Binûn

2- Bakara Suresi — 57. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَوْ كَانَ حَوْضَ حِمَارٍ مَا شَرِبْتَ بِهِ ... إِلَّا بِإِذْنِ حِمَارٍ آخَرَ الْأَبَدِ

«Bir eşeğin havuzu olsaydı bile, ebediyen başka bir eşeğin izni olmadan ondan su içemezdin.»

لَكِنَّهُ حَوْضُ مَنْ أَوْدَى بِإِخْوَتِهِ ... رَيْبُ الْمَنُونِ فَأَمْسَى بَيْضَةَ الْبَلَدِ

«Fakat o, zamanın felaketlerinin kardeşlerini yok ettiği ve [böylece] yapayalnız kalmış birinin havuzudur.»

وَأَمَّا إِرْشَاءُ الْحُكَّامِ فَقَدْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْذُلُونَ الرِّشَا لِلْحُكَّامِ، وَلَمَّا تَنَافَرَ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ وَعَلْقَمَةُ بْنُ عُلَاثَةَ إِلَى هَرَمِ بْنِ قُطْبَةَ الْفَزَارِيِّ بَذَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ إِنْ حَكَمَ لَهُ بِالتَّفْضِيلِ عَلَى الْآخَرِ فَلَمْ يَقْضِ لِوَاحِدٍ مِنْهُمَا بَلْ قَضَى بَيْنَهُمَا بِأَنَّهُمَا كَرُكْبَتِي الْبَعِيرِ الْأَدْرَمِ الْفَحْلِ تَسْتَوِيَانِ فِي الْوُقُوعِ عَلَى الْأَرْضِ فَقَالَ الْأَعْشَى فِي ذَلِكَ مِنْ أَبْيَاتٍ:

Hâkimlere rüşvet vermeye gelince; Cahiliye ehli hâkimlere rüşvet verirlerdi. Âmir b. et-Tufeyl ile Alkame b. Ulâse aralarındaki üstünlük davasında (münâfere) Herim b. Kutbe el-Fezârî'ye başvurduklarında, her ikisi de diğerine karşı kendisini üstün kılacak bir hüküm vermesi şartıyla ona yüzer deve teklif ettiler. Ancak o ikisinden birinin lehine hüküm vermeyip, yere basmada birbirine eşit olan tüysüz erkek devenin iki dizi gibi eşit olduklarına hükmetti. el-A'şâ bu hususta söylediği beyitler arasında şöyle demiştir:

حَكَّمْتُمُوهُ فَقَضَى بَيْنَكُمُ ... أَزْهَرُ مِثْلُ الْقَمَرِ الْبَاهِرِ

«Onu hakem tayin ettiniz; o da aranızda hüküm verdi, parlak ay gibi aydınlık bir zattır.»

لَا يَقْبَلُ الرَّشْوَةَ فِي حُكْمِهِ ... وَلَا يُبَالِي غَبَنَ الْخَاسِرِ

«Hükmünde rüşvet kabul etmez ve kaybedenin aldanışına aldırmaz.»

وَيُقَالُ إِنَّ أَوَّلَ مَنِ ارْتَشَى مِنْ حُكَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ هُوَ ضَمْرَةُ بْنُ ضَمْرَةَ النَّهْشَلِيُّ بِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِل دَفعهَا إِلَيْهِ عَبَّادُ بْنُ أَنْفِ الْكَلْبِ فِي مُنَافَرَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ معبد بن نَضْلَة الْفَقْعَسِيِّ لِيُنَفِّرَهُ

Cahiliye hâkimlerinden ilk rüşvet alan kişinin Damre b. Damre en-Nahşelî olduğu söylenir. Abbâd b. Enfi'l-Kelb, kendisi ile Ma'bed b. Nadle el-Fak'asî arasındaki bir münâfere davasında, rakibine karşı kendi lehine üstünlük kararı vermesi için ona yüz deve vermiş,

عَلَيْهِ فَفَعَلَ، وَيُقَالُ إِنَّ أَوَّلَ مَنِ ارْتَشَى فِي الْإِسْلَامِ يَرْفَأُ غُلَامُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَشَاهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ لِيُقَدِّمَهُ فِي الْإِذْنِ بِالدُّخُولِ إِلَى عُمَرَ لِأَنَّ يَرْفَأَ لَمَّا كَانَ هُوَ الْوَاسِطَةُ فِي الْإِذْنِ لِلنَّاسِ وَكَانَ الْحَقُّ فِي التَّقْدِيمِ فِي الْإِذْنِ لِلْأَسْبَقِ، إِذْ لَمْ يَكُنْ مُضْطَرًّا غَيْرُهُ إِلَى التَّقْدِيمِ كَانَ تَقْدِيمُ غَيْرِ الْأَسْبَقِ اعْتِدَاءً عَلَى حَقِّ الْأَسْبَقِ فَكَانَ جَوْرًا وَكَانَ بَذْلُ الْمَالِ لِأَجْلِ تَحْصِيلِهِ إِرْشَاءً وَلَا أَحْسِبُ هَذَا إِلَّا مِنْ أَكَاذِيبِ أَصْحَابِ الْأَهْوَاءِ لِلْغَضِّ مِنْ عَدَالَةِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ

o da bu kararı vermiştir. İslam'da ilk rüşvet alan kişinin ise Ömer b. el-Hattâb'ın kölesi Yerfa' olduğu rivayet edilir. Muğîre b. Şu'be, Ömer'in yanına girişte kendisine öncelik tanıması için ona rüşvet vermiştir. Çünkü Yerfa', insanlara izin vermede aracı konumundaydı ve izin vermede öncelik hakkı -ötekisi öne geçmeye mecbur kalmadıkça- ilk gelene aitti. İlk gelenden başkasını öne geçirmek, ilk gelenin hakkına tecavüzdü; dolayısıyla bir haksızlıktı (cevr). Bunu elde etmek için mal vermek de rüşvetti. Ancak ben bunu, heva ehlinin bazı sahabilerin adaletini zedelemek amacıyla uydurduğu yalanlardan biri saymaktayım.

فَإِنْ صَحَّ وَلَا إِخَالُهُ: فَالْمُغِيرَةُ لَمْ يَرَ فِي ذَلِكَ بَأْسًا لِأَنَّ الضُّرَّ اللَّاحِقَ بِالْغَيْرِ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِهِ، أَوْ لَعَلَّهُ رَآهُ إِحْسَانًا وَلَمْ يَقْصِدِ التَّقْدِيمَ فَفَعَلَهُ يَرْفَأُ إِكْرَامًا لَهُ لِأَجَلِ نُوَالِهِ، أَمَّا يَرْفَأُ فَلَعَلَّهُ لَمْ يَهْتَدِ إِلَى دَقِيقِ هَذَا الْحُكْمِ.

Eğer bu sahih ise -ki öyle sanmıyorum-, Muğîre bunda bir beis görmemiştir; çünkü başkasına isabet eden zarar dikkate alınacak türden değildi veya belki de bunu bir iyilik olarak görmüş ve öne geçirilmeyi kastetmemiştir de Yerfa' kendisine verilen ihsan sebebiyle ona ikram olsun diye bunu yapmıştır. Yerfa'a gelince, o da bu hükmün inceliğini kavrayamamış olabilir.

فَالرَّشْوَةُ حَرَّمَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِنَصِّ هَاتِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهَا إِنْ كَانَتْ لِلْقَضَاءِ بِالْجَوْرِ فَهِيَ لِأَكْلِ مَالٍ بِالْبَاطِلِ وَلَيْسَتْ هِيَ أَكْلُ مَالٍ بِالْبَاطِلِ فَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَى النَّهْيِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ الْحَاكِمَ مُوكِلُ الْمَالِ لَا آكِلٌ، وَإِنْ كَانَتْ لِلْقَضَاءِ بِالْحَقِّ فَهِيَ أَكْلُ مَالٍ بِالْبَاطِلِ لِأَنَّ الْقَضَاءَ بِالْحَقِّ وَاجِبٌ، وَمِثْلُهَا كُلُّ مَالٍ يَأْخُذُهُ الْحَاكِمُ عَلَى الْقَضَاءِ مِنَ الْخُصُومِ إِلَّا إِذَا لَمْ يُجْعَلْ لَهُ شَيْءٌ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَقَدْ أَبَاحُوا لَهُ أَخْذَ شَيْءٍ مُعَيَّنٍ عَلَى الْقَضَاءِ سَوَاءٌ فِيهِ كِلَا الْخَصْمَيْنِ.

İşte rüşveti Allah Teâlâ bu ayetin açık nassıyla haram kılmıştır. Zira haksız hüküm verilmesi için ise bu, malı bâtıl yolla yemeye yöneliktir ve bizzat malın bâtıl yolla yenmesi değildir; bu sebeple ilk nehiye atfedilmiştir. Çünkü hâkim malı yedirendir, yiyen değildir. Şayet hak ile hükmetmesi için ise bu malı bâtıl yolla yemektir; çünkü hak ile hükmetmek zaten farzdır. Hâkimin taraflardan yargılama karşılığında aldığı her mal da bunun gibidir; meğerki kendisine Beytülmâl'den bir pay ayrılmamış olsun ve kendisinin de bir malı bulunmasın, bu takdirde her iki tarafın eşit katıldığı belirli bir ücreti yargılama karşılığı almasına cevaz vermişlerdir.

وَدَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ قَضَاءَ الْقَاضِي لَا يُؤَثِّرُ فِي تَغْيِيرِ حُرْمَةِ أَكْلِ الْمَالِ مِنْ قَوْلِهِ:

Bu ayetin, kadının hükmünün malı yemenin haramlık vasfını değiştirmeyeceğine delaleti şu buyruktan kaynaklanmaktadır:

وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ فَجُعِلَ الْمَالُ الَّذِي يَأْكُلُهُ أَحَدٌ بِوَاسِطَةِ الْحُكْمِ إِثْمًا وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْقَضَاءَ لَا يَحِلُّ حَرَامًا وَلَا يُنَفَّذُ إِلَّا ظَاهِرًا

{ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ } “ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için o malları hâkimlere [rüşvet olarak] aktarmayın.” Burada kişinin hâkimin hükmü aracılığıyla yediği mal günah (ism) kılınmıştır. Bu da hükmün haramı helal kılmayacağı ve yalnızca zahirde geçerli olacağı hususunda açıktır

، وَهَذَا مِمَّا لَا شُبْهَةَ فِيهِ لَوْلَا خِلَافٌ وَقَعَ فِي الْمَسْأَلَةِ، فَإِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ خَالَفَ جُمْهُورَ الْفُقَهَاءِ فَقَالَ بِأَنَّ قَضَاءَ الْقَاضِي يُحِلُّ الْحَرَامَ وَيُنَفَّذُ بَاطِنًا وَظَاهِرًا إِذَا كَانَ بِحِلٍّ أَوْ حُرْمَةٍ وَادَّعَاهُ الْمَحْكُومُ لَهُ بِسَبَبٍ مُعَيَّنٍ أَيْ كَانَ الْقَضَاءُ بِعَقْدٍ أَوْ فَسْخٍ وَكَانَ مُسْتَنِدًا لِشَهَادَةِ شُهُودٍ وَكَانَ الْمَقْضِيُّ بِهِ مِمَّا يَصِحُّ أَنْ يُبْتَدَأَ، هَذَا الَّذِي حَكَاهُ عَنْهُ غَالِبُ فُقَهَاءِ مَذْهَبِهِ وَبَعْضُهُمْ يَخُصُّهُ بِالنِّكَاحِ.

ve bu meselede ortaya çıkan bir ihtilaf olmasaydı bunda hiçbir şüphe bulunmazdı. Nitekim Ebû Hanîfe fakihlerin çoğunluğuna muhalefet ederek şöyle demiştir: Kadının hükmü, helallik ya da haramlık içeren bir konuda olup lehine hüküm verilen kimse bunu belirli bir sebebe bağlayarak dava ettiğinde -yani hüküm bir akit veya fesih hakkında olup, şahitlerin şehadetine dayandığında ve hükme konu olan şey de sıfırdan kurulması caiz olan bir işlem olduğunda- haramı helal kılar ve bâtınen de zahiren de infaz edilir. Mezhebinin fakihlerinin çoğunun ondan naklettiği görüş budur; bazıları ise bunu sadece nikâh meselesine has kılmaktadır.

