فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ قاتَلُوكُمْ أَيْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَاقْتُلُوهُمْ هُنَالِكَ، أَيْ فَاقْتُلُوا مَنْ ثَقِفْتُمْ مِنْهُمْ حِينَ الْمُحَارَبَةِ، وَلَا يَصُدُّكُمُ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ عَنْ تَقَصِّي آثَارِهِمْ لِئَلَّا يَتَّخِذُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَام ملْجأ يلجؤون إِلَيْهِ إِذَا انْهَزَمُوا.
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ قاتَلُوكُمْ } “Eğer sizinle savaşırlarsa” buyruğu, yani Mescid-i Haram'ın yanında [savaşırlarsa], { فَاقْتُلُوهُمْ } “onları öldürün”, orada [öldürün] demektir. Yani savaş anında onlardan ele geçirdiklerinizi öldürün; Mescid-i Haram, bozgona uğradıklarında orayı sığınacakları bir sığınak edinmemeleri için onların peşine düşmekten sizi alıkoymasın.
وَقَدِ احْتَارَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي انْتِظَامِ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٠] إِلَى قَوْلِهِ هُنَا- كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ حَتَّى لَجَأَ بَعْضُهُمْ إِلَى دَعْوَى نَسْخِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] buyruğundan buradaki { كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerin cezası işte böyledir” buyruğuna kadar olan bu ayetlerin intizamı (birbirine bağlanışı) hususunda müfessirlerin birçoğu tereddüde düşmüş, hatta bazısı bunların bir kısmının diğer kısmını nesh ettiği iddiasına sığınmıştır.
فَزَعَمَ أَنَّ آيَاتٍ مُتَقَارِنَةً بَعْضَهَا نَسَخَ بَعْضًا مَعَ أَنَّ الْأَصْلَ أَنَّ الْآيَاتِ الْمُتَقَارِنَةَ فِي السُّورَةِ الْوَاحِدَةِ نَزَلَتْ كَذَلِكَ وَمَعَ مَا فِي هَاتِهِ الْآيَاتِ مِنْ حُرُوفِ الْعَطْفِ الْمَانِعَةِ مِنْ دَعْوَى كَوِنِ بَعْضِهَا قَدْ نَزَلَ مُسْتَقِلًّا عَنْ سَابِقِهِ وَلَيْسَ هُنَا مَا يُلْجِئُ إِلَى دَعْوَى النَّسْخِ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى تَفْسِيرِ الْمُفْرَدَاتِ اللُّغَوِيَّةِ وَالتَّرَاكِيبِ الْبَلَاغِيَّةِ وَأَعْرَضَ عَنْ بَيَانِ الْمَعَانِي الْحَاصِلَةِ مِنْ مَجْمُوعِ هَاتِهِ الْآيَاتِ.
Aynı surede birbiri ardınca gelen ayetlerin bu şekilde [birlikte] inmiş olması asıl olduğu ve bu ayetlerde bir kısmının öncekinden bağımsız olarak indiği iddiasına engel olan atıf harfleri bulunduğu halde, birbiri ardınca gelen ayetlerin bazısının bazısını nesh ettiğini iddia etmiştir. Oysa burada nesh iddiasına mecbur bırakacak bir durum yoktur. Müfessirlerden kimisi ise yalnızca lügavî kelimeleri ve belagî terkipleri tefsir etmekle yetinmiş, bu ayetlerin bütününden ortaya çıkan manaları açıklamaktan yüz çevirmiştir.
وَقَدْ أَذِنَ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ بِالْقِتَالِ وَالْقَتْلِ لِلْمُقَاتِلِ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَمْ يَعْبَأْ بِمَا جَعَلَهُ لِهَذَا الْمَسْجِدِ مِنَ الْحُرْمَةِ لِأَنَّ حُرْمَتَهُ حُرْمَةُ نِسْبَتِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا كَانَ قِتَالُ الْكُفَّارِ عِنْدَهُ قِتَالًا لِمَنْعِ النَّاسِ مِنْهُ وَمُنَاوَاةً لِدِينِهِ فَقَدْ صَارُوا غَيْرَ مُحْتَرِمِينَ لَهُ وَلِذَلِكَ أَمَرَنَا بِقِتَالِهِمْ هُنَالِكَ تَأْيِيدًا لِحُرْمَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Allah Müslümanlara Mescid-i Haram yanında savaşmaya ve savaşan kimseyi öldürmeye izin vermiş, bu mescid için koyduğu hürmete [bu durumda] itibar etmemiştir; çünkü onun hürmeti Yüce Allah'a nispet edilmesinin hürmetidir. Kâfirlerin onun yanındaki savaşı, insanları ondan men etmek ve O'nun dinine düşmanlık etmek için bir savaş olunca, onlar o mescidin hürmetini gözetmemiş oldular. Bu sebeple [Allah], Mescid-i Haram'ın hürmetini teyit etmek üzere orada onlarla savaşmamızı emretmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: (وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ) ثَلَاثَتُهَا بِأَلِفٍ بَعْدَ الْقَافِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (وَلَا تَقْتُلُوهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكُمْ فَإِنْ قَتَلُوكُمْ) بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ
Cumhur { وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ } ifadesini, her üçünü de kaf harfinden sonra elif ile okumuştur. Hamza ve Kisâî ise { وَلَا تَقْتُلُوهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكُمْ فَإِنْ قَتَلُوكُمْ } şeklinde kaf harfinden sonra elif olmaksızın
الْقَافِ، فَقَالَ الْأَعْمَشُ لِحَمْزَةَ أَرَأَيْتَ قِرَاءَتَكَ هَذِهِ كَيْفَ يَكُونُ الرَّجُلُ قَاتِلًا بَعْدَ أَنْ صَارَ مَقْتُولًا؟ فَقَالَ حَمْزَةُ: إِنَّ الْعَرَبَ إِذَا قُتِلَ مِنْهُمْ رَجُلٌ قَالُوا قتلنَا اهـ يُرِيدُ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ مِنَ الْمَفْعُولِ كَقَوْلِهِ:
okumuşlardır. Bunun üzerine A'meş Hamza'ya: "Şu kıraatin hakkında ne dersin; bir adam öldürüldükten sonra nasıl öldüren (katil) olabilir?" demiş, Hamza da: "Araplar, kendilerinden bir adam öldürüldüğünde 'Öldürüldük' derler" demiştir. Hamza sözün, şu beyitteki gibi mef'ûlden bir muzâfın hazfedilmesi üzerine kurulu olduğunu kastetmektedir:
غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ تُقَتَّلَ عَامِرٌ ... يَوْمَ النِّسَارِ فَأُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ
"Temîm kabilesi Nisâr gününde Âmir'in öldürülmesine öfkelendi de kökten kazıyan [kılıçla] cezalandırıldılar."
وَالْمَعْنَى وَلَا تَقْتُلُوا أَحَدًا مِنْهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوا بَعْضَكُمْ فَإِنْ قَتَلُوا بَعْضَكُمْ فَاقْتُلُوا مَنْ تَقْدِرُونَ عَلَيْهِ مِنْهُمْ وَكَذَلِكَ إِسْنَادُ (قَتَلُوا) إِلَى ضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ بِمَعْنَى قَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسْنِدُ فِعْلَ بَعْضِ الْقَبِيلَةِ أَوِ الْمِلَّةِ أَوِ الْفِرْقَةِ لِمَا يَدُلُّ عَلَى جَمِيعِهَا مِنْ ضَمِيرٍ كَمَا هُنَا أَوِ اسْمٍ ظَاهِرٍ نَحْوَ قَتَلَتْنَا بَنُو أَسَدٍ. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَقْتَضِي أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ الْقَتْلُ فَيَشْمَلُ الْقَتْلَ بِاشْتِبَاكِ حَرْبٍ وَالْقَتْلُ بِدُونِ مَلْحَمَةٍ.
Mana şöyledir: Onlar sizin bir kısmınızı öldürmedikçe siz de onlardan hiçbirini öldürmeyin; şayet onlar sizin bir kısmınızı öldürürlerse, siz de onlardan güç yetirdiğinizi öldürün. Aynı şekilde (قَتَلُوا) fiilinin müşrikler topluluğunun zamirine isnat edilmesi, onlardan bazısının Müslümanlardan bazısını öldürmesi manasındadır; zira Araplar kabilenin, milletin veya fırkanın bir kısmının fiilini, buradaki zamir gibi veya "Esedoğulları bizi öldürdü" sözündeki açık isim gibi o grubun tamamına delalet eden lafza isnat ederler. Bu kıraat nehyedilen şeyin "öldürme" olmasını iktiza eder; dolayısıyla savaş çatışmasıyla öldürmeyi de şiddetli bir savaş olmaksızın öldürmeyi de kapsar.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ بِالنَّصِّ عَلَى إِبَاحَةِ قَتْلِ الْمُحَارِبِ إِذَا حَارَبَ فِي الْحَرَمِ أَوِ اسْتَوْلَى عَلَيْهِ لِأَنَّ الِاسْتِيلَاءَ مُقَاتَلَةٌ فَالْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّهُ لَوِ اسْتَوْلَى عَلَى مَكَّةَ عَدُوٌّ وَقَالَ: لَا أُقَاتِلُكُمْ وَأَمْنَعُكُمْ مِنَ الْحَجِّ وَلَا أَبْرَحُ مِنْ مَكَّةَ لَوَجَبَ قِتَالُهُ وَإِنْ لم يبْدَأ بِالْقِتَالِ نَقْلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ خُوَيْزِ مَنْدَادَ مِنْ مَالِكِيَّةِ الْعِرَاقِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ [الْبَقَرَة: ١٩٣] .
Ayet, savaşçının Harem'de savaşması veya orayı ele geçirmesi durumunda öldürülmesinin mubah olduğuna nass ile delalet etmiştir; zira [orayı] ele geçirmek de bir savaştır. Nitekim Mekke'yi bir düşman istila etse ve: "Sizinle savaşmıyorum, ancak sizi hacdan menediyorum ve Mekke'den de ayrılmıyorum" dese, savaşı kendisi başlatmamış olsa bile onunla savaşmanın vacip olduğu hususunda icma vardır. Bunu Kurtubî, Irak Mâlikîlerinden İbn Huveyzimendâd'dan nakletmiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar orada sizinle savaşmadıkça siz de onlarla Mescid-i Haram'ın yanında savaşmayın” buyruğuna gelince, onun { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [Bakara: 193] buyruğu ile mensuh olması caizdir.
وَاخْتَلَفُوا فِي دَلَالَتِهَا عَلَى جَوَازِ قَتْلِ الْكَافِرِ الْمُحَارِبِ إِذَا لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ بِدُونِ أَنْ يَكُونَ قِتَالٌ وَكَذَا الْجَانِي إِذَا لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَارًّا مِنَ الْقِصَاصِ وَالْعُقُوبَةِ فَقَالَ مَالِكٌ: بِجَوَازِ ذَلِكَ وَاحْتَجَّ عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ [التَّوْبَة: ٥] الْآيَةَ قَدْ نَسَخَ هَاتِهِ الْآيَةَ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ بِنَاءً عَلَى تَأَخُّرِ نُزُولِهَا عَنْ وَقْتِ الْعَمَلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَالْعَامُّ الْمُتَأَخِّرُ عَنِ الْعَمَلِ يَنْسَخُ الْخَاصَّ اتِّفَاقًا.
Savaş olmaksızın Harem'e sığınan savaşçı kâfirin ve aynı şekilde kısas ve cezadan kaçarak Harem'e sığınan suçlunun öldürülmesinin caiz oluşuna ayetin delaleti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik bunun caiz olduğunu söylemiş ve Yüce Allah'ın: { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ } “Haram aylar çıktığı zaman...” [Tevbe: 5] ayetinin bu ayeti nesh ettiğini delil getirmiştir. Bu görüş, o ayetin inişinin bu ayetle amel etme vaktinden sonra olmasına dayanan Katâde ve Mukâtil'in de görüşüdür; amelden sonra gelen umumî [hüküm], ittifakla hususî [hükmü] nesh eder.
وَبِالْحَدِيثِ الَّذِي
[Mâlik ayrıca] şu hadisi de [delil getirmiştir]:
رَوَاهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ فَلَمَّا نَزَعَهُ جَاءَ أَبُو بَرْزَةَ فَقَالَ: ابْنُ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اقْتُلُوهُ»
[Mâlik] el-Muvatta'da Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih yılında başında miğferle Mekke'ye girdi. Miğferini çıkardığında Ebû Berze gelip: 'İbn Hatal Kâbe'nin örtülerine tutunmuş!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu öldürün' buyurdu."
