وَقِيلَ إِنَّهَا جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ اقْتَرَنَتْ بِالْوَاوِ بَيْنَ أَحْكَامِ الصِّيَامِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُجَازِيهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ وَأَنَّهُ خَبِيرٌ بِأَحْوَالِهِمْ، قِيلَ إِنَّهُ ذَكَرَ الدُّعَاءَ هُنَا بَعْدَ ذِكْرِ الشُّكْرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ يَجِبُ أَنْ يَسْبِقَهُ الثَّنَاءُ.
Bunun, Allah Teâlâ'nın amellerinin karşılığını onlara vereceğine ve onların hallerinden haberdar olduğuna delalet etmek üzere oruç hükümleri arasına vav ile bağlanmış bir ara cümle (mûteriza) olduğu da söylenmiştir. Duanın burada şükrün zikrinden sonra anılmasının, duanın öncesinde mutlaka senânın (övgünün) yer alması gerektiğine delalet etmek için olduğu da söylenmiştir.
وَالْعِبَادُ الَّذِينَ أُضِيفُوا إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ لِأَنَّ الْآيَاتِ كُلَّهَا فِي بَيَانِ أَحْكَامِ الصَّوْمِ وَلَوَازِمِهِ وَجَزَائِهِ وَهُوَ مِنْ شِعَارِ الْمُسْلِمِينَ، وَكَذَلِكَ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ غَالِبًا فِي ذِكْرِ الْعِبَادِ مُضَافًا لِضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ [الْفرْقَان:
Celâlet zamirine muzâf kılınan kullar (ibâdî), müminlerdir. Zira ayetlerin tamamı orucun hükümlerini, gereklerini ve mükâfatını beyan hakkındadır ve bu da Müslümanların şiârlarındandır. Kur'an'ın celâlet zamirine muzâf olarak kulları anmadaki genel ıstılahı da böyledir. Yüce Allah'ın { أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ } [el-Furkân:...
١٧] بِمَعْنَى الْمُشْرِكِينَ فَاقْتَضَاهُ أَنَّهُ فِي مَقَامِ تَنْدِيمِهِمْ عَلَى اسْتِعْبَادِهِمْ لِلْأَصْنَامِ.
...17] kavlinin “Şu kullarımı siz mi saptırdınız?” [şeklinde] müşrikler manasında olması ise, putlara kulluk etmelerinden dolayı onları pişman etme makamında bulunmasından kaynaklanmıştır.
وَإِنَّمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنِّي قَرِيبٌ وَلَمْ يَقُلْ: فَقُلْ لَهُمْ إِنِّي قَرِيبٌ إِيجَازًا لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي، وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ مَفْرُوضٌ غَيْرُ وَاقِعٍ مِنْهُمْ بِالْفِعْلِ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ قُرْآنِيَّةٌ وَهِيَ إِيهَامٌ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَوَلَّى جَوَابَهُمْ عَنْ سُؤَالِهِمْ بِنَفْسِهِ إِذْ حَذَفَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى وَسَاطَةِ النَّبِيءِ ﷺ تَنْبِيهًا عَلَى شِدَّةِ قُرْبِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ فِي مَقَامِ الدُّعَاءِ.
Yüce Allah'ın { فَقُلْ لَهُمْ إِنِّي قَرِيبٌ } [Onlara de ki: Şüphesiz ben yakınım] demeyip sadece { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben yakınım” buyurması; hem { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } “Kullarım sana beni sorduklarında” sözünden bunun açıkça anlaşılması sebebiyle bir îcâz (kısa anlatım) olması, hem de bu sorunun onlardan fiilen vaki olmayıp varsayımsal olduğuna dikkat çekmek içindir. Bunda Kur'an'a has bir incelik (latife) de vardır: O da kulun dua makamında Rabbine son derece yakın olduğuna dikkat çekmek üzere, lafızda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasına delalet eden ifadenin hazfedilmesi suretiyle, Allah Teâlâ'nın onların sorularına bizzat kendisinin cevap vermesi izlenimini vermesidir.
واحتيج للتَّأْكِيد بإنّ، لِأَنَّ الْخَبَرَ غَرِيبٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ تَعَالَى قَرِيبًا مَعَ كَوْنِهِمْ لَا يَرَوْنَهُ.
{ إِنَّ } ile pekiştirmeye (te'kîd) ihtiyaç duyulmuştur; çünkü haber gariptir (alışılagelmişin dışındadır), o da [kulların] O'nu görmemelerine rağmen [Allah] Teâlâ'nın yakın olmasıdır.
وأُجِيبُ خبر ثَان لإنّ وَهُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْإِخْبَارِ الَّذِي قَبْلَهُ تَمْهِيدًا لَهُ لِتَسْهِيلِ قَبُولِهِ.
{ أُجِيبُ } “icabet ederim” ifadesi, { إِنَّ } harfinin ikinci haberidir ve kabulünü kolaylaştırmak amacıyla bir hazırlık mahiyetinde olan önceki haberden asıl kastedilen de budur.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ قَوْلِهِ «دَعَانِ» فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ لِأَنَّ حَذْفَهَا فِي الْوَقْفِ لُغَةُ جُمْهُورِ الْعَرَبِ عَدَا أَهْلِ الْحِجَازِ، وَلَا تُحْذَفُ عِنْدَهُمْ فِي الْوَصْلِ لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُهُ وَلِأَنَّ الرَّسْمَ يُبْنَى عَلَى حَالِ الْوَقْفِ، وَأَثْبَتَ الْيَاءَ ابْنُ كَثِيرٍ وَهِشَامٌ وَيَعْقُوبُ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ، وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ وَعَاصِمٌ بِحَذْفِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ وَهِيَ لُغَةُ هُذَيْلٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْكَلِمَةَ لَوْ وَقَعَتْ فَاصِلَةً لَكَانَ الْحَذْفُ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ [الْبَقَرَة: ٤٠] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Nâfi‘, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde «دَعَانِ» sözündeki mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir; zira vakıf (durma) halinde onun hazfedilmesi Hicaz halkı dışındaki cumhur-ı Arabın lügatidir. Onlara göre vasıl (geçiş) halinde hazfedilmez, çünkü asıl olan hazfedilmemesidir ve Mushaf hattı (resm) vakıf haline bina edilir. İbn Kesîr, Hişâm ve Ya'kûb vasıl ve vakıf halinde yâ'yı sabit kılmışlardır (okumuşlardır). İbn Zekvân ve Âsım ise vasıl ve vakıf halinde yâ'nın hazfiyle okumuşlardır ki bu Huzeyl kabilesinin lügatidir. Bu surede Yüce Allah'ın { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnız benden korkun” [el-Bakara 40] ayetinde geçtiği üzere, şayet kelime fâsıla (ayet sonu) olarak gelseydi hazfin ittifakla olacağı daha önce geçmişti.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الصَّائِمَ مَرْجُوُّ الْإِجَابَةِ، وَإِلَى أَنَّ شَهْرَ رَمَضَانَ مَرْجُوَّةٌ دَعَوَاتُهُ، وَإِلَى مَشْرُوعِيَّةِ الدُّعَاءِ عِنْدَ انْتِهَاءِ كُلِّ يَوْمٍ مِنْ رَمَضَانَ.
Bu ayette, oruçlunun [duasının] kabul edilmesinin umulduğuna, Ramazan ayında duaların kabule mazhar olduğuna ve Ramazan'ın her gününün sonunda dua etmenin meşruiyetine bir işaret vardır.
وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ إِجَابَةَ دُعَاءِ الدَّاعِي تَفَضُّلٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقْتَضِي الْتِزَامَ إِجَابَةِ الدَّعْوَةِ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ وَفِي كُلِّ زَمَانٍ، لِأَنَّ الْخَبَرَ لَا يَقْتَضِي الْعُمُومَ، وَلَا يُقَالُ: إِنَّهُ وَقَعَ فِي حَيِّزِ الشَّرْطِ فَيُفِيدُ التَّلَازُمَ، لِأَنَّ الشَّرْطَ هُنَا رَبْطُ الْجَوَابِ بالسؤال وَلَيْسَ ربط لِلدُّعَاءِ بِالْإِجَابَةِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: إِنْ دَعُونِي أَجَبْتُهُمْ.
Ayet, dua edenin duasına icabet edilmesinin Allah'tan kullarına bir lütuf olduğuna delalet etmiştir. Ne var ki bu, her bir kimseden ve her vakitteki duaya mutlaka icabet edilmesini gerektirmez; zira haber umum (genellik) ifade etmez. "Bu ifade şart konumunda vaki olmuştur, dolayısıyla ayrılmaz bir gereklilik (telâzüm) bildirir" de denemez; çünkü buradaki şart, cevabın soruya bağlanmasıdır, duanın icabete bağlanması değildir; zira "Bana dua ederlerse onlara icabet ederim" dememiştir.
وَقَوْلُهُ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي تَفْرِيعٌ عَلَى أُجِيبُ أَيْ إِذَا كُنْتُ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِي فَلْيُجِيبُوا أَوَامِرِي، وَاسْتَجَابَ وَأَجَابَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَأَصْلُ أَجَابَ وَاسْتَجَابَ أَنَّهُ الْإِقْبَالُ عَلَى الْمُنَادِي بِالْقُدُومِ، أَوْ قَوْلٌ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِعْدَادِ لِلْحُضُورِ نَحْوَ (لَبَّيْكَ) ، ثُمَّ أُطْلِقَ مَجَازًا مَشْهُورًا عَلَى تَحْقِيقِ مَا يَطْلُبُهُ الطَّالِبُ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ بِتَحْقِيقِهِ يَقْطَعُ مَسْأَلَتَهُ فَكَأَنَّهُ أَجَابَ نِدَاءَهُ.
{ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “Artık onlar da bana icabet etsinler” sözü, { أُجِيبُ } “icabet ederim” fiili üzerine bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır); yani mademki ben dua edenin duasına icabet ediyorum, onlar da benim emirlerime icabet etsinler. İstecebe (اسْتَجَابَ) ile ecabe (أَجَابَ) aynı anlamdadır. Ecabe ve istecebe fiillerinin asıl anlamı, seslenene doğru yönelip gelmek veya “Lebbeyk” gibi huzura gelmeye hazır olduğunu bildiren bir söz söylemektir; daha sonra meşhur bir mecaz olarak isteyenin talebini gerçekleştirmek hakkında kullanılmıştır. Çünkü o isteği gerçekleştirmekle talebini nihayete erdirdiği için sanki onun çağrısına icabet etmiş gibi olur.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالِاسْتِجَابَةِ امْتِثَالَ أَمْرِ اللَّهِ فَيَكُونَ وَلْيُؤْمِنُوا بِي عَطْفًا مُغَايِرًا وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْأَمْرِ الْأَوَّلِ الْفِعْلُ وَمِنَ الْأَمْرِ الثَّانِي الدَّوَامُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالِاسْتِجَابَةِ مَا يَشْمَلُ اسْتِجَابَةَ دَعْوَةِ الْإِيمَانِ، فَذِكْرُ وَلْيُؤْمِنُوا عَطْفٌ خَاصٌّ عَلَى عَامٍّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ.
İcabetten maksadın Allah'ın emrine boyun eğmek olması caizdir; bu takdirde { وَلْيُؤْمِنُوا بِي } “ve bana iman etsinler” ifadesi gayrılık bildiren bir atıf olur ve birinci emirden maksat fiilin yapılması, ikinci emirden maksat ise [imanda] sebat ve devamlılıktır. İcabetten, iman çağrısına icabet etmeyi de kapsayan bir anlamın kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda { وَلْيُؤْمِنُوا } ifadesinin zikredilmesi, ona verilen ehemmiyetten ötürü umûmun üzerine husûsun atfı (özeli genele atfetme) kabilinden olur.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مِثْلِهِ. وَالرُّشْدُ إِصَابَةُ الْحَقِّ وَفِعْلُهُ كَنَصَرَ وَفَرِحَ وَضَرَبَ، وَالْأَشْهَرُ الْأَوَّلُ.
{ لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulurlar” kavlinin benzeri hakkında söz daha önce geçmişti. Rüşd (الرُّشْد), hakka isabet etmektir; fiili ise nasara, feriha ve darabe bâblarından gelir; en meşhuru birincisidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 187]
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)
{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧) } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişkide bulunmak) size helal kılındı. Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz. Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlarla birleşin ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin. Fecirden ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar yiyin için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, korunsunlar diye ayetlerini insanlara böyle açıklar. (187)”
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ.
{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz. Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlarla birleşin ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin.”
انْتِقَالٌ فِي أَحْكَامِ الصِّيَامِ إِلَى بَيَانِ أَعْمَالٍ فِي بَعْضِ أَزْمِنَةِ رَمَضَانَ قَدْ يُظَنُّ أَنَّهَا تُنَافِي عِبَادَةَ الصِّيَامِ، وَلِأَجْلِ هَذَا الِانْتِقَالِ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الْجُمَلِ السَّابِقَةِ.