وَاحْتَجَّ عَلَى ذَلِكَ بِمَا رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا خطب امْرَأَة هودونها فَأَبَتْ إِجَابَتَهُ فَادَّعَى عَلَيْهَا، عِنْدَ عَلِيٍّ أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا وَأَقَامَ شَاهِدَيْنِ زُورًا فَقَضَى عَلِيٌّ بِشَهَادَتِهِمَا فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ لَمَّا قَضَى عَلَيْهَا، إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ فَزَوِّجْنِي مِنْهُ فَقَالَ لَهَا عَلِيٌّ شَاهِدَاكِ زَوَّجَاكِ، وَهَذَا الدَّلِيلُ بَعْدَ تَسْلِيمِ صِحَّةِ سَنَدِهِ لَا يَزِيدُ عَلَى كَوْنِهِ مَذْهَبُ صَحَابِيٍّ وَهُوَ لَا يُعَارِضُ الْأَحْوَالَ الشَّرْعِيَّةَ وَلَا الْأَحَادِيثَ الْمَرْوِيَّةَ نَحْوَ

Buna delil olarak şu rivayeti öne sürmüştür: Bir adam kendi dengi olmayan bir kadına talip olmuş, kadın onun teklifini reddetmiştir. Bunun üzerine adam Ali'nin huzurunda kadınla evlendiğini iddia etmiş ve iki yalancı şahit getirmiştir. Ali de o iki şahidin şehadetiyle hüküm vermiştir. Kadın aleyhine hüküm verilince: «Madem kaçınılmaz oldu, öyleyse beni onunla sen evlendir» demiş; Ali de ona: «Seni iki şahidin evlendirdi» demiştir. Senedinin sahih olduğu kabul edilse bile bu delil, bir sahabi kavli olmaktan öteye geçmez ve ne şer'î esaslara ne de rivayet edilen hadislere muarız olabilir; nitekim

حَدِيثِ «فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ

« فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ » «Kimin lehine kardeşinin hakkına hükmetmişsem...» hadisi

فَلَا يَأْخُذْهُ فَإِنَّمَا أَقْتَطِعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ»

{ فَلَا يَأْخُذْهُ فَإِنَّمَا أَقْتَطِعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ } “Kimin lehine kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem sakın onu almasın; zira ben ona ancak ateşten bir parça kesip vermiş olurum.” hadisi gibi.

، عَلَى أَنَّ تَأْوِيلَهُ ظَاهِرٌ وَهُوَ أَنَّ عَلِيًّا اتَّهَمَهَا بِأَنَّهَا تُرِيدُ بِإِحْدَاثِ الْعَقْدِ بَعْدَ الْحُكْمِ إِظْهَارَ الْوَهَنِ فِي الْحُكْمِ وَالْإِعْلَانِ بِتَكْذِيبِ الْمَحْكُومِ لَهُ وَلَعَلَّهَا إِذَا طُلِبَ مِنْهَا الْعَقْدُ أَنْ تَمْتَنِعَ فَيُصْبِحَ الْحُكْمُ مُعَلَّقًا.

Kaldı ki onun tevili açıktır: Ali kadının, hükümden sonra yeni bir akit ihdas etmek istemesiyle hükümdeki zayıflığı ortaya koymayı ve lehine hüküm verilen kimsenin yalancılığını ilan etmeyi amaçladığından şüphelenmiştir; belki de kendisinden akit talep edildiğinde imtina edecek ve böylece hüküm askıda kalacaktı.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ مُرَادَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الْقَضَاءَ فِيمَا يَقَعُ صَحِيحًا وَفَاسِدًا شَرْعًا مِنْ كُلِّ مَا لَيْسَ فِيهِ حَقُّ الْعَبْدِ أَنَّ قَضَاءَ الْقَاضِي بِصِحَّتِهِ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ اسْتِكْمَالِ شُرُوطِهِ تَوْسِعَةً عَلَى النَّاسِ، فَلَا يَخْفَى ضَعْفُ هَذَا وَلِذَلِكَ لَمْ يُتَابِعْهُ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ.

Görünen o ki Ebû Hanîfe'nin maksadı, şer'an sahih veya fasit olabilen ve içinde kul hakkı bulunmayan bütün meselelerde, hâkimin onun sıhhatine hükmetmesinin, insanlara kolaylık sağlamak maksadıyla şartlarının tamamlanması derecesinde sayılmasıdır. Bunun zayıflığı ise gizli değildir; bu sebepledir ki ashabından (talebelerinden) hiç kimse bu konuda ona tabi olmamıştır.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ حَالٌ مُؤَكَّدَةٌ لِأَنَّ الْمُدْلِيَ بِالْأَمْوَالِ لِلْحُكَّامِ لِيَأْكُلَ أَمْوَالَ النَّاسِ عَالِمٌ لَا مَحَالَةَ بِصُنْعِهِ، فَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ تَشْنِيعُ الْأَمْرِ وَتَفْظِيعُهُ إِعْلَانًا بِأَنَّ أَكْلَ الْمَالِ بِهَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ هُوَ مِنَ الَّذِينَ أَكَلُوا أَمْوَالَ النَّاسِ عَنْ عِلْمٍ وَعَمْدٍ فَجُرْمُهُ أَشَدُّ.

{ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” buyruğu tekit edici bir hâldir; çünkü insanların mallarını yemek için hâkimlere mal aktaran kimse, şüphesiz yaptığını bilmektedir. Dolayısıyla bu hâlden maksat, bu şekilde mal yemenin, insanların mallarını bilerek ve kasten yiyenlerin fiillerinden olduğunu ilan etmek suretiyle işi çirkin ve vahim göstermektir; bu yüzden cürmü daha şiddetlidir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٨٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 189]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩) } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: «Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.» İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin asıl iyilik, [kötülüklerden] sakınan kimsenin yaptığıdır. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ.

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: «Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.»”

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ شَرَائِعِ الْأَحْكَامِ الرَّاجِعَةِ إِلَى إِصْلَاحِ النِّظَامِ، دَعَا إِلَيْهِ مَا حَدَثَ مِنَ السُّؤَالِ، فَقَدْ رَوَى الْوَاحِدِيُّ أَنَّهَا نَزَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ أَحَدَ الْيَهُودِ سَأَلَ أَنْصَارِيًّا عَنْ الْأَهِلَّةِ وَأَحْوَالِهَا فِي الدِّقَّةِ إِلَى أَنْ تَصِيرَ بَدْرًا ثُمَّ تَتَنَاقَصُ حَتَّى تَخْتَفِيَ فَسَأَلَ الْأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَيَظْهَرُ أَنَّ نُزُولَهَا مُتَأَخِّرٌ عَنْ نُزُولِ آيَاتِ فَرْضِ الصِّيَامِ بِبِضْعِ سِنِينَ لِأَنَّ آيَةَ: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها مُتَّصِلَةٌ بِهَا. وَسَيَأْتِي أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ أَوْ عَامِ عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ. فَمُنَاسَبَةُ وَضْعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ هِيَ تَوْقِيتُ الصِّيَامِ بِحُلُولِ شَهْرِ رَمَضَانَ، فَكَانَ مِنَ الْمُنَاسَبَةِ ذِكْرُ الْمَوَاقِيتِ لِإِقَامَةِ نِظَامِ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ عَلَى أَكْمَلِ وَجْهٍ، وَمِنْ كَمَالِ النِّظَامِ ضَبْطُ الْأَوْقَاتِ، وَيَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَيْضًا نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ شُرِعَ الْحَجُّ أَيْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ.

Toplum düzeninin ıslahına taalluk eden hüküm teşrilerinin arasına giren bir ara cümledir (itiraz); buna vuku bulan bir soru sebep olmuştur. Vâhidî, bunun Yahudilerden birinin Ensar'dan birine hilalleri ve onların incelikten dolunay hâline gelip sonra tekrar kaybolana kadar küçülme durumlarını sorması, Ensarî'nin de bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sorması üzerine indiğini rivayet etmiştir. Bu ayetin nüzulünün orucun farz kılınışına dair ayetlerin inişinden birkaç yıl sonra olduğu anlaşılmaktadır; çünkü { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” ayeti onunla bağlantılıdır. İleride geleceği üzere o ayet Hudeybiye yılında veya Kaza Umresi yılında inmiştir. Ayetin bu makamda yer almasının münasebeti, orucun Ramazan ayının girmesiyle vakitlendirilmiş olmasıdır. Dolayısıyla İslam toplumunun nizamını en mükemmel şekilde ikame etmek için vakit ölçülerinin (mevâkît) zikredilmesi uygun düşmüştür; zira nizamın kemali vakitlerin zaptedilmesiyledir. Yine bu ayetin hac farz kılındıktan, yani Mekke'nin fethinden sonra indiği anlaşılmaktadır; zira Allah Teâlâ: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: «Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.»” buyurmuştur.

وَابْتُدِئَتِ الْآيَة ب يَسْئَلُونَكَ لِأَنَّ هُنَالِكَ سُؤَالًا وَاقِعًا عَنْ أَمْرِ الْأَهِلَّةِ. وَجَمِيعُ الْآيَاتِ الَّتِي افتتحت ب يَسْئَلُونَكَ هِيَ مُتَضَمِّنَةٌ لِأَحْكَامٍ وَقَعَ السُّؤَالُ عَنْهَا فَيَكُونُ مَوْقِعُهَا فِي الْقُرْآنِ مَعَ آيَاتٍ تُنَاسِبُهَا نَزَلَتْ فِي وَقْتِهَا أَوْ قُرِنَتْ بِهَا. وَرُوِيَ أَنَّ الَّذِي سَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ

Hilal meselesi hakkında fiilen bir soru sorulduğu için ayete { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” ile başlanmıştır. { يَسْئَلُونَكَ } ile başlayan bütün ayetler, hakkında soru vuku bulmuş hükümleri içermektedir; dolayısıyla Kur'an'daki yerleri, kendi indiği vakitteki ya da kendisiyle ilişkilendirilen münasip ayetlerle beraberdir. Rivayet edildiğine göre bunu ona soran kimseler Muâz b. Cebel

وَثَعْلَبَةُ بْنُ غَنَمَةَ الْأَنْصَارِيُّ فَقَالَا: مَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو دَقِيقًا ثُمَّ يَزِيدُ حَتَّى يَمْتَلِئَ ثُمَّ لَا يَزَالُ يَنْقُصُ حَتَّى يَعُودَ كَمَا بَدَأَ، قَالَ الْعِرَاقِيُّ لَمْ أَقِفْ لِهَذَا السَّبَبِ عَلَى إِسْنَادٍ.

ve Sa'lebe b. Ganeme el-Ensârî'dir. Onlar şöyle demişlerdir: «Hilalin hâli nedir ki önce incecik doğuyor, sonra dolunay oluncaya kadar büyüyor, ardından başladığı hâle dönünceye kadar durmaksızın küçülüyor?» Irâkî, bu iniş sebebi için bir isnada ulaşamadığını ifade etmiştir.

وَجَمَعَ الضَّمِيرَ فِي قَوْله: يَسْئَلُونَكَ مَعَ أَنَّ الْمَرْوِيَّ أَنَّ الَّذِي سَأَلَهُ رَجُلَانِ- نَظَرًا

Kendisine soran kimselerin iki kişi olduğu rivayet edilmesine rağmen { يَسْئَلُونَكَ } buyruğunda zamirin çoğul kılınması,

لِأَنَّ الْمَسْئُولَ عَنْهُ يَهُمُّ جَمِيعَ السَّامِعِينَ أَثْنَاءَ تَشْرِيعِ الْأَحْكَامِ وَلِأَنَّ مِنْ تَمَامِ ضَبْطِ النِّظَامِ أَنْ يَكُونَ الْمَسْئُولُ عَنْهُ قَدْ شَاعَ بَيْنَ النَّاسِ وَاسْتَشْرَفَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ لِمَعْرِفَتِهِ سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مَنْ سَأَلَ بِالْقَوْلِ وَمَنْ سَأَلَ فِي نَفْسَهُ.

hükümlerin teşrii esnasında sorulan konunun bütün dinleyenleri ilgilendirmesi ve nizamın tam olarak zaptedilmesi için sorulan hususun insanlar arasında yayılmış olması ve sözle soran ile içinden soran eşit olmak üzere birçoğunun bunu öğrenmeye can atması sebebiyledir.

وَذَكَرَ فَوَائِدَ خَلْقِ الْأَهِلَّةِ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِلْحَجِّ وَقْتًا مِنَ الْأَشْهُرِ لَا يَقْبَلُ التَّبْدِيلَ وَذَلِكَ تَمْهِيدًا لِإِبْطَالِ مَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ النَّسِيءِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فِي بَعْضِ السِّنِينَ.

Bu makamda hilallerin yaratılış faydalarının zikredilmesi, Allah'ın hac için aylardan değiştirilemez bir vakit tayin ettiğine işaret etmek ve Cahiliye döneminde bazı yıllarda hac aylarında uygulanan nesî (ayların yerini değiştirme) adetini iptal etmeye bir zemin hazırlamak içindir.

وَالسُّؤَالُ: طَلَبَ أَحَدٌ مِنْ آخَرَ بَذْلَ شَيْءٍ أَوْ إِخْبَارًا بِخَبَرٍ، فَإِذَا كَانَ طَلَبَ بَذْلٍ عُدِّيَ فِعْلُ السُّؤَالِ بِنَفْسِهِ وَإِذَا كَانَ طَلَبَ إِخْبَارٍ عُدِّيَ الْفِعْلُ بِحَرْفِ «عَنْ» أَوْ مَا يَنُوبُ مَنَابَهُ.

Soru (suâl); bir kimsenin diğerinden bir şey vermesini veya bir haber bildirmesini istemesidir. Eğer bir verme talebi ise sual fiili doğrudan geçişli (müteaddî) olur; haber verme talebi ise fiil 'an' (عَنْ) harf-i ceriyle veya onun yerine geçen bir edatla geçişli olur.