وَابْنُ خَطَلٍ هَذَا هُوَ عَبْدُ الْعُزَّى بْنُ خَطَلٍ التَّيْمِيُّ كَانَ مِمَّنْ أَسْلَمَ ثُمَّ كَفَرَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ وَجَعَلَ دَأْبَهُ سَبَّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْإِسْلَامَ فَأَهْدَرَ النَّبِيءُ ﷺ يَوْمَ الْفَتْحِ دَمَهُ فَلَمَّا عَلِمَ ذَلِكَ عَاذَ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَأَمَرَ النَّبِيءُ ﷺ بِقَتْلِهِ حِينَئِذٍ، فَكَانَ قَتْلُ ابْنِ خَطَلٍ قَتْلَ حَدٍّ لَا قَتْلَ حَرْبٍ لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَدْ وَضَعَ الْمِغْفَرَ عَنْ رَأْسِهِ وَقَدِ انْقَضَتِ السَّاعَةُ الَّتِي أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ فِيهَا مَكَّةَ.
Bu İbn Hatal, Abdüluzzâ b. Hatal et-Teymî'dir. Müslüman olup sonra İslâm'ından sonra kâfir olan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve İslâm'a sövmeyi adet edinen kimselerdendi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü onun kanını heder saymıştı. Bunu öğrenince Kâbe'nin örtülerine sığındı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de o sırada onun öldürülmesini emretti. Dolayısıyla İbn Hatal'ın öldürülmesi bir harp öldürmesi değil, bir hadd (ceza) öldürmesiydi; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem miğferi başından çıkarmıştı ve Allah'ın kendisine Mekke'yi helal kıldığı o muayyen vakit sona ermişti.
وَبِالْقِيَاسِ وَهُوَ أَنَّ حُرْمَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُتَقَرِّرَةٌ فِي الشَّرِيعَةِ فَلَمَّا أَذِنَ اللَّهُ بِقَتْلِ مَنْ قَاتَلَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَلِمْنَا أَنَّ الْعِلَّةَ هِيَ أَنَّ الْقِتَالَ فِيهِ تَعْرِيضٌ بِحُرْمَتِهِ لِلِاسْتِخْفَافِ، فَكَذَلِكَ عِيَاذُ الْجَانِي بِهِ، وَبِمِثْلِ قَوْلِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، لَكِنْ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِذَا الْتَجَأَ الْمُجْرِمُ الْمُسْلِمُ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ يُضَيَّقُ عَلَيْهِ حَتَّى يَخْرُجَ فَإِنْ لَمْ يَخْرُجْ جَازَ قَتْلُهُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُقْتَلُ الْكَافِرُ إِذَا الْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ إِلَّا إِذَا قَاتَلَ فِيهِ لِنَصِّ هَاتِهِ الْآيَةِ وَهِيَ مُحْكَمَةٌ عِنْدَهُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ وَهُوَ قَول طَاوُوس وَمُجَاهِدٍ.
[Mâlik ayrıca] kıyas ile de [delil getirmiştir]; o da şudur: Mescid-i Haram'ın hürmeti şeriatta sabittir. Allah Mescid-i Haram'da savaşanın öldürülmesine izin verince bildik ki [hükmün] illeti, orada savaşmanın onun hürmetini hafife almaya maruz bırakmasıdır; suçlunun oraya sığınması da böyledir. Şâfiî de onun sözünün benzerini söylemiştir; ancak Şâfiî şöyle demiştir: "Müslüman suçlu Mescid-i Haram'a sığınırsa, çıkıncaya kadar ona baskı yapılır; şayet çıkmazsa öldürülmesi caiz olur." Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: "Kâfir Harem'e sığındığında, bu ayetin nassı gereğince orada savaşmadıkça öldürülmez." Bu ayet ona göre muhkemdir, mensuh değildir; bu aynı zamanda Tâvûs ve Mücâhid'in de görüşüdür.
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» : حَضَرْتُ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِمَدْرَسَةِ أَبِي عُقْبَةَ الْحَنَفِيِّ وَالْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ يُلْقِي عَلَيْنَا الدَّرْسَ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ عَلَيْهِ أَطْمَارٌ فَسَلَّمَ سَلَامَ الْعُلَمَاءِ وَتَصَدَّرَ فِي الْمَجْلِسِ، فَقَالَ الْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ: مَنِ السَّيِّدُ؟
İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da şöyle demiştir: "Beytülmakdis'te Ebû Ukbe el-Hanefî medresesinde bulunuyordum; Kadı ez-Zencânî bir cuma günü bize ders veriyordu. Biz bu haldeyken üstünde eski püskü elbiseler olan bir adam girdi, âlimlerin selamı gibi selam verdi ve meclisin başköşesine oturdu. Bunun üzerine Kadı ez-Zencânî: 'Bu efendi kimdir?' dedi.
فَقَالَ: رَجُلٌ مِنْ طَلَبَةِ الْعِلْمِ بِصَاغَانَ سَلَبَهُ الشُّطَّارُ أَمْسِ، وَمَقْصِدِي هَذَا الْحَرَمُ الْمُقَدَّسُ فَقَالَ الْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ: سَلُوهُ عَنِ الْعَادَةِ فِي مُبَادَرَةِ الْعُلَمَاءِ بِمُبَادَرَةِ أَسْئِلَتِهِمْ، وَوَقَعَتِ الْقُرْعَةُ عَلَى مَسْأَلَةِ الْكَافِرِ إِذَا الْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ هَلْ يُقْتَلُ أَمْ لَا؟ فَأَجَابَ بِأَنَّهُ لَا يُقْتَلُ، فَسُئِلَ عَنِ الدَّلِيلِ فَقَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قُرِئَ (وَلَا تَقْتُلُوهُمْ) فَالْآيَةُ نَصٌّ وَإِنْ قُرِئَ (وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ) فَهِيَ تَنْبِيهٌ، لِأَنَّهُ إِذَا نَهَى عَنِ الْقِتَالِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ الْقَتْلِ كَانَ دَلِيلًا بَيِّنًا عَلَى النَّهْيِ
O da: 'Sağān ilim talebelerinden bir adamım; dün yol kesiciler eşyalarımı soydu, hedefim ise bu mukaddes Harem'dir' dedi. Kadı ez-Zencânî: 'Âlimleri soru yağmuruna tutma adetine uyarak ona bir soru sorun' dedi. Kura, kâfir Harem'e sığındığında öldürülür mü öldürülmez mi meselesine isabet etti. O, öldürülmeyeceği cevabını verdi. Delili sorulunca şöyle dedi: Yüce Allah'ın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } [buyruğudur]; şayet { وَلَا تَقْتُلُوهُمْ } okunursa ayet nassdır; şayet { وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ } okunursa tenbihtir (uyarıdır); çünkü öldürmenin sebebi olan savaştan nehyedince, bu durum öldürmeden
عَنِ الْقَتْلِ فَاعْتَرَضَ عَلَيْهِ الزِّنْجَانِيُّ مُنْتَصِرًا لِمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَإِنْ لَمْ يَرَ مَذْهَبَهُمَا عَلَى الْعَادَةِ، فَقَالَ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التَّوْبَة: ٥] فَقَالَ الصَّاغَانِيُّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِمَنْصِبِ الْقَاضِي، فَإِنَّ الْآيَةَ الَّتِي اعْتَرَضْتَ بِهَا عَامَّةٌ فِي الْأَمَاكِنِ وَالَّتِي احْتَجَجْتُ بِهَا خَاصَّةٌ وَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْعَامَّ يَنْسَخُ الْخَاصَّ فَأُبْهِتَ الْقَاضِي الزِّنْجَانِيُّ، وَهَذَا مِنْ بديع الْكَلَام اهـ.
nehyedildiğine açık bir delil olur.' Zencânî, her zamanki gibi onların mezhebini benimsemese de Mâlik ve Şâfiî'yi savunarak ona itiraz etti ve: 'Bu ayet Yüce Allah'ın: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri nerede bulursanız öldürün” [Tevbe: 5] buyruğu ile mensuhtur' dedi. Sağânî ise: 'Bu Kadı'nın makamına yakışmaz; zira itiraz ettiğin ayet mekanlar konusunda umumîdir, delil getirdiğim ayet ise hususîdir; hiç kimsenin umumî olanın hususî olanı nesh edeceğini söylemesi caiz değildir' dedi. Bunun üzerine Kadı ez-Zencânî apışıp kaldı (şaşkına döndü). Bu harika bir kelamdır."
وَجَوَابُ هَذَا أَنَّ الْعَامَّ الْمُتَأَخِّرَ عَنِ الْعَمَلِ بِالْخَاصِّ نَاسِخٌ وَحَدِيثُ ابْنِ خَطَلٍ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي فِي بَرَاءَةَ نَاسِخَةٌ لِآيَةِ الْبَقَرَةِ. وَأَمَّا قَوْلُ الْحَنَفِيَّةِ وَبَعْضِ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّ قَتْلَ ابْنِ خَطَلٍ كَانَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ فِيهِ مَكَّةَ فَيَدْفَعُهُ أَنَّ تِلْكَ السَّاعَةَ انْتَهَتْ بِالْفَتْحِ وَقَدْ ثَبَتَ فِي ذَلِكَ الْحَدِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ نَزَعَ حِينَئِذٍ الْمِغْفَرَ وَذَلِكَ أَمَارَةُ انْتِهَاءِ سَاعَةِ الْحَرْبِ.
Bunun cevabı şudur: Hususî [hüküm] ile amel edildikten sonra gelen umumî [hüküm] nasohtir (neshedicidir); İbn Hatal hadisi de Berâe (Tevbe) suresindeki ayetin Bakara suresindeki ayeti nesh ettiğine delalet etmiştir. Hanefîlerin ve bazı Mâlikîlerin: "İbn Hatal'ın öldürülmesi, Allah'ın Mekke'yi ona helal kıldığı gündeydi" sözlerine gelince, bunu reddeden husus; o muayyen vaktin fetihle sona ermiş olmasıdır. Zira o hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o sırada miğferini çıkardığı sabit olmuştur ki bu da savaş vaktinin bittiğinin alametidir.
وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» : الْكَافِرُ إِذَا لَمْ يُقَاتِلُ وَلَمْ يَجْنِ جِنَايَةً وَلَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ فَإِنَّهُ لَا يُقْتَلُ، يُرِيدُ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْقَتْلَ الَّذِي اقْتَضَتْهُ آيَةُ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ
İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da şöyle demiştir: "Kâfir savaşmadığı ve bir cinayet işlemediği halde Harem'e sığınırsa öldürülmez." Kastettiği şudur: { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Onları nerede yakalarsanız öldürün” ayetinin iktiza ettiği öldürme ile öldürülmez;
وَهُوَ مِمَّا شَمَلَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ.
bu da Yüce Allah'ın: { لَا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” buyruğunun kapsadığı şeylerdendir.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ، الْإِشَارَة إِلَى الْقَتْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: فَاقْتُلُوهُمْ أَيْ كَذَلِكَ الْقَتْلُ جَزَاؤُهُمْ عَلَى حَدِّ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَنُكْتَةُ الْإِشَارَةِ تَهْوِيلُهُ أَيْ لَا يَقِلُّ جَزَاءُ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْقَتْلِ وَلَا مَصْلَحَةٌ فِي الْإِبْقَاءِ عَلَيْهِمْ وَهَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ، فَقَوْلُهُ كَذلِكَ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ لِلِاهْتِمَامِ وَلَيْسَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٠] لِأَنَّ الْمُقَاتَلَةَ لَيْسَتْ جَزَاءً إِذْ لَا انْتِقَامَ فِيهَا بَلِ الْقِتَالٌ سِجَالٌ يَوْمًا بِيَوْمٍ.
{ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ } “Kâfirlerin cezası işte böyledir” buyruğundaki işaret, { فَاقْتُلُوهُمْ } buyruğundan anlaşılan "öldürme"ye yöneliktir; yani { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] buyruğunda geçtiği üzere, onların cezası işte böyle bir öldürmedir. İşaretin nüktesi onun korkunçluğunu belirtmektir; yani müşriklerin cezası öldürmeden aşağı kalmaz ve onları sağ bırakmakta bir maslahat yoktur. Bu onlara bir tehdittir. { كَذلِكَ } ifadesi ehemmiyetine binaen öne geçmiş haberdir; buradaki işaret { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] buyruğuna değildir; çünkü savaşmak ceza değildir, zira onda intikam yoktur, bilakis savaş gâh lehte gâh aleyhte bir nöbetleşmedir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ فَإِنِ انْتَهَوْا عَنْ قِتَالِكُمْ فَلَا تَقْتُلُوهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ غَفُور رَحِيم، فينبعي أَنْ يَكُونَ الْغُفْرَانُ سُنَّةَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ إِذْ كُلُّ سَامِعٍ يَعْلَمُ أَنَّ وَصْفَ اللَّهِ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الِانْتِهَاءِ فَيُعْلَمُ أَنَّهُ تَنْبِيهٌ لِوُجُوبِ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ إِنِ انْتَهَوْا بِمَوْعِظَةٍ وَتَأْيِيدٍ لِلْمَحْذُوفِ، وَهَذَا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ.
{ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunun anlamı; şayet sizinle savaşmaktan vazgeçerlerse onları öldürmeyin demektir; çünkü Allah bağışlayandır, merhamet edendir; dolayısıyla bağışlama Müminlerin sünneti (adeti) olmalıdır. { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } ifadesi şartın cevabıdır ve bedi bir îcâzdır (veciz anlatımdır); zira her işiten bilir ki Allah'ın bağışlama ve merhametle vasıflanması vazgeçmeye terettüp etmez (onun sonucu değildir); bundan da anlaşılır ki bu, vazgeçtikleri takdirde bir öğütle ve mahzuf (düşürülmüş) kısmı teyit ederek onları bağışlamanın gerekliliğine bir uyarıdır. Bu da hazif yoluyla îcâzdandır.
وَالِانْتِهَاءُ: أَصْلُهُ مُطَاوِعُ نَهَى يُقَالُ: نَهَاهُ فَانْتَهَى ثُمَّ تُوُسِّعَ فِيهِ فَأُطْلِقَ عَلَى الْكَفِّ عَنْ عَمَلٍ
İntihâ (vazgeçme): Aslı (نَهَى) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); "Onu nehyetti, o da vazgeçti (فَانْتَهَى)" denir. Sonra bu kelimede genişlemeye gidilerek bir amelden
أَوْ عَنْ عَزْمٍ لِأَنَّ النَّهْيَ هُوَ طَلَبُ تَرْكِ فِعْلٍ سَوَاءٌ كَانَ الطَّلَبُ بَعْدَ تَلَبُّسِ الْمَطْلُوبِ بِالْفِعْلِ أَوْ قَبْلَ تَلَبُّسِهِ بِهِ قَالَ النَّابِغَةُ:
yahut bir azimden (karardan) el çekmek anlamında kullanılmıştır; çünkü nehiy, fiilin terk edilmesini talep etmektir; talep ister fiile fiilen başlandıktan sonra olsun ister başlanmadan önce olsun fark etmez. Nâbiga şöyle demiştir:
لَقَدْ نَهَيْتُ بَنِي ذُبْيَانَ عَنْ أُقُرٍ ... وَعَنْ تَرَبُّعِهِمْ فِي كُلِّ إِصْفَارٍ
"Zubyânoğullarını Ukur'dan ve her sonbaharda orada konaklamaktan gerçekten nehyettim (vazgeçirmeye çalıştım)."
أَيْ عَنِ الْوُقُوعِ فِي ذَلِك.
Yani buna düşmekten [nehyettim].
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 193]
وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)
{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.” (193)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَلَّا تُعْطَفَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ لِأَنَّهَا مُبَيِّنَةٌ لِمَا أُجْمِلَ مِنْ غَايَةِ الْأَمْرِ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ وَلَكِنَّهَا عُطِفَتْ لِمَا وَقَعَ مِنَ الْفَصْلِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْجُمْلَةِ الْمُبَيِّنَةِ.
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] cümlesine atıftır. Zahir olanın gereği bu cümlenin atfedilmemesiydi; çünkü bu cümle müşriklerle savaş emrinin mücmel bırakılan gayesini açıklamaktadır; fakat kendisi ile açıklanan cümle arasına fasıla girdiği için atfedilmiştir.
وَقَدْ تَضَمَّنَتِ الْجُمَلُ السَّابِقَةُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَة:
{ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” [Bakara:
١٩١] إِلَى هُنَا تَفْصِيلًا لِجُمْلَةِ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ لِأَنَّ عُمُومَ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ تَنْشَأُ عَنْهُ احْتِمَالَاتٌ فِي الْأَحْوَالِ وَالْأَزْمِنَةِ وَالْبِقَاعِ وَقَدِ انْقَضَى بَيَانُ أَحْوَالِ
191] buyruğundan buraya kadar olan önceki cümleler, { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” cümlesinin bir tafsilatını içermiştir; zira { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “sizinle savaşanlar” ifadesinin umumiliğinden haller, zamanlar ve mekanlar hususunda ihtimaller doğar. Nitekim
الْبِقَاعِ وَأَفْضَتِ التَّوْبَةُ الْآنَ إِلَى بَيَانِ تَحْدِيدِ الْأَحْوَالِ بِغَايَةِ أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ. فَإِذَا انْتَهَتِ الْفِتْنَةُ فَتِلْكَ غَايَةُ الْقِتَالِ، أَيْ إِنْ خَاسُوا بِالْعَهْدِ وَخَفَرُوا الذِّمَّةَ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي بَيْنَكُمْ عَلَى تَرْكِ الْقِتَالِ فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي حِلٍّ مِنْ عَهْدِهِمْ فَلَكُمْ أَنْ تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ أُخْرَى مِنْ بَعْدُ يَفْتِنُونَكُمْ بِهَا وَحَتَّى يَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ، فَهَذَا كُلُّهُ مُعَلَّقٌ بِالشَّرْطِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ [الْبَقَرَة: ١٩١] ، فَإِعَادَةُ فِعْلِ وَقاتِلُوهُمْ لِتُبْنَى عَلَيْهِ الْغَايَةُ بِقَوْلِهِ: حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَبِتِلْكَ الْغَايَةِ حَصَلَتِ الْمُغَايَرَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهِيَ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا سَاغَ عَطْفُهُ عَلَى مِثْلِهِ. فَ (حَتَّى) فِي قَوْلِهِ: حَتَّى لَا تَكُونَ إِمَّا أَنْ تُجْعَلَ لِلْغَايَةِ مُرَادِفَةَ إِلَى، وَإِمَّا أَنْ تُجْعَلَ بِمَعْنَى كَيِ التَّعْلِيلِيَّةِ وَهُمَا مُتَلَازِمَانِ لِأَنَّ الْقِتَال لما غيي بِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْغَايَةَ هِيَ الْمَقْصِدُ، وَمَتَّى كَانَتِ الْغَايَةُ غَيْرَ حِسِّيَّةٍ نَشَأَ عَنْ (حَتَّى) مَعْنَى التَّعْلِيلِ، فَإِنَّ الْعِلَّةَ غَايَةٌ اعْتِبَارِيَّةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٧] . وأيّا مَا كَانَ فَالْمُضَارِعُ مَنْصُوبٌ بعد (حَتَّى) بِأَن مُضْمَرَةً لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَرَتُّبِ الْغَايَةِ.
mekanların hallerinin beyanı sona ermiş ve söz şimdi hallerin "fitne kalmaması" gayesiyle sınırlandırılmasının beyanına intikal etmiştir. Fitne bittiğinde, işte savaşın son gayesi budur. Yani şayet savaşı bırakma hususunda aranızdaki süre içinde ahdi bozar ve emanı çiğnerlerse, artık onların ahdinden kurtulmuş olursunuz; bundan sonra sizi fitneye düşürecekleri başka bir fitne kalmayıncaya ve onlar İslâm'a girinceye kadar onlarla savaşabilirsiniz. Bütün bunlar, { فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ } “Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” [Bakara: 191] buyruğundaki geçen şarta bağlıdır. { وَقاتِلُوهُمْ } “Onlarla savaşın” fiilinin tekrar edilmesi, { حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar” buyruğundaki gayenin onun üzerine bina edilmesi içindir; işte bu gaye sebebiyle onunla { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” arasında bir başkalık (mugaayeret) hasıl olmuş ve bu itibar ile benzerine atfedilmesi caiz olmuştur. { حَتَّى لَا تَكُونَ } buyruğundaki { حَتَّى } edatı ya gaye (son sınır) için olup (إِلَى) edatıyla eş anlamlı kılınır ya da ta'lil (gerekçe) bildiren (كَيْ) anlamında kılınır. Bu ikisi birbirini gerektirir; zira savaş bununla sınırlandırılınca gayenin asıl maksat olduğu tayin edilmiş olur. Gaye hissî olmadığında { حَتَّى } edatından ta'lil manası doğar; çünkü illet itibarî bir gayedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } “Sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” [Bakara: 217]. Hangisi olursa olsun, gayenin [önceki fiile] terettüp ettiğine delalet etmesi için muzari fiil (حَتَّى)'den sonra gizli bir (أَنْ) ile mansubdur.
وَالْفِتْنَةُ تَقَدَّمَتْ قَرِيبًا. وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا كَالْمُرَادِ بِهَا هُنَالِكَ، وَلَمَّا وَقَعَتْ هُنَا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ عَمَّتْ جَمِيعَ الْفِتَنِ فَلِذَلِكَ سَاوَتِ الْمَذْكُورَةُ هُنَا الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ [الْبَقَرَة: ١٩١] فَإِعَادَةُ الْفِتْنَةِ مُنَكَّرَةً هُنَا لَا يَدُلُّ عَلَى الْمُغَايَرَةِ كَمَا هُوَ الشَّائِعُ بَيْنَ الْمُعْرِبِينَ فِي أَنَّ الْمَعْرِفَةَ إِذَا أُعِيدَتْ نَكِرَةً فَهِيَ غَيْرُ الْأُولَى لِأَنَّ وُقُوعَهَا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ أَفَادَ الْعُمُومَ فَشَمَلَ جَمِيعَ أَفْرَادِ الْفِتْنَةِ مُسَاوِيًا لِلْفِتْنَةِ الْمُعَرَّفَةِ بِلَامِ الِاسْتِغْرَاقِ إِلَّا أَنَّهُ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ فَتَقَيَّدَ بِثَلَاثَةِ قُيُودٍ بِالْقَرِينَةِ أَيْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ مِنْهُمْ لِلْمُسْلِمِينَ فِي أَمْرِ الدِّينِ وَإِلَّا فَقَدَ وَقَعَتْ فِتَنٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْفُسِهِمْ كَمَا
Fitne kelimesi az önce geçmişti. Burada onunla kastedilen, orada kastedilenle aynıdır. Burada nefy (olumsuzluk) bağlamında vaki olduğu için bütün fitneleri kapsar; bu sebeple burada zikredilen, Yüce Allah'ın: { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne öldürmekten daha beterdir” [Bakara: 191] buyruğunda zikredilen ile denk olmuştur. Dolayısıyla fitne kelimesinin burada nekre olarak tekrarlanması, marife olan bir kelime nekre olarak tekrarlandığında öncekinden farklı olacağına dair i'rab âlimleri arasındaki yaygın kaidede olduğu gibi bir başkalığa delalet etmez; çünkü olumsuzluk bağlamında yer alması umumilik ifade etmiş, böylece istiğrâk lâmı ile marife kılınan "el-fitne"ye eşit olarak fitnenin bütün fertlerini kapsamıştır; ancak bu, bağlamın karinesiyle örfî bir istiğrâktır. Dolayısıyla karine sebebiyle üç kayıtla kayıtlanmıştır: Yani dinde onlardan Müslümanlara yönelik bir fitne kalmayıncaya kadar [savaşın]; yoksa Müslümanların kendi aralarında da fitneler vuku bulmuştur, nitekim
فِي حَدِيثِ: «ثُمَّ فِتْنَةٌ لَا يَبْقَى بَيْتٌ مِنَ الْعَرَبِ إِلَّا دَخَلَتْهُ»
“Sonra Arap evlerinden içine girmediği hiçbir ev bırakmayan bir fitne [olacaktır]” hadisinde böyledir.
. وَانْتِفَاءُ الْفِتْنَةِ يَتَحَقَّقُ بِأَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا بِأَنْ يَدْخُلَ الْمُشْرِكُونَ فِي الْإِسْلَام فتنزل فِتْنَتُهُمْ فِيهِ، وَإِمَّا بِأَنْ يُقْتَلُوا جَمِيعًا فَتَزُولَ الْفِتْنَةُ بِفَنَاءِ الْفَاتِنِينَ. وَقَدْ يُفْرَضُ انْتِفَاءُ الْفِتْنَةِ بِظُهُورِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ وَمَصِيرِ الْمُشْرِكِينَ ضُعَفَاءَ أَمَامَ قُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ، بِحَيْثُ يَخْشَوْنَ بَأْسَهُمْ، إِلَّا أَنَّ الْفِتْنَةَ لَمَّا كَانَتْ نَاشِئَةً عَنِ التَّصَلُّبِ فِي دِينِهِمْ وَشِرْكِهِمْ لَمْ تَكُنْ بِالَّتِي تَضْمَحِلُّ عِنْدَ ضَعْفِهِمْ، لِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى إِرْضَاءِ الْعَقِيدَةِ يَصْدُرُ حَتَّى مِنَ الضَّعِيفِ كَمَا صَدَرَ مِنَ الْيَهُودِ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي الْمَدِينَةِ فِي مِثْلِ قِصَّةِ الشَّاةِ الْمَسْمُومَةِ، وَقَتْلِهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ الْحَارِثِيَّ فِي خَيْبَرَ، وَلِذَلِكَ فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ هُنَا إِلَّا أَحَدَ أَمْرَيْنِ: إِمَّا دُخُولُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ وَإِمَّا إِفْنَاؤُهُمْ بِالْقَتْلِ،
Fitnenin ortadan kalkması iki şeyden biriyle gerçekleşir: Ya müşriklerin İslâm'a girmesiyle ki böylece onların İslâm'daki fitnesi son bulur; ya da hepsinin öldürülmesiyle ki böylece fitne çıkaranların yok olmasıyla fitne zail olur. Fitnenin ortadan kalkması, Müslümanların onlara galip gelmesi ve müşriklerin Müslümanların kuvveti karşısında onların şiddetinden korkacak derecede zayıf düşmeleriyle de varsayılabilir; ancak fitne onların dinlerindeki taassuptan ve şirklerinden kaynaklandığı için onların zayıflamasıyla yok olacak türden değildi; çünkü inancı tatmin etmeye kalkışmak zehirli koyun hadisesinde ve Hayber'de Abdullah b. Sehl el-Hârisî'yi öldürmelerinde olduğu gibi Medine'de Yahudilerden defalarca sadır olduğu üzere zayıf kimseden dahi sadır olabilir. Bu sebeple burada kastedilen iki şeyden biridir: Ya onların İslâm'a girmesi ya da öldürülerek yok edilmeleridir.
وَقَدْ حَصَلَ كِلَا الْأَمْرَيْنِ فِي الْمُشْرِكِينَ فَفَرِيقٌ أَسْلَمُوا، وَفَرِيقٌ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ وَغَيْرِهِ مِنَ الْغَزَوَاتِ، وَمِنْ ثَمَّ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا تقبل من مُشْرِكين الْعَرَبِ الْجِزْيَةُ، وَمِنْ ثَمَّ فَسَّرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْفِتْنَةَ هُنَا بِالشِّرْكِ تَفْسِيرًا بِاعْتِبَارِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمَعْنَى لَا بِاعْتِبَارِ مَدْلُولِ اللَّفْظِ.
Nitekim müşrikler hakkında her iki durum da gerçekleşmiştir; bir grup Müslüman olmuş, bir grup da Bedir günü ve diğer gazvelerde öldürülmüştür. Bundan dolayı âlimlerimiz: "Arap müşriklerinden cizye kabul edilmez" demişlerdir. Yine bundan dolayı bazı müfessirler buradaki fitneyi, lafzın delaleti itibariyle değil manadan kastedilen gaye itibariyle şirk olarak tefsir etmişlerdir.
وَقَوْلُهُ: وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ عَطْفٌ عَلَى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَهُوَ مَعْمُول لِأَن الْمُضْمَرَةِ بَعْدَ (حَتَّى) أَيْ وَحَتَّى يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ، أَيْ حَتَّى لَا يَكُونَ دِينٌ هُنَالِكَ إِلَّا لِلَّهِ أَيْ وَحْدَهُ.
{ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “ve din Allah'ın oluncaya kadar” buyruğu, { لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } ifadesine atıftır; dolayısıyla (حَتَّى)'den sonraki gizli (أَنْ) ile amel etmiştir; yani din Allah'ın oluncaya, orada dinden ancak Allah'ın [dini], yani yalnızca O'nun [dini] kalıncaya kadar [savaşın].
فَالتَّعْرِيفُ فِي الدِّينِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، لِأَنَّ الدِّينَ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَوَاهِي الَّتِي لَا أَفْرَادَ لَهَا فِي الْخَارِجِ فَلَا يَحْتَمِلُ تَعْرِيفُهُ مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ.
{ الدِّينُ } kelimesindeki belirlilik cins belirliliğidir; çünkü din, hariçte fertleri bulunmayan mahiyet isimlerindendir, dolayısıyla onun belirliliği istiğrâk manasını taşımaz.
وَاللَّامُ الدَّاخِلَةُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لَامُ الِاخْتِصَاصِ أَيْ حَتَّى يَكُونَ جِنْسُ الدِّينِ مُخْتَصًّا بِاللَّهِ تَعَالَى عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرَ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] ، وَذَلِكَ يَئُولُ إِلَى مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ وَلَكِنَّهُ لَيْسَ عَيْنَهُ، إِذْ لَا نَظَرَ فِي مِثْلِ هَذَا لِلْأَفْرَادِ، وَالْمَعْنَى: وَيَكُونَ دِينُ الَّذِينَ تُقَاتِلُونَهُمْ خَالِصًا لِلَّهِ لَا حَظَّ لِلْإِشْرَاكِ فِيهِ.
Lafza-i celâlin başına gelen lâm harfi ihtisas lâmıdır; yani { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” [Fâtiha: 2] buyruğunda kararlaştırıldığı üzere, din cinsi Yüce Allah'a mahsus oluncaya kadar demektir. Bu da istiğrâk manasına varır fakat bizzat aynısı değildir; zira böylesi durumlarda fertlere bakılmaz. Mana şöyledir: Savaşmakta olduğunuz kimselerin dini, içinde hiçbir şirk payı bulunmaksızın sırf Allah için oluncaya kadar [savaşın].
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَخْلِيصُ بِلَادِ الْعَرَبِ مِنْ دِينِ الشِّرْكِ وَعُمُومُ الْإِسْلَامِ لَهَا لِأَنَّ اللَّهَ اخْتَارَهَا لِأَنْ تَكُونَ قَلْبَ الْإِسْلَامِ وَمَنْبَعَ مَعِينِهِ فَلَا يَكُونُ الْقَلْبُ صَالِحًا إِذَا كَانَ مَخْلُوطَ الْعَنَاصِرِ.
Bundan maksat, Arap beldelerini şirk dininden temizlemek ve İslâm'ı orada hâkim kılmaktır; çünkü Allah orayı İslâm'ın kalbi ve feyiz kaynağı olması için seçmiştir; unsurları birbirine karışmış olduğunda ise kalp salih (sağlıklı) olamaz.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَثَرًا جَيِّدًا قَالَ: جَاءَ رَجُلَانِ إِلَى ابْنِ عُمَرَ أَيَّامَ فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فَقَالَا: إِنَّ النَّاسَ صَنَعُوا مَا تَرَى وَأَنْتَ ابْنُ عُمَرَ وَصَاحِبُ النَّبِيءِ ﷺ فَمَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَخْرُجَ؟ فَقَالَ: يَمْنَعُنِي أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ دَمَ أَخِي، فَقَالَا: أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى:
Buhârî, Abdullah b. Ömer'den güzel bir rivayet tahric etmiştir; şöyle demiştir: İbnü'z-Zübeyr fitnesi günlerinde iki adam İbn Ömer'e gelerek: "Gördüğün gibi insanlar yaptıklarını yaptı; sen ise Ömer'in oğlusun ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabisisin, [savaşa] çıkmaktan seni alıkoyan nedir?" dediler. İbn Ömer: "Allah'ın [Müslüman] kardeşimin kanını haram kılmış olması beni alıkoyuyor" dedi. Onlar: "Allah Teâlâ şöyle buyurmadı mı?" dediler:
وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: قَاتَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى لَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ وَكَانَ الدِّينُ لِلَّهِ وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُقَاتِلُوا حَتَّى تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِغَيْرِ اللَّهِ، قَالَ ابْنُ عُمَرَ: كَانَ الْإِسْلَامُ قَلِيلًا فَكَانَ الرَّجُلُ يُفْتَنُ فِي دِينِهِ إِمَّا قَتَلُوهُ وَإِمَّا عَذَّبُوهُ حَتَّى كَثُرَ الْإِسْلَامُ فَلَمْ تَكُنْ فِتْنَةٌ. وَسَيَأْتِي بَيَانٌ آخَرُ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْأَنْفَالِ.
{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın.” Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: "Biz fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar Resûlullah ile beraber savaştık; siz ise fitne olsun ve din Allah'tan başkasına ait olsun diye savaşmak istiyorsunuz!" İbn Ömer devamla dedi ki: "İslâm [başlangıçta] az idi; kişi dininden dolayı fitneye uğratılır, ya onu öldürürler ya da ona işkence ederlerdi; nihayet İslâm çoğaldı ve fitne kalmadı." Bu ayetin Enfâl suresindeki benzerinde başka bir açıklama daha gelecektir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ، أَيْ فَإِنِ انْتَهَوْا عَنْ نَقْضِ الصُّلْحِ أَوْ فَإِنِ انْتَهَوْا عَنِ الشِّرْكِ بِأَنْ آمَنُوا فَلَا عُدْوَانَ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] وَاحْتِيجَ إِلَيْهِ لِبُعْدِ الصِّفَةِ بِطُولِ الْكَلَامِ وَلِاقْتِضَاءِ الْمَقَامِ التَّصْرِيحَ بِأَهَمِّ الْغَايَتَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ آخِرَ الْكَلَامِ نَسَخَ أَوَّلَهُ وَأَوْجَبَ قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ فِي كُلِّ حَالٍ.
{ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur” buyruğu, yani şayet sulhü bozmaktan vazgeçerlerse veya iman ederek şirkten vazgeçerlerse artık onlara hiçbir düşmanlık yoktur demektir. Bu, { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “sizinle savaşanlar” [Bakara: 190] buyruğunun mefhumunun açıkça ifade edilmesidir; sözün uzamasıyla sıfat uzak kaldığı ve makam sözün sonunun başını nesh ettiği ve her halükarda müşriklerle savaşmayı vacip kıldığı zannına kapılmamak için savaşın iki gayesinden en önemlisini açıkça ifade etmeyi iktiza ettiği için buna ihtiyaç duyulmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ قَائِمٌ مَقَامَ جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّهُ عِلَّةُ الْجَوَابِ الْمَحْذُوفِ، وَالْمَعْنَى فَإِنِ انْتَهَوْا عَنْ قِتَالِكُمْ وَلَمْ يَقْدُمُوا عَلَيْهِ فَلَا تَأْخُذُوهُمْ بِالظِّنَّةِ وَلَا تَبْدَءُوهُمْ بِالْقِتَالِ، لِأَنَّهُمْ غَيْرُ ظَالِمِينَ وَإِذْ لَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ، وَهُوَ مَجَازٌ بَدِيعٌ.
{ فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } buyruğu şartın cevabı makamına kaimdir; çünkü mahzuf olan cevabın illetidir. Mana şöyledir: Şayet sizinle savaşmaktan vazgeçer ve buna yeltenmezlerse onları töhmet altında tutarak yakalamayın ve onlarla savaşı ilk başlatan siz olmayın; çünkü onlar zalim değillerdir ve zalimlerden başkasına da düşmanlık yoktur. Bu bedi bir mecazdır.
وَالْعُدْوَانُ هُنَا إِمَّا مَصْدَرُ عَدَا بِمَعْنَى وَثَبَ وَقَاتَلَ أَيْ فَلَا هُجُومَ عَلَيْهِمْ، وَإِمَّا مَصْدَرُ عَدَا بِمَعْنَى ظَلَمَ كَاعْتَدَى فَتَكُونُ تَسْمِيَتُهُ عُدْوَانًا مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِ: عَلَى الظَّالِمِينَ كَمَا سُمِّيَ جَزَاءُ السَّيِّئَةِ بِالسُّوءِ سَيِّئَةً. وَهَذِهِ المشاكلة تقديرية.
Buradaki udvân (عُدْوَان); ya atıldı, savaştı manasındaki (عَدَا) fiilinin masdarıdır, yani onlara hiçbir hücum yoktur demektir; ya da (اعْتَدَى) gibi zulmetti manasındaki (عَدَا) fiilinin masdarıdır; dolayısıyla kötülüğün cezasının kötülük (seyyie) olarak isimlendirilmesi gibi, { عَلَى الظَّالِمِينَ } “zalimlere” buyruğuna bir müşâkele (ifade benzerliği) olarak udvân diye adlandırılmıştır. Bu müşâkele takdirîdir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 194]
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)
{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Haram ay, haram aya karşılıktır. Hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır (kısastır). Kim size saldırırsa, siz de onun size saldırdığı gibi misliyle saldırın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.” (194)
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ فُصِلَتْ عَنْ سَوَابِقِهَا لِأَنَّهُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ فَإِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ تَعْمِيمَ الْأَمْكِنَةِ وَأَخْرَجَ مِنْهَا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فِي حَالَةٍ خَاصَّةٍ كَانَ السَّامِعُ بِحَيْثُ يَتَسَاءَلُ عَمَّا يُمَاثِلُ الْبِقَاعَ الْحَرَامَ وَهُوَ الْأَزْمِنَةُ الْحَرَامُ أَعْنِي الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ الَّتِي يُتَوَقَّعُ حَظْرُ الْقِتَالِ فِيهَا. فَإِنْ كَانَ هَذَا تَشْرِيعًا نَازِلًا عَلَى غَيْرِ حَادِثَةٍ فَهُوَ اسْتِكْمَالٌ وَاسْتِفْصَالٌ لِمَا تَدْعُو الْحَاجَةُ إِلَى بَيَانِهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ الْمُهِمِّ، وَإِنْ كَانَ نَازِلًا عَلَى سَبَبٍ كَمَا قِيلَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ فِي عَامِ الْقَضِيَّةِ لَمَّا قَصَدُوا مَكَّةَ فِي ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ سَبْعٍ مُعْتَمِرِينَ خَشَوْا أَلَّا يَفِيَ لَهُمُ الْمُشْرِكُونَ بِدُخُولِ مَكَّةَ أَوْ أَنْ يَغْدُرُوهُمْ وَيَتَعَرَّضُوا لَهُمْ بِالْقِتَالِ قَبْلَ دُخُولِ مَكَّةَ وَهُمْ فِي شَهْرٍ حَرَامٍ، فَإِنْ دَافَعُوا عَنْ أَنْفُسِهِمُ انْتَهَكُوا حُرْمَةَ الشَّهْرِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، أَوْ مَا
Müstə'nefe (yeni bir başlangıç yapan) bir cümledir; beyânî bir isti'nâf olduğu için öncekilerden fasledilmiştir (ayrı tutulmuştur). Zira mekanların umumiliğini açıklayıp özel bir durumda Mescid-i Haram'ı bundan istisna edince, dinleyen kimse haram mekanlara benzeyen haram zamanların, yani içinde savaşın yasaklanması beklenen haram ayların durumunu soracak gibi olmuştu. Şayet bu hüküm muayyen bir hadiseye bağlı olmaksızın inen bir teşri ise, bu mühim makamda açıklanmasına ihtiyaç duyulan hususun bir tamamlayıcısı ve tafsilatıdır. Şayet bir sebebe binaen inmişse -nitekim şöyle denilmiştir: Müslümanlar kaza [umresi] yılında, yedinci yılın zilkade ayında umre yapmak üzere Mekke'ye yöneldiklerinde, müşriklerin Mekke'ye giriş konusunda ahitlerine vefa göstermemelerinden yahut kendilerine hıyanet edip haram ayda oldukları halde Mekke'ye girmeden önce kendileriyle savaşa kalkışmalarından endişe ettiler; zira şayet kendilerini savunsalardı ayın hürmetini çiğnemiş olacaklardı, bunun üzerine bu ayet indi- yahut...
رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ حِينَ اعْتَمَرَ عُمْرَةَ الْقَضِيَّةِ: أَنَهَيْتَ يَا مُحَمَّدُ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ قَالَ:
Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre müşrikler, kaza umresini yaptığı sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Muhammed! Sen haram ayda savaşmaktan nehyedildin mi?" dediler. O da:
نَعَمْ، فَأَرَادُوا قِتَالَهُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
"Evet" dedi. Bunun üzerine onunla savaşmak istediler ve bu ayet indi.
أَيْ إِنِ اسْتَحَلُّوا قِتَالَكُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَاتِلُوهُمْ أَيْ أَبَاحَ اللَّهُ لَهُمْ قِتَالَ الْمُدَافَعَةِ، فَإِطْلَاقُ الشَّهْرِ هُنَا عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ وَاضِحُ التَّقْدِيرِ مِنَ الْمَقَامِ وَمِنْ وَصْفِهِ بِالْحَرَامِ، وَالتَّقْدِيرُ حُرْمَةُ الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَتَكْرِيرُ لَفْظِ الشَّهْرِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ غَيْرُ مَقْصُودٍ مِنْهُ التَّعَدُّدُ بَلِ التَّكْرِيرُ بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ جِهَةِ إِبْطَالِ حُرْمَتِهِ أَيِ انْتِهَاكُهُمْ حُرْمَتَهُ تُسَوِّغُ لَكُمُ انْتِهَاكَ حُرْمَتِهِ.
Yani haram ayda sizinle savaşmayı helal sayarlarsa siz de onlarla savaşın; yani Allah onlara müdafaa savaşını mubah kılmıştır. Burada ay kelimesinin mutlak olarak kullanılması, siyak ve "haram" vasfı sebebiyle takdiri açık olan bir muzâfın hazfedilmesine dayanır; takdiri de "haram ayın hürmetidir". Ay lafzının bu şekilde tekrarlanmasından maksat sayıca çokluk değil, hürmetinin iptal ediliş cihetinin farklılığı itibarıyla tekrardır; yani onların haram ayın hürmetini çiğnemeleri, sizin de onun hürmetini çiğnemenizi meşru kılar.
وَقِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ، أَنَّ قُرَيْشًا صَدَّتْهُمْ عَنِ الْبَيْتِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ سَنَةَ سِتٍّ وَيَسَّرَ اللَّهُ لَهُمُ الرُّجُوعَ عَامَ الْقَضِيَّةِ سَنَةَ سَبْعٍ فَقَالَ لَهُمْ: هَذَا الشَّهْرُ الَّذِي دَخَلْتُمْ فِيهِ بَدَلٌ عَنِ الَّذِي صُدِدْتُمْ فِيهِ، وَنُقِلَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ، يَعْنِي أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ: «يَوْمٌ بِيَوْمٍ وَالْحَرْبُ سِجَالٌ» .
Şöyle de denilmiştir: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır” buyruğunun manası şudur: Kureyş, hicretin altıncı yılı Hudeybiye senesinde onları Beytullah'tan alıkoymuş, Allah da hicretin yedinci yılı kaza umresi senesinde geri dönmeyi onlara kolaylaştırmıştır. Dolayısıyla onlara: "İçinde [Mekke'ye] girdiğiniz bu ay, alıkonulduğunuz aya bedeldir" demiştir. Bu görüş İbn Abbas, Katâde, Dahhâk ve Süddî'den nakledilmiştir; yani bu durum, onların "Güne gün, harp ise nöbetleşedir" sözü kabilindendir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالشَّهْرِ الْحَرامِ لِلتَّعْوِيضِ كَقَوْلِهِمْ: صَاعًا بِصَاعٍ وَلَيْسَ ثَمَّةَ شَهْرَانِ بَلِ الْمُرَادُ انْتِهَاكُ الْحُرْمَةِ مِنْهُمْ وَمِنْكُمْ وَهُمَا انْتِهَاكَانِ.
{ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “haram aya karşılıktır” buyruğundaki bâ (بِ) harfi, Arapların "ölçeğe karşılık ölçek" (sa'a bi-sa') sözünde olduğu gibi ivaz (bedel/karşılık) içindir; ortada iki ayrı ay yoktur, bilakis kastedilen onlardan ve sizden kaynaklanan hürmet çiğnenmesidir ki bunlar iki çiğnemedir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الشَّهْرِ هُنَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ، لِأَنَّهُ يُفِيدُ حُكْمًا عَامًّا وَيَشْمَلُ كُلَّ شَهْرٍ خَاصٍّ مِنَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ عَلَى فَرْضِ كَوْنِ الْمَقْصُودِ شَهْرَ عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ شَهْرَ عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ.
Burada her iki yerdeki "eş-şehr" (الشَّهْر) lafzındaki belirlilik takısının (el-), cins için olması caizdir ki en zahir olanı da budur; zira bu genel bir hüküm ifade eder ve kaza umresi ayı kastedilmiş olsa bile haram aylardan her bir özel ayı kapsar. Şayet kastedilen kaza umresi ayı ise belirlilik takısının ahd için olması da caizdir.
وَالْأَشْهُرُ الْحُرُمُ أَرْبَعَةٌ: ثَلَاثَةٌ مُتَتَابِعَةٌ هِيَ ذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ، وَحُرْمَتُهَا لِوُقُوعِ الْحَجِّ فِيهَا ذَهَابًا وَرُجُوعًا وَأَدَاءً، وَشَهْرٌ وَاحِدٌ مُفْرَدٌ وَهُوَ رَجَبٌ وَكَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ شَهْرُ الْعُمْرَةِ وَقَدْ حَرَّمَتْهُ مُضَرٌ كُلُّهَا وَلِذَلِكَ يُقَالُ لَهُ: رَجَبُ مُضَرٍ، وَقَدْ أُشِيرُ إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ [التَّوْبَة: ٣٦] .
Haram aylar dörttür: Üçü peş peşe gelen Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir; bunların hürmeti hac ibadetinin gidiş, dönüş ve ifa edilme vakitlerine denk gelmesindendir. Biri ise tek olan Recep ayıdır ki cahiliye devrinde umre ayı idi ve Mudar kabilesinin tamamı onu haram sayardı; bu sebeple ona "Mudar Recebi" denir. Yüce Allah'ın: { مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ } “Bunlardan dördü haram aylardır” [Tevbe 36] buyruğunda bunlara işaret edilmiştir.
وَقَوله: وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ تَعْمِيم للْحكم وَلذَلِك عطفه ليَكُون كالحجة لما قبله من قَوْله: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ [الْبَقَرَة: ١٩١] وَقَوله:
{ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır (kısastır)” buyruğu ise hükmün genelleştirilmesidir; bu sebeple kendisinden önceki { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın” [Bakara 191] ve:
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ إِلَخ، فالجملة تذييل وَالْوَاو اعتراضية. وَمَعْنَى كَوْنِهَا قِصَاصًا أَيْ مُمَاثِلَةً فِي الْمُجَازَاةِ وَالِانْتِصَافِ، فَمَنِ انْتَهَكَهَا بِجِنَايَةٍ يُعَاقَبُ فِيهَا جَزَاءَ جِنَايَتِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْحُرْمَةَ لِلْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِقَصْدِ الْأَمْنِ فَإِذَا أَرَادَ أَحَدٌ أَنْ يَتَّخِذَ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى غَدْرِ الْأَمْنِ أَوِ الْإِضْرَارِ بِهِ فَعَلَى الْآخَرِ الدِّفَاعُ عَنْ نَفْسِهِ، لِأَنَّ حُرْمَةَ النَّاسِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى حُرْمَةِ الْأَزْمِنَةِ، وَيَشْمَلُ ذَلِكَ حُرْمَةَ الْمَكَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ [الْبَقَرَة: ١٩١] ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْحُرُمَاتِ بِلَفْظِ (قِصَاصٍ) إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ.
{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır” buyrukları için bir delil gibi olsun diye matuf kılınmıştır. Dolayısıyla cümle tezyîl (hükmü tamamlayıcı pekiştirme), vav ise i'tirâziyedir. Bunların kısas olmasının manası; ceza vermede ve hakkı almada denk olmasıdır; yani kim bu hürmetleri bir cinayetle çiğnerse, orada cinayetinin cezasıyla cezalandırılır. Bu da şundandır: Allah, haram ayları emniyet maksadıyla hürmetli kılmıştır; bir kimse bunu emniyete hıyanet etmeye veya ona zarar vermeye bir vesile kılmak isterse, diğer tarafa kendini savunmak düşer; zira insanların hürmeti, zamanların hürmetinden önce gelir. Bu durum, daha önce Yüce Allah'ın { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın” [Bakara 191] buyruğunda geçtiği üzere mekanın hürmetini de kapsar. "Hurumât" hakkında "kısas" lafzıyla haber verilmesi, mübalağa amacıyla masdar ile haber vermektir.
وَقَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ تَفْرِيعٌ عَنْ قَوْلِهِ: وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ وَنَتِيجَةٌ لَهُ، وَهَذَا وَجْهُ قَوْلِ «الْكَشَّافِ» : إِنَّهُ فَذْلَكَةٌ، وَسُمِّيَ جَزَاءُ الِاعْتِدَاءِ اعْتِدَاءً مُشَاكَلَةً عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَة: ١٩٣] .
{ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa, siz de ona misliyle saldırın” buyruğu, { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler karşılıklıdır” buyruğunun bir tafsili ve onun bir neticesidir. Keşşâf'ın bunun bir "fezleke (özet/sonuç)" olduğunu söylemesinin sebebi de budur. Saldırının karşılığına, az önce { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “Artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur” [Bakara 193] buyruğunda geçtiği üzere, müşâkele (ifade benzerliği) yoluyla saldırı (i'tidâ) adı verilmiştir.
وَقَوْلُهُ: بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ يَشْمَلُ الْمُمَاثَلَةَ فِي الْمِقْدَارِ وَفِي الْأَحْوَالِ كَكَوْنِهِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ أَوِ الْبَلَدِ الْحَرَامِ.
{ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “onun size saldırdığı gibi misliyle” buyruğu, miktardaki denkliği ve haram ayda veya haram beldede olması gibi durumlardaki denkliği de kapsar.
وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ أَمْرٌ بِالِاتِّقَاءِ فِي الِاعْتِدَاءِ أَيْ بِأَلَّا يَتَجَاوَزَ الْحَدَّ، لِأَنَّ شَأْنَ الْمُنْتَقِمِ أَنْ يَكُونَ عَنْ غَضَبٍ فَهُوَ مَظِنَّةُ الْإِفْرَاطِ.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu, mukabelede bulunurken haddi aşmama konusunda takvalı olma emridir; zira intikam alan kimsenin öfkeyle hareket etmesi adettendir ve bu da aşırılığa kaçma ihtimalinin yüksek olduğu bir durumdur.
وَقَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ افْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِكَلِمَةِ اعْلَمْ إِيذَانٌ بِالِاهْتِمَامِ بِمَا
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” buyruğuna gelince, söze "bilin" (اعْلَمُوا) kelimesiyle başlanması,
سَيَقُولُهُ، فَإِنَّ قَوْلَكَ فِي الْخِطَابِ: اعْلَمْ إِنْبَاءٌ بِأَهَمِّيَّةِ مَا سَيُلْقَى لِلْمُخَاطَبِ وَسَيَأْتِي بَسْطُ الْكَلَامِ
söylenecek söze verilen önemi bildirmektedir. Zira hitapta "bil" demen, muhataba iletilecek hususun önemini haber vermektir. Bu konudaki geniş açıklama,
فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٤] ، وَالْمَعِيَّةُ هُنَا مَجَازٌ فِي الْإِعَانَةِ بِالنَّصْرِ وَالْوِقَايَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ فِي حُرُمَاتِهِ فِي غَيْرِ أَحْوَالِ الِاضْطِرَارِ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ فَهُوَ يَجْعَلُهُمْ بِمحل عنايته.
Enfâl Suresi'nde [24] Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer” buyruğunun tefsirinde gelecektir. Buradaki beraberlik (maiyyet), yardım ve koruma yoluyla destek olmaktan mecazdır. Mananın şöyle olması da caizdir: Zaruret halleri dışında Allah'ın hürmetleri konusunda O'na karşı takvalı olun ve bilin ki Allah takva sahipleriyle beraberdir; dolayısıyla onları inayetinin merkezine yerleştirir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 195]
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)
{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah yolunda infak edin (harcayın) ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İhsanda bulunun (güzel davranın); şüphesiz Allah muhsinleri (iyilik yapanları) sever.” (195)
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٠] إِلَخْ فَإِنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِقِتَالِ عَدُوِّهِمْ وَكَانَ الْعَدُوُّ أَوْفَرَ مِنْهُمْ عُدَّةَ حَرْبٍ أَيْقَظَهُمْ إِلَى الِاسْتِعْدَادِ بِإِنْفَاقِ الْأَمْوَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَالْمُخَاطَبُونَ بِالْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ لَا خُصُوصَ الْمُقَاتِلِينَ.
Bu cümle, { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” [Bakara 190] cümlesine matuftur. Zira onlar düşmanlarıyla savaşmakla emrolunduklarında ve düşman da harp teçhizatı bakımından kendilerinden daha üstün olduğunda, [Allah] mallarını Allah yolunda infak ederek hazırlık yapmaları hususunda onları uyarmıştır. Dolayısıyla infak emrinin muhatapları, sadece savaşanlar değil, bütün Müslümanlardır.
وَوَجْهُ الْحَاجَةِ إِلَى هَذَا الْأَمْرِ. مَعَ أَنَّ الِاسْتِعْدَادَ لِلْحَرْبِ مَرْكُوزٌ فِي الطِّبَاعِ- تَنْبِيهُ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُمْ قَدْ يُقَصِّرُونَ فِي الْإِتْيَانِ عَلَى مُنْتَهَى الِاسْتِعْدَادِ لِعَدُوٍّ قَوِيٍّ، لِأَنَّهُمْ قَدْ مُلِئَتْ قُلُوبُهُمْ إِيمَانًا بِاللَّهِ وَثِقَةً بِهِ، وَمُلِئَتْ أَسْمَاعُهُمْ بِوَعْدِ اللَّهِ إِيَّاهُمُ النَّصْرَ وَأَخِيرًا بِقَوْلِهِ:
Savaşa hazırlık fıtratlarda yerleşik olmasına rağmen bu emre duyulan ihtiyacın sebebi, Müslümanları uyarmaktır. Çünkü onlar, kalpleri Allah'a iman ve güvenle dolu olduğu, kulakları da Allah'ın kendilerine yardım vaadiyle ve son olarak da O'nun:
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ نُبِّهُوا عَلَى أَنَّ تَعَهُّدَ اللَّهِ لَهُمْ بِالتَّأْيِيدِ وَالنَّصْرِ لَا يُسْقِطُ عَنْهُمْ أَخْذَ الْعُدَّةِ الْمَعْرُوفَةِ فَلَا يَحْسَبُوا أَنَّهُمْ غَيْرُ مَأْمُورِينَ بِبَذْلِ الْوُسْعِ لِوَسَائِلِ النَّصْرِ الَّتِي هِيَ أَسْبَابٌ نَاطَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا مُسَبَّبَاتِهَا عَلَى حَسَبِ الْحِكْمَةِ الَّتِي اقْتَضَاهَا النِّظَامُ الَّذِي سَنَّهُ اللَّهُ فِي الْأَسْبَابِ وَمُسَبَّبَاتِهَا، فَتَطَلُّبُ الْمُسَبَّبَاتِ دُونَ أَسْبَابِهَا غَلَطٌ وَسُوءُ أَدَبٍ مَعَ خَالِقِ الْأَسْبَابِ وَمُسَبَّبَاتِهَا كَيْ لَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا لِمُوسَى فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ [الْمَائِدَة: ٢٤] فَالْمُسْلِمُونَ إِذَا بَذَلُوا وُسْعَهُمْ، وَلَمْ يُفَرِّطُوا فِي شَيْءٍ ثُمَّ ارْتَبَكُوا فِي أَمْرٍ بَعْدَ ذَلِكَ فَاللَّهُ نَاصِرُهُمْ، وَمُؤَيِّدُهُمْ فِيمَا لَا قِبَلَ لَهُمْ بِتَحْصِيلِهِ وَلَقَدْ نَصَرَهُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ هم أَذِلَّةٌ، إِذْ هم يؤمئذ جُمْلَةُ الْمُسْلِمِينَ وَإِذْ لَمْ يُقَصِّرُوا فِي شَيْءٍ، فَأَمَّا أَقْوَامٌ يُتْلِفُونَ أَمْوَالَ الْمُسْلِمِينَ فِي شَهَوَاتِهِمْ، وَيُفِيتُونَ الْفُرَصَ وَقْتَ الْأَمْنِ فَلَا يَسْتَعِدُّونَ لِشَيْءٍ ثُمَّ يَطْلُبُونَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ النَّصْرَ وَالظَّفَرَ فَأُولَئِكَ قَوْمٌ مَغْرُورُونَ، وَلِذَلِكَ يُسَلِّطُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَعْدَاءَهُمْ بِتَفْرِيطِهِمْ، وَلَعَلَّهُ يَتَدَارَكُهُمْ فِي خِلَالِ ذَلِكَ بِلُطْفِهِ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى اسْتِبْقَاءِ الدِّينِ.
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” buyruğuyla dolduğu için güçlü bir düşmana karşı hazırlığın son noktasına varmada kusur gösterebilirlerdi. Onlara, Allah'ın kendilerine yardım ve destek taahhüdünün, bilinen teçhizatı temin etme yükümlülüğünü üzerlerinden kaldırmadığı bildirildi. Ta ki Allah'ın, sebepler ve sonuçları konusunda koyduğu kanunun gerektirdiği hikmet uyarınca sonuçları kendilerine bağladığı zafer vesilelerine bütün güçlerini sarf etmekle emrolunmadıklarını sanmasınlar. Zira sebepleri gözetmeksizin neticeleri beklemek bir yanılgı ve sebeplerin de neticelerin de yaratıcısına karşı bir edepsizliktir. Böylece Musa'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Haydi sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz” [Mâide 24] diyenler gibi olmasınlar. Müslümanlar güçlerini sarf eder ve hiçbir hususta kusur etmez de bundan sonra bir işte bocalarlarsa, Allah güç yetiremeyecekleri şeylerde onların yardımcısı ve destekçisidir. Nitekim onlar zayıf bir haldeyken Allah Bedir'de onlara yardım etmiştir; zira o gün onlar Müslümanların tamamı idiler ve hiçbir hususta kusur etmemişlerdi. Ancak Müslümanların mallarını kendi şehevî arzuları uğrunda telef eden, barış ve emniyet zamanında fırsatları kaçırıp hiçbir şeye hazırlanmayan, sonra da Allah'tan yardım ve zafer bekleyen topluluklara gelince; işte onlar aldanmış bir topluluktur. Bu yüzdendir ki Allah, ihmalkarlıkları sebebiyle düşmanlarını onlara musallat eder; dinin bekasını ilgilendiren hususlarda ise belki bu esnada lütfuyla onları toparlar.
وَالْإِنْفَاقُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ [الْبَقَرَة: ٣] .
İnfak (الْإِنْفَاقُ) kavramı, daha önce Yüce Allah'ın { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler” [Bakara 3] buyruğunda geçmişti.
و
[ve]
(سَبِيل اللَّهِ) طَرِيقُهُ، وَالطَّرِيقُ إِذَا أُضِيفَ إِلَى شَيْءٍ فَإِنَّمَا يُضَافُ إِلَى مَا يُوصِلُ إِلَيْهِ،
"Sebîlullâh" (سَبِيل اللَّهِ), O'nun yolu demektir. Yol bir şeye izafe edildiğinde, ancak ona ulaştıran şeye izafe edilir.
وَلَمَّا عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ النَّاسُ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الطَّرِيقِ الْعَمَلَ الْمُوصِلَ إِلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ وَثَوَابِهِ، فَهُوَ مَجَازٌ فِي اللَّفْظِ وَمَجَازٌ فِي الْإِسْنَادِ، وَقَدْ غَلَبَ (سَبِيلُ اللَّهِ) فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ فِي الْجِهَادِ. أَيِ الْقِتَالِ لِلذَّبِّ عَنْ دِينِهِ وَإِعْلَاءِ كَلِمَتِهِ، وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّ النَّفَقَةَ تَكُونُ بِإِعْطَاءِ الْعَتَادِ، وَالْخَيْلِ، وَالزَّادِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَظْرُوفٌ لِلْجِهَادِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ وَلَيْسَتْ (فِي) هُنَا مُسْتَعْمَلَةً لِلتَّعْلِيلِ.
İnsanların [bizzat] Allah'a ulaşamayacağı bilindiğine göre, yoldan maksadın Allah'ın rızasına ve sevabına ulaştıran amel olması zorunlu hale gelmiştir; dolayısıyla bu hem lafızda mecaz hem de isnatta mecazdır. Şeriat örfünde "sebîlullâh", O'nun dinini savunmak ve kelimesini yüceltmek için savaşmak manasındaki cihada galip gelmiştir. "Fî" (فِي) harfi zarfiyet bildirir; zira harcama, teçhizat, at ve azık vermekle olur ve bütün bunlar mecaz yoluyla cihat için birer zarftır (içeriktir); buradaki "fî" harfi ta'lîl (gerekçe bildirme) için kullanılmamıştır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ عَطْفُ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ، عُقِّبَ الْأَمْرُ بِالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِالنَّهْيِ عَنِ الْأَعْمَالِ الَّتِي لَهَا عَوَاقِبُ ضَارَّةٌ إِبْلَاغًا لِلنَّصِيحَةِ وَالْإِرْشَادِ لِئَلَّا يَدْفَعَ بِهِمْ يَقِينُهُمْ بِتَأْيِيدِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ إِلَى التَّفْرِيطِ فِي وَسَائِلِ الْحَذَرِ مِنْ غَلَبَةِ الْعَدُوِّ، فَالنَّهْيُ عَنِ الْإِلْقَاءِ بِالنُّفُوسِ إِلَى التَّهْلُكَةِ يَجْمَعُ مَعْنَى الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ وَغَيْرِهِ مِنْ تَصَارِيفِ الْحَرْبِ وَحِفْظِ النُّفُوسِ، وَلِذَلِكَ فَالْجُمْلَةُ فِيهَا مَعْنَى التَّذْيِيلِ وَإِنَّمَا عُطِفَتْ وَلَمْ تُفْصَلْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا غَرَضٌ آخَرُ مِنْ أَغْرَاضِ الْإِرْشَادِ.
Yüce Allah'ın { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğu, bir maksadın diğer bir maksada atfedilmesidir. Allah yolunda infak emrinin ardından, nasihat ve irşadı kemale erdirmek amacıyla zararlı sonuçları olan işlerden nehiy gelmiştir; ta ki Allah'ın kendilerine yardım edeceğine dair kesin inançları, düşmanın üstün gelmesine karşı tedbir alma yollarında onları ihmalkarlığa sürüklemesin. Nefisleri tehlikeye atmaktan nehiy; infak emrinin manasını, savaşın diğer uygulamalarını ve nefisleri korumayı kapsamaktadır. Bu sebeple bu cümlede bir tezyîl (hükmü genelleştirerek tamamlama) manası vardır ve irşat maksatlarından bir başka maksat olması hasebiyle fasledilmeyip atfedilmiştir.
وَالْإِلْقَاءُ رَمْيُ الشَّيْءِ مِنَ الْيَدِ وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ بِنَفْسِهِ وَإِلَى الْمَرْمِيِّ إِلَيْهِ بِإِلَى وَإِلَى الْمَرْمِيِّ فِيهِ بِفِي.
İlkâ (الْإِلْقَاءُ), bir şeyi elden atmaktır. Bizzat kendisiyle tek bir mef'ûle, atılan yere "ilâ" (إِلَى) ile, içine atılan şeye ise "fî" (فِي) ile geçişli olur.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَيْدِيَ هِيَ الْمَفْعُولُ إِذْ لَمْ يَذْكَرْ غَيْرَهْ، وَأَنَّ الْبَاءَ زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ اتِّصَالِ الْفِعْلِ بِالْمَفْعُولِ كَمَا قَالُوا لِلْمُنْقَادِ «أَعْطَى بِيَدِهِ» أَيْ أَعْطَى يَدَهُ لِأَنَّ الْمُسْتَسْلِمَ فِي الْحَرْبِ وَنَحْوِهِ يَشُدُّ بِيَدِهِ، فَزِيَادَةُ الْبَاءِ كَزِيَادَتِهَا فِي وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ [مَرْيَم: ٢٥] وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Aşikâr olan şudur ki, başka bir şey zikredilmediği için mef'ûl "eller" (الْأَيْدِي) kelimesidir ve bâ (الْبَاءُ) harfi, boyun eğen kimse için "eliyle verdi" yani "elini verdi" dedikleri gibi, fiilin mef'ûle bitişmesini pekiştirmek için zâiddir (fazlalıktır); zira savaşta ve benzeri durumlarda teslim olan kimse eliyle bağlanır. Dolayısıyla bâ'nın ziyadeliği, { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } “Hurma dalını kendine doğru silkele” [Meryem 25] ayetindeki ve Nâbiğa'nın şu sözündeki ziyadeliği gibidir:
لَكَ الْخَيْرُ إِنْ وَارَتْ بِكَ الْأَرْضُ وَاحِدًا وَالْمَعْنَى وَلَا تُعْطُوا الْهَلَاكَ أَيْدِيَكُمْ فَيَأْخُذَكُمْ أَخذ الموثق، وَجل التَّهْلُكَةَ كَالْآخِذِ وَالْآسِرِ اسْتِعَارَةً بِجَامِعِ الْإِحَاطَةِ بِالْمُلْقِي، وَيَجُوزُ أَنْ تُجْعَلَ الْيَدُ مَعَ هَذَا مَجَازًا عَنِ الذَّاتِ بِعَلَاقَةِ الْبَعْضِيَّةِ لِأَنَّ الْيَدَ أَهَمُّ شَيْءٍ فِي النَّفْسِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَهَذَا فِي الْأَمْرَيْنِ كَقَوْلِ لَبِيَدٍ:
"Yeryüzü seni tek olarak örterse (bağrına basarsa) sana hayır olsun." Manası şöyledir: Ellerinizi helake teslim etmeyin ki sizi sımsıkı bağlanmış kimsenin yakalanışı gibi yakalamasın. [Kendini] atanı kuşatması ortak paydasıyla bir istiare yapılarak tehlike, yakalayan ve esir alan kimse gibi kılınmıştır. Bununla birlikte, bu manada el nefsin en mühim uzvu olduğu için elin cüz'iyyet alakasıyla zatı ifade eden bir mecaz kılınması da caizdir. Bu iki hususta durum Lebîd'in şu sözü gibidir:
حَتَّى إِذَا أَلْقَتْ يَدًا فِي كَافِرٍ أَيْ أَلْقَتِ الشَّمْسُ نَفْسَهَا. وَقِيلَ الْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ وَالْأَيْدِي مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الذَّاتِ كِنَايَةً
"Hatta güneş karanlığa bir el attığı zaman", yani güneş kendisini attığı zaman. Şöyle de denilmiştir: Bâ harfi sebebiyye içindir, "eller" lafzı ise irade ve tercihten kinaye olarak zat manasında kullanılmıştır;
عَنِ الِاخْتِيَارِ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ أَيْ لَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ بِاخْتِيَارِكُمْ.
mef'ûl ise mahzuftur; yani kendi irade ve tercihinizle kendinizi tehlikeye atmayın demektir.
وَالتَّهْلُكَةُ بِضَمِّ اللَّامِ اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى الْهَلَاكِ، وَإِنَّمَا كَانَ اسْمَ مَصْدَرٍ لِأَنَّهُ لَمْ يُعْهَدْ
Tehlüke (التَّهْلُكَةُ) kelimesi lâm harfinin ötresiyle helak manasında bir ism-i masdardır. İsm-i masdar olmasının sebebi,
فِي الْمَصَادِرِ وَزْنُ التَّفْعُلَةِ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَإِنَّمَا فِي الْمَصَادِرِ التَّفْعِلَةُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ لَكِنَّهُ مَصْدَرُ مُضَاعَفِ الْعَيْنِ الْمُعْتَلِّ اللَّامِ كَزَكَّى وَغَطَّى، أَوِ الْمَهْمُوزُ اللَّامِ كَجَزَّأَ وَهَيَّأَ، وَحَكَى سِيبَوَيْهِ لَهُ نَظِيرَيْنِ فِي الْمُشْتَقَّاتِ التَّضُرَّةَ وَالتَّسُرَّةَ بِضَمِّ الْعَيْنِ مِنْ أَضَرَّ وَأَسَرَّ بِمَعْنَى الضُّرِّ وَالسُّرُورِ، وَفِي الْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ التَّنْضُبَةَ وَالتَّتْفُلَةَ (الْأَوَّلُ اسْمُ شَجَرٍ، وَالثَّانِي وَلَدُ الثَّعْلَبِ) .
masdarlarda ayn harfinin ötresiyle "et-tef'ule" (التَّفْعُلَة) vezninin bilinmemesidir. Masdarlarda sadece ayn harfinin kesresiyle "et-tef'ile" (التَّفْعِلَة) vezni vardır; lakin bu da zekkâ (زَكَّى) ve gattâ (غَطَّى) gibi ayn harfi şeddeli olup lâm harfi illetli olanların yahut cezzee (جَزَّأَ) ve heyyee (هَيَّأَ) gibi lâm harfi hemzeli olan fiillerin masdarıdır. Sîbeveyh türemiş kelimelerde bunun için zarar ve sevinç manasında adarra (أَضَرَّ) ve eserra (أَسَرَّ) fiillerinden gelen ve ayn harfi ötreli olan "et-tadurra" (التَّضُرَّة) ve "et-tesurra" (التَّسُرَّة) şeklinde iki benzer nakletmiştir. Câmid (türememiş) isimlerde ise "et-tanduba" (التَّنْضُبَة - bir ağaç adı) ve "et-tetfüle" (التَّتْفُلَة - tilki yavrusu) kelimelerini nakletmiştir.
وَفِي «تَاجِ الْعَرُوسِ» أَنَّ الْخَلِيلَ قَرَأَهَا (التَّهْلِكَةِ) بِكَسْرِ اللَّامِ وَلَا أَحْسِبُ الْخَلِيلَ قَرَأَ كَذَلِكَ فَإِنَّ هَذَا لَمْ يُرْوَ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْقُرَّاءِ فِي الْمَشْهُورِ وَلَا الشَّاذِّ فَإِنْ صَحَّ هَذَا النَّقْلُ فَلَعَلَّ الْخَلِيلَ نَطَقَ بِهِ عَلَى وَجْهِ الْمِثَالِ فَلَمْ يَضْبُطْ مَنْ رَوَاهُ عَنْهُ حَقَّ الضَّبْطِ، فَإِنَّ الْخَلِيلَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَقْرَأَ الْقُرْآنَ بِحَرْفٍ غَيْرِ مَأْثُورٍ.
Tâcü'l-Arûs'ta Halîl'in bunu lâmın kesresiyle (التَّهْلِكَةِ) şeklinde okuduğu belirtilmektedir; ancak Halîl'in böyle okuduğunu zannetmiyorum. Zira bu ne meşhur ne de şaz kıraatlerde kurrâdan hiç kimseden rivayet edilmemiştir. Şayet bu nakil doğru ise muhtemelen Halîl bunu bir misal kabilinden telaffuz etmiş, bunu ondan rivayet eden kimse de gereği gibi zapt edememiştir; zira Halîl, Kur'an'ı rivayet edilmemiş bir lafızla okumaktan çok daha yücedir.
وَمَعْنَى النَّهْيِ عَنِ الْإِلْقَاءِ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ النَّهْيُ عَنِ التَّسَبُّبِ فِي إِتْلَافِ النَّفْسِ أَوِ الْقَوْمِ عَنْ تَحَقُّقِ الْهَلَاكِ بِدُونِ أَنْ يُجْتَنَى مِنْهُ الْمَقْصُودُ.
Kendi eliyle tehlikeye atılmaktan nehyin manası; hedeflenen maksat elde edilmeksizin kesin bir helak ile nefsin veya bir topluluğun telef olmasına sebep olmaktan nehiydir.
وَعَطَفَ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى عِلَّةِ مَشْرُوعِيَّةِ الْإِنْفَاقِ وَإِلَى سَبَبِ الْأَمْرِ بِهِ فَإِنْ تَرَكَ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْخُرُوجَ بِدُونِ عُدَّةٍ إِلْقَاءٌ بِالْيَدِ لِلْهَلَاكِ كَمَا قِيلَ:
İnfakın meşru kılınış illetine ve onun emredilme sebebine işaret etmek için bu yasak infak emrine atfedilmiştir. Zira Allah yolunda infakı terk etmek ve teçhizatsız yola çıkmak, tıpkı denildiği gibi, kendi eliyle kendini helake atmaktır:
كَسَاعٍ إِلَى الْهَيْجَا بِغَيْرِ سِلَاحٍ
"Silahsız olarak savaşa koşan kimse gibi."
فَلِذَلِكَ وَجَبَ الْإِنْفَاقُ، وَلِأَنَّ اعْتِقَادَ كِفَايَةِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَنَصْرِ دِينِهِ فِي هَزِمِ الْأَعْدَاءِ اعْتِقَادٌ غَيْرُ صَحِيحٍ، لِأَنَّهُ كَالَّذِي يُلْقِي بِنَفْسِهِ لِلْهَلَاكِ وَيَقُولُ سَيُنْجِينِي اللَّهُ تَعَالَى، فَهَذَا النَّهْيُ قَدْ أَفَادَ الْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ الْإِيجَازِ.
İşte bu sebeple infak vacip olmuştur. Ayrıca düşmanları hezimete uğratmada sadece Allah'a imanın ve O'nun dinine yardım etmenin yeteceği inancı sahih bir inanç değildir; çünkü bu, kendisini helake atıp "Allah beni kurtaracaktır" diyen kimse gibidir. Dolayısıyla bu nehiy her iki manayı da ifade etmiştir ve bu da en bedi icaz (az sözle çok anlam ifade etme) örneklerindendir.
وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ فِي مَعْنَى وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ لَا تَتْرُكُوا النَّفَقَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَتَخَافُوا الْعَيْلَةَ وَإِنْ لم إلّا يكز سهم أَو مشقص فَأْتِ بِهِ.
Buhârî'de İbn Abbas ve tâbiînden bir gruptan nakledildiğine göre { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğunun manası şudur: Allah yolunda infakı terk edip fakirlikten korkmayın; tek bir ok veya bir ok ucu bile olsa onu getirin.
وَقَدْ قِيلَ فِي تَفْسِيرِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ أَقْوَالٌ:
{ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğunun tefsirinde muhtelif görüşler ileri sürülmüştür:
الْأَوَّلُ أَنَّ أَنْفِقُوا أَمْرٌ بِالنَّفَقَةِ عَلَى الْعِيَالِ، والتهلكة: الْإِسْرَافُ فِيهَا أَوِ الْبُخْلُ الشَّدِيدُ رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ، وَيُبْعِدُهُ قَوْلُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنَّ إِطْلَاقَ التَّهْلُكَةِ عَلَى السَّرَفِ بَعِيدٌ وَعَلَى الْبُخْلِ أَبْعَدُ.
Birincisi: "İnfak edin" emri aile fertlerine harcama emridir; tehlike ise bunda israf etmek veya aşırı cimrilik yapmaktır. Bunu Buhârî Huzeyfe'den rivayet etmiştir; ancak { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” buyruğu ile israfa tehlike denilmesinin uzak bir ihtimal, cimriliğe denilmesinin ise daha da uzak bir ihtimal olması bu görüşü zayıflatmaktadır.
الثَّانِي أَنَّهَا النَّفَقَةُ عَلَى الْفُقَرَاءِ أَيِ الصَّدَقَةُ والتهلكة الْإِمْسَاك وببعده عَدَمُ مُنَاسَبَةِ الْعَطْفِ وَإِطْلَاقُ التَّهْلُكَةِ عَلَى الْإِمْسَاكِ.
İkincisi: Bunun fakirlere yapılan harcama yani sadaka olduğu, tehlikenin ise [malı] tutmak (harcamamak) olduğudur. Atfın uygun düşmemesi ve [malı] tutmaya tehlike adının verilmesi bu görüşü de zayıflatmaktadır.
الثَّالِثُ الْإِنْفَاقُ فِي الْجِهَادِ، وَالْإِلْقَاءُ إِلَى التَّهْلُكَةِ الْخُرُوجُ بِغَيْرِ زَادٍ.
Üçüncüsü: Cihatta infakta bulunmak, tehlikeye atılmanın ise azıksız yola çıkmak olduğudur.
الرَّابِعُ الْإِلْقَاءُ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ: الِاسْتِسْلَامُ فِي الْحَرْبِ أَيْ لَا تَسْتَسْلِمُوا لِلْأَسْرِ.
Dördüncüsü: Kendi eliyle tehlikeye atılmanın harpte teslim olmak, yani esarete teslim olmamak manasına geldiğidir.
الْخَامِسُ أَنَّهُ الِاشْتِغَالُ عَنِ الْجِهَادِ وَعَنِ الْإِنْفَاقِ فِيهِ بِإِصْلَاحِ أَمْوَالِهِمْ.
Beşincisi: Mallarını ıslah etmekle meşgul olarak cihattan ve cihatta infakta bulunmaktan geri kalmaktır.
رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ قَالَ: كُنَّا بِمَدِينَةِ الرُّومِ (الْقُسْطَنْطِينِيَّةِ) فَأَخْرَجُوا إِلَيْنَا صَفًّا عَظِيمًا مِنَ الرُّومِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلُهُمْ فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفٍّ لِلرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا: سُبْحَانَ اللَّهِ يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الْآيَةِ هَذَا التَّأْوِيلَ وَإِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِينَا مَعَاشِرَ الْأَنْصَارِ لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ قَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ: إِنَّ أَمْوَالَنَا قَدْ ضَاعَتْ وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الْإِسْلَامَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ يَرُدُّ عَلَيْنَا مَا قُلْنَا: وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الْإِقَامَةَ عَلَى الْأَمْوَالِ وَإِصْلَاحَهَا وَتَركنَا الْغَزْو اهـ، وَالْآيَةُ تَتَحَمَّلُ جَمِيعَ الْمَعَانِي الْمَقْبُولَةِ.
Tirmizî, Eslem Ebû İmrân'dan şöyle rivayet etmiştir: "Rum beldesinde (Kostantiniyye'de) idik. Rumlar bize karşı büyük bir saf çıkardılar; Müslümanlardan da onların misli bir saf onlara karşı çıktı. Müslümanlardan bir adam Rum safına hücum edip aralarına daldı. Bunun üzerine insanlar feryat edip: 'Sübhânallâh! Kendi elleriyle kendini tehlikeye atıyor' dediler. Bunun üzerine Ebû Eyyûb el-Ensârî kalkıp şöyle dedi: 'Ey insanlar! Siz bu ayeti bu şekilde tevil ediyorsunuz; oysa bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında inmiştir. Allah İslam'ı aziz kılıp yardımcılarını çoğaltınca, Resûlullah'tan gizli olarak birbirimize: «Mallarımız zayi oldu; artık Allah İslam'ı aziz kıldı ve yardımcılarını çoğalttı. Mallarımızın başında durup onlardan zayi olanları ıslah etsek ya» dedik. Bunun üzerine Allah peygamberine, bizim söylediğimiz sözü reddeden şu ayeti indirdi: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın”. Dolayısıyla tehlike; malların başında durup onları ıslah etmekle meşgul olmak ve savaşı terk etmemiz idi'" (İntihâ). Ayet makbul olan bütün manalara uygundur.
وَوُقُوعُ فِعْلِ تُلْقُوا فِي سِيَاقِ النَّهْيِ يَقْتَضِي عُمُومَ كُلِّ إِلْقَاءٍ بِالْيَدِ لِلتَّهْلُكَةِ أَيْ كُلِّ تَسَبُّبٍ فِي الْهَلَاكِ عَنْ عَمْدٍ فَيَكُونُ مَنْهِيًّا عَنْهُ مُحَرَّمًا مَا لَمْ يُوجَدْ مُقْتَضٍ لِإِزَالَةِ ذَلِكَ التَّحْرِيمِ وَهُوَ مَا يَكُونُ حِفْظُهُ مُقَدَّمًا عَلَى حِفْظِ النَّفْسِ مَعَ تَحَقُّقِ حُصُولِ حِفْظِهِ بِسَبَبِ الْإِلْقَاءِ بِالنَّفْسِ إِلَى الْهَلَاكِ أَوْ حِفْظِ بَعْضِهِ بِسَبَبِ ذَلِكَ. فَالتَّفْرِيطُ فِي الِاسْتِعْدَادِ لِلْجِهَادِ حَرَامٌ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّهُ إِلْقَاءٌ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، وَإِلْقَاءٌ بِالْأُمَّةِ وَالدِّينِ إِلَيْهَا بِإِتْلَافِ نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ.
{ تُلْقُوا } fiilinin nehiy bağlamında yer alması, tehlikeye doğru el ile yapılan her türlü atılmayı, yani kasten helake sebep olan her davranışı umumi olarak kapsamasını gerektirir. Dolayısıyla bu durum, söz konusu haramlığı ortadan kaldıracak bir gerekçe bulunmadıkça nehyedilmiş ve haram kılınmıştır. Bu gerekçe de nefsi helake atmak suretiyle korunması kesinleşen yahut bu sebeple bir kısmı korunan ve korunması canın korunmasından önce gelen bir husustur. Dolayısıyla cihada hazırlıkta kusur göstermek kesinlikle haramdır; çünkü bu hem kendi eliyle kendini tehlikeye atmak hem de Müslümanların canlarını telef ederek ümmeti ve dini tehlikeye atmaktır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مِثْلِ هَذَا الْخَبَرِ الَّذِي رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَهُوَ اقْتِحَامُ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ عَلَى صَفِّ الْعَدُوِّ فَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ (مِنَ التَّابِعِينَ) وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجَشُونِ وَابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ (مِنَ الْمَالِكِيَّةِ) وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ صَاحِبُ أَبِي حَنِيفَةَ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا كَانَ فِيهِ قُوَّةٌ وَكَانَ بِنِيَّةٍ خَالِصَةٍ لِلَّهِ تَعَالَى وَطَمَعٍ فِي نَجَاةٍ أَوْ فِي نِكَايَةِ الْعَدُوِّ أَوْ قَصْدِ تَجْرِئَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ وَقَعَ ذَلِكَ مِنْ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أحد بمرأى النَّبِي ﷺ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ مِنَ الْإِلْقَاءِ إِلَى التَّهْلُكَةِ.
Alimler, Tirmizî'nin Ebû Eyyûb'dan rivayet ettiği bu haber gibi durumlar, yani tek bir adamın düşman safına dalması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kāsım b. Muhammed (tâbiînden), Abdülmelik b. Mâcişûn ve İbn Huveyzimendâd (Mâlikîlerden) ile Ebû Hanîfe'nin talebesi Muhammed b. el-Hasan şöyle demişlerdir: Kişide bir güç bulunur, bu davranışı Yüce Allah için halis bir niyetle yapar, kurtulmayı veya düşmanı kırmayı yahut Müslümanları onlara karşı cesaretlendirmeyi umarsa bunda bir beis yoktur. Nitekim bu durum Uhud gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gözü önünde bazı Müslümanlar tarafından yapılmıştır. Şayet böyle değilse, kendini tehlikeye atmaktan sayılır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَحْسِنُوا الْإِحْسَانُ فِعْلُ النَّافِعِ الْمُلَائِمِ، فَإِذَا فَعَلَ فِعْلًا نَافِعًا مُؤْلِمًا لَا يَكُونُ مُحْسِنًا فَلَا تَقُولَ إِذَا ضَرَبْتَ رَجُلًا تَأْدِيبًا: أَحْسَنْتُ إِلَيْهِ وَلَا إِذَا جَارَيْتَهُ فِي مَلَذَّاتٍ مُضِرَّةٍ أَحْسَنْتُ إِلَيْهِ، وَكَذَا إِذَا فَعَلَ فِعْلًا مُضِرًّا مُلَائِمًا لَا يُسَمَّى مُحْسِنًا.
Yüce Allah'ın { وَأَحْسِنُوا } “İhsanda bulunun (güzel davranın)” buyruğuna gelince; ihsan (الْإِحْسَانُ), faydalı ve [duruma] uygun olanı yapmaktır. Dolayısıyla bir kimse faydalı fakat acı veren bir fiil yaptığında muhsin (iyilik eden) sayılmaz; nitekim bir adamı terbiye amacıyla dövdüğünde "ona iyilik ettim (ihsanda bulundum)" demediğin gibi, zararlı zevklerde ona uyduğun zaman da "ona ihsanda bulundum" demezsin. Aynı şekilde duruma uygun gelse bile zararlı bir iş yaptığında da o kimse muhsin olarak isimlendirilmez.
وَفِي حَذْفِ مُتَعَلِّقِ أَحْسِنُوا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِحْسَانَ مَطْلُوبٌ فِي كُلِّ حَالٍ وَيُؤَيِّدُهُ
{ أَحْسِنُوا } “ihsanda bulunun” emrinin mef'ûlünün (müteallakının) hazfedilmesinde, ihsanın her halükarda matlup olduğuna dair bir tenbih vardır ve bunu destekleyen...
قَوْلُهُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahih hadisteki: “Şüphesiz Allah, her şey üzerine ihsanı (güzel davranmayı) farz kılmıştır” buyruğu da bunu teyit etmektedir.
. وَفِي الْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ بَعْدَ ذِكْرِ الْأَمْرِ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى الْمُعْتَدِي وَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْإِلْقَاءِ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ هَاتِهِ الْأَحْوَالِ يُلَابِسُهَا الْإِحْسَانُ وَيَحُفُّ بِهَا، فَفِي الِاعْتِدَاءِ يَكُونُ الْإِحْسَانُ بِالْوُقُوفِ عِنْدَ الْحُدُودِ وَالِاقْتِصَادِ فِي الِاعْتِدَاءِ وَالِاقْتِنَاعِ بِمَا يَحْصُلُ بِهِ الصَّلَاحُ الْمَطْلُوبُ، وَفِي الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَكُونُ الْإِحْسَانُ بِالرِّفْقِ بِالْأَسِيرِ وَالْمَغْلُوبِ وَبِحِفْظِ أَمْوَالِ الْمَغْلُوبِينَ وَدِيَارِهِمْ مِنَ التَّخْرِيبِ وَالتَّحْرِيقِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: «مَلَكْتَ فَأَسْجِحْ» ، وَالْحَذَرُ مِنَ الْإِلْقَاءِ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ إِحْسَانٌ.
Saldırgana misliyle karşılık verme emri, Allah yolunda infak etme emri ve kendi eliyle tehlikeye atılma yasağından sonra ihsanın emredilmesinde; bütün bu durumlara ihsanın eşlik ettiğine ve onları kuşattığına bir işaret vardır. Nitekim tecavüze karşılık vermede ihsan; haddi aşmamak, misillemede itidalli olmak ve matlup olan ıslahın gerçekleştiği kadarıyla yetinmektir. Allah yolunda cihadda ihsan; esire ve mağluba yumuşak davranmak, yenilgiye uğrayanların mallarını ve yurtlarını tahrip ve yangından korumaktır. Araplar şöyle der: “Muktedir olduğunda bağışla ve hoşgörülü ol”. Kişinin kendi eliyle kendini tehlikeye atmasından sakınması da bir ihsandır.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ تَذْيِيلٌ لِلتَّرْغِيبِ فِي الْإِحْسَانِ، لِأَنَّ مَحَبَّةَ اللَّهِ عَبْدَهُ غَايَةُ مَا يَطْلُبُهُ النَّاسُ إِذْ مَحَبَّةُ اللَّهِ الْعَبْدَ سَبَبَ الصَّلَاحِ وَالْخَيْرِ دُنْيَا وَآخِرَةً، وَاللَّامُ لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ وَالْمُرَادُ الْمُحْسِنُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah ihsan sahiplerini sever” buyruğu, ihsana teşvik etmek için bir fezlekedir (cümle sonu tamamlamasıdır). Çünkü Allah'ın kulunu sevmesi, insanların arzulayabileceği en nihai gayedir; zira Allah'ın kulu sevmesi dünyada ve ahirette salah ve hayrın sebebidir. [el-Muhsinîn kelimesinin başındaki] lâm harfi örfi istiğrak (genelleme) içindir ve kastedilen, müminler arasındaki muhsinlerdir (iyilik ve güzellik sergileyenlerdir).