[Bu], oruç ibadetine aykırı olduğu zannedilebilecek olan birtakım amellerin Ramazan'ın bazı vakitlerinde [yapılabileceğini] beyan etmeye dair oruç hükümlerinde bir geçiştir. Bu geçişten dolayı cümle önceki cümlelerden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir).
وَذَكَرُوا لِسَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ كَلَامًا مُضْطَرِبًا غَيْرَ مُبِينٍ فَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ «كَانَ الْمُسْلِمُونَ إِذَا نَامَ أَحَدُهُمْ إِذَا صَلَّى الْعِشَاءَ وَسَهِرَ بَعْدَهَا لَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يُبَاشِرْ أَهْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَجَاءَ عُمَرُ يُرِيدُ امْرَأَتَهُ فَقَالَتْ: إِنِّي قَدْ نِمْتُ فَظَنَّ أَنَّهَا تَعْتَلُّ فَبَاشَرَهَا» ، وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ
Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzulü) hakkında tutarsız ve net olmayan rivayetler zikretmişlerdir. Ebû Dâvûd, Muâz b. Cebel'den şöyle rivayet etmiştir: “Müslümanlardan biri yatsı namazını kıldıktan sonra uyur ve ardından uyanık kalırsa, bundan sonra artık ne bir şey yer ne de hanımına yaklaşırdı. Derken Ömer hanımının yanına gelip onunla birlikte olmak istedi; hanımı: 'Ben uyumuştum' deyince, onun bahane ileri sürdüğünü zannederek onunla birlikte oldu.” Buhârî de Berâ...
بْنِ عَازِبٍ أَنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ جَاءَ إِلَى مَنْزِلِهِ بَعْدَ الْغُرُوبِ يُرِيدُ طَعَامَهُ فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ: حَتَّى نُسَخِّنَ لَكَ شَيْئًا فَنَامَ فَجَاءَتِ امْرَأَتُهُ فَوَجَدْتُهُ نَائِمًا فَقَالَت: خيبة لم فَبَقِيَ كَذَلِكَ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ أُغْمِيَ عَلَيْهِ مِنَ الْجُوعِ، وَفِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ حَدِيثِ الْبَراء بن عاوب قَالَ: لَمَّا نَزَلَ صَوْمُ رَمَضَانَ كَانُوا لَا يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ رَمَضَانَ كُلَّهُ وَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ، وَوَقَعَ لِكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ مِثْلَ مَا وَقَعَ لِعُمَرَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِسَبَبِ تِلْكَ الْأَحْدَاثِ، فَقِيلَ: كَانَ تَرْكُ الْأَكْلِ وَمُبَاشَرَةِ النِّسَاءِ مِنْ بَعْدِ النَّوْمِ أَوْ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ حُكْمًا مَشْرُوعًا بِالسُّنَّةِ ثُمَّ نُسِخَ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَأَنْكَرَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ أَنْ يَكُونَ هَذَا نَسْخًا لِشَيْءٍ تَقَرَّرَ فِي شَرْعِنَا وَقَالَ: هُوَ نَسْخٌ لِمَا كَانَ فِي شَرِيعَةِ النَّصَارَى.
...b. Âzib'den şunu rivayet etmiştir: Kays b. Sırma gün batımından sonra yiyecek bir şeyler bulmak için evine geldi. Hanımı ona: "Dur sana bir şeyler ısıtayım" dedi. Fakat o uyuyakaldı. Hanımı gelip onu uyurken görünce: "Yazık sana!" dedi. Kays bu şekilde [aç] sabahladı ve günün ortası olunca açlıktan bayıldı. Sahîh-i Buhârî’nin Tefsir Kitabı'nda Berâ b. Âzib hadisinden şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ramazan orucu indiğinde, Ramazan boyunca kadınlara yaklaşmazlardı. Ancak bazı kimseler nefislerine hıyanet ediyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi...” ayetini indirdi.” Ömer'in başına gelenin bir benzeri Kâ'b b. Mâlik'in de başına gelmişti. İşte bu ayet söz konusu olaylar sebebiyle indi. Şöyle denilmiştir: Uykudan sonra veya yatsı namazından sonra yemeyi ve kadınlara yaklaşmayı terk etmek sünnetle meşru kılınmış bir hükümdü, sonra neshedildi. Bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür. Ebû Müslim el-İsfahânî ise bunun bizim şeriatımızda yerleşmiş bir hükmün nesh edilmesi olduğunu kabul etmemiş ve: "Bu, Hristiyanların şeriatında olan hükmün neshidir" demiştir.
وَمَا شُرِعَ الصَّوْمُ إِلَّا إِمْسَاكًا فِي النَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ فَلَا أَحْسِبُ أَنَّ الْآيَةَ إِنْشَاءٌ لِلْإِبَاحَةِ وَلَكِنَّهَا إِخْبَارٌ عَنِ الْإِبَاحَةِ الْمُتَقَرِّرَةِ فِي أَصْلِ تَوْقِيتِ الصِّيَامِ بِالنَّهَارِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا إِبْطَالُ شَيْءٍ تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ أَنَّ الْأَكْلَ بَيْنَ اللَّيْلِ لَا يَتَجَاوَزُ وَقْتَيْنِ وَقْتَ الْإِفْطَارِ وَوَقْتَ السُّحُورِ وَجَعَلُوا وَقْتَ الْإِفْطَارِ هُوَ مَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْعَشَاءِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَنَامُونَ إِثْرَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَقِيَامِهَا فَإِذَا صَلُّوا الْعِشَاءَ لَمْ يَأْكُلُوا إِلَّا أَكْلَةَ السَّحُورِ وَأَنَّهُمْ كَانُوا فِي أَمْرِ الْجِمَاعِ كَشَأْنِهِمْ فِي أَمْرِ الطَّعَامِ وَأَنَّهُمْ لَمَّا اعْتَادُوا جَعْلَ النَّوْمِ مَبْدَأَ وَقْتِ الْإِمْسَاكِ اللَّيْلِيِّ
Oysa oruç, geceleyin değil sadece gündüzleyin imsak (kendini tutma) olarak teşri kılınmıştır. Bu sebeple ayetin ibahanın (helalliğin) yeniden ihdası olduğunu zannetmiyorum; aksine o, orucun gündüzle vakitlendirilmesi aslındaki yerleşik ibahadan bir haber vermedir. Bundan maksat ise Müslümanlardan bazılarının zannettiği şu vehmi iptal etmektir: Onlar geceleyin yemenin iftar vakti ve sahur vakti olmak üzere iki vakti aşamayacağını zannediyorlardı ve iftar vaktini de akşam ile yatsı arası kılmışlardı. Çünkü yatsı namazının ve gece kılınan namazın hemen ardından uyuyorlardı; yatsıyı kıldıklarında artık sahur yemeğinden başka bir şey yemiyorlardı. Cinsel ilişki meselesinde de tıpkı yiyecek konusundaki gibi davranıyorlardı ve uykuyu gece imsak vaktinin başlangıcı kılmaya alıştıkları için...
ظَنُّوا أَنَّ النَّوْمَ إِنْ حَصَلَ فِي غَيْرِ إِبَّانِهِ الْمُعْتَادِ يَكُونُ أَيْضًا مَانِعًا مِنَ الْأَكْلِ وَالْجِمَاعِ إِلَى وَقْتِ السُّحُورِ وَإِنَّ وَقْتَ السُّحُورِ لَا يُبَاحُ فِيهِ إِلَّا الْأَكْلُ دُونَ الْجِمَاعِ إِذْ كَانُوا يَتَأَثَّمُونَ مِنَ الْإِصْبَاحِ فِي رَمَضَانَ عَلَى جَنَابَةٍ، وَقَدْ جَاءَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ كَانَ يَرَى ذَلِكَ يَعْنِي بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لَعَلَّ هَذَا قَدْ سَرَى إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا يَقْتَضِيهِ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ، وَلَعَلَّهُمُ الْتَزَمُوا ذَلِكَ وَلَمْ يَسْأَلُوا عَنْهُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ لَمْ يَتَجَاوَزْ بَعْضَ شَهْرِ رَمَضَانَ مِنَ السَّنَةِ الَّتِي شرع لَهُم فِيهَا صِيَامُ رَمَضَانَ فَحَدَثَتْ هَذِهِ الْحَوَادِثُ الْمُخْتَلِفَةُ الْمُتَقَارِبَةُ، وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَةِ» عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ مَنْ رَقَدَ قَبْلَ أَنْ يَطْعَمَ لَمْ يَطْعَمْ مِنَ اللَّيْلِ شَيْئًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ:
...şayet uyku mutat vaktinin dışında gerçekleşirse, bunun da sahur vaktine kadar yemeye ve cinsel ilişkiye engel olacağını, sahur vaktinde ise cinsel ilişki değil yalnızca yemenin helal olduğunu zannediyorlardı; zira Ramazan'da sabah vaktine cünüp olarak girmeyi günah sayıyorlardı. Nitekim Sahîh-i Müslim’de Ebû Hureyre'nin -yani Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra- bu görüşte olduğu rivayet edilmiştir. Belki de bu [anlayış], Muhammed b. Cerîr'in es-Süddî yoluyla rivayet ettiğinin iktiza ettiği üzere Ehl-i Kitap'tan onlara sirayet etmişti; belki de bunu kendilerine vazife bilmiş ve bu hususu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sormamışlardı. Belki de bu durum, kendilerine Ramazan orucunun farz kılındığı yılın Ramazan ayının bir kısmını aşmamış ve bu birbirine yakın farklı hadiseler vuku bulmuştur. İbnü'l-Arabî el-Ârıza’da İbnü'l-Kâsım'dan, o da Mâlik'ten şöyle aktarmıştır: "İslam'ın ilk dönemlerinde yemek yemeden önce uyuyan kimse, geceleyin artık hiçbir şey yemezdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ...
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ فَأَكَلُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِهَذَا الْحُكْمِ
...{ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlarla birleşin” [ayetini] indirdi ve bundan sonra yediler." Yüce Allah'ın { عَلِمَ اللَّهُ } “Allah bildi” buyruğu, Kur'an'ın bu hükümle...
لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ إِذْ عَلِمَ اللَّهُ مَا ضَيَّقَ بِهِ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَوْحَى بِهِ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ. وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يُفْشُوا ذَلِكَ وَلَا أَخْبَرُوا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ وَلِذَلِكَ لَا نَجِدُ فِي رِوَايَاتِ الْبُخَارِيِّ وَالنَّسَائِيِّ أَنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ إِلَّا فِي حَدِيثِ قَيْسِ بْنِ صِرْمَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَلَعَلَّهُ مِنْ زِيَادَاتِ الرَّاوِي. فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَدْ شُرِّعَ ثُمَّ نُسِخَ فَلَا أَحْسِبُهُ، إِذْ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ الدِّينِ الَّذِي شَرَّعَ الصَّوْمَ أَوَّلَ مَرَّةٍ يَوْمًا فِي السَّنَةِ ثُمَّ دَرَّجَهُ فَشَرَّعَ الصَّوْمَ شَهْرًا عَلَى التَّخْيِيرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْإِطْعَامِ تَخْفِيفًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَفْرِضَهُ بَعْدَ ذَلِكَ لَيْلًا وَنَهَارًا فَلَا يُبِيحُ الْفِطْرَ إِلَّا سَاعَاتٍ قَلِيلَةٍ مِنَ اللَّيْلِ.
...daha fazla açıklık getirmek üzere indiğine delildir; zira Allah, bazı Müslümanların kendilerini nasıl zora soktuklarını bilmiş ve bunu Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem vahyetmiştir. Bu durum, Müslümanların bunu açığa vurmadıklarına ve Resûlullah'a haber vermediklerine işaret eder. Bu sebeple Buhârî ve Nesâî rivayetlerinde, insanların bunu Resûlullah'a anlattıklarına dair bir bilgiye rastlamayız; yalnızca Ebû Dâvûd'daki Kays b. Sırma hadisi müstesnadır ki onun da râvinin ziyadelerinden olması muhtemeldir. Bunun önce teşri kılınıp sonra neshedilmiş olmasına gelince, bunu olası görmüyorum; zira orucu ilk defa senede bir gün olarak teşri kılan, sonra bunu kademelendirip Müslümanlara kolaylık olsun diye oruç ile fidye verme arasında serbestlik tanıyarak bir ay orucu teşri kılan bir dinin, daha sonra orucu gece ve gündüz farz kılıp geceleyin sadece birkaç saat iftara izin vermesi onun şanından değildir.
وَلَيْلَةُ الصِّيَامِ اللَّيْلَةُ الَّتِي يَعْقُبُهَا صِيَامُ الْيَوْمِ الْمُوَالِي لَهَا جَرْيًا عَلَى اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ فِي إِضَافَةِ اللَّيْلَةِ لِلْيَوْمِ الْمُوَالِي لَهَا إِلَّا لَيْلَةَ عَرَفَةَ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهَا اللَّيْلَةُ الَّتِي بَعْدَ يَوْمِ عَرَفَةَ.