وَقَدْ تَكَرَّرَتْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ آيَاتٌ مفتتحة ب يَسْئَلُونَكَ وَهِيَ سَبْعُ آيَاتٍ غَيْرُ بعيد بَعْضهَا عَن بَعْضٍ، جَاءَ بَعْضُهَا غَيْرَ مَعْطُوفٍ بِحَرْفِ الْعَطْفِ وَهِيَ أَرْبَعٌ وَبَعْضُهَا مَعْطُوفًا بِهِ وَهِيَ الثَّلَاثُ الْأَوَاخِرُ مِنْهَا، وَأَمَّا غَيْرُ الْمُفْتَتَحَةِ بِحَرْفِ الْعَطْفِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَبْيِينِ تَجَرُّدِهَا عَنِ الْعَاطِفِ لِأَنَّهَا فِي اسْتِئْنَافِ أَحْكَامٍ لَا مُقَارَنَةَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَضْمُونِ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا فَكَانَتْ جَدِيرَةً بِالْفَصْلِ دُونَ عَطْفٍ، وَلَا يَتَطَلَّبُ لَهَا سِوَى الْمُنَاسَبَةِ لِمَوَاقِعِهَا. وَأَمَّا الْجُمَلُ الثَّلَاثُ الْأَوَاخِرُ الْمُفْتَتَحَةُ بِالْعَاطِفِ فَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَحْكَامٍ لَهَا مَزِيدُ اتِّصَالٍ بِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا فَكَانَ السُّؤَالُ الْمَحْكِيُّ فِيهَا مِمَّا شَأْنُهُ أَنْ يَنْشَأَ عَنِ الَّتِي قبلهَا فَكَانَت حَقِيقَة بِالْوَصْلِ بِحَرْفِ الْعَطْفِ كَمَا سَيَتَّضِحُ فِي مَوَاقِعِهَا.

Bu surede { يَسْئَلُونَكَ } ile başlayan ayetler tekrarlanmıştır; bunlar birbirine uzak olmayan yedi ayettir. Bunlardan dördü atıf harfi olmaksızın, son üçü ise atıf harfiyle gelmiştir. Atıf harfiyle başlamayanlara gelince; bunların atıf edatından soyutlanışını açıklamaya gerek yoktur, zira bunlar kendilerinden önceki cümlelerin muhtevasıyla bir mukayesesi bulunmayan yeni hükümlerin başlangıcı (isti'nâf) durumundadır; dolayısıyla atıfsız olarak fasl edilmeye (ayrılmaya) layıktır ve bulundukları makama münasebetten başka bir şey gerektirmezler. Atıf harfiyle başlayan son üç cümleye gelince; her biri kendinden öncekilerin muhtevasıyla kuvvetli irtibatı olan hükümleri ihtiva etmektedir. Dolayısıyla bunlarda aktarılan sorunun, bir öncekinden doğması beklenen bir durum olması sebebiyle, yerlerinde açıklanacağı üzere atıf harfiyle vasledilmeye (bağlanmaya) hak kazanmıştır.

وَالسُّؤَالُ عَنِ الْأَهِلَّةِ لَا يَتَعَلَّقُ بِذَوَاتِهَا إِذِ الذَّوَاتُ لَا يُسْأَلُ إِلَّا عَنْ أَحْوَالِهَا، فَيُعْلَمُ هُنَا تَقْدِيرٌ وَحَذْفٌ أَيْ عَنْ أَحْوَالِ الْأَهِلَّةِ، فَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِ السُّؤَالِ وَاقِعًا بِهَا غَيْرَ مَفْرُوضٍ فَهُوَ يَحْتَمِلُ السُّؤَالَ عَنِ الْحِكْمَةِ وَيَحْتَمِلُ السُّؤَالَ عَنِ السَّبَبِ، فَإِنْ كَانَ عَنِ الْحِكْمَةِ فَالْجَوَابُ بِقَوْلِهِ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ جَارٍ عَلَى وَفْقِ السُّؤَالِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَلَعَلَّ الْمَقْصُودَ مِنَ السُّؤَالِ حِينَئِذٍ اسْتِثْبَاتُ كَوْنِ الْمُرَادِ الشَّرْعِيِّ مِنْهَا مُوَافِقًا لِمَا اصْطَلَحُوا عَلَيْهِ لِأَنَّ كَوْنَهَا مَوَاقِيتَ لَيْسَ مِمَّا يَخْفَى حَتَّى يُسْأَلَ عَنْهُ، فَإِنَّهُ مُتَعَارَفٌ لَهُمْ، فَيَتَعَيَّنُ كَوْنُ الْمُرَادِ مِنْ سُؤَالِهِمْ إِنْ كَانَ وَاقِعًا هُوَ تَحَقُّقُ الْمُوَافَقَةِ لِلْمَقْصِدِ الشَّرْعِيِّ.

Hilaller hakkındaki soru onların bizzat zatlarıyla ilgili olamaz; çünkü zatlar hakkında ancak onların durumları sorulur. Buradan bir takdir ve hazif olduğu anlaşılır, yani «hilallerin durumları hakkında» demektir. Sorunun farazî olmayıp fiilen vuku bulduğu varsayımına göre, hikmet hakkında sorulmuş olma ihtimali de vardır, sebep hakkında sorulmuş olma ihtimali de. Şayet hikmet hakkında ise, { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ } “De ki: «Onlar, insanlar için vakit ölçüleridir.»” cevabı soruya tam uygun olarak gelmiştir. el-Keşşâf sahibi bu görüşe meyletmiştir. O takdirde sorudan maksat, hilallerin şer'î gayesinin onların kendi aralarında benimsedikleri örfe uygun olup olmadığını teyit etmek olabilir; zira onların vakit ölçüleri olduğu sorulacak kadar gizli bir şey değildir, bilakis onlarca bilinmektedir. Dolayısıyla sorularının -fiilen vuku bulmuşsa- maksadı, şer'î gayeye uygunluğun tahakkuk ettiğini öğrenmektir.

وَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ عَنِ السَّبَبِ فَالْجَوَابُ بِقَوْلِهِ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ

Şayet soru sebep hakkında ise, { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ } “De ki: «Onlar, vakit ölçüleridir»” cevabı

غَيْرُ مُطَابِقٍ لِلسُّؤَالِ، فَيَكُونُ إِخْرَاجًا لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِصَرْفِ السَّائِلِ إِلَى غَيْرِ مَا يَتَطَلَّبُ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَا صُرِفَ إِلَيْهِ هُوَ الْمُهِمُّ لَهُ، لِأَنَّهُمْ فِي مَبْدَأِ تَشْرِيعٍ جَدِيدٍ وَالْمَسْئُولُ هُوَ الرَّسُولُ ﵊ وَكَانَ الْمُهِمُّ لَهُمْ أَنْ يَسْأَلُوهُ عَمَّا يَنْفَعُهُمْ فِي صَلَاحِ دُنْيَاهُمْ

soruyla mutabık değildir. Bu durumda sözün zahirinin gerektirdiğinin hilafına çıkarılması (üslûb-ı hakîm) söz konusudur; soranı arzuladığından başka bir yöne çevirerek, yönlendirildiği şeyin kendisi için asıl mühim olan husus olduğuna dikkat çekilmiştir. Çünkü onlar yeni bir teşriin başlangıcındaydılar ve sorulan zat da Resûl idi aleyhisselâm. Onlar için asıl mühim olan, kendilerine dünyalarının

وَأُخْرَاهُمْ، وَهُوَ مَعْرِفَةُ كَوْنِ الْأَهِلَّةِ تَرَتَّبَتْ عَلَيْهَا آجَالُ الْمُعَامَلَاتِ وَالْعِبَادَاتِ كَالْحَجِّ وَالصِّيَامِ وَالْعِدَّةِ، وَلِذَلِكَ صَرَفَهُمْ عَن بَيَان مسؤولهم إِلَى بَيَانِ فَائِدَةٍ أُخْرَى، لَا سِيَّمَا وَالرَّسُول لم يَجِيء مُبَيِّنًا لِعِلَلِ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأَجْرَامِ السَّمَاوِيَّةِ، وَالسَّائِلُونَ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ أُصُولِ مَعْرِفَةِ الْهَيْئَةِ مَا يُهَيِّئُهُمْ إِلَى فَهْمِ مَا أَرَادُوا عِلْمَهُ بِمُجَرَّدِ الْبَيَانِ اللَّفْظِيِّ بَلْ ذَلِكَ يَسْتَدْعِي تَعْلِيمَهُمْ مُقَدِّمَاتٍ لِذَلِكَ الْعِلْمِ، عَلَى أَنَّهُ لَوْ تَعَرَّضَ صَاحِبُ الشَّرِيعَةِ لِبَيَانِهِ لَبَيَّنَ أَشْيَاءَ مِنْ حَقَائِقِ الْعِلْمِ لَمْ تَكُنْ مَعْرُوفَةً عِنْدَهُمْ وَلَا تَقْبَلُهَا عُقُولُهُمْ يَوْمَئِذٍ، وَلَكَانَ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى طَعْنِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ بِتَكْذِيبِهِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَسْرَعُوا إِلَى التَّكْذِيبِ فِيمَا لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَى ظَوَاهِرِهِ كَقَوْلِهِمْ:

ve ahiretlerinin salahında fayda verecek şeyleri sormaktı; bu da hac, oruç ve iddet gibi ibadet ve muamelelerin sürelerinin hilallere bağlandığını bilmektir. İşte bu sebeple onları sordukları şeyin beyanından başka bir faydanın beyanına çevirmiştir. Kaldı ki Peygamber, gök cisimlerinin farklı hâllerinin sebeplerini açıklamak üzere gelmemiştir. Soranlar da salt sözlü bir anlatımla öğrenmek istedikleri şeyi kavrayacak astronomi (ilm-i hey'et) esaslarına sahip değillerdi; aksine bu durum onlara bu ilmin mukaddimelerini öğretmeyi gerektirirdi. Ayrıca şayet Şeriat Sahibi bunu açıklamaya kalkışsaydı, o gün için onların bilmediği ve akıllarının almayacağı birtakım ilmî hakikatleri beyan ederdi ve bu da müşrikler ile münafıkların onu yalanlamak için bir dil uzatma vesilesi olurdu. Zira onlar zahirini kavrayamadıkları şeyleri çarçabuk yalanlamışlardı; nitekim şöyle demişlerdi:

هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٧، ٨] وَقَوْلِهِمْ: مَا سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلاقٌ [ص: ٧] وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ هَذَا الْجَوَابُ بِقَوْلِهِ: هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ تَخْرِيجًا لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ. أَنْشُدُهُ فِي «الْمِفْتَاحِ» وَلَمْ يَنْسُبْهُ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى قَائِلِهِ وَلَمْ أَرَهُ فِي غَيْرِهِ.

{ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “«Paramparça olduğunuz zaman sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi? Allah'a karşı yalan mı uyduruyor, yoksa onda delilik mi var?»” [Sebe: 7, 8] ve: { مَا سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلاقٌ } “«Son dinde bunu işitmedik; bu ancak bir uydurmadır.»” [Sâd: 7] sözleri gibi. Buna göre: { هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğundaki bu cevap, sözün zahirinin gerektirdiğinin hilafına çıkarılmasıdır; nitekim şairin şu sözü de böyledir (Bunu Miftâh sahibi inşad etmiş fakat kime ait olduğunu nispet etmemiştir; ben de şairine muttali olamadım ve bunu başka bir yerde görmedim):

أَتَتْ تَشْتَكِي مِنِّي مُزَاوَلَةَ الْقِرَى ... وَقَدْ رَأَتِ الْأَضْيَافُ يَنْحَوْنَ مَنْزِلِي

«Misafirlerin evime doğru yöneldiğini görünce, ziyafet hazırlığıyla meşgul olmamdan şikayete geldi.»

فَقُلْتُ لَهَا لَمَّا سَمِعْتُ كَلَامَهَا ... هُمُ الضَّيْفُ جِدِّي فِي قِرَاهِمْ وَعِجِّلِي

«Sözünü işitince ona dedim ki: Onlar misafirdir; ikramlarında gayretli ve aceleci ol!»

وَإِلَى هَذَا نَحَا صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» وَكَأَنَّهُ بَنَاهُ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُظَنُّ بِهِمُ السُّؤَالُ عَنِ الْحِكْمَةِ فِي خَلْقِ الْأَهِلَّةِ لِظُهُورِهَا، وَعَلَى أَنَّ الْوَارِدَ فِي قِصَّةِ مُعَاذٍ وَثَعْلَبَةَ يُشْعِرُ بِأَنَّهُمَا سَأَلَا عَنِ السَّبَبِ إِذْ قَالَا: مَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو دَقِيقًا إِلَخْ.

Miftâh sahibi de bu yoruma meyletmiştir; sanki o bunu, hilallerin yaratılışındaki hikmetin açıklığı sebebiyle onların bunu sormuş olmalarının düşünülemeyeceğine ve Muâz ile Sa'lebe kıssasında geçen rivayetin «Hilalin hâli nedir ki incecik doğuyor... ilh.» şeklindeki sözleriyle sebebi sorduklarını hissettirmesine dayandırmıştır.

وَالْأَهِلَّةُ: جَمْعُ هِلَالٍ وَهُوَ الْقَمَرُ فِي أَوَّلِ اسْتِقْبَالِهِ الشَّمْسَ كُلَّ شَهْرٍ قَمَرِيٍّ فِي اللَّيْلَةِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ، قِيلَ وَالثَّالِثَةُ، وَمَنْ قَالَ إِلَى سبع فَإِنَّمَا أَرَادَ الْمجَاز، لِأَنَّهُ يُشْبِهُ الْهِلَالَ، وَيُطْلَقُ الْهِلَالُ عَلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ سِتٍّ وَعِشْرِينَ وَسَبْعٍ وَعِشْرِينَ لِأَنَّهُ فِي قَدْرِ الْهِلَالِ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْهِلَالُ هِلَالًا لِأَنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْهُ رَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ يُنَادِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا لِذَلِكَ، وَإِنَّ هَلَّ وَأَهَلَّ بِمَعْنَى رَفَعَ صَوْتَهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٧٣] .

Ehilletün (أَهِلَّة), hilâl (هِلَال) kelimesinin çoğuludur; o da her kamerî ayın başında, güneşle ilk karşılaştığı birinci ve ikinci gecelerde -üçüncü gece de denmiştir- ayın aldığı isimdir. Yedi güne kadar diyen kimse ise hilale benzediği için mecaz kastetmiştir. Hilal kelimesi yirmi altı ve yirmi yedinci gecelerdeki ay için de kullanılır; çünkü ayın başındaki hilalin hacmindedir. Hilale hilal denilmesinin sebebi, insanların onu gördüklerinde birbirlerine haber vermek üzere seslerini yükseltmelerindendir. Nitekim helle (هَلَّ) ve ehelle (أَهَلَّ), Allah Teâlâ'nın: { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilen” [Bakara: 173] ayetinde geçtiği gibi 'sesini yükseltti' manasındadır.

وَقَوْلُهُ: مَواقِيتُ لِلنَّاسِ أَيْ مَوَاقِيتُ لِمَا يُوَقَّتُ مِنْ أَعْمَالِهِمْ فَاللَّامُ لِلْعِلَّةِ أَيْ لِفَائِدَةِ النَّاسِ وَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ أَيْ لِأَعْمَالِ النَّاسِ، وَلَمْ تُذْكَرِ الْأَعْمَالُ الْمُوَقَّتَةُ بِالْأَهِلَّةِ لِيَشْمَلَ الْكَلَامُ كُلَّ عَمَلٍ مُحْتَاجٍ إِلَى التَّوْقِيتِ، وَعَطَفَ الْحَجَّ عَلَى النَّاسِ مَعَ اعْتِبَار الْمُضَاف الْمَحْذُوفِ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَاحْتِيَاجُ الْحَجِّ لِلتَّوْقِيتِ ضَرُورِيٌّ إِذْ

Ayetin { مَواقِيتُ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için vakit ölçüleridir” buyruğu, yani onların vakitlendirilen işleri içindir demektir. Buradaki lâm (لِـ) harfi ta'lil (gerekçe) içindir, yani «insanların faydası için» demektir ve takdir edilmiş bir muzaf üzerinedir; yani «insanların amelleri için» anlamındadır. Hilallerle vakitlendirilen ameller zikredilmemiştir ki ifade vakitlendirilmeye muhtaç her ameli kapsasın. Haccın insanlara atfedilmesi ise -hazfedilen muzaf dikkate alındığında- ona verilen ehemmiyet sebebiyle hassın amma atfı kabilindendir. Haccın vakitlendirilmeye olan ihtiyacı zaruridir; zira

لَوْ لَمْ يُوَقَّتْ لَجَاءَ النَّاسُ لِلْحَجِّ مُتَخَالِفِينَ فَلَمْ يَحْصُلِ الْمَقْصُودُ مِنِ اجْتِمَاعِهِمْ وَلَمْ يَجِدُوا مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي أَسْفَارِهِمْ وَحُلُولِهِمْ بِمَكَّةَ وَأَسْوَاقِهَا بِخِلَافِ الصَّلَاةِ فَلَيْسَتْ مُوَقَّتَةً بِالْأَهِلَّةِ، وَبِخِلَافِ الصَّوْمِ فَإِنَّ تَوْقِيتَهُ بِالْهِلَالِ تَكْمِيلِيٌّ لَهُ لِأَنَّهُ عِبَادَةٌ مَقْصُورَةٌ عَلَى الذَّاتِ فَلَوْ جَاءَ بِهَا الْمُنْفَرِدُ لَحَصَلَ الْمَقْصِدُ الشَّرْعِيُّ وَلَكِنْ شُرِعَ فِيهِ تَوْحِيدُ الْوَقْتِ لِيَكُونَ أَخَفَّ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ، فَإِنَّ الصَّعْبَ يَخِفُّ بِالِاجْتِمَاعِ وَلِيَكُونَ حَالُهُمْ فِي تِلْكَ الْمدَّة متماثلا فَلَا يَشُقُّ أَحَدٌ عَلَى آخَرَ فِي اخْتِلَافِ أَوْقَاتِ الْأَكْلِ وَالنَّوْمِ وَنَحْوِهِمَا.

eğer vakit belirlenmemiş olsaydı insanlar hacca farklı zamanlarda gelirlerdi, böylece onların toplanmasından kastedilen gaye hasıl olmazdı; yolculuklarında ve Mekke'ye varışlarında ve pazarlarında ihtiyaç duydukları şeyleri bulamazlardı. Namaz ise böyle değildir; o hilallerle vakitlendirilmemiştir. Oruç da böyle değildir; onun hilal ile vakitlendirilmesi orucu tamamlayıcı bir unsurdur, zira oruç ferdin bizzat kendisine has bir ibadettir; dolayısıyla tek başına yapılsa bile şer'î maksat hasıl olurdu. Lakin mükelleflere daha hafif gelsin diye onda vaktin birliği meşru kılınmıştır; zira zorluklar toplulukla hafifler ve o süre zarfında durumları birbirine denk olsun da yemek, uyku ve benzeri vakitlerin farklılığı sebebiyle kimse bir başkasına meşakkat vermesin.

وَالْمَوَاقِيتُ جَمْعُ مِيقَاتٍ وَالْمِيقَاتُ جَاءَ بِوَزْنِ اسْمِ الْآلَةِ مِنْ وَقَّتَ وَسَمَّى الْعَرَبُ بِهِ الْوَقْتَ، وَكَذَلِكَ سُمِّيَ الشَّهْرُ شَهْرًا مُشْتَقًّا مِنَ الشُّهْرَةِ، لِأَنَّ الَّذِي يَرَى هِلَالَ الشَّهْرِ يُشْهِرُهُ لَدَى النَّاسِ. وَسَمَّى الْعَرَبُ الْوَقْتَ الْمُعَيَّنَ مِيقَاتًا كَأَنَّهُ مُبَالَغَةٌ وَإِلَّا فَهُوَ الْوَقْتُ عَيْنُهُ. وَقِيلَ:

Mevâkît (مَوَاقِيت), mîkāt (مِيقَات) kelimesinin çoğuludur. Mîkāt, vakkate (وَقَّتَ) fiilinden alet ismi vezninde gelmiştir ve Araplar vakte bu ismi vermişlerdir. Tıpkı ayın (şehr / شَهْر) şöhretten (şuhre / شُهْرَة) türetilerek şehr diye isimlendirilmesi gibi; çünkü ayın hilalini gören kimse onu insanlar arasında ilan eder (meşhur kılar). Araplar belirlenmiş vakte, sanki bir mübalağa varmışçasına mîkāt demişlerdir; aslında o vaktin ta kendisidir. Şöyle de denilmiştir:

الْمِيقَاتُ أَخَصُّ مِنَ الْوَقْتِ، لِأَنَّهُ وَقْتٌ قُدِّرَ فِيهِ عَمَلٌ مِنَ الْأَعْمَالِ، قُلْتُ: فَعَلَيْهِ يَكُونُ صَوْغُهُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْآلَةِ اعْتِبَارًا بِأَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ الْمُعَيَّنَ يَكُونُ وَسِيلَةً لِتَحْدِيدِ الْوَقْتِ فَكَأَنَّهُ آلَةٌ لِلضَّبْطِ وَالِاقْتِصَارِ عَلَى الْحَجِّ دُونَ الْعُمْرَةِ لِأَنَّ الْعُمْرَةَ لَا وَقْتَ لَهَا فَلَا تَكُونُ لِلْأَهِلَّةِ فَائِدَةٌ فِي فِعْلِهَا.

Mîkāt vakitten daha özeldir; çünkü o, içinde amellerden bir amelin takdir edildiği vakittir. Derim ki: Buna göre onun alet ismi vezninde kurulması, o belirli amelin vaktin belirlenmesine bir vesile olması ve adeta zaptetmek için bir alet sayılması hasebiyledir. Umre zikredilmeyip sadece haccın belirtilmesi ise, umrenin belirli bir vaktinin olmamasındandır; dolayısıyla onun icrasında hilallerin bir faydası bulunmaz.

وَمَجِيءُ ذِكْرِ الْحَجِّ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ مِنْ أَوَّلِ مَا نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَكُنِ الْمُسْلِمُونَ يَسْتَطِيعُونَ الْحَج حِينَئِذٍ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَمْنَعُونَهُمْ- إِشَارَةً إِلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ ثَابِتٌ وَلَكِنَّ الْمُشْرِكِينَ حَالُوا دُونَ الْمُسْلِمِينَ وَدُونَهُ . وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ فِي [سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الْبَقَرَة: ١٩٧] فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

Medine'de ilk inenlerden olan bu ayette -o sırada müşrikler kendilerine engel olduğu için Müslümanlar hac yapmaya güç yetiremiyorken- haccın zikredilmesi, haccın vücubunun sabit olduğuna fakat müşriklerin Müslümanlar ile hac arasına engel koyduğuna bir işarettir. [Bu konunun geniş açıklaması] Yüce Allah'ın [Âl-i İmrân Sûresi: 97]'deki: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” buyruğunda ve bu sûredeki: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } [el-Bakara: 197] “Hac, bilinen aylardır” buyruğunda gelecektir.

وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.

{ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin asıl iyilik, [kötülüklerden] sakınan kimsenin yaptığıdır. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”

معطوفة على يَسْئَلُونَكَ وَلَيْسَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ هِيَ مَواقِيتُ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِمَّا سَأَلُوا عَنْهُ حَتَّى يَكُونَ مَقُولًا لِلْمُجِيبِ. وَمُنَاسَبَةُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِلَّتِي قَبْلَهَا أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا كَانَ مُوَالِيًا أَوْ مُقَارِنًا لِسَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَأَنَّ مَضْمُونَ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ كَانَ مُثَارَ تَرَدُّدٍ وَإِشْكَالٍ عَلَيْهِمْ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُسْأَلَ عَنْهُ، فَكَانُوا إِذَا أَحْرَمُوا بِالْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ مِنْ بِلَادِهِمْ

{ يَسْئَلُونَكَ } lafzına matuftur; { هِيَ مَواقِيتُ } cümlesine matuf değildir, zira cevap verenin sözü olacak şekilde onların sorduğu şeylerden değildi. Bu cümlenin bir öncekiyle münasebeti şudur: Bunun iniş sebebi bir önceki ayetin iniş sebebinin hemen ardından veya onunla eş zamanlı vuku bulmuştur ve her iki cümlenin muhtevası da haklarında soru sorulması mutat olan bir tereddüt ve müşkülat kaynağıydı. Onlar memleketlerinden hac veya umre için ihrama girdiklerinde,

جَعَلُوا مِنْ أَحْكَامِ الْإِحْرَامِ أَلَّا يَدْخُلَ الْمُحْرِمُ بَيْتَهُ مِنْ بَابِهِ أَوْ لَا يَدْخُلَ تَحْتَ سَقْفٍ يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ، وَكَانَ الْمُحْرِمُونَ إِذَا أَرَادُوا أَخْذَ شَيْءٍ مِنْ بُيُوتِهِمْ تَسَنَّمُوا عَلَى ظُهُورِ الْبُيُوتِ أَوِ اتَّخَذُوا نَقْبًا فِي ظُهُورِ الْبُيُوتِ إِنْ كَانُوا مَنْ أَهْلِ الْمَدَرِ، وَإِنْ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْخيام دخلُوا من خَلْفَ الْخَيْمَةِ، وَكَانَ الْأَنْصَارُ يَدِينُونَ بِذَلِكَ، وَأَمَّا الْحُمْسُ فَلَمْ يَكُونُوا يَفْعَلُونَ هَذَا، وَالْحُمْسُ جَمْعُ أَحْمَسَ وَالْأَحْمَسُ الْمُتَشَدِّدُ بِأَمْرِ الدِّينِ لَا يُخَالِفُهُ، وَهُمْ قُرَيْشٌ وَكِنَانَةُ وَخُزَاعَةُ وَثَقِيفٌ وَجُشْمٌ وَبَنُو نَصْرِ ابْن مُعَاوِيَةَ وَمُدْلِجٌ وَعَدْوَانُ وَعَضَلٌ وَبَنُو الْحَارِثِ بن عبد مَنَاة، وَبَنُو عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَكُلُّهُمْ مِنْ سُكَّانِ مَكَّةَ وَحَرَّمَهَا مَا عَدَا بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ فَإِنَّهُمْ تَحَمَّسُوا لِأَنَّ أُمَّهُمْ قُرَشِيَّةٌ.

ihramın hükümlerinden olarak ihramlı kişinin evine kapısından girmemesini veya kendisiyle gökyüzü arasına engel olacak bir tavanın altına girmemesini kural edinirlerdi. İhramlılar evlerinden bir şey almak istediklerinde, kerpiç ev sahiplerinden iseler evlerin damına tırmanırlar ya da evlerin arkasından bir delik açarlardı; çadır ehlinden iseler çadırın arkasından girerlerdi. Ensar bu inancı taşırdı. Hums ise bunu yapmazdı. Hums, ahmes (أَحْمَس) kelimesinin çoğuludur; ahmes ise dine sımsıkı bağlı kalıp ona muhalefet etmeyen demektir. Bunlar Kureyş, Kinâne, Huzâa, Sakîf, Cüşem, Benû Nasr b. Muâviye, Müdlic, Advân, Adal, Benû'l-Hâris b. Abdimenât ve Benû Âmir b. Sa'saa kabileleridir. Benû Âmir b. Sa'saa hariç bunların tamamı Mekke ve Harem ahalisindendi; Benû Âmir ise anneleri Kureyşli olduğu için Humsluğa dahil olmuştu.

