمَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمرَان: ١٨] فَيَكُونُ انْتِصَابُ الشَّهْرِ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ أَيْ عَلِمَ بِحُلُولِ الشَّهْرِ،
*Şehide* kelimesinin, Yüce Allah'ın { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti (bildirdi/bildi)” [Âl-i İmrân 18] kavlinde olduğu gibi *alime* (عَلِمَ - bildi) manasında olması da caizdir. Bu takdirde *eş-şehr* kelimesi, gizli bir muzâf takdiriyle mef'ûlün bih olarak mansub olur; yani "ayın girdiğini/başladığını bildi" demektir.
وَلَيْسَ شَهِدَ بِمَعْنَى رَأَى لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ: شَهِدَ بِمَعْنَى رَأَى، وَإِنَّمَا يُقَالُ شَاهَدَ، وَلَا الشَّهْرُ هُنَا بِمَعْنَى هِلَالِهِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الشَّهْرَ يُطْلَقُ عَلَى الْهِلَالِ كَمَا حَكَوْهُ عَنِ الزَّجَّاجِ وَأَنْشَدَ فِي «الْأَسَاسِ» قَوْلَ ذِي الرُّمَّةِ:
*Şehide* kelimesi *reâ* (رَأَى - gördü) manasında değildir; zira görmek anlamında *şehide* değil, *şâhede* (شَاهَدَ) denilir. Zeccâc'dan rivayet edildiği üzere "şehr" kelimesinin hilal için de kullanıldığına dayanarak buradaki "eş-şehr"in "hilal" manasında olması da söz konusu değildir. Nitekim *el-Esâs*'ta Zü'r-Rimme'nin şu beyti aktarılmıştır:
فَأَصْبَحَ أَجْلَى الطَّرْفِ مَا يَسْتَزِيدُهُ ... يَرَى الشَّهْرَ قَبْلَ النَّاسِ وَهُوَ نَحِيلُ
"Gözü son derece keskin oldu, daha fazlasına ihtiyacı kalmadı; hilal henüz zayıfken (incecikken) bile onu insanlardan önce görür."
أَيْ يَرَى هِلَالَ الشَّهْرِ لِأَنَّ الْهِلَالَ لَا يَصِحُّ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَيْهِ فِعْلُ شَهِدَ بِمَعْنَى حَضَرَ وَمَنْ يَفْهَمُ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ أَخْطَأَ خَطَأً بَيِّنًا وَهُوَ يُفْضِي إِلَى أَنَّ كُلَّ فَرْدٍ مِنَ الْأُمَّةِ مُعَلَّقٌ وُجُوبُ صَوْمِهِ عَلَى مُشَاهَدَتِهِ هِلَالَ رَمَضَانَ فَمَنْ لَمْ يَرَ الْهِلَالَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الصَّوْمُ وَهَذَا بَاطِلٌ، وَلِهَذَا فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ تَصْرِيحٌ عَلَى طَرِيقِ ثُبُوتِ الشَّهْرِ وَإِنَّمَا بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ
Yani "ayın hilalini görür" demektir; zira hazır bulundu anlamındaki *şehide* fiilinin hilal kelimesine geçişli olması (onu nesne alması) sahih değildir. Ayeti bu şekilde anlayan kimse açık bir hata etmiştir. Çünkü bu anlayış, ümmetin her bir ferdinin oruç yükümlülüğünün Ramazan hilalini bizzat görmesine bağlı kılınması sonucunu doğurur; böylece hilali görmeyen kimseye oruç farz olmaz ki bu bâtıldır. Bu sebeple ayette ayın sübût yolu (hilalin tespiti yöntemi) hususunda açık bir beyan yoktur; bunu ancak sünnet...
بِحَدِيثِ «لَا تَصُومُوا حَتَّى تَرَوُا الْهِلَالَ وَلَا تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدِرُوا لَهُ»
...şu hadis ile açıklamıştır: “Hilali görünceye kadar oruç tutmayın, onu görünceye kadar da iftar (bayram) etmeyin. Eğer hava size bulutlu/kapalı olursa onun için takdir edin (sayıyı tamamlayın).”
وَفِي مَعْنَى الْإِقْدَارِ لَهُ مَحَامِلُ لَيْسَتْ مِنْ تَفْسِيرِ الْآيَةِ.
Hadisteki "onun için takdir edin" (fakdirû leh) ifadesinin anlamında ayetin tefsirine dahil olmayan çeşitli yorumlar bulunmaktadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور: (القرءان) بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الرَّاءِ السَّاكِنَةِ وَبَعْدَ الْهَمْزَةِ أَلِفٌ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِرَاءٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَهَا أَلِفٌ عَلَى نَقْلِ حَرَكَةِ الْهَمْزَةِ إِلَى الرَّاءِ السَّاكِنَةِ لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ.