"Leyletü's-sıyâm" (oruç gecesi), Arapların geceyi kendisini takip eden güne izafe etme kullanımına uygun olarak, peşinden gelen günün oruç tutulduğu gecedir. Yalnızca Arafat gecesi (leyletü Arefe) müstesnadır; zira onunla Arefe gününün ardından gelen gece kastedilir.
وَالرَّفَثُ فِي «الأساس» و «اللِّسَان» أَنَّ حَقِيقَتَهُ الْكَلَامُ مَعَ النِّسَاء فِي شؤون الِالْتِذَاذِ بِهِنَّ ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْجِمَاعِ كِنَايَةً، وَقِيلَ هُوَ حَقِيقَةٌ فِيهِمَا وَهُوَ الظَّاهِر، وتعديته بإلى لِيَتَعَيَّنَ الْمَعْنَى الْمَقْصُودُ وَهُوَ الْإِفْضَاءُ.
Refes (الرَّفَثُ) kelimesinin el-Esâs ve el-Lisân’daki açıklamasına göre hakiki manası, kadınlarla cinsel zevk konularında konuşmaktır; daha sonra kinaye yoluyla cinsel ilişki için kullanılmıştır. Her ikisinde de hakiki mana olduğu da söylenmiştir ki zahir olan da budur. [Fiilin] { إِلَى } edatıyla geçişli kılınması ise kastedilen manayı, yani [kadına] kavuşup birleşmeyi belirginleştirmek içindir.
وَقَوْلُ: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ كَالْعِلَّةِ لِمَا قَبْلَهَا أَيْ أُحِلَّ لِعُسْرِ الِاحْتِرَازِ عَنْ ذَلِكَ، ذَلِكَ أَنَّ الصَّوْمَ لَوْ فُرِضَ عَلَى النَّاسِ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ وَقْتُ الِاضْطِجَاعِ لَكَانَ الْإِمْسَاكُ عَنْ قُرْبَانِ النِّسَاءِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَنَتًا وَمَشَقَّةً شَدِيدَةً لَيْسَتْ مَوْجُودَةً فِي الْإِمْسَاكِ عَنْ قُرْبَانِهِنَّ فِي النَّهَارِ لِإِمْكَانِ الِاسْتِعَانَةِ عَلَيْهِ فِي النَّهَارِ بِالْبُعْدِ عَنِ الْمَرْأَةِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ اسْتِعَارَةٌ بِجَامِعِ شِدَّةِ الِاتِّصَالِ حِينَئِذٍ وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ أَحْيَاهَا الْقُرْآنُ، لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتِ اعتبرتها فِي قَوْله: لَابَسَ الشَّيْءُ الشَّيْءَ، إِذَا اتَّصَلَ بِهِ لَكِنَّهُمْ صَيَّرُوهَا فِي خُصُوصِ
{ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ } “Onlar sizin için birer elbisedir” sözü, öncesinin gerekçesi gibi olan müstakil (müste'nefe) bir cümledir; yani bundan kaçınmanın zorluğu sebebiyle helal kılınmıştır. Çünkü oruç, yatıp uyuma vakti olan geceleyin insanlara farz kılınsaydı, o vakitte kadınlara yaklaşmaktan kaçınmak, gündüzleri onlara yaklaşmaktan kaçınmada bulunmayan büyük bir zahmet ve şiddetli bir meşakkat olurdu; zira gündüzleri kadından uzak durarak bundan kaçınmak mümkündür. Yüce Allah'ın { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ } sözü, o andaki son derece yakın temas ortak paydasıyla (câmiiyle) bir istiaredir. Bu, Kur'an'ın ihya ettiği bir istiaredir; çünkü Araplar bunu "şey şeye temas ettiğinde" söyledikleri "lâbese'ş-şey'u'ş-şey'e" (لَابَسَ الشَّيْءُ الشَّيْءَ) sözünde dikkate almışlar, fakat onlar bunu bilhassa...
زِنَةِ الْمُفَاعَلَةِ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فَجَاءَ الْقُرْآنُ فَأَحْيَاهَا وَصَيَّرَهَا اسْتِعَارَةً أَصْلِيَّةً جَدِيدَةً بَعْدَ أَنْ كَانَتْ تَبَعِيَّةً مَنْسِيَّةً وَقَرِيبٌ مِنْهَا قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
...mufâale (مُفَاعَلَة) vezninde örfî bir hakikat haline getirmişlerdi. Kur'an gelip bunu ihya etmiş ve unutulmuş tebaî bir istiare iken onu yeni bir aslî istiare kılmıştır. İmruülkays'ın şu sözü de buna yakındır:
فَسُلِّي ثِيَابِي مِنْ ثِيَابِكِ تَنْسِلِ
"Benim elbiselerimi elbiselerinden sıyırıp çıkar ki ayrılsınlar."
وتَخْتانُونَ قَالَ الرَّاغِبُ: «الِاخْتِيَانُ مُرَاوَدَةُ الْخِيَانَةِ» بِمَعْنَى أَنَّهُ افْتِعَالٌ مِنَ الْخَوْنِ وَأَصْلُهُ تَخْتَوِنُونَ فَصَارَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، وَخِيَانَةُ الْأَنْفُسِ تَمْثِيلٌ لِتَكْلِيفِهَا مَا لَمْ تُكَلَّفْ بِهِ كأنّ ذَلِك تَعْزِير بِهَا إِذْ يُوهِمُهَا أَنَّ الْمَشَقَّةَ مَشْرُوعَةٌ عَلَيْهَا وَهِيَ لَيْسَتْ بِمَشْرُوعَةٍ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِمُغَالَطَتِهَا فِي التَّرَخُّصِ بِفِعْلِ مَا تَرَوْنَهُ مُحَرَّمًا عَلَيْكُمْ فَتُقْدِمُونَ تَارَةً
{ تَخْتانُونَ } kelimesi hakkında Râgıb şöyle der: "İhtiyân (الِاخْتِيَانُ), hıyanete yeltenmektir." Yani 'havn' kökünden iftiâl babındadır. Aslı tahtevinûne (تَخْتَوِنُونَ) olup vâv harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Nefislere hıyanet etmek; mükellef tutulmadığı şeylerle onu mükellef kılmanın bir temsilidir; zira meşakkat meşru olmadığı halde meşruymuş vehmine kapılarak sanki nefse ceza vermektedir. Aynı zamanda kendinize haram gördüğünüz şeyi yapmada ruhsat arayarak nefsi yanıltmanın bir temsilidir; nitekim bazen kalkışır...
وَتُحْجِمُونَ أُخْرَى كَمَنْ يُحَاوِلُ خِيَانَةً فَيَكُونُ كَالتَّمْثِيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُخادِعُونَ [الْبَقَرَة: ٩] .
...bazen de hıyanete yeltenen kimse gibi geri durursunuz. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın { يُخادِعُونَ } “Aldatmaya çalışırlar” [el-Bakara 9] ayetindeki temsil gibi olur.
وَالْمَعْنَى هُنَا أَنَّكُمْ تُلْجِئُونَهَا لِلْخِيَانَةِ أَوْ تَنْسُبُونَهَا لَهَا، وَقِيلَ: الِاخْتِيَانُ أَشَدُّ مِنَ الْخِيَانَةِ كَالِاكْتِسَابِ وَالْكَسْبِ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» قُلْتُ: وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ
Buradaki mana; nefsi hıyanete mecbur bıraktığınız veya onu hıyanetle nitelediğinizdir. el-Keşşâf’ta belirtildiği üzere iktisâb ile kesb arasındaki fark gibi ihtiyânın da hıyânetten daha şiddetli olduğu söylenmiştir. Derim ki: Bu, Yüce Allah'ın { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ }...
[النِّسَاء: ١٠٧] .
...[en-Nisâ 107] kavlinde olduğu gibi “Nefislerine hıyanet edenleri savunma” bir kullanımdır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ الْأَمْرُ لِلْإِبَاحَةِ، وَلَيْسَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَالْآنَ إِشَارَةً إِلَى تَشْرِيعِ الْمُبَاشَرَةِ حِينَئِذٍ بَلْ مَعْنَاهُ فَالْآنَ اتَّضَحَ الْحُكْمُ فَبَاشِرُوهُنَّ وَلَا تَخْتَانُوا أَنْفُسَكُمْ.
Yüce Allah'ın { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlarla birleşin” buyruğundaki emir ibaha (mubahlık) içindir. { فَالْآنَ } “artık şimdi” sözünün anlamı o anda mübaşeretin (birlikteliğin) yeni teşri kılındığına işaret olmayıp bilakis anlamı şudur: Artık şimdi hüküm açıklığa kavuştu, öyleyse onlarla birleşin ve kendinize hıyanet etmeyin.
وَالِابْتِغَاءُ الطَّلَبُ، وَمَا كَتَبَهُ اللَّهُ: مَا أَبَاحَهُ مِنْ مُبَاشَرَةِ النِّسَاءِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الصِّيَامِ أَوِ اطْلُبُوا مَا قَدَّرَ اللَّهُ لَكُمْ مِنَ الْوَلَدِ تَحْرِيضًا لِلنَّاسِ عَلَى مُبَاشَرَةِ النِّسَاءِ عَسَى أَنْ يَتَكَوَّنَ النَّسْلُ مِنْ ذَلِكَ وَذَلِكَ لِتَكْثِيرِ الْأُمَّةِ وَبَقَاءِ النَّوْعِ فِي الْأَرْضِ.
İbtigâ (الِابْتِغَاءُ), talep etmek (istemek)tir. Allah'ın yazdığı şey ise; ya oruç vakti dışındaki kadınlarla birliktelikten mubah kıldığı şeydir ya da ümmetin çoğalması ve yeryüzünde neslin devam etmesi için bundan bir zürriyet meydana gelir ümidiyle insanları kadınlarla birlikteliğe teşvik sadedinde "Allah'ın sizin için takdir ettiği çocuğu talep edin" demektir.
وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ.
{ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Fecirden ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar yiyin için; sonra da orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın.”
عَطَفَ عَلَى بَاشِرُوهُنَّ، وَالْخَيْطُ سِلْكُ الْكَتَّانِ أَوِ الصُّوفِ أَوْ غَيْرِهِمَا يُلْفَقُ بِهِ بَيْنَ الثِّيَابِ بِشَدِّهِ بِإِبْرَةٍ أَوْ مَخِيطٍ، يُقَالُ خَاطَ الثَّوْبَ وَخَيَّطَهُ. وَفِي خَبَرِ قُبُورِ بَنِي أُمَيَّةَ أَنَّهُمْ وَجَدُوا مُعَاوِيَةَ ﵁ فِي قَبْرِهِ كَالْخَيْطِ، وَالْخَيْطُ هُنَا يُرَادُ بِهِ الشُّعَاعُ الْمُمْتَدُّ فِي الظَّلَامِ وَالسَّوَادُ الْمُمْتَدُّ بِجَانِبِهِ قَالَ أَبُو دُؤَادٍ مِنْ شُعَرَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ:
{ بَاشِرُوهُنَّ } “onlarla birleşin” [lafzı] üzerine atfedilmiştir. Hayt (الْخَيْطُ - iplik); iğne veya dikme aletiyle elbiseleri birbirine tutturup birleştirmeye yarayan keten, yün veya benzeri iptir. Elbiseyi dikti anlamında "hâta's-sevbe" (خَاطَ الثَّوْبَ) ve "hayyatahu" (خَيَّطَهُ) denir. Emevîlerin kabirleriyle ilgili haberde, Muâviye'yi radıyallâhu anh kabrinde ip gibi [incelmiş] buldukları rivayet edilmiştir. Buradaki hayt (iplik) ile karanlıkta uzanan ışık huzmesi ve onun yanında uzanan karanlık kastedilmektedir. Câhiliye şairlerinden Ebû Düâd şöyle demiştir:
فَلَمَّا أَضَاءَتْ لَنَا سَدْفَةٌ ... وَلَاحَ مِنَ الصُّبْحِ خَيْطٌ أَنَارَا
"Bize bir karanlık aydınlanıp da... Sabahın aydınlatan bir ipliği belirdiğinde..."
وَقَوْلُهُ: مِنَ الْفَجْرِ مِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ أَيِ الشُّعَاعُ النَّاشِئُ عَنِ الْفَجْرِ، وَقِيلَ بَيَانِيَّةٌ وَقِيلَ تَبْعِيضِيَّةٌ وَكَذَلِكَ قَوْلُ أَبِي دُؤَادٍ «مِنَ الصُّبْحِ» لِأَنَّ الْخَيْطَ شَائِعٌ فِي السِّلْكِ الَّذِي يُخَاطُ بِهِ فَهُوَ قَرِينَةُ إِحْدَى الْمَعْنَيَيْنِ لِلْمُشْتَرِكِ، وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» تَشْبِيهًا بَلِيغًا، فَلَعَلَّهُ لَمْ يَثْبُتْ عِنْدَهُ اشْتِهَارُ إِطْلَاقِهِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ بَعْضِ الْكَلَامِ، كَالْآيَةِ وَبَيْتِ أَبِي دُؤَادٍ، وَعِنْدِي أَنَّ الْقُرْآنَ مَا أَطْلَقَهُ إِلَّا لِكَوْنِهِ كَالنَّصِّ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ فِي اللُّغَةِ الْفُصْحَى دُونَ إِرَادَةِ التَّشْبِيهِ لِأَنَّهُ لَيْسَ بِتَشْبِيهٍ وَاضِحٍ.