وَمَعْنَى نَفْيِ الْبِرِّ عَنْ هَذَا نَفْيٌ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا أَوْ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ، وَإِنَّمَا لَمْ يَكُنْ مَشْرُوعًا لِأَنَّهُ غُلُوٌّ فِي أَفْعَالِ الْحَجِّ، فَإِنَّ الْحَجَّ وَإِنِ اشْتَمَلَ عَلَى أَفْعَالٍ رَاجِعَةٍ إِلَى تَرْكِ التَّرَفُّهِ عَنِ الْبَدَنِ كَتَرْكِ الْمَخِيطِ وَتَرْكِ تَغْطِيَةِ الرَّأْسِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الْمَقْصِدُ مِنْ تَشْرِيعِهِ إِعْنَاتَ النَّاسِ بَلْ إِظْهَارَ التَّجَرُّدِ وَتَرْكَ التَّرَفُّهِ، وَلِهَذَا لَمْ يَكُنِ الْحُمْسُ يَفْعَلُونَ، ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ إِلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، فَالنَّفْيُ فِي قَوْلِهِ: وَلَيْسَ الْبِرُّ نَفْيُ جِنْسِ الْبِرِّ عَنْ هَذَا الْفِعْلِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ الْمُتَقَدِّمِ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٧٧] وَالْقَرِينَةُ هُنَا هِيَ قَوْلُهُ: وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَلَمْ يَقُلْ هُنَالِكَ: وَاسْتَقْبِلُوا أَيَّةَ جِهَةٍ شِئْتُمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَتَيْنِ إِظْهَارُ الْبِرِّ الْعَظِيمِ وَهُوَ مَا ذُكِرَ بَعْدَ حَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ فِي الْآيَتَيْنِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَمَّا نَفَى عَنْهُ الْبِرَّ، وَهَذَا هُوَ مَنَاطُ الشَّبَهِ وَالِافْتِرَاقِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ.

Bundan iyiliğin (birr) nefyedilmesinin anlamı, bunun meşru veya Hanif dininden oluşunun nefyedilmesidir. Bunun meşru olmaması ise hac amellerinde bir aşırılık (gulüv) olmasındandır. Zira hac; dikişli elbiseyi terk etmek ve başı örtmeyi terk etmek gibi bedenin refahını terk etmeye dayalı fiilleri ihtiva etse de onun teşri kılınmasındaki maksat insanlara meşakkat vermek değil, aksine soyutlanmayı ve refahı terk etmeyi izhar etmektir. İşte bu sebeple Humslular İbrahim'in dinine daha yakın oldukları için bunu yapmazlardı. Dolayısıyla: { وَلَيْسَ الْبِرُّ } buyruğundaki nefy, bu fiilden birr cinsinin nefyedilmesidir; daha önce geçen: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi çevirmeniz iyilik değildir” [Bakara: 177] buyruğunun aksinedir. Buradaki karine: { وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } “Evlere kapılarından girin” buyruğudur; orada ise: «Dilediğiniz yöne dönün» dememiştir. Her iki ayetten de maksat asıl büyük iyiliği ortaya koymaktır; o da iyiliğin kendisinden nefyedildiği şeye bakılmaksızın iki ayette de istidrâk harfinden sonra zikredilen husustur. İşte iki ayet arasındaki benzerlik ve ayrılık noktası budur.

رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَهَّلَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ مِنَ الْمَدِينَةِ وَأَنَّهُ دَخَلَ بَيْتًا وَأَنَّ أَحَدًا مِنَ الْأَنْصَارِ، قِيلَ: اسْمُهُ قُطْبَةُ بْنُ عَامِرٍ وَقِيلَ: رِفَاعَةُ بْنُ تَابُوتٍ.

Vâhidî Esbâb-ı Nüzûl'de rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında Medine'den ihrama girdi ve bir eve girdi. Ensar'dan biri -adının Kutbe b. Âmir olduğu, bir rivayette de Rifâa b. Tâbût olduğu söylenir-

كَانَ دَخَلَ ذَلِكَ الْبَيْتَ مِنْ بَابِهِ اقْتِدَاءً برَسُول الله فقاله لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: لِمْ دَخَلْتَ وَأَنْتَ قَدْ أَحْرَمْتَ؟ فَقَالَ لَهُ الْأَنْصَارِيُّ: دَخَلْتَ أَنْتَ فَدَخَلْتُ بِدُخُولِكَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: إِنِّي أَحْمَسُ فَقَالَ لَهُ الْأَنْصَارِيُّ: وَأَنَا دِينِي دينك رضيت بهداك فَنَزَلَتِ الْآيَةُ

Resûlullah'a uyarak o eve kapısından girmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «İhrama girmiş olduğun hâlde neden girdin?» diye sordu. Ensarî ona: «Sen girdin, ben de senin girişinle girdim» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ben Hums'tanım» deyince, Ensarî: «Benim dinim de senin dinindir, senin hidayetine razı oldum» dedi ve bunun üzerine bu ayet indi.

، فَظَاهِرُ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الرَّسُولَ نَهَى غَيْرَ الْحُمْسِ عَنْ تَرْكِ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي إِبْطَالِهِ،

Bu rivayetlerin zahirine göre Resûl, bu adeti iptal eden ayet ininceye kadar Humslar dışındakileri yapmakta oldukları şeyi terk etmekten nehyetmiştir.

وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ جَرِيرٍ وَابْنِ عَطِيَّةَ» عَنِ السُّدِّيِّ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ وَهُوَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ دَخَلَ بَابًا وَهُوَ مُحْرِمٌ وَكَانَ مَعَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْحِجَازِ فَوَقَفَ الرَّجُلُ وَقَالَ: إِنِّي أَحْمَسُ فَقَالَ لَهُ الرَّسُول ﵊: وَأَنَا أَحْمَسُ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ

İbn Cerîr ve İbn Atıyye'nin tefsirlerinde ise Süddî'den buna aykırı bir rivayet nakledilmiştir; o da şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlı iken bir kapıdan girdi, yanında da Hicaz halkından bir adam vardı. Adam durdu ve: «Ben Hums'tanım» dedi. Resûl aleyhisselâm da ona: «Ben de Hums'tanım» buyurdu ve bunun üzerine ayet indi.

، فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ تَقْتَضِي أَنَّ النَّبِيءَ أَعْلَنَ إِبْطَالَ دُخُولِ الْبُيُوتِ مِنْ ظُهُورِهَا.

Bu rivayet, Peygamber'in evlere arkalarından girilmesini iptal ettiğini ilan etmiş olmasını iktiza eder.

وَأَنَّ الْحُمْسَ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا يَدْخُلُونَ الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا، وَأَقُولُ: الصَّحِيحُ مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: كَانَتِ الْأَنْصَارُ إِذَا حَجُّوا فَجَاءُوا لَا يَدْخُلُونَ مِنْ أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ وَلَكِنْ مِنْ ظُهُورِهَا فَجَاءَ رَجُلٌ فَدَخَلَ مِنْ بَابه فكأنّه عبّر بِذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَرِوَايَةُ السُّدِّيِّ وَهْمٌ، وَلَيْسَ فِي الصَّحِيحِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَمَرَ بِذَلِكَ وَلَا يُظَنُّ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْهُ، وَسِيَاقُ الْآيَةِ يُنَافِيهِ.

Ve evlere arkalarından girenlerin Humslular olduğunu [gerektirir]. Ben derim ki: Bu konudaki sahih rivayet, Buhârî ve Müslim'in Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «Ensar haccedip döndüklerinde evlerine kapılarından girmez, arkalarından girerlerdi. Bir adam geldi ve kapısından girdi; sanki bu ayet bu sebeple kınamak üzere indi.» Süddî'nin rivayeti ise bir vehimdir. Sahih'te Resûlullah'ın böyle bir şey emrettiğini gerektiren bir ifade yoktur ve onun böyle bir şey yapmış olacağı da düşünülemez; ayetin siyakı da bunu nefyetmektedir.

وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] .

{ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى } “Fakat asıl iyilik, [Allah'a karşı gelmekten] sakınan kimsedir” buyruğundaki söz, Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Fakat asıl iyilik, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimsedir” [Bakara: 177] buyruğundaki söz gibidir.

واتَّقى فِعْلٌ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ مَنِ اتَّصَفَ بِالتَّقْوَى الشَّرْعِيَّةِ بِامْتِثَالِ الْمَأْمُورَاتِ وَاجْتِنَابِ الْمَنْهِيَّاتِ.

{ اتَّقى } fiili lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir; zira bununla kastedilen, emirleri yerine getirip yasaklardan kaçınarak şer'î takva ile nitelenen kimsedir.

وَجَرُّ بِأَنْ تَأْتُوا بِالْبَاءِ الزَّائِدَةِ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ بِلَيْسَ، وَمُقْتَضَى تَأْكِيدِ النَّفْيِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ هَذَا الْمَنْفِيَّ مِنَ الْبِرِّ ظَنًّا قَوِيًّا فَلِذَلِكَ كَانَ مُقْتَضَى حَالِهِمْ أَنْ يُؤَكَّدَ نَفْيُ هَذَا الظَّنِّ.

{ بِأَنْ تَأْتُوا } ifadesinin zâid bâ harfiyle cer edilmesi, { لَيْسَ } ile yapılan nefyi tekit etmek içindir. Nefyin tekit edilmesinin gereği şudur: Onlar bu nefyedilen şeyin kuvvetli bir zanla iyilik olduğunu zannediyorlardı; bu sebeple onların durumunun gereği, bu zannın nefyinin tekit edilmesiydi.

وَقَوْلُهُ: وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَيْسَ الْبِرُّ عَطْفَ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ الَّذِي هُوَ فِي مَعْنَى الْإِنْشَاءِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَيْسَ الْبِرُّ فِي مَعْنَى النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ فَكَانَ كَعَطْفِ أَمْرٍ عَلَى نَهْيٍ.

{ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } “Evlere kapılarından girin” buyruğu, { وَلَيْسَ الْبِرُّ } cümlesine matuftur; bu, inşâî anlam taşıyan haber cümlesine bir inşânın atfedilmesidir. Zira { لَيْسَ الْبِرُّ } buyruğu bundan nehyetme anlamındadır; dolayısıyla nehiy üzerine bir emrin atfedilmesi gibi olmuştur.

وَهَذِهِ الْآيَةُ يَتَعَيَّنُ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ فِي سَنَةَ خَمْسٍ حِينَ أَزْمَعَ النَّبِيءُ ﷺ الْخُرُوجَ إِلَى الْعُمْرَةِ فِي ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ وَالظَّاهِرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ نَوَى أَنْ يَحُجَّ

Bu ayetin, hicretin beşinci yılı Zilkade ayında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem umreye çıkmaya kesin karar verdiğinde beşinci yılda inmiş olması gerekir. Zahir olan odur ki Resûlullah,

بِالْمُسْلِمِينَ إِنْ لَمْ يَصُدَّهُ الْمُشْرِكُونَ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ذِي الْقِعْدَةِ أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ.

müşrikler kendisini engellemezse Müslümanlarla birlikte hac etmeye niyet etmişti. Dolayısıyla bu ayetin Zilkade ayında veya ondan az önce inmiş olması muhtemeldir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «الْبِيُوتَ» فِي الْمَوْضِعَيْنِ فِي الْآيَةِ بِكَسْرِ الْبَاءِ عَلَى خِلَافِ صِيغَةِ جَمْعِ فَعْلٍ عَلَى فُعُولٍ فَهِيَ كَسْرَةٌ لِمُنَاسَبَةِ وُقُوعِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ بَعْدَ حَرَكَةِ الضَّمِّ للتَّخْفِيف كَمَا قرأوا عُيُونٍ [الْحجر: ٤٥] . وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْبَاءِ عَلَى أَصْلِ صِيغَةِ الْجَمْعِ مَعَ عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِبَعْضِ الثِّقَلِ لِأَنَّهُ لَا يَبْلُغُ مَبْلَغَ الثِّقَلِ الْمُوجِبِ لِتَغْيِيرِ الْحَرَكَةِ، قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَوَاصِمِ» : وَالَّذِي أَخْتَارُهُ لِنَفْسِي إِذَا قَرَأْتُ أَكْسِرُ الْحُرُوفَ الْمَنْسُوبَةَ إِلَى قَالُونَ إِلَّا الْهَمْزَةَ فَإِنِّي أَتْرُكُهُ أَصْلًا إِلَّا فِيمَا يُحِيلُ الْمَعْنَى أَوْ يُلْبِسُهُ وَلَا أَكْسِرُ بَاءَ بُيُوتٍ وَلَا عَيْنَ عُيُونٍ، وَأَطَالَ بِمَا فِي بَعْضِهِ نَظَرٌ، وَهَذَا اخْتِيَارٌ لِنَفْسِهِ بِتَرْجِيحِ بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ عَلَى بَعْضٍ.

Cumhur, ayetteki her iki yerde de «الْبِيُوتَ» kelimesini, «فَعْل» vezninin çoğulunun «فُعُول» gelmesi kuralına muhalif olarak bâ harfinin kesresiyle okumuştur. Bu kesre, ötre harekesinden sonra gelen yâ harfine uyum sağlamak ve hafifletmek içindir; nitekim { عُيُونٍ } [Hicr: 45] kelimesini de böyle okumuşlardır. Ebû Amr, Nâfi'den rivayetle Verş, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ebû Ca'fer ise, harekenin değiştirilmesini gerektirecek dereceye ulaşmayan bir ağırlığı dikkate almayarak çoğulun asıl vezni üzere bâ harfinin dammesiyle okumuşlardır. İbnü'l-Arabî el-Avâsım'da şöyle demiştir: «Kendim için seçtiğim kıraat şudur: Okuduğum zaman hemze hariç Kālûn'a nispet edilen harfleri kesreli okurum; hemzeyi ise anlamı bozan veya karıştıran yerler dışında asla kesrelemem; ne büyût'un bâ'sını ne de uyûn'un ayn'ını kesrelerim.» İbnü'l-Arabî bazısında eleştiriye açık yönler bulunan bu bahsi uzatmıştır; bu ise meşhur kıraatlerin bazılarını diğerlerine tercih ederek kendisi için yaptığı bir seçimdir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ خِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي نَصْبِ الْبِرُّ مِنْ قَوْلِهِ: لَيْسَ الْبِرُّ [الْبَقَرَة: ١٧٧] وَفِي تَشْدِيدِ نُونِ لكِنَّ مِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الْبِرَّ.

{ لَيْسَ الْبِرُّ } [Bakara: 177] buyruğundaki { الْبِرُّ } kelimesinin nasbı ve { وَلكِنَّ الْبِرَّ } buyruğundaki { لكِنَّ } kelimesinin nûn'unun şeddeli okunması hususunda kurrânın ihtilafı daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أَيْ تَظْفَرُونَ بِمَطْلَبِكُمْ مِنَ الْبِرِّ: فَإِنَّ الْبِرَّ فِي اتِّبَاعِ الشَّرْعِ فَلَا تَفْعَلُوا شَيْئًا إِلَّا إِذَا كَانَ فِيهِ مَرْضَاةَ اللَّهِ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الْمُبْتَدِعِينَ الَّذِينَ زَادُوا فِي الْحَجِّ مَا لَيْسَ مِنْ شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ.

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Allah'a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa eresiniz” buyruğu; yani iyilikten yana aradığınız hedefe kavuşasınız demektir. Zira iyilik şeriata uymaktadır; öyleyse içinde Allah'ın rızası olan durumlar dışında hiçbir şey yapmayın ve hac ibadetine İbrahim'in şeriatında olmayan şeyleri ekleyen bidat ehlinin adımlarına uymayın.

وَقَدْ قِيلَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وُجُوهٌ وَاحْتِمَالَاتٌ أُخْرَى كُلُّهَا بَعِيدَةٌ: فَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ وَلَيْسَ الْبِرُّ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِمَا كَانُوا يَأْتُونَهُ مِنَ النَّسِيءِ قَالَهُ أَبُو مُسْلِمٍ وَفِيهِ بُعْدٌ حَقِيقَةً وَمَجَازًا وَمَعْنًى لِأَنَّ الْآيَاتِ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ وَهُمُ الَّذِينَ سَأَلُوا عَنِ الْأَهِلَّةِ، وَالنَّسِيءُ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَلِأَنَّهُ يَئُولُ إِلَى اسْتِعَارَةٍ غَيْرِ رَشِيقَةٍ، وَقِيلَ: مَثَلٌ ضُرِبَ لِسُؤَالِهِمْ عَنِ الْأَهِلَّةِ مَنْ لَا يَعْلَمُ وَأَمَرَهُمْ بِتَفْوِيضِ الْعِلْمِ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ بَعِيدٌ جِدًّا لِحُصُولِ الْجَوَابِ مِنْ قَبْلُ، وَقِيلَ: كَانُوا يَنْذِرُونَ إِذَا تَعَسَّرَ عَلَيْهِمْ مَطْلُوبُهُمْ أَلَّا يَدْخُلُوا بُيُوتَهُمْ مِنْ أَبْوَابِهَا فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ وَهَذَا بَعِيدٌ مَعْنًى، لِأَنَّ الْكَلَامَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَهُمْ لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، وَسَنَدًا، إِذْ لَمْ يَرْوِ أَحَدٌ أَنَّ هَذَا سَبَب النُّزُول.

Ayetin tefsirinde hepsi de uzak olan başka yönler ve ihtimaller de söylenmiştir: { وَلَيْسَ الْبِرُّ } buyruğunun, onların nesî uygulamasından yaptıkları şeyler için Allah'ın vurduğu bir mesel olduğu söylenmiştir; bunu Ebû Müslim söylemiştir. Fakat bu; hakikat, mecaz ve mana bakımından uzaktır; çünkü ayetler Müslümanlara hitaptır ve hilalleri soranlar da onlardır, nesî ise cahiliye ehlinin hallerindendir ve ayrıca bu yorum zarif olmayan bir istiareye varır. Yine bunun, bilmeyen bir kimseye hilalleri sormalarına dair verilmiş bir mesel olduğu ve onlara ilmi Allah'a havale etmelerinin emredildiği söylenmiştir; cevabın daha önceden verilmiş olması sebebiyle bu son derece uzaktır. Bir diğer görüşe göre ise: İstedikleri bir şey zorlaştığında evlerine kapılarından girmemeyi adarlardı ve bundan nehyedildiler; bu da mana bakımından uzaktır, çünkü muhatap Müslümanlardır ve onlar bunu yapmazlardı; senet bakımından da uzaktır, zira bunun nüzul sebebi olduğunu hiç kimse rivayet etmemiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 190]

وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)

{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah, aşırı gidenleri sevmez.” (190)

جُمْلَةُ وَقاتِلُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَيْسَ الْبِرُّ [الْبَقَرَة: ١٨٩] إِلَخْ، وَهُوَ اسْتِطْرَادٌ دَعَا إِلَيْهِ اسْتِعْدَادُ

{ وَقاتِلُوا } cümlesi, { وَلَيْسَ الْبِرُّ } [Bakara: 189] cümlesine matuftur. Bu,

النَّبِيءِ ﷺ لِعُمْرَةِ الْقَضَاءِ سَنَةَ سِتٍّ وَتَوَقُّعُ الْمُسْلِمِينَ غَدْرَ الْمُشْرِكِينَ بِالْعَهْدِ، وَهُوَ قِتَالٌ مُتَوَقَّعٌ لِقَصْدِ الدِّفَاعِ لِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ، وَهَذِهِ الْآيَةُ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا فِي [سُورَةِ الْحَجِّ: ٣٩] وَرَجَّحَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ بِأَنَّهَا مَكِّيَّةٌ وَآيَةُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مَدَنِيَّةٌ. وَقَدْ ثَبَتَ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in altıncı yıldaki Kazâ Umresi için hazırlanmasının ve Müslümanların da müşriklerin ahde hıyanet etmesini beklemesinin gerektirdiği bir istıttırattır (konu dışı ek açıklamadır). Bu, { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “sizinle savaşanlar” buyruğundan ötürü müdafaa kastına dayalı beklenen bir savaştır. Bu ayet savaş hakkında inen ilk ayettir. Ebû Bekir es-Sıddîk'tan gelen rivayete göre ise savaş emri hakkında inen ilk ayet Yüce Allah'ın: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılan kimselere haksızlığa uğramaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” [Hac: 39] buyruğudur. İbnü'l-Arabî, Hac suresindeki ayetin Mekkî, Bakara suresindeki ayetin ise Medenî olması sebebiyle bu görüşü tercih etmiştir. Nitekim

فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَرْسَلَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ فَأَرْجَفَ بِأَنَّهُمْ قَتَلُوهُ فَبَايَعَ النَّاسُ وَالرَّسُول عَلَى الْمَوْتِ فِي قِتَالِ الْعَدُوِّ ثُمَّ انْكَشَفَ الْأَمْرُ عَنْ سَلَامَةِ عُثْمَان.

Sahih'te sabit olmuştur ki Resûlullah, Osman b. Affân'ı Mekke ehline göndermiş, onun öldürüldüğü şayiası çıkınca insanlar ve Resûl, düşmanla savaşta ölüm üzerine biat etmişler, sonra da Osman'ın sağ olduğu ortaya çıkmıştır.

ونزول هذهف الْآيَاتِ عَقِبَ الْآيَاتِ الَّتِي أَشَارَتْ إِلَى الْإِحْرَامِ بِالْعُمْرَةِ وَالَّتِي نَرَاهَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ الْخُرُوجِ إِلَى الْحُدَيْبِيَةِ يُنْبِئُ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا قد أضمروا ضد النَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ ثُمَّ أَعْرَضُوا عَنْ ذَلِكَ لَمَّا رَأَوْا تَهَيُّؤَ الْمُسْلِمِينَ لِقِتَالِهِمْ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا

Bu ayetlerin, umre için ihrama girmeye işaret eden ve bize göre Hudeybiye'ye çıkış konusunda indiği görülen ayetlerin hemen ardından inmesi; müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar aleyhine [kötülük] gizlediklerini, ardından Müslümanların kendileriyle savaşmaya hazırlandıklarını görünce bundan vazgeçtiklerini haber vermektedir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ }

تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ

“Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın”

[الْبَقَرَة: ١٩١] إِرْشَادٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِمَا فِيهِ صَلَاحٌ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا انْقَضَتِ الْآيَاتُ الْمُتَكَلِّمَةُ عَنِ الْقِتَالِ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى الْغَرَضِ الَّذِي فَارَقَتْهُ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٦] ، الْآيَاتِ عَلَى أَنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ ضَرْبُ مُدَّةٍ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ لَا يُقَاتِلُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ الْآخَرَ فَخَافَ الْمُسْلِمُونَ عَامَ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ أَنْ يَغْدِرَ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ إِذَا حَلُّوا بِبَلَدِهِمْ وَأَلَّا يَفُوا لَهُمْ فَيَصُدُّوهُمْ عَنِ الْعُمْرَةِ فَأُمِرُوا بِقِتَالِهِمْ إِنْ هُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ.

[Bakara: 191] buyruğu, o gün Müslümanlar için kendisinde maslahat bulunan hususa bir irşaddır. Görmez misin ki savaştan bahseden ayetler bittiğinde söz, kendisinden ayrıldığı maksada geri dönmüştür; o da Yüce Allah'ın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [Bakara: 196] vb. ayetleridir. Bununla birlikte Hudeybiye barışında Müslümanlar ile müşrikler arasında iki taraftan birinin diğeriyle savaşmayacağı belirli bir süre konulmuştu; Müslümanlar ise Kazâ Umresi yılında memleketlerine vardıklarında müşriklerin kendilerine hıyanet etmelerinden, ahde vefa göstermeyip kendilerini umreden engellemelerinden korktular ve eğer bunu yaparlarsa onlarla savaşmaları emredildi.

وَهَذَا إِذْنٌ فِي قِتَالِ الدِّفَاعِ لِدَفْعِ هُجُومِ الْعَدُوِّ ثُمَّ نَزَلَتْ بَعْدَهَا آيَةُ بَرَاءَةٌ: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [التَّوْبَة: ٣٦] نَاسِخَةٌ لِمَفْهُومِ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ مَنْ يَرَى نَسْخَ الْمَفْهُومِ وَلَا يَرَى الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخًا، وَهِيَ أَيْضًا نَاسِخَةٌ لَهَا عِنْدَ مَنْ يَرَى الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخًا وَلَا يَرَى نَسْخَ الْمَفْهُومِ، وَهِيَ وَإِنْ نَزَلَتْ لِسَبَبٍ خَاصٍّ فَهِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ حَالٍ يُبَادِئُ الْمُشْرِكُونَ فِيهِ الْمُسْلِمِينَ بِالْقِتَالِ، لِأَنَّ السَّبَبَ لَا يُخَصَّصُ.

Bu, düşmanın hücumunu defetmek için müdafaa savaşına verilmiş bir izindir. Daha sonra bundan sonra inen Berâe (Tevbe) suresindeki: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekün savaşın” [Tevbe: 36] ayeti; mefhumun neshini kabul eden ve nassa ziyadeyi nesh saymayanlara göre bu ayetin mefhumunu nesh etmiştir. Yine bu ayet, nassa ziyadeyi nesh sayıp mefhumun neshini kabul etmeyenlere göre de onu nesh etmiştir. Bu ayet her ne kadar özel bir sebeple inmiş olsa da, müşriklerin Müslümanlara karşı savaşı başlattığı her durum için umumidir; zira [özel] sebep [hükmü] tahsis etmez.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَمُجَاهِدٍ أَنَّ هَاتِهِ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ لَمْ تُنْسَخْ، لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمُ الَّذِينَ هُمْ مُتَهَيِّئُونَ لِقِتَالِكُمْ أَيْ لَا تُقَاتِلُوا الشُّيُوخَ وَالنِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ، أَيِ الْقَيْدُ لِإِخْرَاجِ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُقَاتِلِينَ لَا لِإِخْرَاجِ الْمُحَاجِزِينَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْكُفَّارُ كُلُّهُمْ، فَإِنَّهُمْ بِصَدَدِ أَنْ يُقَاتِلُوا. ذَكَرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» ، أَيْ فَفِعْلُ يُقاتِلُونَكُمْ مُسْتَعْمل فِي مُقَارنَة الْفِعْلِ وَالتَّهَيُّؤِ لَهُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً [الْبَقَرَة: ١٨٠] .

İbn Abbâs, Ömer b. Abdilazîz ve Mücâhid'den nakledildiğine göre bu ayet muhkemdir, nesh edilmemiştir; çünkü { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “sizinle savaşanlar” ifadesinden maksat, sizinle savaşa hazır olanlardır; yani yaşlılarla, kadınlarla ve çocuklarla savaşmayın demektir. Yani bu kayıt, savaştan geri duranları değil, savaşçıların bir kısmını [hükümden] çıkarmak içindir. Bir görüşe göre de: Maksat bütün kâfirlerdir, zira onlar savaşma konumundadırlar; Keşşâf'ta böyle zikredilmiştir. Yani { يُقاتِلُونَكُمْ } fiili, daha önce Yüce Allah'ın: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } [Bakara: 180] buyruğunda geçtiği üzere, fiilin yaklaşması ve ona hazırlanma anlamında kullanılmıştır.

وَالْمُقَاتَلَةُ مُفَاعَلَةٌ وَهِيَ حُصُولُ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْنِ، وَلَمَّا كَانَ فِعْلُهَا وَهُوَ الْقَتْلُ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهُ مِنْ جَانِبَيْنِ لِأَنَّ أَحَدَ الْجَانِبَيْنِ إِذَا قُتِلَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُقْتَلَ كَانَتِ الْمُفَاعَلَةُ فِي هَذِهِ الْمَادَّةِ

Mukātele kelimesi «mufâale» babındandır ve fiilin iki taraftan meydana gelmesidir. Bunun fiili olan katl (öldürme) ise iki taraftan aynı anda meydana gelemeyeceğinden -zira taraflardan biri öldürüldüğünde [artık] öldüremez- bu kökteki mufâale babı,

بِمَعْنَى مُفَاعَلَةِ أَسْبَابِ الْقَتْلِ أَيِ الْمُحَارَبَةِ، فَقَوْلُهُ وَقاتِلُوا بِمَعْنَى وَحَارِبُوا وَالْقِتَالُ الْحَرْبُ بِجَمِيعِ أَحْوَالِهَا مِنْ هُجُومٍ وَمَنْعِ سُبُلٍ وَحِصَارٍ وَإِغَارَةٍ وَاسْتِيلَاءٍ عَلَى بِلَادٍ أَوْ حُصُونٍ.

öldürme sebeplerinde karşılıklı fiil yani muharebe (savaşma) anlamındadır. Dolayısıyla { وَقاتِلُوا } buyruğu «ve savaşın» anlamındadır; kıtâl ise hücum, yolları kesme, kuşatma, baskın yapma, beldeleri veya kaleleri ele geçirme gibi bütün halleriyle harptir.

وَإِذَا أُسْنِدَتِ الْمُفَاعَلَةُ إِلَى أَحَدِ فَاعِلَيْهَا فَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ هُوَ الْمُبْتَدِئُ بِالْفِعْلِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَجَعَلَ فَاعِلَ الْمُفَاعَلَةِ الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ قَالَ: الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ فَجَعَلَ فَاعِلَهُ ضَمِيرَ عَدُوِّهِمْ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ دَافِعُوا الَّذِينَ يَبْتَدِئُونَكُمْ.

Mufâale iki fâilinden birine isnat edildiğinde maksat, fiili ilk başlatanın o olmasıdır. İşte bu sebeple Yüce Allah: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” buyurarak mufâalenin fâilini Müslümanlar kılmış; sonra da: { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “sizinle savaşanlarla” buyurarak onun fâilini düşmanlarının zamiri kılmıştır. Dolayısıyla kastedilenin «sizinle savaşı başlatanları defedin» olması gerekmiştir.

وَالْمُرَادُ بِالْمُبَادَأَةِ دَلَائِلُ الْقَصْدِ لِلْحَرْبِ بِحَيْثُ يَتَبَيَّنُ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ الْأَعْدَاءَ خَرَجُوا لِحَرْبِهِمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ حَتَّى يَضْرِبُوا وَيَهْجُمُوا لِأَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ يَفُوتُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ تَدَارُكُهَا، وَهَذَا الْحُكْمُ عَامٌّ فِي الْأَشْخَاصِ لَا مَحَالَةَ، وَعُمُومُ الْأَشْخَاصِ يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ

Savaşı başlatmaktan maksat; düşmanların kendileriyle savaşmak üzere çıktıklarını Müslümanların açıkça anlayacağı harp kastının delilleridir. Yoksa bilfiil vurmaları ve hücum etmeleri kastedilmemektedir; çünkü o durumda Müslümanların telafi imkanı elden kaçmış olur. Bu hüküm şahıslar hususunda kesinlikle umumidir; şahısların umumi oluşu ise tahkik ehli âlimlerin görüşüne göre

الْأَحْوَالِ وَالْأَمْكِنَةِ وَالْأَزْمِنَةِ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ، أَوْ هُوَ مُطْلَقٌ فِي الْأَحْوَالِ وَالْأَزْمِنَةِ وَالْبِقَاعِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ [الْبَقَرَة: ١٩١] تَخْصِيصًا أَوْ تَقْيِيدًا بِبَعْضِ الْبِقَاعِ.

hallerin, mekanların ve zamanların da umumi olmasını gerektirir; yahut haller, zamanlar ve mekanlar bakımından mutlaktır. Bundan dolayı Yüce Allah bundan sonra bazı mekanları tahsis veya takyid etmek üzere: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar orada sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” [Bakara: 191] buyurmuştur.

فَقَوْلُهُ: وَلا تَعْتَدُوا أَيْ لَا تَبْتَدِئُوا بِالْقِتَالِ وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ تَحْذِيرٌ مِنَ الِاعْتِدَاءِ وَذَلِكَ مُسَالَمَةٌ لِلْعَدُوِّ وَاسْتِبْقَاءٌ لَهُمْ وَإِمْهَالٌ حَتَّى يَجِيئُوا مُؤْمِنِينَ، وَقِيلَ:

{ وَلا تَعْتَدُوا } “Aşırı gitmeyin” buyruğu; yani savaşı ilk başlatan siz olmayın demektir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah, aşırı gidenleri sevmez” buyruğu ise haddi aşmaktan bir sakındırmadır. Bu da düşmana karşı barışçıl davranmak, onları hayatta bırakmak ve mümin olarak gelmelerine mühlet tanımaktır. Bir görüşe göre de:

أَرَادَ وَلَا تَعْتَدُوا فِي الْقِتَالِ إِنْ قَاتَلْتُمْ فَفَسَّرَ الِاعْتِدَاءَ بِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ تَرْجِعُ إِلَى تَجَاوُزِ أَحْكَامِ الْحَرْبِ وَالِاعْتِدَاءُ الِابْتِدَاءُ بِالظُّلْمِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ آنِفًا.

«Eğer savaşırsanız savaşta haddi aşmayın» anlamını murat etmiştir ve haddi aşmayı harp ahkâmını çiğnemeye raci olan pek çok vecihle tefsir etmiştir. İ'tidâ (aşırı gitmek) zulüm ile başlamaktır ve az önce Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } [Bakara: 178] buyruğunun tefsirinde geçmişti.

[١٩١، ١٩٢]

[191, 192]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 191]

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١)

{ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ } “Onları yakaladığınız yerde öldürün; sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, öldürmekten daha beterdir. Onlar orada sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir.” (191)

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 192]

فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢)

{ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer [savaştan ve inkârdan] vazgeçerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (192)

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ.

{ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Onları yakaladığınız yerde öldürün; sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, öldürmekten daha beterdir.”

هَذَا أَمْرٌ بِقَتْلِ مَنْ يُعْثَرُ عَلَيْهِ مِنْهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سَاحَةِ الْقِتَالِ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ بِقِتَالِ مَنْ يُقَاتِلُهُمْ عَمَّمَ الْمَوَاقِعَ وَالْبِقَاعَ زِيَادَةً فِي أَحْوَالِ الْقَتْلِ وَتَصْرِيحًا بِتَعْمِيمِ الْأَمَاكِنِ فَإِنَّ أَهَمِّيَّةَ هَذَا الْغَرَضِ تَبْعَثُ عَلَى عَدَمِ الِاكْتِفَاءِ بِاقْتِضَاءِ عُمُومِ الْأَشْخَاصِ تَعْمِيمَ الْأَمْكِنَةِ لِيَكُونَ الْمُسْلِمُونَ مَأْذُونِينَ بِذَلِكَ فَكُلُّ مَكَانٍ يَحُلُّ فِيهِ الْعَدُوُّ فَهُوَ مَوْضِعُ قِتَالٍ، فَالْمَعْنَى وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ إِنْ قَاتَلُوكُمْ.

Bu, savaş meydanında olmasa bile onlardan ele geçirilen kimsenin öldürülmesine yönelik bir emirdir. Zira [Allah], kendileriyle savaşanlarla savaşmalarını emrettikten sonra öldürme hallerini artırmak ve mekanların umumiliğini açıkça belirtmek için mevkileri ve mekanları genelleştirmiştir; çünkü bu maksadın önemi, Müslümanların bu konuda izinli olmaları için şahısların umumiliğinin mekanların umumiliğini iktiza etmesiyle yetinmemeyi gerektirir. Dolayısıyla düşmanın bulunduğu her mekan bir savaş yeridir; bu durumda mana şudur: Eğer sizinle savaşırlarsa onları yakaladığınız yerde öldürün.

وَعُطِفَتِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا وَإِنْ كَانَتْ هِيَ مُكَمِّلَةً لَهَا بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَا تَضَمَّنَتْهُ قَتْلٌ خَاصٌّ غَيْرُ قِتَالِ الْوَغَى فَحَصَلَتِ الْمُغَايِرَةُ الْمُقْتَضِيَةُ الْعَطْفَ، وَلِذَلِكَ قَالَ هُنَا وَاقْتُلُوهُمْ وَلَمْ يَقُلْ: وَقَاتِلُوهُمْ

Bu cümle kendisinden öncekini tamamlayıcı olsa da, ihtiva ettiği şeyin meydan savaşından farklı özel bir öldürme olması hasebiyle önceki cümleye atfedilmiştir; böylece atfı gerektiren başkalık (mugāyeret) hasıl olmuştur. Bundan dolayı burada önceki ayet gibi { وَقَاتِلُوهُمْ } «onlarla savaşın» dememiş, bilakis { وَاقْتُلُوهُمْ } «onları öldürün» demiştir;

مِثْلَ الْآيَةِ قَبْلَهَا تَنْبِيهًا عَلَى قَتْلِ الْمُحَارِبِ وَلَوْ كَانَ وَقْتَ الْعُثُورِ عَلَيْهِ غَيْرَ مُبَاشِرٍ لِلْقِتَالِ وَأَنَّهُ مَنْ خَرَجَ مُحَارِبًا فَهُوَ قَاتِلٌ وَإِنْ لَمْ يَقْتُلْ.

bu, savaşçının ele geçirildiği anda bilfiil savaşmıyor olsa bile öldürülmesine ve savaşmak üzere çıkan kimsenin bizzat öldürmemiş olsa bile savaşçı [hükmünde] olduğuna dikkat çekmek içindir.

وثَقِفْتُمُوهُمْ بِمَعْنَى لَقِيتُمُوهُمْ لِقَاءَ حَرْبٍ وَفِعْلُهُ كَفَرِحَ، وَفَسَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِأَنَّهُ وُجُودٌ عَلَى حَالَةِ قَهْرٍ وَغَلَبَةٍ.

{ ثَقِفْتُمُوهُمْ } ifadesi, onlarla bir harp karşılaşmasıyla karşılaştınız demektir ve mazi fiili «feriha» babındandır. Keşşâf'ta ise bu, kahır ve galebe halinde bir buluş olarak tefsir edilmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ أَيْ يَحِلُّ لَكُمْ حِينَئِذٍ أَنْ تُخْرِجُوهُمْ مِنْ مَكَّةَ الَّتِي أَخْرَجُوكُمْ مِنْهَا، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَوَعْدٌ بِفَتْحِ مَكَّةَ، فَيَكُونُ هَذَا اللِّقَاءُ

{ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } “Sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın” buyruğu; yani o vakit sizi çıkardıkları Mekke'den onları çıkarmanız size helal olur demektir. Bunda müşriklere bir tehdit ve Mekke'nin fethine dair bir vaat vardır; dolayısıyla bu müjde müminlerin nefislerine,

لِهَذِهِ الْبُشْرَى فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَسْعَوْا إِلَيْهِ حَتَّى يُدْرِكُوهُ وَقَدْ أَدْرَكُوهُ بَعْدَ سَنَتَيْنِ، وَفِيهِ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ بِالنَّصْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ [الْفَتْح: ٢٧] الْآيَةَ.

ona ulaşıncaya kadar çaba göstersinler diye aşılanmıştır ki nitekim iki yıl sonra ona ulaşmışlardır. Bunda Yüce Allah'ın onlara yardım vaadi de bulunmaktadır; nitekim Yüce Allah: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامِ } “Andolsun, Allah Resûlü'nün rüyasını hak ile doğru çıkardı; Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz” [Fetih: 27] ayetinde böyle buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ تَذْيِيلٌ وأل فِيهِ لِلْجِنْسِ تَدُلُّ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي الْمَقَامِ الْخِطَابِيِّ، وَهُوَ حُجَّةٌ لِلْمُسْلِمِينَ وَنَفْيٌ لِلتَّبِعَةِ عَنْهُمْ فِي الْقِتَالِ بِمَكَّةَ إِنِ اضْطُرُّوا إِلَيْهِ.

{ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne, öldürmekten daha beterdir” buyruğu bir tezyildir (genel ilkedir) ve oradaki elif-lâm takısı cins içindir; hitap makamında istiğrâka (kapsayıcılığa) delalet eder. Bu, Müslümanlar için bir hüccettir ve mecbur kaldıkları takdirde Mekke'de savaşmaktan dolayı üzerlerindeki sorumluluğun kaldırılmasıdır.

وَالْفِتْنَةُ إِلْقَاءُ الْخَوْفِ وَاخْتِلَالُ نِظَامِ الْعَيْشِ وَقَدْ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ [الْبَقَرَة: ١٠٢] ، إِشَارَةٌ إِلَى مَا لَقِيَهُ الْمُؤْمِنُونَ فِي مَكَّةَ مِنَ الْأَذَى بِالشَّتْمِ وَالضَّرْبِ وَالسُّخْرِيَةِ إِلَى أَنْ كَانَ آخِرُهُ الْإِخْرَاجَ مِنَ الدِّيَارِ وَالْأَمْوَالِ، فَالْمُشْرِكُونَ مَحْقُوقُونَ مِنْ قَبْلُ فَإِذَا خَفَرُوا الْعَهْدَ اسْتَحَقُّوا الْمُؤَاخَذَةَ بِمَا مَضَى فِيمَا كَانَ الصُّلْحُ مَانِعًا مِنْ مُؤَاخَذَتِهِمْ عَلَيْهِ وَإِنَّمَا كَانَتِ الْفِتْنَةُ أَشَدَّ مِنَ الْقَتْلِ لَتَكَرُّرِ إِضْرَارِهَا بِخِلَافِ أَلَمِ الْقَتْلِ، وَيُرَادُ مِنْهَا أَيْضًا الْفِتْنَةُ الْمُتَوَقَّعَةُ بِنَاءً عَلَى تَوَقُّعِ أَنْ يَصُدُّوهُمْ عَنِ الْبَيْتِ أَوْ أَنْ يَغْدُرُوا بِهِمْ إِذَا حَلُّوا بِمَكَّةَ، وَلِهَذَا اشْتَرَطَ الْمُسْلِمُونَ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ الْعَامَ الْقَابِلَ بِالسُّيُوفِ فِي قِرَابِهَا، وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذَا إِعْلَانُ عُذْرِ الْمُسْلِمِينَ فِي قِتَالِهِمُ الْمُشْرِكِينَ وَإِلْقَاءُ بُغْضِ الْمُشْرِكِينَ فِي قُلُوبِهِمْ حَتَّى يَكُونُوا عَلَى أَهُبَّةِ قِتَالِهِمْ وَالِانْتِقَامِ مِنْهُمْ بِصُدُورٍ حَرِجَةٍ حَنِقَةٍ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِتْنَةِ خُصُوصَ الْإِخْرَاجِ مِنَ الدِّيَارِ، لِأَنَّ التَّذْيِيلَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَعَمَّ مِنَ الْكَلَامِ الْمُذَيَّلِ.

Fitne; korku salmak ve hayat düzenini bozmaktır. Nitekim daha önce Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } [Bakara: 102] buyruğunun tefsirinde geçmişti. Bu, Müslümanların Mekke'de sövme, dövme ve alay etmeyle gördükleri eziyetlere ve bunun nihayetinde yurtlarından ve mallarından çıkarılmalarına bir işarettir. Dolayısıyla müşrikler daha önceden [cezalandırılmayı] hak etmişlerdi; ahdi bozduklarında ise, sulhun daha önce cezalandırılmalarını engellediği geçmişteki eylemlerinden dolayı cezalandırılmayı hak etmiş olurlar. Fitnenin öldürmekten daha şiddetli olması ise, öldürme acısının aksine onun zararının tekrarlanıp sürmesindendir. Fitneden kastedilen aynı zamanda, onları Beytullah'tan engellemeleri veya Mekke'ye vardıklarında onlara hıyanet etmeleri beklentisine dayalı olarak ortaya çıkması beklenen fitnedir. İşte bu sebeple Müslümanlar Hudeybiye barışında bir sonraki yıl kınındaki kılıçlarla gireceklerini şart koşmuşlardı. Bundan maksat; Müslümanların müşriklerle savaşma hususundaki mazeretlerini ilan etmek ve kalplerine müşriklerin buğzunu yerleştirerek onlarla savaşmaya ve öfkeyle dolu sinelerle intikam almaya hazır olmalarını sağlamaktır. Fitneden maksat sadece yurtlarından çıkarılmaları değildir; zira tezyil, kendisiyle tezyil yapılan kelamdan daha genel olmalıdır.

وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) .

{ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Onlar orada sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir. Eğer vazgeçerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (192).

الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ الَّتِي أَفَادَتِ الْأَمْرَ بِتَتَبُّعِ الْمُقَاتِلِينَ بِالتَّقْتِيلِ حَيْثُمَا حَلُّوا سَوَاءٌ كَانُوا مُشْتَبِكِينَ بِقِتَالِ الْمُسْلِمِينَ أَمْ كَانُوا فِي حَالَةِ تَنَقُّلٍ أَوْ تَطَلُّعٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ لِأَنَّ أَحْوَالَ الْمُحَارِبِ لَا تَنْضَبِطُ وَلَيْسَتْ فِي الْوَقْتِ سَعَةٌ لِلنَّظَرِ فِي نَوَايَاهُ وَالتَّوَسُّمِ فِي أَغْرَاضِهِ، إِذْ قد يبادره إِلَى اغْتِيَالِ عَدُوِّهِ فِي حَالِ تَرَدُدِّهِ وَتَفَكُّرِهِ، فَخَصَّ الْمَكَانَ الَّذِي عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِنْ عُمُومِ الْأَمْكِنَةِ الَّتِي شَمِلَهَا قَوْلُهُ: حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ أَيْ إِنْ ثَقِفْتُمُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ غَيْرَ مُشْتَبِكِينَ فِي قِتَالٍ مَعَكُمْ فَلَا تَقْتُلُوهُمْ، وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذَا حِفْظُ حُرْمَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ لَهُ بِقَوْلِهِ: مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً [آل عمرَان: ٩٧] ، فَاقْتَضَتِ الْآيَةُ مَنْعَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَتَدُلُّ عَلَى مَنْعِهِمْ مِنْ أَنْ يَقْتُلُوا أَحَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ دُونَ قِتَالٍ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ

Bu cümle; ister Müslümanlarla savaşa tutuşmuş olsunlar isterse intikal, gözetleme veya benzeri bir durumda olsunlar, bulundukları her yerde savaşçıların öldürülerek takip edilmesini emreden { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } cümlesine matuftur. Zira savaşçının halleri zaptedilemez ve onun niyetlerini incelemek, maksatlarını sezmek için vakitte bir genişlik yoktur; çünkü o tereddüt ve düşünce anında düşmanına ansızın saldırıp onu öldürebilir. Böylece { حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } ifadesinin kapsadığı mekanların umumiliğinden Mescid-i Haram'ın yanındaki mekan tahsis edilmiştir; yani şayet onları Mescid-i Haram'ın yanında sizinle bir savaşa tutuşmamış halde bulursanız onları öldürmeyin. Bundan maksat, Allah'ın: { مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “İbrahim'in makamı; oraya giren güvende olur” [Âl-i İmrân: 97] buyruğuyla Mescid-i Haram için koyduğu hürmeti korumaktır. Ayet, Müslümanların Mescid-i Haram yanında müşriklerle savaşmasını men etmeyi iktiza etmiş olup aynı zamanda Mescid-i Haram yanında müşriklerden hiçbir kimseyi savaş olmaksızın öldürmekten onları nehyettiğine de

بِدَلَالَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ أَوْ فَحْوَى الْخِطَابِ.

lahnü'l-hitâb veya fahve'l-hitâb delaletiyle delalet eder.

وَجُعِلَتْ غَايَةَ النَّهْيِ بِقَوْلِهِ: حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ أَيْ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ فَاقْتُلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لِأَنَّهُمْ خَرَقُوا حُرْمَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَلَوْ تُرِكَتْ مُعَامَلَتُهُمْ بِالْمِثْلِ لَكَانَ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى هَزِيمَةِ الْمُسْلِمِينَ. فَإِنْ قَاتَلُوا الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَادَ أَمْرُ الْمُسْلِمِينَ بِمُقَاتَلَتِهِمْ إِلَى مَا كَانَ قَبْلَ هَذَا النَّهْيِ فَوَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ قِتَالُهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَقَتْلُ مَنْ ثُقِفُوا مِنْهُمْ كَذَلِكَ.

Nehyin gayesi (sınırı) ise: { حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ } “onlar orada sizinle savaşmadıkça... Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” buyruğuyla kılınmıştır; yani Mescid'in yanında sizinle savaşırlarsa siz de onları Mescid-i Haram'ın yanında öldürün demektir. Çünkü onlar Mescid-i Haram'ın hürmetini çiğnemişlerdir; şayet onlara misliyle muamele edilmekten vazgeçilseydi bu Müslümanların hezimetine bir gerekçe olurdu. Şayet onlar Mescid-i Haram yanında Müslümanlarla savaşırlarsa, Müslümanlara onlarla savaşma emri bu nehiyden önceki haline geri döner; böylece Müslümanların Mescid-i Haram yanında onlarla savaşması ve onlardan ele geçirilenleri de aynı şekilde öldürmesi vacip olur.

وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْتُلُوهُمْ تَنْبِيهٌ عَلَى الْإِذْنِ بِقَتْلِهِمْ حِينَئِذٍ وَلَوْ فِي غَيْرِ اشْتِبَاكٍ مَعَهُمْ بِقِتَالٍ، لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ مِنْ أَنْ يَتَّخِذُوا حُرْمَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَسِيلَةً لَهَزْمِ الْمُسْلِمِينَ.

Yüce Allah'ın: { فَاقْتُلُوهُمْ } “onları öldürün” buyruğunda, o takdirde onlarla bir çatışma halinde olunmasa bile öldürülmelerine izin verildiğine dair bir uyarı vardır; zira onların Mescid-i Haram'ın hürmetini Müslümanları hezimete uğratmak için bir vasıta kılmalarından emin olunamaz.

وَلِأَجْلِ ذَلِكَ جَاءَ التَّعْبِيرُ بِقَوْلِهِ: فَاقْتُلُوهُمْ لِأَنَّهُ يَشْمَلُ الْقَتْلَ بِدُونِ قِتَالٍ وَالْقَتْلَ بِقِتَالٍ.

İşte bundan dolayı { فَاقْتُلُوهُمْ } “onları öldürün” ifadesiyle gelmiştir; zira bu [ifade], hem savaşsız öldürmeyi hem de savaşarak öldürmeyi kapsar.