Cumhur, (el-Kur'ân) kelimesini sakin ra'dan sonra fethalı bir hemze ve hemzeden sonra bir elif ile okumuştur. İbn Kesîr ise hafifletme (tahfif) amacıyla hemzenin harekesini sakin ra harfine naklederek fethalı bir ra ve ardından bir elif ile (el-Kurân şeklinde) okumuştur.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ قَالُوا فِي وَجْهِ إِعَادَتِهِ مَعَ تَقَدُّمِ نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً [الْبَقَرَة: ١٨٤] إِنَّهُ لَمَّا كَانَ صَوْمُ رَمَضَانَ وَاجِبًا عَلَى التَّخْيِيرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْفِدْيَةِ بِالْإِطْعَامِ بِالْآيَةِ الْأُولَى وَهِيَ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَة: ١٨٣] إِلَخْ وَقَدْ سَقَطَ الْوُجُوبُ عَنِ الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ بِنَصِّهَا فَلَمَّا نُسِخَ حُكْمُ تِلْكَ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ شَهْرُ رَمَضانَ الْآيَةَ وَصَارَ الصَّوْمُ وَاجِبًا عَلَى التَّعْيِينِ خِيفَ أَنْ يَظُنَّ النَّاسُ أَنَّ جَمِيعَ مَا كَانَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنَ الرُّخْصَةِ قَدْ نُسِخَ فَوَجَبَ الصَّوْمُ أَيْضًا حَتَّى عَلَى الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ فَأُعِيدَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ النَّاسِخَةِ تَصْرِيحًا بِبَقَاءِ تِلْكَ الرُّخْصَةِ، وَنُسِخَتْ رُخْصَةُ الْإِطْعَامِ مَعَ الْقُدْرَةِ وَالْحَضَرِ وَالصِّحَّةِ لَا غَيْرَ، وَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى كَوْنِ هَاتِهِ الْآيَةِ نَاسِخَةً لِلَّتِي قَبْلَهَا، فَإِنْ دَرَجْنَا عَلَى أَنَّهُمَا نَزَلَتَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ كَانَ الْوَجْهُ فِي إِعَادَةِ هَذَا الْحُكْمِ هُوَ هَذَا الْمَوْضِعُ الْجَدِيرُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً لِأَنَّهُ جَاءَ بَعْدَ تَعْيِينِ أَيَّامِ الصَّوْمِ، وَأَمَّا مَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فَهُوَ تَعْجِيلٌ بِالْإِعْلَامِ بِالرُّخْصَةِ رِفْقًا بِالسَّامِعِينَ، أَوْ أَنَّ إِعَادَتَهُ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّ الْأَوَّلَ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ إِذَا كَانَ
Ayetteki { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ } kavlinin, bir benzerinin daha önce { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } [el-Bakara 184] ayetinde geçmiş olmasına rağmen tekrar edilmesinin gerekçesi hakkında şöyle demişlerdir: Ramazan orucu, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } [el-Bakara 183] vb. ilk ayet ile oruç tutmak ile fidye olarak yedirmek arasında muhayyer (seçimlik) olarak vacip kılındığında ve aynı ayetin açık lafzıyla hasta ve yolcudan vaciplik düşürüldüğünde; o ayetin hükmü { شَهْرُ رَمَضانَ } ayetiyle neshedilip oruç kesin ve muayyen olarak vacip hale gelince, insanların ilk ayetteki ruhsatların tamamının neshedildiğini ve artık hastaya ve yolcuya da orucun farz olduğunu zannetmelerinden endişe edilmiştir. Bu sebeple söz konusu ruhsatın devam ettiğini açıkça belirtmek üzere bu nesheden ayette bu hüküm tekrar edilmiş, sadece güç yetirme, mukimlik ve sıhhat durumundaki yedirme (fidye) ruhsatı neshedilmiştir. Bu izah, bu ayetin kendisinden öncekini neshetmiş olduğu kabulüne dayanır. Şayet bu iki ayetin aynı anda indiği görüşünü benimsersek, bu hükmün tekrar edilmesinin gerekçesi, { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً } kavlinin yer almasına en layık konumun oruç günlerinin belirlenmesinden sonra gelmesi hasebiyle bu makam oluşudur; ilk ayette geçen ise dinleyenlere bir kolaylık ve şefkat olmak üzere ruhsatın vaktinden önce bildirilmesidir. Yahut bu tekrar, { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } kavliyle önceki hükmün neshedildiği vehmini bertaraf etmek içindir; zira şayet...
شَهِدَ بِمَعْنَى تَحَقَّقَ وَعَلِمَ، مَعَ زِيَادَةٍ فِي تَأْكِيدِ حُكْمِ الرُّخْصَةِ وَلِزِيَادَةِ بَيَانِ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ.
...*şehide* fiili "idrak etti ve bildi" manasında ise, bu durum ruhsat hükmünü pekiştirmekte ve { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” kavlinin anlamını daha da açıklamaktadır.
يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.
{ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ كَالْعِلَّةِ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً إِلَخْ بَيَّنَ بِهِ حِكْمَةَ الرُّخْصَةِ أَيْ شَرَعَ لَكُمُ الْقَضَاءَ لِأَنَّهُ يُرِيدُ بِكُمُ الْيُسْرَ عِنْدَ الْمَشَقَّةِ.
{ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً } kavli için gerekçe (illet) mesabesinde olan beyânî bir istînâftır; Allah bununla ruhsatın hikmetini açıklamıştır; yani meşakkat anında sizin için kolaylık dilediğinden dolayı size kazayı meşru kılmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ نَفْيٌ لِضِدِّ الْيُسْرِ، وَقَدْ كَانَ يَقُومُ مَقَامَ هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ جُمْلَةُ قَصْرٍ نَحْوَ أَنْ يَقُولَ: مَا يُرِيدُ بِكُمْ إِلَّا الْيُسْرَ، لَكِنَّهُ عَدَلَ عَنْ جُمْلَةِ الْقَصْرِ إِلَى جُمْلَتَيْ إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ ابْتِدَاءً هُوَ جُمْلَةُ الْإِثْبَاتِ لِتَكُونَ تَعْلِيلًا لِلرُّخْصَةِ، وَجَاءَتْ بَعْدَهَا جُمْلَةُ النَّفْيِ تَأْكِيدًا لَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ تَعْلِيلًا لِجَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَة: ١٨٣] إِلَى هُنَا فَيَكُونُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مَشْرُوعِيَّةَ الصِّيَامِ وَإِنْ كَانَتْ تَلُوحُ فِي صُورَةِ الْمَشَقَّةِ وَالْعُسْرِ فَإِنَّ فِي طَيِّهَا مِنَ الْمَصَالِحِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بِهَا الْيُسْرَ أَيْ تَيْسِيرَ تَحْصِيلِ رِيَاضَةِ النَّفْسِ بِطَرِيقَةٍ سَلِيمَةٍ مِنْ إِرْهَاقِ أَصْحَابِ بَعْضِ الْأَدْيَانِ الْأُخْرَى أَنْفُسَهُمْ.
{ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } kavli, kolaylığın zıddının nefyedilmesidir (olumsuzlanmasıdır). Aslında bu iki cümlenin yerine "Sizin için sadece kolaylık ister" şeklinde bir kasr cümlesi de geçebilirdi; ancak kasr cümlesinden vazgeçilip olumlu ve olumsuz iki ayrı cümleye yönelinmiştir; zira öncelikle hedeflenen, ruhsatın gerekçesi olması için olumlu cümledir, ardından gelen olumsuz cümle ise onu pekiştirmek içindir. { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } kavlinin, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } [el-Bakara 183] ifadesinden buraya kadar geçen bütün hükümlerin gerekçesi olması da caizdir. Bu takdirde orucun meşru kılınışının her ne kadar meşakkat ve zorluk suretinde görünse de, içinde barındırdığı maslahatlarla Allah'ın bununla kolaylığı murad ettiğine, yani bazı diğer din mensuplarının nefislerini yıpratmalarından uzak, selim bir yolla nefis terbiyesinin elde edilmesini kolaylaştırmayı dilediğine bir ima olur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور: (الْيُسْر) و (الْعسر) بِسُكُونِ السِّينِ فِيهِمَا، وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرَ بِضَمِّ السِّينِ ضَمَّةَ إِتْبَاعٍ.
Cumhur, her iki kelimede de sin harfinin sükûnuyla (el-Yusr) ve (el-Usr) şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise bir önceki harekeye uyum (itbâ dammesi) olarak sin harfinin dammesiyle (el-Yusur ve el-Usur şeklinde) okumuştur.
وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.
{ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Sayıyı tamamlamanız, size doğru yolu gösterdiğinden ötürü Allah'ı tekbir etmeniz (yüceltmeniz) ve şükretmeniz için [böyle hükmetti].”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ إِلَخْ إِذْ هِيَ فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ كَمَا عَلِمْتَ فَإِنَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْجُمَلِ الْأَرْبَعِ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ إِلَى قَوْلِهِ: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ.
{ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } cümlesine atıftır; zira bildiğin gibi o cümle gerekçe makamındadır. Nitekim bu dört cümlenin tamamı, kendisinden önce geçen { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ } kavlinden { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } kavline kadar olan kısmın gerekçesidir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلِتُكَبِّرُوا تُسَمَّى شِبْهَ الزَّائِدَةِ وَهِيَ اللَّامُ الَّتِي يَكْثُرُ وُقُوعُهَا بَعْدَ فِعْلِ الْإِرَادَةِ وَفِعْلِ الْأَمْرِ أَيْ مَادَّةِ أَمَرَ اللَّذَيْنِ مَفْعُولُهُمَا أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ مَعَ فِعْلِهَا، فَحَقُّ ذَلِكَ
{ وَلِتُكَبِّرُوا } kavlindeki lâm harfi, şibh-i zâide (zâid benzeri) olarak adlandırılır. Bu lâm, mef'ûlü fiiliyle birlikte masdariyet bildiren "en" olan irade fiilinden ve emir fiilinden (yani *emera* kökünden) sonra çokça gelen lâmdır. Oysa bu...
الْمَفْعُولِ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَيْهِ فِعْلُ الْإِرَادَةِ وَفِعْلُ مَادَّةِ الْأَمْرِ بِنَفْسِهِ دُونَ حَرْفِ الْجَرِّ وَلَكِنْ كَثُرَ فِي الْكَلَامِ تَعْدِيَتُهُ بِاللَّامِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [الصَّفّ: ٨] قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : أَصْلُهُ يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ [الزمر: ١٢] وَالْفِعْلُ الَّذِي بَعْدَ اللَّامِ مَنْصُوبٌ بِأَنْ ظَاهِرَةً أَوْ مُقَدَّرَةً.
...mef'ûlün hakkı, irade fiilinin ve emir kökünün cer harfi olmaksızın doğrudan kendisine geçişli olmasıdır; ancak kelamda lâm ile geçişli kılınması çokça vuku bulur. Nitekim Yüce Allah'ın { يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler” [es-Saf 8] kavli böyledir. *el-Keşşâf*'ta şöyle denmiştir: "Aslı *yurîdûne en yutfi'û* şeklindedir." Yüce Allah'ın { وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve bana Müslümanların ilki olmam emredildi” [ez-Zümer 12] kavli de bu kabildendir. Lâm'dan sonraki fiil ise açık veya takdiri bir "en" ile mansubdur.
وَالْمَعْنَى: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَأَنْ تُكَبِّرُوا اللَّهَ، وَإِكْمَالُ الْعِدَّةِ يَحْصُلُ بِقَضَاءِ الْأَيَّامِ الَّتِي أَفْطَرَهَا مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الصَّوْمُ لِيَأْتِيَ بِعِدَّةِ أَيَّامِ شَهْرِ رَمَضَانَ كَامِلَةً، فَإِنَّ فِي تِلْكَ الْعِدَّةِ حِكْمَةً تَجِبُ الْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا، فَبِالْقَضَاءِ حَصَلَتْ حِكْمَةُ التَّشْرِيعِ وَبِرُخْصَةِ الْإِفْطَارِ لِصَاحِبِ الْعُذْرِ حَصَلَتْ رَحْمَةُ التَّخْفِيفِ.
Anlam şudur: Allah sayıyı tamamlamanızı ve Allah'ı tekbir etmenizi diler. Sayının tamamlanması, oruç tutması vacip olan kimsenin oruç tutmadığı günleri kaza etmesiyle gerçekleşir ki böylece Ramazan ayının günlerinin sayısını eksiksiz yerine getirmiş olsun. Zira o sayıda muhafaza edilmesi gereken bir hikmet vardır. Böylece kaza ile teşri kılınmanın hikmeti gerçekleşmiş, mazeret sahibine verilen iftar ruhsatı ile de hafifletme rahmeti hasıl olmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: (وَلِتُكْمِلُوا) بِسُكُونِ الْكَافِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ مُضَارِعُ أَكْمَلَ وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ بِفَتْحِ الْكَافِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ مُضَارِعُ كَمَّلَ.
Cumhur, *ekmele* fiilinin muzarisi olarak kef harfinin sükûnu ve mim harfinin şeddesiz oluşuyla (ve litukmilû) şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb ise *kemmele* fiilinin muzarisi olarak kef harfinin fethası ve mim harfinin şeddesiyle (ve litukemmilû) şeklinde okumuştur.
وَقَوْلُهُ: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ، وَهَذَا يَتَضَمَّنُ تَعْلِيلًا وَهُوَ فِي مَعْنَى عِلَّةٍ غَيْرِ مُتَضَمِّنَةٍ لِحِكْمَةٍ وَلَكِنَّهَا مُتَضَمِّنَةٌ لِمَقْصِدِ إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ أَنْ يُكَبِّرُوهُ.
{ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } kavli, { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } kavline atıftır. Bu bir gerekçelendirme içermektedir ve hikmet içermeyen ancak Yüce Allah'ın iradesinin maksadını -ki o da O'nu tekbir etmeleridir- içeren bir illet anlamındadır.
وَالتَّكْبِيرُ تَفْعِيلٌ مُرَادٌ بِهِ النِّسْبَةُ وَالتَّوْصِيفُ أَيْ أَنْ تَنْسِبُوا اللَّهَ إِلَى الْكِبَرِ وَالنِّسْبَةُ هُنَا نِسْبَةٌ بِالْقَوْلِ اللِّسَانِيِّ، وَالْكِبَرُ هُنَا كِبَرٌ مَعْنَوِيٌّ لَا جِسْمِيٌّ فَهُوَ الْعَظَمَةُ وَالْجَلَالُ وَالتَّنْزِيهُ عَنِ النَّقَائِصِ كُلِّهَا، أَيْ لِتَصِفُوا اللَّهَ بِالْعَظَمَةِ، وَذَلِكَ بِأَنْ تَقُولُوا: اللَّهُ أَكْبَرُ، فَالتَّفْعِيلُ هُنَا مَأْخُوذٌ مِنْ فِعْلٍ الْمَنْحُوتِ مِنْ قَوْلٍ يَقُولُهُ، مِثْلَ قَوْلِهِمْ: بَسْمَلَ وَحَمْدَلَ وَهَلَّلَ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى الْبَسْمَلَةِ، أَيْ لِتَقُولُوا: اللَّهُ أَكْبَرُ، وَهِيَ جُمْلَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَعْظَمُ مِنْ كُلِّ عَظِيمٍ فِي الْوَاقِعِ كَالْحُكَمَاءِ وَالْمُلُوكِ وَالسَّادَةِ وَالْقَادَةِ، وَمِنْ كُلِّ عَظِيمٍ فِي الِاعْتِقَادِ كَالْآلِهَةِ الْبَاطِلَةِ، وَإِثْبَاتُ الْأَعْظَمِيَّةِ لِلَّهِ فِي كَلِمَةِ (اللَّهُ أَكْبَرُ) كِنَايَةٌ عَنْ وَحْدَانِيَّتِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، لِأَنَّ التَّفْضِيلَ يَسْتَلْزِمُ نُقْصَانَ مَنْ عَدَاهُ وَالنَّاقِصُ غَيْرُ مُسْتَحِقٍّ لِلْإِلَهِيَّةِ، لِأَنَّ حَقِيقَتَهَا لَا تُلَاقِي شَيْئًا مِنَ النَّقْصِ، وَلِذَلِكَ شُرِعَ التَّكْبِيرُ فِي الصَّلَاة لإبطال السُّجُود لغير الله، وَشرع التَّكْبِير عِنْد نحر الْبدن فِي الْحَج لإبطال مَا كَانُوا يَتَقَرَّبُون بِهِ إِلَى أصنامهم، وَكَذَلِكَ شرع التَّكْبِيرُ عِنْدَ انْتِهَاءِ الصِّيَامِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ مَضَتِ السُّنَّةُ بِأَنْ يُكَبِّرَ الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ الْخُرُوجِ إِلَى صَلَاةِ الْعِيدِ وَيُكَبِّرَ الْإِمَامُ فِي خُطْبَةِ الْعِيدِ.
Tekbir (*tef'îl* kalıbında olup) bununla nisbet ve niteleme kastedilmiştir; yani Allah'ı büyüklüğe nisbet etmenizdir. Buradaki nisbet dille söylenen bir söz ile olan nisbettir. Buradaki büyüklük (kiber) cismani değil manevi bir büyüklüktür; o da azamet, celal ve bütün noksanlıklardan tenzih edilmektir; yani Allah'ı azametle nitelemenizdir. Bu da "Allahu ekber" demenizle olur. Buradaki *tef'îl* babı, Besmele bahsinde geçtiği üzere Arapların *besmele*, *hamdele*, *heylele* demeleri gibi söylenen bir sözden türetilmiş (menhût) fiilden alınmıştır; yani "Allahu ekber" demeniz içindir. Bu cümle, Allah'ın hakikatte var olan bilge kişiler, krallar, efendiler ve komutanlar gibi her büyükten ve bâtıl ilahlar gibi inançta büyük sayılan her şeyden daha büyük olduğuna delalet eder. "Allahu ekber" ifadesinde Allah için en büyük oluşun (a'zamiyetin) ispat edilmesi, O'nun ilahlıkta bir ve tek oluşundan (vahdaniyetinden) kinayedir. Zira üstün kılma, O'nun dışındakilerin noksanlığını gerektirir; noksan olan ise ilahlığa hak kazanamaz, çünkü ilahlığın hakikati hiçbir noksanlıkla bağdaşmaz. İşte bu sebeple Allah'tan başkasına secdeyi iptal etmek için namazda tekbir meşru kılınmıştır; hacda kurbanlık develerin kesimi esnasında putlarına yaklaştıkları şeyleri iptal etmek için tekbir meşru kılınmıştır; aynı şekilde bu ayetle orucun bitiminde de tekbir meşru kılınmıştır. Bundan dolayı Müslümanların bayram namazına çıkarken tekbir getirmeleri ve imamın da bayram hutbesinde tekbir getirmesi sünnet olarak yerleşmiştir.
وَفِي لَفْظِ التَّكْبِيرِ عِنْدَ انْتِهَاءِ الصِّيَامِ خُصُوصِيَّةٌ جَلِيلَةٌ وَهِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَتَزَلَّفُونَ إِلَى آلِهَتِهِمْ بِالْأَكْلِ وَالتَّلْطِيخِ بِالدِّمَاءِ، فَكَانَ لِقَوْلِ الْمُسْلِمِ: اللَّهُ أَكْبَرُ، إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ يُعْبَدُ بِالصَّوْمِ وَأَنَّهُ مُتَنَزِّهٌ عَنْ ضَرَاوَةِ الْأَصْنَامِ.
Orucun bitiminde getirilen tekbir lafzında yüce bir hususiyet vardır: Müşrikler ilahlarına yemekle ve kan sürmekle yaklaşmaya çalışırlardı. Müslümanın "Allahu ekber" demesi ise Allah'a oruçla ibadet edildiğine ve O'nun putların vahşice düşkünlüklerinden münezzeh olduğuna bir işaretti.
وَقَوْلُهُ: وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ تَعْلِيلٌ آخَرُ وَهُوَ أَعَمُّ مِنْ مَضْمُونِ جُمْلَةِ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ فَإِنَّ التَّكْبِيرَ تَعْظِيمٌ يَتَضَمَّنُ شُكْرًا وَالشُّكْرُ أَعَمُّ، لِأَنَّهُ يَكُونُ بِالْأَقْوَالِ الَّتِي فِيهَا تَعْظِيمٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَيَكُونُ بِفِعْلِ الْقُرْبِ مِنَ الصَّدَقَاتِ فِي أَيَّامِ الصِّيَامِ وَأَيَّامِ الْفِطْرِ، وَمِنْ مَظَاهِرِ الشُّكْرِ لُبْسُ أَحْسَنِ الثِّيَابِ يَوْمَ الْفِطْرِ.
{ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } kavli başka bir gerekçelendirmedir ve { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } cümlesinin içeriğinden daha kapsamlıdır. Zira tekbir, şükrü de içeren bir tazimdir; şükür ise daha geneldir, çünkü Yüce Allah'ı tazim içeren sözlerle olduğu gibi oruç günlerinde ve bayram günlerinde sadaka türünden ibadetleri yerine getirmekle de olur. Bayram günü en güzel elbiseleri giymek de şükrün tezahürlerindendir.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّكْبِيرِ إِذْ جَعَلَتْهُ مِمَّا يُرِيدُهُ اللَّهُ، وَهُوَ غَيْرُ مُفَصَّلٍ فِي لَفْظِ التَّكْبِيرِ، وَمُجْمَلٌ فِي وَقْتِ التَّكْبِيرِ وَعَدَدِهِ، وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ الْقَوْلِيَّةُ وَالْفِعْلِيَّةُ ذَلِكَ عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ فِي الْأَحْوَالِ.
Ayet, tekbiri Allah'ın murad ettiği şeylerden kıldığı için onun emredildiğine delalet etmiştir. Tekbirin lafzı ayrıntılı verilmemiş, tekbirin vakti ve sayısı da mücmel bırakılmıştır. Sözlü ve fiilî sünnet, fakihlerin durumlar hakkındaki ihtilaflarıyla birlikte bunu açıklamıştır.
فَأَمَّا لَفْظُ التَّكْبِيرِ فَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ كُلُّ قَوْلٍ فِيهِ لَفْظُ اللَّهُ أَكْبَرُ، وَالْمَشْهُورُ فِي السُّنَّةِ أَنَّهُ يُكَرِّرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ثَلَاثًا، وَبِهَذَا أَخَذَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: إِذَا شَاءَ الْمَرْءُ زَادَ عَلَى التَّكْبِيرِ تَهْلِيلًا وَتَحْمِيدًا فَهُوَ حَسَنٌ وَلَا يَتْرُكُ اللَّهُ أَكْبَرُ، فَإِذَا أَرَادَ الزِّيَادَةَ عَلَى التَّكْبِيرِ كَبَّرَ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالَ أَحْمَدُ: هُوَ وَاسِعٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُجْزِئُ غَيْرَ ثَلَاثِ تَكْبِيرَاتٍ.
Tekbirin lafzına gelince, ayetin zahirine göre içinde "Allahu ekber" lafzı geçen her sözdür. Sünnette meşhur olan ise "Allahu ekber" lafzının üç defa tekrarlanmasıdır; Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî bu görüşü benimsemiştir. Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: "Kişi dilerse tekbire tehlil ve tahmid ekler, bu güzeldir; 'Allahu ekber'i ise terk etmez. Tekbire ziyade yapmak isterse iki defa tekbir getirir, sonra 'Lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber ve lillâhi'l-hamd' der." Bu, İbn Ömer ve İbn Abbâs'ın da görüşüdür. Ahmed: "Bu konuda genişlik vardır" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Üç tekbirden başkası yeterli olmaz" demiştir.
وَأَمَّا وَقْتُهُ: فَتَكْبِيرُ الْفِطْرِ يَبْتَدِئُ مَنْ وَقْتِ خُرُوجِ الْمُصَلِّي مَنْ بَيْتِهِ إِلَى مَحَلِّ الصَّلَاةِ، وَكَذَلِكَ الْإِمَامُ وَمَنْ خَرَجَ مَعَهُ، فَإِذَا بَلَغَ مَحَلَّ الصَّلَاةِ قَطَعَ التَّكْبِيرَ، وَيُسَنُّ فِي أَوَّلِ كُلِّ رَكْعَةٍ مِنْ رَكْعَتَيْ صَلَاةِ الْعِيدِ افْتِتَاحُ الْأُولَى بِسَبْعِ تَكْبِيرَاتٍ وَالثَّانِيَةِ بِسِتٍّ، هَذَا هُوَ الْأَصَحُّ مِمَّا ثَبَتَ فِي الْأَخْبَارِ وَعَمِلَ بِهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ عهد النبيء ﵊ فَمَا بَعْدَهُ وَتَلَقَّاهُ جُمْهُورُ عُلَمَاءِ الْأَمْصَارِ، وَفِيهِ خِلَافٌ كَثِيرٌ لَا فَائِدَةَ فِي التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ وَالْأَمْرُ وَاسِعٌ، ثُمَّ يُكَبِّرُ الْإِمَامُ فِي خُطْبَةِ صَلَاةِ الْعِيدِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَيُكَبِّرُ مَعَهُ الْمُصَلُّونَ حِينَ تَكْبِيرِهِ وَيُنْصِتُونَ لِلْخُطْبَةِ فِيمَا سِوَى التَّكْبِيرِ.