Allah Teâlâ'nın { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden” sözündeki { مِنْ } harfi, ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani fecirden doğup yayılan ışık demektir. Beyâniyye (açıklama bildiren) veya teb'îziyye (kısmiyet bildiren) olduğu da söylenmiştir. Ebû Duâd'ın « مِنَ الصُّبْحِ » «sabahın» sözü de böyledir; zira hayt (iplik) kelimesi, kendisiyle dikiş dikilen ip manasında yaygın olup bu [ifade], müşterek (çok anlamlı) lafzın iki manasından birini belirleyen bir karinedir. [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta bunu beliğ bir teşbih saymıştır; muhtemelen bu lafzın [fecir için] kullanımının şöhreti, ayet ve Ebû Duâd'ın beyti gibi bazı sözler haricinde onun nezdinde sabit olmamıştır. Bana göre ise Kur'an bunu, açık bir teşbih olmadığı için bir benzetme kastıyla değil; sadece fasih dilde kastedilen manaya adeta sarih bir nass mesabesinde olduğu için kullanmıştır.
وَقَدْ جِيءَ فِي الْغَايَةِ بِحَتَّى وَبِالتَّبَيُّنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِمْسَاكَ يَكُونُ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْفَجْرِ لِلنَّاظِرِ وَهُوَ الْفَجْرُ الصَّادِقُ، ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يَتَبَيَّنَ تَحْدِيدٌ لِنِهَايَةِ وَقْتِ الْإِفْطَارِ بِصَرِيحِ الْمَنْطُوقِ وَقَدْ عُلِمَ مِنْهُ لَا مَحَالَةَ أَنَّهُ ابْتِدَاءُ زَمَنِ الصَّوْمِ، إِذْ لَيْسَ فِي زَمَانِ رَمَضَانَ إِلَّا صَوْمٌ وَفِطْرٌ وَانْتِهَاءُ أَحَدِهِمَا مَبْدَأُ الْآخَرِ فَكَانَ قَوْلُهُ: أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ بَيَانًا لِنِهَايَةِ وَقْتِ الصِّيَامِ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا وَلَمْ يَقُلْ ثُمَّ صُومُوا لِأَنَّهُمْ صَائِمُونَ مِنْ قَبْلُ.
Gâyede (sınır bildirmede) { حَتَّى } “-e kadar” ve { يَتَبَيَّنَ } “açıklığa kavuşuncaya” lafızlarının getirilmesi; imsakın, bakan kimse için fecrin belirginleştiği anda olacağına delalet etmek içindir ki bu da fecr-i sâdıktır. Sonra Yüce Allah'ın { حَتَّى يَتَبَيَّنَ } sözü, iftar (yeme-içme) vaktinin sonunu sarih mantukla belirlemektir ve bundan oruç vaktinin başlangıcı olduğu da kaçınılmaz olarak anlaşılmıştır. Zira Ramazan zamanında ya oruç ya da iftar vardır ve birinin bitişi diğerinin başlangıcıdır. Bu bakımdan { أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Orucu geceye kadar tamamlayın” kavli oruç vaktinin sonunu beyan olmuştur. Bundan dolayı Yüce Allah "sonra oruç tutun" dememiş, { ثُمَّ أَتِمُّوا } “sonra tamamlayın” buyurmuştur; çünkü onlar zaten daha önceden oruçludurlar.
وإِلَى اللَّيْلِ غَايَةٌ اخْتِيرَ لَهَا (إِلَى) لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَعْجِيلِ الْفِطْرِ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ لِأَن إِلَى لَا تَمْتَدُّ مَعَهَا الْغَايَةُ بِخِلَافِ حَتَّى، فَالْمُرَادُ هُنَا مُقَارَنَةُ إِتْمَامِ الصِّيَامِ بِاللَّيْلِ.
{ إِلَى اللَّيْلِ } “geceye kadar” ifadesi bir gayedir (sınırdır); güneş batar batmaz iftarı acele yapmaya delalet etmesi için bunun için { إِلَى } edatı seçilmiştir. Zira { حَتَّى } edatının aksine { إِلَى } edatı ile gaye uzayıp gitmez; dolayısıyla burada maksat, orucun tamamlanmasının geceye bitişik olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ ثُمَّ فِي عَطْفِ الْجُمَلِ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ وَهُوَ اهْتِمَامٌ بِتَعْيِينِ وَقْتِ الْإِفْطَارِ، لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْبِشَارَةِ لَهُمْ، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَبُو جَعْفَرٍ الْخَبَّازُ السَّمَرْقَنْدِيُّ مِنْ قُدَمَاءِ الْحَنَفِيَّةِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِثُمَّ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ تَأْخِيرِ النِّيَّةِ عَنِ الْفَجْرِ احْتِجَاجًا لِمَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ مِنْ جَوَازِ تَأْخِيرِ النِّيَّة إِلَى الصحوة الْكُبْرَى. بِنَاءً عَلَى أَنَّ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي وَأَنَّ إِتْمَامَ الصِّيَامِ يَسْتَلْزِمُ ابْتِدَاءَهُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ ثُمَّ بَعْدَ تَبْيِينِ الْخَيْطَيْنِ مِنَ الْفَجْرِ صُومُوا أَوْ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ فَيَنْتِجُ مَعْنَى صُومُوا بَعْدَ تَرَاخٍ عَنْ وَقْتِ الْفَجْرِ وَهُوَ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ التَّكَلُّفِ وَالْمَصِيرِ إِلَى دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ الْخَفِيفَةِ غَفْلَةٌ عَنْ مَعْنَى التَّرَاخِي فِي عَطْفِ (ثُمَّ) لِلْجُمَلِ.
Bil ki cümlelerin atfında { ثُمَّ } (sonra) lafzı rütbî terâhî (mertebece sonralık/önem) içindir; bu da iftar vaktini belirlemeye verilen bir önemdir, zira bu onlar için bir müjde gibidir. Eski Hanefîlerden Ebû Ca'fer el-Habbâzî es-Semerkandî'nin, Ebû Hanîfe'nin niyetin kaba kuşluğa (dahve-i kübrâ) kadar ertelenmesinin caiz olduğu mezhebine delil getirmek üzere bu ayetteki { ثُمَّ } ile niyetin fecirden sonraya bırakılmasının sahihliğine istidlal etmesine itibar edilmez. Zira bu istidlal; { ثُمَّ } edatının terâhî (gecikme) bildirmesi ve orucun tamamlanmasının onun başlamasını gerektirmesi esasına dayanmaktadır; sanki "sonra fecirden iki iplik ayırt edildikten sonra oruç tutun veya orucu geceye kadar tamamlayın" demiş gibi olup, bundan fecir vaktinden bir gecikme sonrası oruç tutun manası çıkmaktadır. Bu çıkarım, içerdiği tekellüf (zorlama) ve zayıf bir işaret delaletine dayanmasının yanı sıra, cümlelerin atfında { ثُمَّ } edatının ifade ettiği terâhî manasından da bir gaflettir.
هَذَا، وَقَدْ رُوِيَتْ قِصَّةٌ فِي فَهْمِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَفِي نُزُولِهَا مُفَرَّقَةً،
Bununla birlikte, sahabeden bazılarının bu ayeti anlaması ve ayetin parça parça inmesi hakkında bir kıssa rivayet edilmiştir:
فَرَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ عَمِدْتُ إِلَى عِقَالٍ أَسْوَدَ وَإِلَى عِقَالٍ أَبْيَضَ فَجَعَلْتُهُمَا تَحْتَ وِسَادَتِي فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ فِي اللَّيْلِ فَلَا يَسْتَبِينُ لِي الْأَبْيَضُ مِنَ الْأَسْوَدِ فَغَدَوْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ فَذَكَرْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّ وِسَادَكَ لَعَرِيضٌ،
Buhârî ve Müslim, Adiy b. Hâtim'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “{ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } ‘Ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar’ [ayeti] indiğinde, biri siyah diğeri beyaz iki bağ (ikâl) alıp yastığımın altına koydum. Geceleyin bunlara bakmaya başladım ama beyazı siyahtan ayırt edemedim. Sabahleyin Resûlullah'ın yanına varıp durumu ona anlattım. Bunun üzerine Resûlullah: ‘Yastığın pek genişmiş!’ buyurdu...
وَفِي رِوَايَةٍ: إِنَّكَ لِعَرِيضُ الْقَفَا، إِنَّمَا ذَلِكَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ» .
...Bir rivayette de: ‘Ensen pek kalınmış! O ancak gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığıdır’ [buyurdu].”
وَرَوَيَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ نَزَلَتْ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ وَلَمْ يَنْزِلْ مِنَ الْفَجْرِ فَكَانَ رِجَالٌ إِذَا أَرَادُوا الصَّوْمَ رَبَطَ أَحَدُهُمْ فِي رِجْلِهِ الْخَيْطَ الْأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الْأَسْوَدَ وَلَمْ يَزَلْ يَأْكُلُ حَتَّى تَتَبَيَّنَ لَهُ رُؤْيَتُهُمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدُ مِنَ الْفَجْرِ، فَيَظْهَرُ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ مِثْلَ مَا عَمِلَهُ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ قَدْ كَانَ عَمِلَهُ غَيْرُهُ مِنْ قَبْلِهِ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، فَإِنَّ عَدِيًّا أَسْلَمَ سَنَةَ تِسْعٍ أَوْ سَنَةَ عَشْرٍ، وَصِيَامُ رَمَضَانَ فُرِضَ
Yine her ikisi Sehl b. Sa'd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “{ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } ‘Yiyin için, ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar’ [kısmı] indi; { مِنَ الْفَجْرِ } ‘fecirden’ kısmı ise henüz inmemişti. Oruç tutmak isteyen bazı adamlar ayaklarına beyaz bir iplik ile siyah bir iplik bağlarlar ve ikisini birbirinden ayırt edinceye kadar yemeye devam ederlerdi. Bunun üzerine Allah daha sonra { مِنَ الْفَجْرِ } ‘fecirden’ [lafzını] indirdi.” Sehl b. Sa'd hadisinden anlaşıldığına göre, Adiy b. Hâtim'in yaptığının benzerini ondan uzun bir süre önce başkası da yapmıştı. Zira Adiy hicri dokuzuncu veya onuncu yılda Müslüman olmuştu; Ramazan orucu ise...
سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَلَا يَعْقِلُ أَنْ يَبْقَى الْمُسْلِمُونَ سَبْعَ أَوْ ثَمَانِيَ سِنِينَ فِي مِثْلِ هَذَا الْخَطَأِ، فَمَحَلُّ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ عَلَى أَنْ يَكُونَ مَا فِيهِ وَقَعَ فِي أَوَّلِ مُدَّةِ شَرْعِ الصِّيَامِ، وَمَحْمَلُ حَدِيثِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ أَنَّ عَدِيًّا وَقَعَ فِي مِثْلِ الْخَطَأِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ مَنْ تَقَدَّمُوهُ، فَإِنَّ الَّذِي عِنْدَ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَدِيٍّ أَنَّهُ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ:
...ikinci yılda farz kılınmıştı. Müslümanların bu tür bir hatada yedi veya sekiz yıl kalmaları akla uygun değildir. Dolayısıyla Sehl b. Sa'd hadisindeki durumun orucun meşru kılındığı dönemin ilk başında gerçekleştiği şeklinde anlaşılması gerekir; Adiy b. Hâtim hadisi ise Adiy'in kendisinden öncekilerin düştüğü hatanın bir benzerine düştüğü şeklinde yorumlanır. Nitekim Müslim'in rivayetinde Abdullah b. İdrîs kanalıyla Husayn'dan, o Şa'bî'den, o da Adiy'den naklettiğine göre Adiy şöyle demiştir: Şu ayet indiğinde:...
حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ إِلَخْ فَهُوَ قَدْ ذَكَرَ الْآيَةَ مُسْتَكْمَلَةً، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مَحْمَلُ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ قَدْ عَمِلَهُ بَعْضُ النَّاسِ فِي الصَّوْمِ الْمَفْرُوضِ قَبْلَ فَرْضِ رَمَضَانَ أَيْ صَوْمِ عَاشُورَاءَ أَوْ صَوْمِ النَّذْرِ وَفِي صَوْمِ التَّطَوُّعِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ فَرْضِ رَمَضَانَ وَفِيهَا مِنَ الْفَجْرِ عَلِمُوا أَنَّ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَهُ خَطَأٌ، ثُمَّ حَدَثَ مِثْلُ ذَلِكَ لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ.
{ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar...” ila ahir. Görüldüğü üzere o, ayeti eksiksiz olarak zikretmiştir. Bu durumda Sehl b. Sa'd hadisinin, bazı insanların bunu Ramazan'ın farz kılınmasından önceki farz oruçta -yani Âşûrâ orucu veya adak orucunda- ve nafile oruçta yaptıkları şeklinde anlaşılması gerekir. İçinde { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden” ifadesi bulunan Ramazan'ın farziyeti ayeti inince, yaptıklarının hata olduğunu anladılar. Daha sonra Adiy b. Hâtim'in başına da benzer bir durum geldi.
وَحَدِيثُ سَهْلٍ لَا شُبْهَةَ فِي صِحَّةِ سَنَدِهِ إِلَّا أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ فِيهِ وَلَمْ يَنْزِلْ مِنَ الْفَجْرِ وَقَوْلُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْفَجْرِ مَرْوِيًّا بِالْمَعْنَى فَجَاءَ رَاوِيهِ بِعِبَارَاتٍ قَلِقَةٍ غَيْرِ وَاضِحَةٍ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» إِلَّا مِنْ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي غَسَّانَ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ الرَّاوِي: «فَأَنْزَلَ بَعْدُ- أَوْ بَعْدَ ذَلِكَ- مِنَ الْفَجْرِ» وَكَانَ الْأَوْضَحُ أَنْ يَقُولَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدُ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا- إِلَى قَوْلِهِ- مِنَ الْفَجْرِ.
Sehl hadisinin senedinin sahihliğinde şüphe yoktur; ancak oradaki “{ وَلَمْ يَنْزِلْ مِنَ الْفَجْرِ } (fecirden kısmı inmemişti)” ve “{ فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْفَجْرِ } (Allah daha sonra fecirden lafzını indirdi)” sözlerinin mana ile rivayet edilmiş olması muhtemeldir; râvisi de bunu tam oturmamış ve açık olmayan ifadelerle aktarmıştır. Zira bu hadis Sahîhayn’da yalnızca Saîd b. Ebî Meryem'in Ebû Gassân'dan, onun Ebû Hâzim'den, onun da Sehl b. Sa'd'dan rivayetiyle yer almıştır. Râvi: "Daha sonra -veya bundan sonra- { مِنَ الْفَجْرِ } lafzını indirdi" demiştir. Oysa daha açık olanı: "Allah daha sonra { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } ayetinden { مِنَ الْفَجْرِ } sözüne kadar olan kısmı indirdi" demesi olurdu.
وأيّا مَا كَانَ فَلَيْسَ فِي هَذَا شَيْءٌ مِنْ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ، لِأَنَّ مَعْنَى الْخَيْطِ فِي الْآيَةِ ظَاهِرٌ لِلْعَرَبِ، فَالتَّعْبِيرُ بِهِ مِنْ قَبِيلِ الظَّاهِرِ لَا مِنْ قَبِيلِ الْمُجْمَلِ، وَعَدَمُ فَهْمِ بَعْضِهِمُ الْمُرَادَ مِنْهُ لَا يَقْدَحُ فِي ظُهُورِ الظَّاهِرِ، فَالَّذِينَ اشْتَبَهَ عَلَيْهِمْ مَعْنَى الْخَيْطِ الْأَبْيَضِ وَالْخَيْطِ الْأَسْوَدِ، فَهِمُوا أَشْهَرَ مَعَانِي الْخَيْطِ وَظَنُّوا أَنَّ قَوْلَهُ: مِنَ الْفَجْرِ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ يَتَبَيَّنَ عَلَى أَنْ تَكُونَ (مِنْ) تَعْلِيلِيَّةً أَيْ يَكُونُ تَبَيُّنُهُ بِسَبَبِ ضَوْءِ الْفَجْرِ، فَصَنَعُوا مَا صَنَعُوا وَلِذَلِكَ
Hangisi olursa olsun, bunda beyanın tehir edilmesine (açıklamanın geciktirilmesine) dair bir durum yoktur; çünkü ayetteki "hayt" (iplik) kelimesinin manası Araplar için zahirdir (açıktır). Dolayısıyla bu lafızla ifade etmek mücmel değil, zahir kabilindendir. Bazılarının bundan kastedileni anlamamış olması, zahir lafzın açıklığına zarar vermez. Ak iplik ile kara iplik manası kendilerine kapalı gelenler, "hayt" kelimesinin en meşhur manasını anlamışlar ve { مِنَ الْفَجْرِ } sözünün { مِنْ } ta'lîliyye (sebep bildiren) olmak üzere -yani onun belirginleşmesi fecrin ışığı sebebiyle olur anlamında- { يَتَبَيَّنَ } fiiline müteallik olduğunu zannetmişler ve bu yüzden o yaptıklarını yapmışlardır. İşte bu sebeple...
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ «إِنَّ وِسَادَكَ لَعَرِيضٌ- أَوْ إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Adiy b. Hâtim'e: "Şüphesiz senin yastığın pek genişmiş -veya şüphesiz senin ensen pek kalınmış-" buyurmuştur...
كِنَايَةً عَنْ قِلَّةِ الْفِطْنَةِ وَهِيَ كِنَايَةٌ مُوَجَّهَةٌ مِنْ جَوَامِعِ كَلِمِهِ ﵇.
...ki bu, anlayış kıtlığından kinayedir ve onun aleyhisselâm cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade eden) sözlerinden yerinde bir kinayedir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: بَاشِرُوهُنَّ لِقَصْدِ أَنْ يَكُونَ الْمُعْتَكِفُ صَالِحًا. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ لَهَاتِهِ الْآيَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي صِفَةِ الْمَسْجِدِ فَقِيلَ لَا بُدَّ مِنَ الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ وَقِيلَ مُطَلَّقُ مَسْجِدٍ وَهُوَ التَّحْقِيقُ وَهُوَ مَذْهَبُ
Yüce Allah'ın { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ } “Mescitlerde itikafta iken onlara yaklaşmayın” kavli, itikaf yapan kimsenin [itikafının] sahih olması maksadıyla { بَاشِرُوهُنَّ } “onlarla birleşin” buyruğu üzerine atfedilmiştir. Bu ayetten dolayı [itikafın] ancak mescitte olacağı hususunda icma etmişlerdir. Mescidin niteliğinde ise ihtilaf etmişlerdir: Cuma kılınan cami (el-mescidü'l-câmi') olması gerektiği söylenmiş; mutlak olarak herhangi bir mescit olabileceği de söylenmiştir ki tahkik ehlinin görüşü budur ve bu...
مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ ﵏، وَأَحْكَامُهُ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَلَيْسَتْ مِنْ غَرَضِ هَذَا الْمُفَسِّرِ.
...Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin rahmetullâhi aleyhim mezhebidir. Bunun hükümleri fıkıh kitaplarında yer almakta olup bu müfessirin maksadı dahilinde değildir.
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ.
{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, sakınsınlar diye ayetlerini insanlara böyle açıklar.”
تَذْيِيلٌ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ مُخَالَفَةِ مَا شَرَّعَ إِلَيْهِ مِنْ أَحْكَامِ الصِّيَامِ. فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، وَالْإِخْبَارُ عَنْهَا بِالْحُدُودِ عَيْنُ أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ هُوَ التَّحْدِيدَاتُ الْمُشْتَمِلُ عَلَيْهَا الْكَلَام السَّابِق وَهِي قَوْلِهِ: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ وَقَوْلِهِ: إِلَى اللَّيْلِ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ مِنْ كُلِّ مَا فِيهِ تَحْدِيدٌ يُفْضِي تَجَاوُزُهُ إِلَى مَعْصِيَةٍ، فَلَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ دُخُولُ أَحْكَامِ الْإِبَاحَةِ فِي الْإِشَارَةِ مِثْلَ: أُحِلَّ لَكُمْ وَمِثْلَ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ.
Oruç hükümleri olarak teşri kılınan (yasalaştırılan) şeylere muhalefet etmekten sakındıran bir tezyildir (tamamlayıcı sondur). [Buradaki] işaret daha önce geçen [hükümlere] yöneliktir. Bunların 'hudut' (sınırlar) olarak haber verilmesi, işaret edilenin önceki kelamın içerdiği sınırlandırmalar olduğunu bizzat gösterir ki bunlar: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ } “iplik sizin için ayırt edilinceye kadar”, { إِلَى اللَّيْلِ } “geceye kadar” ve { وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ } “siz itikafta iken” buyrukları olup aşılması günaha yol açan her türlü sınırlamadır. Dolayısıyla { أُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı” ve { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık onlarla birleşin” gibi ibaha (mubahlık) hükümlerinin bu işarete dahil olduğu akla gelmemelidir.
وَالْحُدُودُ الحواجز وَنِهَايَاتُ الْأَشْيَاءِ الَّتِي إِذَا تَجَاوَزَهَا الْمَرْءُ دَخَلَ فِي شَيْءٍ آخَرَ، وَشُبِّهَتِ الْأَحْكَامُ بِالْحُدُودِ لِأَنَّ تَجَاوُزَهَا يُخْرِجُ مِنْ حِلٍّ إِلَى مَنْعٍ
Hudut (sınırlar); engeller ve kişinin aştığında başka bir şeye girdiği şeylerin son noktalarıdır. Hükümler sınırlara benzetilmiştir; zira onların aşılması, helalden yasak alana çıkarır.
وَفِي الْحَدِيثِ «وَحَدَّ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Ve [Allah] birtakım sınırlar koymuştur; sakın onları aşmayın!»
، وَسَتَأْتِي زِيَادَةُ بَيَانٍ لَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها.
Yüce Allah'ın { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın!” kavlinde buna dair ilave açıklama gelecektir.
وَقَوْلُهُ: فَلا تَقْرَبُوها نَهَى عَنْ مُقَارَبَتِهَا الْمُوقِعَةِ فِي الْخُرُوجِ مِنْهَا عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّ الْقُرْبَ مِنَ الْحَدِّ يَسْتَلْزِمُ قَصْدَ الْخُرُوجِ غَالِبًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
O'nun { فَلا تَقْرَبُوها } “sakın onlara yaklaşmayın!” kavli, [sınırlardan] dışarı çıkmaya sevk eden yakınlaşmayı kinaye yoluyla yasaklamıştır; çünkü sınıra yaklaşmak çoğunlukla dışına çıkma kastını gerektirir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }
[الْأَنْعَام: ١٥٢] ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي آيَاتٍ أُخْرَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها [الْبَقَرَة: ٢٢٩] . كَمَا سَيَأْتِي هُنَالِكَ وَفِي مَعْنَى الْآيَةِ
[En'âm: 152] “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın”. İşte bu sebeple Yüce Allah başka ayetlerde de şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } [Bakara: 229] “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın!”. Orada geleceği üzere bu ayetin manasında...
حَدِيثُ «مَنْ حَامَ حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ»
«Koru etrafında dolaşan kimsenin içine düşmesi pek yakındır» hadisi de [bu manadadır].
. وَالْقَوْلُ فِي: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] أَيْ كَمَا بَين الله أَحْكَامَ الصِّيَامِ يُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ أَي جَمِيع رياته لِجَمِيعِ النَّاسِ، وَالْمَقْصِدُ أَنَّ هَذَا شَأْنُ اللَّهِ فِي إِيضَاحِ أَحْكَامِهِ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ شَيْءٌ مِنْهَا عَلَى النَّاسِ، وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ، أَيْ إِرَادَةٌ لِاتِّقَائِهِمُ الْوُقُوعَ فِي الْمُخَالَفَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُبَيِّنْ لَهُمُ الْأَحْكَامَ لَمَا اهْتَدَوْا لِطَرِيقِ الِامْتِثَالِ، أَوْ لَعَلَّهُمْ يَلْتَبِسُونَ بِغَايَةِ الِامْتِثَالِ وَالْإِتْيَانِ بِالْمَأْمُورَاتِ عَلَى وَجْهِهَا فَتَحْصُلُ لَهُمْ صِفَةُ التَّقْوَى الشَّرْعِيَّةِ، إِذْ لَوْ لَمْ يُبَيِّنِ اللَّهُ لَهُمْ لَأَتَوْا بِعِبَادَاتٍ غَيْرِ مُسْتَكْمِلَةٍ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ مِنْهَا وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا مَعْذُورِينَ عِنْدَ عَدَمِ الْبَيَان وَغير
{ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ } “İşte Allah, ayetlerini insanlara böyle açıklar” buyruğuna dair söz, benzeri daha önce geçen { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavlindedir. Yani Allah oruç hükümlerini açıkladığı gibi bütün ayetlerini bütün insanlara açıklamaktadır. Maksat, insanlara hükümlerden hiçbir şey kapalı kalmasın diye Allah'ın hükümlerini açıklama şanının bu olduğunu belirtmektir. { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “sakınsınlar diye” kavli ise, muhalefete düşmekten sakınmalarını murat etmektir; çünkü şayet onlara hükümleri açıklamamış olsaydı buyruğu yerine getirme yoluna eremezlerdi. Yahut tam anlamıyla emre uyup emredilenleri gereğince yerine getirerek şer'î takva sıfatını elde etmelerini [murat etmektir]. Zira Allah onlara açıklamamış olsaydı, Allah'ın onlardan murat ettiği şeyleri tam olarak karşılamayan ibadetler yaparlardı; gerçi beyanın (açıklamanın) bulunmadığı durumda mazur sayılsalar ve...
مؤاخذيم بِإِثْمِ التَّقْصِيرِ
...kusur günahından dolayı sorumlu tutulmayacak olsalar da...
إِلَّا أَنَّهُمْ لَا يَبْلُغُونَ صِفَةَ التَّقْوَى أَيْ كَمَالَ مُصَادَفَةِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَعَلَّ يَتَّقُونَ عَلَى هَذَا مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ لَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ مِثْلَ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] ، وَهُوَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مَحْذُوفُ الْمَفْعُول للقرينة.
...yine de takva sıfatına, yani Yüce Allah'ın muradına tam olarak isabet etme derecesine ulaşamazlardı. Bu duruma göre { يَتَّقُونَ } fiili, { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ } [Zümer: 9] “Hiç bilenler bir olur mu?” ayetinde olduğu gibi meful takdir edilmeksizin lâzım (geçişsiz) makamına indirilmiştir. İlk veche göre ise karineden ötürü mefulü hazfedilmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 188]
وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)
{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için onları hâkimlere [rüşvet olarak] aktarmayın.” (188)
عَطْفُ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ قَوْلَهُ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها [الْبَقَرَة:
Cümlenin cümleye atfıdır. Münasebet ise şudur: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها } [Bakara:
١٨٧] تَحْذِيرٌ مِنَ الْجُرْأَةِ على مُخَالفَة حكم الصِّيَامِ بِالْإِفْطَارِ غَيْرِ الْمَأْذُونِ فِيهِ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْأَكْلِ الْحَرَامِ فَعَطَفَ عَلَيْهِ أَكْلٌ آخَرُ مُحَرَّمٌ وَهُوَ أَكْلُ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ، وَالْمُشَاكَلَةُ زَادَتِ الْمُنَاسَبَةَ قُوَّةً، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ عِدَادِ الْأَحْكَامِ الْمَشْرُوعَةِ لِإِصْلَاحِ مَا اخْتَلَّ مِنْ أَحْوَالِهِمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَى نَظَائِرِهِ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ أَصْلُ تَشْرِيعٍ عَظِيمٌ لِلْأَمْوَالِ فِي الْإِسْلَامِ.
187] “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın!” kavli, izin verilmeyen şekilde orucu bozarak oruç hükmüne muhalefete cüret etmekten bir sakındırmadır ki bu da bir nevi haram yemedir. Dolayısıyla buna bir diğer haram yeme, yani haksızlıkla mal yeme atfedilmiştir. Müşakele (lafız uygunluğu) bu münasebeti daha da güçlendirmiştir. Bu da Cahiliye döneminde onların bozulan durumlarını ıslah etmek üzere meşru kılınan hükümler cümlesindendir. Bu sebeple benzerlerinin üzerine atfedilmiştir ve bununla birlikte İslam'da mallar konusunda azametli bir teşri esasıdır.
كَانَ أَكْلُ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ شِنْشِنَةً مَعْرُوفَةً لِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ بَلْ كَانَ أَكْثَرُ أَحْوَالِهِمُ الْمَالِيَّةِ فَإِنَّ اكْتِسَابَهُمْ كَانَ مِنَ الْإِغَارَةِ وَمِنَ الْمَيْسِرِ، وَمِنْ غَصْبِ الْقَوِيِّ مَالَ الضَّعِيفِ، وَمِنْ أَكْلِ الْأَوْلِيَاءِ أَمْوَالَ الْأَيْتَامِ واليتامى، وَمن الْغرَر وَالْمُقَامَرَةِ، وَمِنَ الْمُرَابَاةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْبَاطِلِ الَّذِي لَيْسَ عَن طِيبِ نَفْسٍ.
Malları haksızlıkla (bâtıl yollarla) yemek Cahiliye ehlinin bilinen bir huyu, hatta onların mali durumlarının çoğu idi. Zira onların kazançları baskınlardan, kumardan, güçlünün zayıfın malını gasp etmesinden, velilerin yetimlerin mallarını yemesinden, garardan (belirsizlik ve aldatmadan), kumardan, tefecilikten ve benzeri şeylerden ibaretti. Bunların hepsi gönül rızasına dayanmayan bâtıl [yollardandır].
وَالْأَكْلُ حَقِيقَتُهُ إِدْخَالُ الطَّعَامِ إِلَى الْمَعِدَةِ مِنَ الْفَمِ وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَة لِلْأَخْذِ بِقَصْدِ الِانْتِفَاعِ دُونَ إِرْجَاعٍ لِأَنَّ ذَلِكَ الْأَخْذَ يُشْبِهُ الْأَكْلَ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ، وَلِذَلِكَ لَا يُطْلَقُ عَلَى إِحْرَاقِ مَالِ الْغَيْرِ اسْمُ الْأَكْلِ وَلَا يُطْلَقُ عَلَى الْقَرْضِ وَالْوَدِيعَةِ اسْمُ الْأَكْلِ، وَلَيْسَ الْأَكْلُ هُنَا اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ بَيْنَ هَيْئَةِ آخِذِ مَالِ غَيْرِهِ لِنَفْسِهِ بِقَصْدِ عَدَمِ إِرْجَاعِهِ وَهَيْئَةِ الْأَكْلِ كَمَا لَا يَخْفَى.
Yeme (ekl) eyleminin hakikati, yiyeceğin ağızdan mideye indirilmesidir. Buradaki kullanımı ise geri vermeksizin faydalanma kastıyla almaya yapılan bir istiaredir (eğretilemedir); çünkü bu şekilde alma her yönüyle yemeye benzer. Bu sebeple başkasının malını yakmaya 'yeme' ismi verilmediği gibi ödünç ve emanet almaya da 'yeme' ismi verilmez. Buradaki yeme istiare-i temsiliyye de değildir; zira başkasının malını geri vermemek kastıyla kendisi için alanın heyeti (durumu) ile yeme heyeti arasında [temsili] bir münasebet yoktur, nitekim bu gizli değildir.
وَالْأَمْوَالُ جَمْعُ مَالٍ وَنُعَرِّفُهُ بِأَنَّهُ «مَا بِقَدْرِهِ يَكُونُ قَدْرُ إِقَامَةِ نِظَامِ مَعَاشِ أَفْرَادِ النَّاسِ فِي تنَاول الضروريات والحاجيات وَالتَّحْسِينِيَّاتِ بِحَسَبِ مَبْلَغِ حَضَارَتِهِمْ حَاصِلًا بِكَدْحٍ» ، فَلَا يُعَدُّ الْهَوَاءُ مَالًا، وَلَا مَاءُ الْمَطَرِ وَالْأَوْدِيَةِ وَالْبِحَارِ مَالًا، وَلَا التُّرَابُ مَالًا، وَلَا كُهُوفُ الْجِبَالِ وَظِلَالُ الْأَشْجَارِ مَالًا، وَيُعَدُ الْمَاءُ الْمُحْتَفَرُ بِالْآبَارِ مَالًا، وَتُرَابُ الْمُقَاطِعِ مَالًا، وَالْحَشِيشُ وَالْحَطَبُ مَالًا، وَمَا يَنْحِتُهُ الْمَرْءُ لِنَفْسِهِ فِي جَبَلٍ مَالًا.
Emvâl, mâl kelimesinin çoğuludur. Biz malı şöyle tarif ederiz: «İnsan fertlerinin geçim düzenini, medeniyet seviyelerine göre zaruriyat, haciyat ve tahsiniyat kabilinden şeyleri elde etmede ayakta tutan ve bir emekle elde edilen şeydir.» Dolayısıyla hava mal sayılmaz; yağmur suyu, vadiler ve denizlerin suları mal sayılmaz; toprak mal sayılmaz; dağ mağaraları ve ağaç gölgeleri mal sayılmaz. Kuyulardan çıkarılan su mal sayılır; taş/maden ocaklarının toprağı mal sayılır; ot ve odun mal sayılır; kişinin kendisi için dağda oyduğu yer mal sayılır.
وَالْمَالُ ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ: النَّوْعُ الْأَوَّلُ مَا تَحْصُلُ تِلْكَ الْإِقَامَةُ بِذَاتِهِ دُونَ تَوَقُّفٍ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ الْأَطْعِمَةُ كَالْحُبُوبِ، وَالثِّمَارِ، وَالْحَيَوَانِ لِأَكْلِهِ وَلِلِانْتِفَاعِ بِصُوفِهِ وَشَعْرِهِ وَلَبَنِهِ وَجُلُودِهِ
Mal üç kısımdır: Birinci kısım: O ayakta tutmanın başka hiçbir şeye bağlı kalmaksızın bizzat kendisiyle gerçekleştiği şeylerdir. Bunlar; tahıllar ve meyveler gibi yiyecekler ile eti yenmek, yününden, kılından, sütünden ve derisinden faydalanılmak...
وَلِرُكُوبِهِ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ [النَّحْل: ٨٠] وَقَالَ:
...ve binilmek üzere olan hayvanlardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } [Nahl: 80] “...ve sizin için davar derilerinden, göç gününüzde ve konaklama gününüzde kolayca taşıyacağınız evler, yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından da bir süreye kadar ev eşyası ve geçimlik kıldı.” ve şöyle buyurmuştur:
لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ [غَافِر: ٧٩] وَقَدْ سَمَّتِ الْعَرَبُ الْإِبِلَ مَالًا قَالَ زُهَيْرٌ:
{ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ } [Gâfir: 79] “Kimine binesiniz diye ve kiminden de yersiniz.” Araplar deveye 'mal' adını vermişlerdir. Züheyr şöyle demiştir:
صَحِيحَاتِ مَالٍ طَالِعَاتٍ بِمَخْرَمِ
«Kusursuz develerdir, dağ yolundan çıkagelen.»
وَقَالَ عُمَرُ: «لَوْلَا الْمَالُ الَّذِي أَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا حَمَيْتُ عَلَيْهِمْ مِنْ بِلَادِهِمْ شِبْرًا» ، وَهَذَا النَّوْعُ هُوَ أَعْلَى أَنْوَاعِ الْأَمْوَالِ وَأَثْبَتُهَا، لِأَنَّ الْمَنْفَعَةَ حَاصِلَةٌ بِهِ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ عَلَى أَحْوَالِ الْمُتَعَامِلِينَ وَلَا عَلَى اصْطِلَاحَاتِ الْمُنَظِّمِينَ، فَصَاحِبُهُ يَنْتَفِعُ بِهِ زَمَنَ السِّلْمِ وَزَمَنَ الْحَرْبِ وَفِي وَقْتِ الثِّقَةِ وَوَقْتِ الْخَوْفِ وَعِنْدَ رِضَا النَّاسِ عَلَيْهِ وَعَدَمِهِ وَعِنْدَ احْتِيَاجِ النَّاسِ وَعَدَمِهِ،
Ömer [radıyallâhu anh] da şöyle demiştir: «Allah yolunda üzerine [insanları] bindirdiğim mallar (develer/binekler) olmasaydı, onların topraklarından bir karış yeri bile koruma altına almazdım.» Bu tür mallar, malların en üstünü ve en kalıcısıdır; çünkü faydası, muamele yapanların durumlarına veya düzenleyicilerin ıstılahlarına (kabullerine) bağlı olmaksızın bizzat hasıldır. Sahibi ondan barış zamanında da savaş zamanında da, güven anında da korku anında da, insanların ondan razı olduğu veya olmadığı zamanlarda da, insanların ihtiyaç duyduğu veya duymadığı durumlarda da faydalanır.
وَفِي الْحَدِيثِ «يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَإِنَّمَا مَالُكَ مَا أَكَلْتَ فَأَمْرَيْتَ أَوْ أَعْطَيْتَ فَأَغْنَيْتَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Âdemoğlu: "Malım, malım!" der. Hâlbuki senin malın, yiyip tükettiğin veya verip infak ettiğin/zengin kıldığın şeyden ibarettir.»
فَالْحَصْرُ هُنَا لِلْكَمَالِ فِي الِاعْتِبَارِ مِنْ حَيْثُ النَّفْعِ الْمَادِّيِّ وَالنَّفْعِ الْعَرَضِيِّ.
Buradaki hasr (sınırlandırma), maddi fayda ve arazî (dolaylı) fayda bakımından itibardaki yetkinlik içindir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مَا تَحْصُلُ تِلْكَ الْإِقَامَةُ بِهِ وَبِمَا يُكْمِلُهُ مِمَّا يَتَوَقَّفُ نَفْعُهُ عَلَيْهِ كَالْأَرْضِ لِلزَّرْعِ وَلِلْبِنَاءِ عَلَيْهَا، وَالنَّارِ لِلطَّبْخِ وَالْإِذَابَةِ، وَالْمَاءِ لِسَقْيِ الْأَشْجَارِ، وَآلَاتِ الصِّنَاعَاتِ لِصُنْعِ الْأَشْيَاءِ مِنَ الْحَطَبِ وَالصُّوفِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَهَذَا النَّوْعُ دُونَ النَّوْعِ الثَّانِي لِتَوَقُّفِهِ عَلَى أَشْيَاءَ رُبَّمَا كَانَتْ فِي أَيْدِي النَّاسِ فَضَنَّتْ بِهَا وَرُبَّمَا حَالَتْ دُونَ نَوَالِهَا مَوَانِعُ مِنْ حَرْبٍ أَوْ خَوْفٍ أَوْ وُعُورَةِ طَرِيقٍ.