Vaktine gelince: Ramazan bayramı tekbiri, namaz kılan kimsenin evinden namazgâha çıktığı andan itibaren başlar; aynı şekilde imam ve onunla birlikte çıkanlar da [tekbir getirir]. Namazgâha ulaştığında ise tekbiri keser. Bayram namazının iki rekâtının her birinin başında; birinci rekâtın yedi tekbirle, ikinci rekâtın ise altı tekbirle açılması sünnettir. Rivayetlerde sabit olan, Peygamber aleyhisselâm zamanından ve sonrasından itibaren Medine ehlinin amel ettiği ve beldelerdeki ulemanın çoğunluğunun benimsediği en sahih görüş budur. Bu hususta zikredilip uzatılmasında fayda olmayan pek çok ihtilaf vardır ve konu geniştir. Ardından imam namazdan sonraki bayram namazı hutbesinde tekbir getirir; cemaat de o tekbir getirdiğinde onunla birlikte tekbir getirir, tekbir dışındaki kısımlarda ise hutbeyi sessizce dinlerler.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَالشَّافِعِيُّ: يُكَبِّرُ النَّاسُ مِنْ وَقْتِ اسْتِهْلَالِ هِلَالِ الْفِطْرِ إِلَى انْقِضَاءِ صَلَاةِ الْعِيدِ ثُمَّ يَنْقَطِعُ التَّكْبِيرُ، هَذَا كُلُّهُ فِي الْفِطْرِ فَهُوَ مَوْرِدُ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِ تَفْسِيرِهَا.
İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Urve b. ez-Zübeyr ve Şâfiî şöyle demiştir: "İnsanlar Ramazan bayramı hilalinin doğuşundan bayram namazının bitimine kadar tekbir getirirler, sonra tekbir kesilir." Bütün bunlar Ramazan bayramı hakkındadır ki tefsir etmekte olduğumuz ayetin konusu da budur.
فَأَمَّا فِي الْأَضْحَى فَيُزَادُ عَلَى مَا يُذْكَرُ فِي الْفِطْرِ التَّكْبِيرُ عَقِبَ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ مِنْ يَوْمِ الْأَضْحَى إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنَ الْيَوْمِ الرَّابِعِ مِنْهُ، وَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَة: ٢٠٣] .
Kurban bayramında ise Ramazan bayramı için zikredilenlere ilave olarak, Kurban bayramı gününün öğle namazından dördüncü günün sabah namazına kadar farz namazların ardından tekbir getirilir. Bunun ayrıntısı, Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” [el-Bakara 203] kavlinin tefsirinde gelecektir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 186]
وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)
{ وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Kullarım sana beni sorduklarında [onlara de ki]: Ben şüphesiz [onlara] pek yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim. Şu halde onlar da benim davetime icabet etsinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulabilsinler.” (186)
الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ السَّابِقَةِ الْمُتَعَاطِفَةِ أَيْ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا ...
Bu cümle, birbiri ardınca atfedilen önceki cümlelere atfedilmiştir; yani { لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا... }
وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] ، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى خِطَابِ النَّبِيءِ ﷺ وَحْدَهُ لِأَنَّهُ فِي مَقَامِ تَبْلِيغٍ فَقَالَ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي، أَيِ الْعِبَادَ الَّذِينَ كَانَ الْحَدِيثُ مَعَهُمْ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَتَدْعُونِ فَأَسْتَجِيبُ لَكُمْ إِلَّا أَنَّهُ عَدَلَ عَنْهُ لِيَحْصُلَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ تَعْظِيمُ شَأْنِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّهُ يَسْأَلُهُ الْمُسْلِمُونَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْإِشَارَةُ إِلَى جَوَابِ مَنْ عَسَى أَنْ يَكُونُوا سَأَلُوا النَّبِيءَ ﷺ عَنْ كَيْفِيَّةِ الدُّعَاءِ هَلْ يَكُونُ جَهْرًا أَوْ سِرًّا، وَلِيَكُونَ
...{ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } [el-Bakara 185] cümlelerine [atıftır]. Sonra tebliğ makamında olduğu için yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaba iltifat edilmiş (yönelinmiş) ve şöyle buyrulmuştur: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } “Kullarım sana beni sorduklarında...”; yani kendileriyle konuşulmakta olan kullar [sorduklarında]. Sözün zahirinin gereği "Şükredesiniz ve bana dua edesiniz de ben de size icabet edeyim" denilmesiydi; ancak Müslümanların Yüce Allah'ın buyruğunu Peygamber'e sormaları sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şanının yüceltilmesini sağlamak, duanın açıktan mı gizlice mi yapılacağı hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuş olabilecek kimselerin cevabına işaret etmek ve...
نَظْمُ الْآيَةِ مُؤْذِنًا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ بِمَا يَجِبُ لَهُ عَلَيْهِمْ أَكْرَمَهُمْ فَقَالَ: وَإِذَا سَأَلُوا عَنْ حَقِّهِمْ عَلَيَّ فَإِنِّي قَرِيبٌ مِنْهُمْ أُجِيبُ دَعْوَتَهُمْ، وَجُعِلَ هَذَا الْخَيْرُ مُرَتَّبًا عَلَى تَقْدِيرِ سُؤَالِهِمْ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ يَهْجِسُ هَذَا فِي نُفُوسِهِمْ بَعْدَ أَنْ يَسْمَعُوا الْأَمْرَ بِالْإِكْمَالِ وَالتَّكْبِيرِ وَالشُّكْرِ أَنْ يَقُولُوا: هَلْ لَنَا جَزَاءً عَلَى ذَلِكَ؟ وَأَنَّهُمْ قَدْ يَحْجِمُونَ عَنْ سُؤَالِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ أَدَبًا مَعَ اللَّهِ تَعَالَى فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا سَأَلَكَ الصَّرِيحُ بِأَنَّ هَذَا سَيَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ.
...ayetin nazmının, Yüce Allah'ın kendilerine vacip kıldığı şeyleri emrettikten sonra onlara ikramda bulunup: "Benim üzerimdeki haklarını sorduklarında şüphesiz ben onlara yakınım, dualarına icabet ederim" dediğini bildirmesi için bundan vazgeçilmiştir. Bu hayır, sayıyı tamamlama, tekbir ve şükür emrini işittikten sonra nefislerinde: "Buna karşılık bize bir mükâfat var mıdır?" düşüncesinin belireceğine ve Allah Teâlâ'ya karşı edeblerinden ötürü bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormaktan çekinebileceklerine işaret etmek üzere onların sorma varsayımına bağlanmıştır. İşte bu sebeple Yüce Allah, bunun gelecekte vuku bulacağını açıkça bildiren { وَإِذا سَأَلَكَ } buyurmuştur.
وَاسْتِعْمَالُ مِثْلِ هَذَا الشَّرْطِ مَعَ مَادَّةِ السُّؤَالِ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِمَا سَيُذْكَرُ بَعْدَهُ اسْتِعْمَالٌ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْبُلَغَاءِ قَالَ عَلْقَمَةُ:
Ardından zikredilecek hususa ehemmiyet kazandırmak maksadıyla sual maddesiyle birlikte bu tür bir şartın kullanılması, belâgat ehli nezdinde bilinen bir kullanımdır. Alkame şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... خَبِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ
"Bana kadınları soracak olursanız, şüphesiz ben kadınların dertlerini iyi bilen mahir bir tabibim."
وَالْعُلَمَاءُ يَفْتَتِحُونَ الْمَسَائِلَ الْمُهِمَّةَ فِي كُتُبِهِمْ بِكَلِمَةِ (فَإِنْ قُلْتَ) وَهُوَ اصْطِلَاحُ «الْكَشَّافِ» . وَيُؤَيِّدُ هَذَا تَجْرِيدُ الْجَوَابِ مِنْ كَلِمَةِ قُلْ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي مَوَاقِعِ السُّؤَالِ مِنَ الْقُرْآن نَحْو يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ [الْبَقَرَة: ١٨٩] ، وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ [الْبَقَرَة: ٢٢٠] ، مَعَ مَا فِي هَذَا النَّظْمِ الْعَجِيبِ مِنْ زِيَادَةِ إِخْرَاجِ الْكَلَامِ فِي صُورَةِ الْحُكْمِ الْكُلِّيِّ إِذْ جَاءَ بِحُكْمٍ عَامٍّ
Âlimler de kitaplarındaki mühim meselelere "Eğer dersen ki" (Fe-in kulte) ifadesiyle başlarlar; nitekim bu, *el-Keşşâf*'ın terimidir. Kur'an'daki soru yerlerinde geçen { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar vakit ölçüleridir” [el-Bakara 189] ve { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onların durumlarını düzeltmek hayırlıdır” [el-Bakara 220] ayetlerindeki { قُلْ } “De ki” kelimesinin burada cevaptan soyutlanmış olması da bunu desteklemektedir. Bununla birlikte bu eşsiz nazımda, sözün küllî bir hüküm suretinde ortaya konulmasının ziyadeliği de vardır; zira...
فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ فَقَالَ سَأَلَكَ عِبادِي وَقَالَ:
...şart siyakında { سَأَلَكَ عِبادِي } “Kullarım sana sorduğunda” buyurarak genel bir hüküm getirmiş ve şöyle demiştir:
أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ وَلَوْ قِيلَ وَلْيَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُمْ لَكَانَ حُكْمًا جُزْئِيًّا خَاصًّا بِهِمْ، فَقَدْ ظَهَرَ وَجْهُ اتِّصَالِ الْآيَةِ بِالْآيَاتِ قَبْلَهَا وَمُنَاسَبَتِهَا لَهُنَّ وَارْتِبَاطِهَا بِهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ هُنَالِكَ اعْتِرَاضُ جُمْلَةٍ.
{ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } “Dua edenin duasına icabet ederim.” Şayet "Bana dua etsinler de onlara icabet edeyim" denilseydi, onlara mahsus cüz'î bir hüküm olurdu. Böylece ayetin kendisinden önceki ayetlerle irtibat yönü, onlara uygunluğu ve arada bir ara cümle (itirâzıyye) olmaksızın onlara bağlanışı ortaya çıkmış bulunmaktadır.