İkinci kısım: O ayakta tutmanın hem kendisiyle hem de faydası kendisine bağlı olan tamamlayıcılarıyla gerçekleştiği şeylerdir. Ziraat ve üzerine bina yapmak için arazi; pişirme ve eritme için ateş; ağaçları sulamak için su; odun, yün ve benzerlerinden bir şeyler üretmek için sanayi aletleri gibi. Bu kısım, [birinci] türün gerisindedir; zira insanların elinde olup da esirgedikleri şeylere bağlı kalabilir veya savaş, korku veya yolun sarplığı gibi engeller ona ulaşmaya mani olabilir.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مَا تَحْصُلُ الْإِقَامَةُ بِعِوَضِهِ مِمَّا اصْطَلَحَ الْبَشَرُ عَلَى جَعْلِهِ عِوَضًا لِمَا يُرَادُ تَحْصِيلُهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَهَذَا هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالنَّقْدِ أَوْ بِالْعُمْلَةِ، وَأَكْثَرُ اصْطِلَاحِ الْبَشَرِ فِي هَذَا النَّوْعِ عَلَى مَعْدَنَيِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَمَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ بَعْضُ الْبَشَرِ مِنَ التَّعَامُلِ بِالنُّحَاسِ وَالْوَدَعِ وَالْخَرَزَاتِ وَمَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنَ التَّعَامُلِ بِالْحَدِيدِ الْأَبْيَضِ وَبِالْأَوْرَاقِ الْمَالِيَّةِ وَهِيَ أَوْرَاقُ الْمَصَارِفِ الْمَالِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ وَهِيَ حُجَجُ الْتِزَامٍ مِنَ الْمَصْرِفِ بِدَفْعِ مِقْدَارِ مَا بِالْوَرَقَةِ الصَّادِرَةِ مِنْهُ، وَهَذَا لَا يَتِمُّ اعْتِبَارُهُ إِلَّا فِي أَزْمِنَةِ السِّلْمِ وَالْأَمْنِ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ مُتَقَارِبُ الْأَفْرَادِ، وَالْأَوْرَاقُ الَّتِي تُرَوِّجُهَا الْحُكُومَاتُ بِمَقَادِيرَ مَالِيَّةٍ يَتَعَامَلُ بِهَا رَعَايَا تِلْكَ الْحُكُومَاتِ.
Üçüncü kısım: İnsanların, elde edilmek istenen şeylerin karşılığı kılma hususunda uzlaştıkları ivazıyla (değişim değeriyle) o ayakta tutmanın gerçekleştiği şeylerdir. İşte bu, 'nakit' veya 'para' (para birimi) olarak ifade edilen şeydir. İnsanların bu türdeki uzlaşması çoğunlukla altın ve gümüş madenleri üzerinedir; bazılarının bakır, deniz kabuğu ve boncuklarla muamele etmesi veya son dönemdekilerin nikel/kalaylı sac ve banknotlar (kâğıt paralar) ile muamele etmesi gibi. Bunlar bilinen banka kâğıtlarıdır ve bankanın kendi çıkardığı kâğıttaki miktarı ödeme taahhüdünün belgeleridir. Bu da ancak barış ve güvenlik zamanlarında geçerlilik kazanır; bununla birlikte fertleri birbirine yakın değerdedir. Hükümetlerin tebaasının işlem yapması için belirli mali değerlerle tedavüle çıkardığı kâğıtlar da böyledir.
وَقَوْلِي فِي التَّعْرِيفِ: حَاصِلًا بِكَدْحٍ، أَرَدْتُ بِهِ أَنَّ شَأْنَهُ أَنْ يَكُونَ حَاصِلًا بِسَعْيٍ فِيهِ كُلْفَةٌ
Tarifteki «bir emekle elde edilen» sözümle, onun tabiatı gereği külfetli bir gayretle elde edilen şey olmasını kastettim.
وَلِذَلِكَ عَبَّرْتُ عَنْهُ بِالْكَدْحِ وَذَلِكَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمَالَ يُشْتَرَطُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ مُكْتَسَبًا والاكتساب لَهُ ثَلَاثَة طُرُقٍ:
İşte bu sebeple onu 'kadh' (zahmetli emek) ile ifade ettim. Bu da malda 'kesb edilmiş' (kazanılmış) olma şartının bulunduğuna işaret etmek içindir. Kesbin ise üç yolu vardır:
الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: طَرِيقُ التَّنَاوُلِ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَة: ٢٩] وَقَالَ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ [الْملك: ١٥] وَهَذَا كَالْحَطَبِ وَالْحَشِيشِ وَالصَّيْدِ الْبَرِّيِّ وَالْبَحْرِيِّ وَثَمَرِ شَجَرِ الْبَادِيَةِ وَالْعَسَلِ، وَهَذَا قَدْ يَكُونُ بِلَا مُزَاحَمَةٍ وَقَدْ يَكُونُ بِمُزَاحَمَةٍ فَيَكُونُ تَحْصِيلُهُ بِالسَّبْقِ كَسُكْنَى الْجِبَالِ وَالْتِقَاطِ الْكَمْأَةِ.
Birinci yol: Yeryüzünden doğrudan elde etme yoludur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Bakara: 29] “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” ve şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } [Mülk: 15] “O, yeri sizin için boyun eğer kıldı; haydi onun omuzlarında yürüyün ve O'nun rızkından yiyin”. Bu; odun, ot, kara ve deniz avı, çöl ağaçlarının meyvesi ve bal gibidir. Bu bazen bir çekişme/rekabet olmadan olur, bazen de çekişmeli olur ki elde edilmesi dağlara yerleşmek ve domalan mantarı toplamak gibi öncelik hakkıyla gerçekleşir.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: الِاسْتِنْتَاجُ وَذَلِكَ بِالْوِلَادَةِ وَالزَّرْعِ وَالْغَرْسِ وَالْحَلْبِ، وَبِالصَّنْعَةِ كَصُنْعِ الْحَدِيدِ وَالْأَوَانِي وَاللِّبَاسِ وَالسِّلَاحِ.
İkinci yol: Üretim/elde etme yoludur. Bu da [hayvanların] doğumu, ekin ekme, fidan dikme, süt sağma ve demir, kap kacak, giysi ve silah üretimi gibi sanatkârlıkla/üretimle olur.
الطَّرِيقُ الثَّالِثُ: التَّنَاوُلُ مِنْ يَدِ الْغَيْرِ فِيمَا لَا حَاجَةَ لَهُ بِهِ إِمَّا بِتَعَامُلٍ بِأَنْ يُعْطِيَ الْمَرْءُ مَا زَادَ عَلَى حَاجَتِهِ مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ غَيْرُهُ وَيَأْخُذُ مِنَ الْغَيْرِ مَا زَادَ عَلَى حَاجَتِهِ مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ هُوَ، أَوْ بِإِعْطَاءِ مَا جَعَلَهُ النَّاسُ عَلَّامَةً عَلَى أَنَّ مَالِكَهُ جَدِيرٌ بِأَنْ يَأْخُذَ بِهِ مَا قُدِّرَ بِمِقْدَارِهِ كَدِينَارٍ وَدِرْهَمٍ فِي شَيْءٍ مُقَوَّمٍ بِهِمَا، وَإِمَّا بِقُوَّةٍ وَغَلَبَةٍ كَالْقِتَالِ عَلَى الْأَرَاضِي وَعَلَى الْمِيَاهِ.
Üçüncü yol: Başkasının ihtiyacı olmayan şeyden onun elinden alma yoludur. Bu da ya muamele ile olur; şöyle ki kişi başkasının ihtiyaç duyup kendisinin ihtiyacından fazla olanı verir ve kendisinin ihtiyaç duyup başkasının ihtiyacından fazla olanı ondan alır; yahut insanların, sahibinin onunla değer biçilen şeyi almaya layık olduğuna işaret saydıkları şeyi vermesiyle olur; dinar ve dirhem ile değer biçilen bir şeyde dinar ve dirhem verilmesi gibi. Yahut toprak ve su için savaşmak gibi güç ve galebe ile olur.
وَالْبَاطِلُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ بَطَلَ إِذَا ذَهَبَ ضَيَاعًا وَخَسْرًا أَيْ بِدُونِ وَجْهٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْوَجْهَ هُوَ مَا يُرْضِي صَاحِبَ الْمَالِ أَعْنِي الْعِوَضَ فِي الْبُيُوعَاتِ وَحُبِّ الْمَحْمَدَةِ فِي التَّبَرُّعَاتِ.
Bâtıl; zayi ve hüsran olduğunda, yani meşru bir hak ve gerekçe bulunmadığında kullanılan 'batale' fiilinin ism-i failidir. Kuşkusuz hak ve gerekçe (vech), mal sahibini razı eden şeydir; yani satışlarda karşılık (bedel), teberrularda (bağışlarda) ise övgü sevgisidir.
وَالضَّمَائِرُ فِي مِثْلِ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ عَامَّةٌ لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، وَفِعْلُ: وَلا تَأْكُلُوا وَقَعَ فِي حَيِّزِ النَّهْيِ فَهُوَ عَامٌّ، فَأَفَادَ ذَلِكَ نَهْيًا لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ كُلِّ أَكْلٍ وَفِي جَمِيع الْأَمْوَال، قُلْنَا هُنَا جَمْعَانِ جَمْعُ الْآكِلِينَ وَجَمْعُ الْأَمْوَالِ الْمَأْكُولَةِ، وَإِذَا تَقَابَلَ جَمْعَانِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ مِنْ مُقَابَلَةِ كُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْجَمْعِ بِكُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْجَمْعِ الْآخَرِ عَلَى التَّوْزِيعِ نَحْوَ رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَخُذُوا حِذْرَكُمْ [النِّسَاء: ١٠٢]- قُوا أَنْفُسَكُمْ [التَّحْرِيم: ٦] ، وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ لَكِنْ عَلَى مَعْنَى أَنَّ كُلَّ فَرْدٍ يُقَابَلُ بِفَرْدٍ غَيْرِهِ لَا بِفَرْدِ نَفْسِهِ نَحْوَ قَوْلِهِ: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات:
{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ } “mallarınızı yemeyin” ve ayetin sonuna kadar olan kısımdaki zamirler bütün Müslümanları kapsayacak şekilde geneldir. { وَلا تَأْكُلُوا } fiili de nehiy (yasaklama) makamında geldiği için umum (genellik) bildirir. Bu da bütün Müslümanlara her türlü [haksız] yemeyi ve bütün mallarda [bunu yapmayı] yasaklamış olur. Burada iki çoğul vardır: Yiyenlerin çoğulu ve yenen malların çoğulu. Arap kelamında iki çoğul karşılaştığında, bir çoğulun her ferdinin diğer çoğulun her ferdiyle dağıtımlı olarak (münferiden) eşleşmesi muhtemeldir; «Kavim bineklerine bindi» sözü ve Yüce Allah'ın { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } [Nisâ: 102] “tedbirinizi alın”, { قُوا أَنْفُسَكُمْ } [Tahrîm: 6] “kendinizi koruyun” kavilleri gibi. Yine bu şekilde olmakla birlikte her bir ferdin bizzat kendisiyle değil de bir başkasıyla eşleşmesi de muhtemeldir; O'nun { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [Hucurât:
١١] وَقَوْلِهِ فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] ، وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ مِنْ مُقَابَلَةِ كُلِّ فَرْدٍ بِجَمِيعِ الْأَفْرَادِ نَحْوَ قَوْلِهِ: وَقِهِمُ السَّيِّئاتِ [غَافِر: ٩] ، وَالتَّعْوِيلُ فِي ذَلِكَ عَلَى الْقَرَائِنِ.
11] “Birbirinizi ayıplamayın” kavli ve { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } [Nûr: 61] “Evlere girdiğiniz zaman kendinize (birbirinize) selam verin” kavli gibi. Her bir ferdin bütün fertlerle eşleşmesi de muhtemeldir; O'nun { وَقِهِمُ السَّيِّئاتِ } [Gâfir: 9] “onları kötülüklerden koru” kavli gibi. Bu konuda belirleyici olan karinelerdir (ipuçlarıdır).
وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ هَذَيْنِ الْجَمْعَيْنِ هُنَا مِنَ النَّوْعِ الثَّانِي أَيْ لَا يَأْكُلُ بَعْضُهُمْ مَالَ بَعْضٍ آخَرَ
Buradaki iki çoğulun ikinci türden olduğu anlaşılmıştır; yani [Müslümanların] bir kısmı diğer bir kısmın malını...
بِالْبَاطِلِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: بَيْنَكُمْ لِأَنَّ بَيْنَ تَقْتَضِي تَوَسُّطًا خِلَالَ طَرَفَيْنِ، فَعُلِمَ أَنَّ الطَّرَفَيْنِ آكِلٌ وَمَأْكُولٌ مِنْهُ وَالْمَالُ بَيْنَهُمَا، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْآكِلُ غَيْرَ الْمَأْكُولِ وَإِلَّا لَمَا كَانَتْ فَائِدَةٌ
...haksızlıkla yemesin. Bunun karinesi { بَيْنَكُمْ } “aranızda” kavlidir; çünkü 'beyne' (arasında) kelimesi iki taraf arasındaki bir aracılığı gerektirir. Böylece bu iki tarafın yiyen ve malı yenen olduğu, malın da aralarında bulunduğu anlaşılır. Dolayısıyla yiyenin, malı yenenden başkası olması gerekir; aksi takdirde...
لِقَوْلِهِ: بَيْنَكُمْ.
...{ بَيْنَكُمْ } “aranızda” buyruğunun bir faydası kalmazdı.
وَمَعْنَى أَكْلِهَا بِالْبَاطِلِ أَكْلُهَا بِدُونِ وَجْهٍ، وَهَذَا الْأَكْلُ مَرَاتِبُ:
Onu bâtıl yolla yemenin manası, haksız yere (meşru bir hak olmaksızın) yemedir. Bu yeme de mertebelere ayrılır:
الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: مَا عَلِمَهُ جَمِيعُ السَّامِعِينَ مِمَّا هُوَ صَرِيحٌ فِي كَوْنِهِ بَاطِلًا كَالْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ وَالْحِيلَةِ.
Birinci mertebe: Gasp, hırsızlık ve hile gibi, bâtıl olduğu açık olup bütün muhataplar tarafından bilinen şeylerdir.
الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: مَا أَلْحَقَهُ الشَّرْعُ بِالْبَاطِلِ فَبَيَّنَ أَنَّهُ مِنَ الْبَاطِلِ وَقَدْ كَانَ خَفِيًّا عَنْهُمْ وَهَذَا مِثْلُ الرِّبَا فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا [الْبَقَرَة: ٢٧٥] ، وَمثل رَشْوَةِ الْحُكَّامِ، وَمِثْلُ بَيْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا فَفِي الْحَدِيثِ: «أَرَأَيْتَ إِنْ مَنْعَ اللَّهُ الثَّمَرَةَ بِمَ يَأْخُذُ أَحَدُكُمْ مَالَ أَخِيهِ» ، وَالْأَحَادِيثُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: هِيَ خَمْسُونَ حَدِيثًا.
İkinci mertebe: Şeriatın bâtıla dahil ettiği ve onlara gizli kalmışken bâtıldan olduğunu açıkladığı şeylerdir. Bu; faiz gibidir, zira onlar: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } [Bakara: 275] “Alışveriş de faiz gibidir” demişlerdi. Hâkimlere verilen rüşvet ve olgunlaşması belirginleşmeden meyvenin satılması gibi; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Gördün mü, eğer Allah meyveye engel olursa, sizden biri kardeşinin malını neye karşılık alacak?» Bu konudaki hadisler pek çoktur; İbnü'l-Arabî bunların elli hadis olduğunu söylemiştir.
الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: مَا اسْتَنْبَطَهُ الْعُلَمَاءُ مِنْ ذَلِكَ، فَمَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ وَصْفُ الْبَاطِلِ بِالنَّظَرِ وَهَذَا مَجَالٌ لِلِاجْتِهَادِ فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى الْبَاطِلِ، وَالْعُلَمَاءُ فِيهِ بَيْنَ مُوَسِّعٍ وَمُضَيِّقٍ مِثْلَ ابْنِ الْقَاسِمِ وَأَشْهَبَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَتَفْصِيلُهُ فِي الْفِقْهِ.
Üçüncü mertebe: Âlimlerin bundan istinbat ettiği (çıkardığı) şeylerdir; yani nazar (akıl yürütme) ile kendisinde bâtıl vasfının gerçekleştiği şeylerdir. Bu da bâtıl manasının tahkikinde bir içtihat alanıdır. Mâlikîlerden İbnü'l-Kâsım ve Eşheb gibi âlimler bu konuda genişleten veya daraltanlar olarak ayrışmışlardır ve bunun tafsilatı fıkıhtadır.
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَضِيَّةِ عَبَدَانَ الْحَضْرَمِيِّ وامرئ الْقَيْس فالكندي اخْتَصَمَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي أَرْضٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَالْقِصَّةُ مَذْكُورَةٌ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمَا وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ.
Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Abdan el-Hadramî ile Kindî olan İmrüülkays hadisesi hakkında inmiştir; ikisi bir arazi hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaşmış ve bu ayet inmiştir. Bu kıssa Sahîh-i Müslim'de zikredilmiş, ancak orada bu ayetin ikisi hakkında indiği zikredilmemiştir; bunu sadece İbn Ebî Hâtim zikretmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ عَطْفٌ عَلَى تَأْكُلُوا أَيْ لَا تُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَتَوَسَّلُوا بِذَلِكَ إِلَى أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ. وَخَصَّ هَذِهِ الصُّورَةَ بِالنَّهْيِ بَعْدَ ذِكْرِ مَا يَشْمَلُهَا وَهُوَ أَكْلُ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ لِأَنَّ هَذِهِ شَدِيدَةُ الشَّنَاعَةِ جَامِعَةٌ لِمُحَرَّمَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَلِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مُعْطِيَ الرَّشْوَةِ آثِمٌ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَأْكُلْ مَالًا بَلْ آكَلَ غَيْرَهُ، وَجُوِّزَ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْمَعِيَّةِ وتُدْلُوا مَنْصُوبًا بِأَنْ مُضْمَرَةً بَعْدَهَا فِي جَوَابِ النَّهْيِ فَيَكُونُ النَّهْيُ عَنْ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ أَيْ لَا تَأْكُلُوهَا بَيْنَكُمْ مُدْلِينَ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا وَهُوَ يُفْضِي إِلَى أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الرَّشْوَةُ خَاصَّةً فَيَكُونُ الْمُرَادُ الِاعْتِنَاءَ بِالنَّهْيِ عَنْ هَذَا النَّوْعِ مِنْ أَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ.
Yüce Allah'ın { وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ } “ve onları hâkimlere aktarmayın” kavli, { تَأْكُلُوا } üzerine matuftur; yani bununla bâtıl yolla mal yemeye vesile kılmak için o malları hâkimlere aktarmayın demektir. Onu da kapsayan 'malları bâtıl yolla yeme' zikredildikten sonra bu suretin yasaklanmasına özel olarak yer verilmiştir; çünkü bu son derece çirkin olup pek çok haramı içinde barındırmaktadır ve rüşvet verenin kendisi mal yememiş, aksine başkasına yedirmiş olmasına rağmen günahkâr olduğuna delalet etmektedir. Vâv harfinin maiyyet (birliktelik) için olması ve { تُدْلُوا } fiilinin nehiy cevabında gizli bir 'en' ile mansub olması da caiz görülmüştür; bu takdirde nehiy iki durumun toplamına yönelik olur, yani: «Malları yemek amacıyla hâkimlere aktararak aranızda yemeyin» manasına gelir. Bu da ayette nehyedilen şeyin bizzat rüşvet olmasına varır ki maksat, malları bâtıl yolla yemenin bu türünü yasaklamaya özel bir ehemmiyet vermek olur.
وَالْإِدْلَاءُ فِي الْأَصْلِ إِرْسَالُ الدَّلْوِ فِي الْبِئْرِ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّوَسُّلِ وَالدَّفْعِ.
İdlâ (إِدْلَاء), aslen kovayı kuyuya salmak demektir; burada ise vesile kılma ve ödeme/verme anlamında mecazdır.
فَالْمَعْنَى عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ، لَا تَدْفَعُوا أَمْوَالَكُمْ لِلْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا بِهَا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ فَالْإِدْلَاءُ بِهَا هُوَ دَفْعُهَا لِإِرْشَاءِ الْحُكَّامِ لِيَقْضُوا لِلدَّافِعِ بِمَالِ غَيْرِهِ فَهِيَ تَحْرِيمٌ لِلرَّشْوَةِ وَلِلْقَضَاءِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَلِأَكْلِ الْمَقْضِيِّ لَهُ مَالًا بِالْبَاطِلِ بِسَبَبِ الْقَضَاءِ بِالْبَاطِلِ.
Birinci ihtimale göre mana şudur: İnsanların mallarından bir kısmını günah ile yemek için mallarınızı hâkimlere vermeyin. Buradaki 'idlâ', hâkimlerin parayı verene başkasının malı lehine hüküm vermeleri için onlara rüşvet olarak parayı vermektir. Dolayısıyla bu, rüşvetin, haksız hüküm vermenin ve lehine hüküm verilen kimsenin bâtıl hüküm sebebiyle bâtıl yolla mal yemesinin haram kılınmasıdır.
وَالْمَعْنَى عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بِالْبَاطِلِ فِي حَالِ انْتِشَابِ الْخُصُومَاتِ بِالْأَمْوَالِ لَدَى الْحُكَّامِ لِتَتَوَسَّلُوا بِقَضَاءِ الْحُكَّامِ، إِلَى أَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ حِينَ لَا تَسْتَطِيعُونَ أَكْلَهَا بِالْغَلَبِ، وَكَأَنَّ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَى فَرْضِ هَذَا الِاحْتِمَالِ هُوَ مُرَاعَاةُ الْقِصَّةِ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي سَبَبِ النُّزُولِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ التَّقَيُّدَ بِتِلْكَ الْقِصَّةِ لَا وَجْهَ لَهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ صَحَّ سَنَدُهَا لَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى تَحْرِيمِ الرَّشْوَةِ لِأَجْلِ أَكْلِ الْمَالِ دَلِيلًا عَلَى تَحْرِيمِ أَكْلِ الْمَالِ بِدُونِ رَشْوَةٍ بِدَلَالَةِ تَنْقِيحِ الْمَنَاطِ.
İkinci ihtimale göre mana ise şudur: Malları zorla yemeye güç yetiremediğinizde, hâkimlerin hükmünü malları bâtıl yolla yemeye vesile kılmak amacıyla mallarla ilgili çekişmeler hâkimlerin huzuruna intikal ettiği esnada mallarınızı bâtıl yolla yemeyin. Onları bu ihtimali varsaymaya sevk eden şey, iniş sebebi hakkında zikredilen kıssayı gözetmeleridir. Şurası gizli değildir ki ayetin tefsirinde o kıssa ile kayıtlanmanın bir tutar yanı yoktur; çünkü onun senedi sahih olsaydı bile, ayetin mal yemek uğruna rüşvet vermeyi haram kılmaya hamledilmesi, tenkîhu'l-menât delaletiyle rüşvetsiz olarak mal yemenin de haram olduğuna delil teşkil ederdi.
وَعَلَى مَا اخْتَرْنَاهُ فَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى تَحْرِيمِ أَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ، وَعَلَى تَحْرِيمِ إِرْشَاءِ الْحُكَّامِ لِأَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ، وَعَلَى أَنَّ قَضَاءَ الْقَاضِي لَا يُغَيِّرُ صِفَةَ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ، وَعَلَى تَحْرِيمِ الْجَوْرِ فِي الْحُكْمِ بِالْبَاطِلِ وَلَوْ بِدُونِ إِرْشَاءٍ، لِأَنَّ تَحْرِيمَ الرَّشْوَةِ إِنَّمَا كَانَ لِمَا فِيهِ مِنْ تَغْيِيرِ الْحَقِّ، وَلَا جَرَمَ أَنْ هَاتِهِ الْأَشْيَاءَ مِنْ أَهَمِّ مَا تَصَدَّى الْإِسْلَامُ لِتَأْسِيسِهِ تَغْيِيرًا لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَحِلُّونَ أَمْوَالَ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَطِيعُوا مَنْعَ أَمْوَالِهِمْ مِنَ الْأَكْلِ فَكَانُوا يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الضُّعَفَاءِ قَالَ صَنَّانُ الْيَشْكُرِيُّ:
Bizim tercih ettiğimiz görüşe göre ayet; malları bâtıl yollarla yemenin haram kılındığına, malları bâtıl yolla yemek için hâkimlere rüşvet vermenin haram kılındığına, kadının (hâkimin) hükmünün malı bâtıl yolla yeme niteliğini değiştirmeyeceğine ve rüşvetsiz olsa dahi bâtıl üzere haksız hüküm vermenin haram kılındığına delalet etmiştir; zira rüşvetin haram kılınması hakkın değiştirilmesine yol açmasından ötürüdür. Şüphe yok ki bunlar, Cahiliye'deki durumlarını değiştirmek üzere İslam'ın tesis etmeye yöneldiği en mühim hususlardandır; çünkü onlar, mallarının yenmesine engel olamayan kimselerin mallarını helal sayar ve zayıfların mallarını yerlerdi. Sannân el-Yeşkurî şöyle demiştir: