[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٦]
[el-Bakara Suresi (2), Ayet 196]
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦)
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer [bunlardan] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir kurban gönderin. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa, ona oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse kolayına gelen bir kurban kessin. [Kurban] bulamayana ise hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün olmak üzere oruç tutmak gerekir; bunlar tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah'a karşı takvalı olun ve bilin ki Allah, cezası pek şiddetli olandır.”
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ.
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer [bunlardan] alıkonursanız, kolayınıza gelen bir kurban gönderin. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa, ona oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir.”
هَذَا عَوْدٌ إِلَى الْكَلَامِ عَلَى الْعُمْرَةِ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها [الْبَقَرَة: ١٨٩] إِلَخْ وَمَا بَيْنَهُمَا اسْتِطْرَادٌ أَوِ اعْتِرَاضٌ، عَلَى أَنَّ عَطْفَ الْأَحْكَامِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ لِلْمُنَاسَبَةِ طَرِيقَةٌ قُرْآنِيَّةٌ فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ عَطْفًا عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا عَطْفَ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ.
Bu, umre hakkındaki söze bir dönüştür; dolayısıyla { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “Evlere arkalarından girmeniz iyilik (birr) değildir” [el-Bakara: 189] ayetine matuftur; ikisi arasındaki kısım ise bir istitrad (ara söz) yahut itiraziyedir (ara cümledir). Hükümlerin münasebet sebebiyle birbirine atfedilmesi Kur'anî bir üslup olduğuna göre, bu cümleyi bir önceki cümleye, bir kıssanın diğer kıssaya atfı kabilinden matuf kılman da mümkündür.
وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْحُدَيْبِيَةِ سَنَةَ سِتٍّ حِينَ صَدَّ الْمُشْرِكُونَ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْبَيْتِ كَمَا سَيَأْتِي فِي حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، وَقَدْ كَانُوا نَاوِينَ الْعُمْرَةَ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ الْحَجُّ،
Kâ'b b. Ucre hadisinde geleceği üzere, müşriklerin Müslümanları Beytullah'tan menettiği hicretin altıncı yılındaki Hudeybiye'de bu ayetin indiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Onlar umreye niyet etmişlerdi ve bu da henüz hac farz kılınmadan önceydi.
فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ هُوَ الْعُمْرَةُ وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْحَجُّ عَلَى وَجْهِ الْإِدْمَاجِ
Bu sebeple sözün asıl maksadı umredir; hac ise idmâc yoluyla (dolaylı olarak) zikredilmiştir.
تَبْشِيرًا بِأَنَّهُمْ سَيَتَمَكَّنُونَ مِنَ الْحَجِّ فِيمَا بَعْدُ، وَهَذَا مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ.
Bu da onların daha sonra hac yapmaya muvaffak kılınacaklarına dair bir müjdedir ve bu, Kur'an'ın mucizelerindendir.
وَالْإِتْمَامُ إِكْمَالُ الشَّيْءِ وَالْإِتْيَانُ عَلَى بَقَايَا مَا بَقِيَ مِنْهُ حَتَّى يَسْتَوْعِبَ جَمِيعَهُ.
İtmâm (el-İtmâm), bir şeyi kemale erdirmek ve onun tamamını kapsayacak şekilde geriye kalan kısımlarını yerine getirmektir.
وَمِثْلُ هَذَا الْأَمْرِ الْمُتَعَلِّقِ بِوَصْفِ فِعْلٍ يَقَعُ فِي كَلَامِهِمْ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدِهِمَا وَهُوَ الْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ الْمَطْلُوبُ تَحْصِيلَ وَصْفٍ خَاصٍّ لِلْفِعْلِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِ الْوَصْفُ كَالْإِتْمَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ أَيْ كَمِّلُوهُ إِنْ شَرَعْتُمْ فِيهِ، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ [الْبَقَرَة: ١٨٧] عَلَى مَا اخْتَرْنَاهُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ [التَّوْبَة:
Bir fiilin vasfıyla ilgili bu tür bir emir, onların kelamında iki vecih üzere vaki olur: Birincisi ve en yaygın olanı; Yüce Allah'ın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ } “Haccı tamamlayın” yani ona başladığınız takdirde onu kemale erdirin buyruğundaki itmam gibi, vasfın taalluk ettiği fiil için özel bir vasfın elde edilmesinin talep edilmesidir. Nitekim tercih ettiğimiz görüşe göre Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” [el-Bakara: 187] ve Yüce Allah'ın: { فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ } “Onlara olan ahitlerinizi tamamlayın” [et-Tevbe:
٤] وَمِثْلُهُ أَنْ تَقُولَ: أَسْرِعِ السِّيَرَ لِلَّذِي يَسِيرُ سَيْرًا بَطِيئًا، وَثَانِيهِمَا أَنْ يَجِيءَ الْأَمْرُ بِوَصْفِ الْفِعْلِ مُرَادًا بِهِ تَحْصِيلُ الْفِعْلِ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ نَظِيرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٥٠] ، وَذَلِكَ كَقَوْلِكَ: أَسْرِعِ السَّيْرَ فَادْعُ لِي فُلَانًا تُخَاطِبُ بِهِ مُخَاطَبًا لَمْ يَشْرَعْ فِي السَّيْرِ بَعْدُ، فَأَنْتَ تَأْمُرُهُ بِإِحْدَاثِ سَيْرٍ سَرِيعٍ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ:
4] buyrukları da böyledir. Bunun benzeri, yavaş yürüyen birine: “Yürüyüşü hızlandır” demendir. İkincisi ise fiilin vasfına yönelik emrin, Yüce Allah'ın: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “Ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” [el-Bakara: 150] buyruğunun bir benzeri olarak fiilin ilk andan itibaren o sıfat üzere meydana getirilmesinin murat edilmesi şeklinde gelmesidir. Bu da henüz yürümeye başlamamış bir muhataba: “Hızlı yürü de bana falanı çağır” demen gibidir; sen ona ilk andan itibaren hızlı bir yürüyüş başlatmasını emretmiş olursun. Bunun bir benzeri de onların:
«وَسِّعْ فَمَ الرَّكِيَّةِ، وَقَوْلُهُمْ: وَسِّعْ كُمَّ الْجُبَّةِ وَضَيِّقْ جَيْبَهَا» أَيْ أَوْجِدْهَا كَذَلِكَ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَهَذَا ضَرْبٌ مِنْ ضُرُوبِ التَّعْبِيرِ لَيْسَ بِكِنَايَةٍ وَلَا مَجَازٍ، وَلَكِنَّهُ أَمْرٌ بِمَجْمُوعِ شَيْئَيْنِ وَهُوَ أَقَلُّ لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنْ يَكُونَ الْمَطْلُوبُ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ ابْتِدَاءً هُوَ الْحَدَثُ الَّذِي مِنْهُ مَادَّةُ تِلْكَ الصِّيغَةِ.
“Kuyunun ağzını genişlet”, ve: “Cübbenin kolunu genişlet, yakasını daralt” sözleridir; yani onu ilk baştan itibaren bu şekilde meydana getir demektir. Bu, kinaye veya mecaz olmayan bir ifade türüdür; bilakis iki şeyin toplamına yönelik bir emirdir ve bu [tür] daha az kullanılır; çünkü asıl olan, emir sigası ile ilk etapta talep edilen şeyin o sigayı oluşturan kökün ifade ettiği fiil olmasıdır.
وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُ الِاسْتِعْمَالَيْنِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَهِيَ أَمْرٌ بِإِكْمَالِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، بِمَعْنَى أَلَّا يَكُونَ حَجًّا وَعُمْرَةً مَشُوبَيْنِ بِشَغَبٍ وَفِتْنَةٍ وَاضْطِرَابٍ أَوْ هِيَ أَمْرٌ بِإِكْمَالِهِمَا وَعَدَمِ الرُّجُوعِ عَنْهُمَا بَعْدَ الْإِهْلَالِ بِهِمَا وَلَا يَصُدُّهُمْ عَنْهُمَا شَنَآنُ الْعَدُوِّ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَهِيَ أَمْرٌ بِالْإِتْيَانِ بِهِمَا تَامَّيْنِ أَيْ مُسْتَكْمِلَيْنِ مَا شُرِعَ فِيهِمَا.
Ayet her iki kullanımı da ihtiva etmektedir. Şayet birincisi kastedilmişse; hac ve umrenin kargaşa, fitne ve karışıklıkla lekelenmiş olmaması anlamında tamamlanmasına yönelik bir emirdir veya her ikisine de ihrama girilerek başlandıktan sonra onlardan geri dönülmemesi ve düşman kininin onları bunlardan alıkoymaması anlamında bir emirdir. Eğer ikincisi kastedilmişse; her ikisinin de tam olarak, yani meşru kılınan hükümleri eksiksiz yerine getirilmiş olarak eda edilmesine yönelik bir emirdir.
وَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَأَنْسَبُ بِالْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَكَأَنَّ هَذَا التَّحْرِيضَ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَهَمَّ مِنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ هُنَا هُمَا الصَّرُورَةُ فِي الْحَجِّ وَكَذَا فِي الْعُمْرَةِ عَلَى الْقَوْلِ بِوُجُوبِهَا.
Birinci anlam daha zahir ve önceki ayetlere daha uygundur; sanki bu teşvik, hac ve umreden asıl maksadın hacdaki ilk hacılık (sarûre) ve vacip olduğu görüşüne göre umredeki ilk umre oluşuna işaret etmektedir.
وَاللَّامُ فِي (الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ) لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ، وَهُمَا عِبَادَتَانِ مَشْهُورَتَانِ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ مُتَمَيِّزَتَانِ عَنْ بَقِيَّةِ الْأَجْنَاسِ، فَالْحَجُّ هُوَ زِيَارَةُ الْكَعْبَةِ فِي مَوْسِمٍ مُعَيَّنٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، لِلْجَمَاعَةِ وَفِيهِ وُقُوفُ عَرَفَةَ، وَالْعُمْرَةُ زِيَارَةُ الْكَعْبَةِ فِي غَيْرِ مَوْسِمٍ مُعَيَّنٍ وَهِيَ لِكُلِّ فَرْدٍ بِخُصُوصِهِ.
{ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ } kelimelerindeki lâm, cinsin tarifidir (cins bildirir); bu ikisi muhataplar nezdinde meşhur olan ve diğer cinslerden ayrılan iki ibadettir. Hac; belirli bir mevsimde, aynı vakitte topluca Kâbe'yi ziyaret etmektir ve onda Arafat vakfesi vardır. Umre ise belirli bir mevsim olmaksızın Kâbe'yi ziyaret etmektir ve her bir ferdin şahsına mahsustur.
وَأَصْلُ الْحَجِّ فِي اللُّغَةِ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِهَا تَكَرُّرُ الْقَصْدِ إِلَى الشَّيْءِ أَوْ كَثْرَةُ قَاصِدِيهِ.
Haccın dildeki aslı, ha harfinin fethası ve kesresiyle (Hacc / Hicc), bir şeye yönelişi tekrarlamak yahut ona yönelenlerin çokluğudur.
وَعَنِ
Ve İbnü's-Sikkît'ten nakledildiğine göre:
ابْنِ السِّكِّيتِ: الْحَجُّ كَثْرَةُ الِاخْتِلَافِ وَالتَّرَدُّدِ يُقَالُ حَجَّ بَنُو فُلَانٍ فُلَانًا أَطَالُوا الِاخْتِلَافَ إِلَيْهِ وَفِي «الْأَسَاسِ» : فُلَانٌ تَحُجُّهُ الرِّفَاقُ أَي تقصده اهـ. فَجَعَلَهُ مُفِيدًا بِقَصْدٍ مِنْ جَمَاعَةٍ كَقَوْلِ الْمُخَبَّلِ السَّعْدِيِّ وَاسْمُهُ الرَّبِيعُ:
Hac; çokça gidip gelmek ve ziyaret etmektir. “Falan oğulları falana hac etti” denir ki, ona sıkça gidip geldiler demektir. el-Esâs adlı eserde şöyle geçer: “Falana kafileler hac eder”, yani ona yönelirler. İbnü's-Sikkît bunu, Muhabbel es-Sa'dî'nin (adı er-Rebî'dir) şu sözünde olduğu gibi bir topluluğun yönelişiyle kayıtlamıştır:
وَأَشْهَدُ مِنْ عَوْفٍ حُلُولًا كَثِيرَةً ... يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرَقَانِ الْمُزَعْفَرَا
“Ve Avf kabilesinden birçok konaklayan topluluğa şahitlik ederim ki... Zibrikan'ın safran boyalı sarığına hac ederler (onun etrafında toplanırlar).”
وَالْحَجُّ مِنْ أَشْهُرِ الْعِبَادَاتِ عِنْدَ الْعَرَبِ وَهُوَ مِمَّا وَرِثُوهُ عَنْ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَمَا حَكَى اللَّهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ [الْحَج: ٢٧] الْآيَةَ حَتَّى قِيلَ: إِنَّ الْعَرَبَ هُمْ أَقْدَمُ أُمَّةٍ عُرِفَتْ عِنْدَهَا عَادَةُ الْحَجِّ، وَهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ زِيَارَةَ الْكَعْبَةِ سَعْيٌ لِلَّهِ تَعَالَى قَالَ النَّابِغَةُ يَصِفُ الْحَجِيجَ وَرَوَاحِلَهُمْ:
Hac, Araplar nezdinde en meşhur ibadetlerdendir ve Yüce Allah'ın: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” [el-Hac: 27] buyruğuyla naklettiği gibi İbrahim aleyhisselâm'ın şeriatından onlara miras kalmıştır; hatta Arapların, nezdinde hac âdeti bilinen en eski ümmet olduğu dahi söylenmiştir. Onlar Kâbe'yi ziyaret etmenin Yüce Allah için bir amel olduğuna inanırlardı. Nâbiğa, hacıları ve bineklerini vasfederek şöyle demiştir:
عَلَيْهِنَّ شُعْثٌ عَامِدُونَ لِرَبِّهِمْ ... فَهُنَّ كَأَطْرَافِ الْحَنِيِّ خَوَاشِعُ
“Onların üzerinde üstü başı tozlu, Rablerine yönelmiş kimseler vardır... Sanki o binekler eğilmiş yay uçları gibi baş eğip boyun bükmüşlerdir.”
وَكَانُوا يَتَجَرَّدُونَ عِنْدَ الْإِحْرَامِ مِنْ مَخِيطِ الثِّيَابِ وَلَا يَمَسُّونَ الطِّيبَ وَلَا يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ وَلَا يَصْطَادُونَ، وَكَانَ الْحَجُّ طَوَافًا بِالْبَيْتِ وَسَعْيًا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَوُقُوفًا بِعَرَفَةَ وَنَحْرًا بِمِنًى. وَرُبَّمَا كَانَ بَعْضُ الْعَرَبِ لَا يَأْكُلُ مُدَّةَ الْحَجِّ أَقْطًا وَلَا سَمْنًا- أَيْ لِأَنَّهُ أَكْلُ الْمُتَرَفِّهِينَ- وَلَا يَسْتَظِلُّ بِسَقْفٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَحُجُّ مُتَجَرِّدًا مِنَ الثِّيَابِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَسْتَظِلُّ مِنَ الشَّمْسِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَحُجُّ صَامِتًا لَا يَتَكَلَّمُ، وَلَا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَلَهُمْ فِي الْحَجِّ مَنَاسِكُ وَأَحْكَامٌ ذَكَرْنَاهَا فِي «تَارِيخِ الْعَرَبِ» .
İhrama girdiklerinde dikişli elbiselerden soyunurlar, koku sürünmezler, kadınlara yaklaşmazlar ve avlanmazlardı. Hac; Beyt'i tavaf etmek, Safa ile Merve arasında sa'y etmek, Arafat'ta vakfe yapmak ve Mina'da kurban kesmekten ibaretti. Bazen bazı Araplar hac süresince kurutulmuş süzme yoğurt (akıt) ve sadeyağ yemezlerdi -yani bunlar müreffeh insanların yiyeceği olduğu için- ve çatıyla gölgelenmezlerdi; onlardan bazıları çıplak olarak hacceder, bazıları güneşten gölgelenmez, bazıları hiç konuşmadan sessizce hacceder ve hac aylarında şarap içmezlerdi. Onların hac hususunda Arap Tarihi adlı eserimizde zikrettiğimiz menasik ve hükümleri vardı.
وَكَانَ لِلْأُمَمِ الْمُعَاصِرَةِ لِلْعَرَبِ حُجُوجٌ كَثِيرَةٌ، وَأَشْهَرُ الْأُمَمِ فِي ذَلِكَ الْيَهُودُ فَقَدْ كَانُوا يَحُجُّونَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي فِيهِ تَابُوتُ الْعَهْدِ أَيْ إِلَى هَيْكَلِ (أُورْشَلِيمَ) وَهُوَ الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي السَّنَةِ لِيَذْبَحُوا هُنَاكَ فَإِنَّ الْقَرَابِينَ لَا تَصِحُّ إِلَّا هُنَاكَ وَمِنْ هَذِهِ الْمَرَّاتِ مَرَّةٌ فِي عِيدِ الْفِصْحِ.
Araplarla çağdaş olan ümmetlerin de pek çok hacları vardı; bu konuda en meşhur ümmet Yahudilerdi; zira Ahit Sandığı'nın bulunduğu yere, yani Kudüs'teki Mabed'e (Mescid-i Aksa'ya) kurban kesmek için yılda üç defa hac yaparlardı; çünkü kurbanlar ancak orada sahih olurdu ve bu defalardan biri de Fısıh (Hamursuz) Bayramı'ndaydı.
وَاتَّخَذَتِ النَّصَارَى زِيَارَاتٍ كَثِيرَةٍ، حَجًّا، أَشْهَرُهَا زِيَارَاتُهُمْ لِمَنَازِلِ وِلَادَةِ عِيسَى ﵇ وَزِيَارَةِ (أُورْشَلِيمَ) ، وَكَذَا زِيَارَةُ قَبْرِ (مَارْبُولِسْ) وَقَبْرِ (مَارْبُطْرُسْ) بِرُومَةَ، وَمِنْ حَجِّ النَّصَارَى الَّذِي لَا يَعْرِفْهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَهُوَ أَقْدَمُ حَجِّهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ الْإِسْلَامِ يَحُجُّونَ إِلَى مَدِينَةِ (عَسْقَلَانَ) مِنْ بِلَادِ السَّوَاحِلِ الشَّامِيَّةِ، وَالْمَظْنُونُ أَنَّ الَّذِينَ ابْتَدَعُوا حَجَّهَا هُمْ نَصَارَى الشَّامِ مِنَ الْغَسَاسِنَةِ لِقَصْدِ صَرْفِ النَّاسِ عَنْ زِيَارَةِ الْكَعْبَةِ وَقَدْ ذَكَرَهُ سُحَيْمٌ عَبْدُ بَنِي الْحِسْحَاسِ وَهُوَ مِنَ الْمُخَضْرَمِينَ فِي قَوْلِهِ يَصِفُ وُحُوشًا جَرَفَهَا السَّيْلُ:
Hristiyanlar da hac olarak birçok ziyaret ihdas etmişlerdir; bunların en meşhurları İsa aleyhisselâm'ın doğum yerlerine yapılan ziyaretler ile Kudüs ziyareti, keza Roma'daki Saint Paul (Mar Polis) ve Saint Peter (Mar Butrus) kabirlerinin ziyaretidir. Hristiyanların pek çok kimsenin bilmediği ve en eski hacları arasında yer alan bir hacları da İslam'dan önce Şam sahilleri beldelerinden Askalan şehrine hac yapmalarıydı. Zannedildiğine göre Askalan haccını ihdas edenler, insanları Kâbe'yi ziyaretten çevirmek maksadıyla Gassanî Şam Hristiyanları idi. Bunu, muhadram şairlerden Benî Hishâs'ın kölesi Suhaym, selin sürüklediği vahşi hayvanları tasvir ettiği şu sözünde zikretmiştir:
كَأَنَّ الْوُحُوشَ بِهِ عَسْقَلَا ... نُ صَادَفْنَ فِي قَرْنِ حَجٍّ ذِيَافَا
“Sanki oradaki yaban hayvanları, Askalan'a hac vaktinde zehirle karşılaşmış gibidirler.”
أَيْ أَصَابَهُنَّ سُمٌّ فَقَتَلَهُنَّ وَقَدْ ذَكَرَ ذَلِكَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ.
Yani onlara zehir isabet etmiş ve onları öldürmüştür; bunu lügat imamları zikretmiştir.
وَقَدْ كَانَ لِلْمِصْرِيِّينَ وَالْكِلْدَانِ حَجٌّ إِلَى الْبُلْدَانِ الْمُقَدَّسَةِ عِنْدَهُمْ، وَلِلْيُونَانِ زِيَارَاتٌ كَثِيرَةٌ لِمَوَاقِعَ مُقَدَّسَةٍ مِثْلَ أُولُمْبِيَا وَهَيْكَلِ (زِفِسْ) وَلِلْهُنُودِ حُجُوجٌ كَثِيرَةٌ.
Mısırlıların ve Keldanilerin de kendilerince kutsal sayılan beldelere hacları vardı; Yunanların Olimpia ve Zeus Mabedi gibi kutsal mekânlara pek çok ziyaretleri, Hintlilerin de birçok hacları vardı.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِتْمَامُ الْعُمْرَةِ الَّتِي خَرَجُوا لِقَضَائِهَا، وَذِكْرُ الْحَجِّ مَعَهَا إِدْمَاجٌ ، لِأَنَّ الْحَجَّ لَمْ يَكُنْ قَدْ وَجَبَ يَوْمَئِذٍ، إِذْ كَانَ الْحَجُّ بِيَدِ الْمُشْرِكِينَ فَفِي ذِكْرِهِ بِشَارَةٌ بِأَنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَصِيرَ فِي قَبْضَةِ الْمُسْلِمِينَ.
Bu ayetten maksat, kaza etmek için çıktıkları umrenin tamamlanmasıdır; onunla birlikte haccın zikredilmesi ise idmâctır; çünkü hac o gün henüz farz kılınmamıştı; zira hac müşriklerin elindeydi. Dolayısıyla onun zikredilmesinde, pek yakında Müslümanların eline geçeceğine dair bir müjde bulunmaktadır.
وَأَمَّا الْعُمْرَةُ فَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ التَّعْمِيرِ وَهُوَ شَغْلُ الْمَكَانِ ضِدُّ الْإِخْلَاءِ وَلَكِنَّهَا بِهَذَا الْوَزْنِ لَا تُطْلَقُ إِلَّا عَلَى زِيَارَةِ الْكَعْبَةِ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَهِيَ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ وَكَانُوا يَجْعَلُونَ مِيقَاتَهَا مَا عَدَا أَشْهُرَ ذِي الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمِ وَصَفَرٍ، فَكَانُوا يَقُولُونَ «إِذَا بَرِئَ الدُّبُرُ، وَعَفَا الْأَثَرُ، وَخَرَجَ صَفَرٌ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرَ» وَلَعَلَّهُمْ جَعَلُوا ذَلِكَ لِتَكُونَ الْعُمْرَةُ بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنَ الْحَجِّ وَإِرَاحَةِ الرَّوَاحِلِ.
Umreye gelince, o ta'mîr (تَعْمِير) kökünden türemiştir ve tahliyenin (boşaltmanın) zıddı olarak bir mekânı mamur kılmak/meskûn tutmaktır; ancak bu vezinle yalnızca hac ayları dışındaki Kâbe ziyaretine ıtlak olunur. Umre Araplar nezdinde bilinmekteydi ve onun vaktini Zilhicce, Muharrem ve Safer ayları dışındaki aylar olarak belirlerlerdi; şöyle derlerdi: “Yaralar iyileştiğinde, izler silindiğinde ve Safer ayı çıktığında, umre yapmak isteyene umre helal olur.” Muhtemelen bunu, umrenin hacdan dönüşten ve binekler dinlendirildikten sonra olması için böyle yapmışlardı.
وَاصْطَلَحَ الْمُضَرِيُّونَ عَلَى جَعْلِ رَجَبٍ هُوَ شَهْرُ الْعُمْرَةِ وَلِذَلِكَ حَرَّمَتْهُ مُضَرٌ فَلُقِّبَ بِرَجَبِ مُضَرٍ، وَتَبِعَهُمْ بَقِيَّةُ الْعَرَبِ، لِيَكُونَ الْمُسَافِرُ لِلْعُمْرَةِ آمِنًا مِنْ عَدُوِّهِ وَلِذَلِكَ لَقَّبُوا رَجَبًا (مُنْصِلَ الْأَسِنَّةِ) وَيَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فُجُورًا.
Mudar kabileleri umre ayı olarak Receb ayını belirleme konusunda ittifak etmişlerdi; bu sebeple Mudar onu haram ay kıldı ve bu ay “Receb-i Mudar” olarak isimlendirildi; umreye giden yolcunun düşmanından emin olması için diğer Araplar da onlara uydu. Bundan dolayı Receb ayını “ok uçlarının çıkarıldığı ay (munsilu'l-esinneh)” diye adlandırmışlar ve hac aylarında umre yapmayı ise büyük bir günah (fücur) saymışlardır.
وَقَوْلُهُ لِلَّهِ أَيْ لِأَجْلِ اللَّهِ وَعِبَادَتِهِ وَالْعَرَبُ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَنْوُونَ الْحَجَّ إِلَّا لِلَّهِ وَلَا الْعُمْرَةَ إِلَّا لَهُ، لِأَنَّ الْكَعْبَةَ بَيْتُ اللَّهِ وَحَرَمُهُ، فَالتَّقْيِيدُ هُنَا بِقَوْلِهِ لِلَّهِ تَلْوِيحٌ إِلَى أَنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لَيْسَا لِأَجْلِ الْمُشْرِكِينَ وَإِنْ كَانَ لَهُمْ فِيهِمَا مَنْفَعَةٌ وَكَانُوا هُمْ سَدَنَةَ الْحَرَمِ، وَهُمُ الَّذِينَ مَنَعُوا الْمُسْلِمِينَ مِنْهُ، كَيْ لَا يَسْأَمَ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْحَجِّ الَّذِي لَاقَوْا فِيهِ أَذَى الْمُشْرِكِينَ، فَقِيلَ لَهُمْ إِنَّ ذَلِكَ لَا يَصُدُّ عَنِ الرَّغْبَةِ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لِأَنَّكُمْ إِنَّمَا تَحُجُّونَ لِلَّهِ لَا لِأَجْلِ الْمُشْرِكِينَ وَلِأَنَّ الشَّيْءَ الصَّالِحَ الْمَرْغُوبَ فِيهِ إِذَا حَفَّ بِهِ مَا يكدره لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ صَارِفًا عَنْهُ، بَلْ يَجِبُ إِزَالَةُ ذَلِكَ الْعَارِضِ عَنْهُ، وَمِنْ طُرُقِ إِزَالَتِهِ الْقِتَالُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِالْآيَاتِ السَّابِقَةِ.
{ لِلَّهِ } “Allah için” buyruğu, Allah rızası ve O'na ibadet için demektir; zira Araplar Cahiliye devrinden beri haccı ve umreyi yalnızca Allah için niyet ederlerdi; çünkü Kâbe, Allah'ın evi ve O'nun haremidir. Burada { لِلَّهِ } “Allah için” buyruğuyla kayıtlanması; müşriklerin bunda bir menfaati olsa da ve Harem'in bakıcıları onlar olup Müslümanları ondan alıkoyanlar da onlar olsa bile, hac ve umrenin müşrikler uğruna olmadığına bir işarettir. Ta ki Müslümanlar, müşriklerin eziyetiyle karşılaştıkları bu hacdan usanmasınlar; böylece onlara şöyle denilmiştir: Bu durum hac ve umreye rağbeti engellemez; zira siz müşrikler için değil, yalnızca Allah için haccediyorsunuz. Ayrıca arzu edilen salih bir şeye onu bulandıran bir durum iliştiğinde, bunun o şeyden vazgeçirici olmaması gerekir; bilakis o arızi engelin ortadan kaldırılması icap eder; onu ortadan kaldırma yollarından biri de önceki ayetlerde işaret edilen savaştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ: لِلَّهِ لِتَجْرِيدِ النِّيَّةِ مِمَّا كَانَ يُخَامِرُ نَوَايَا النَّاسِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ التَّقَرُّبِ إِلَى الْأَصْنَامِ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا وَضَعُوا هُبَلًا عَلَى الْكَعْبَةِ وَوَضَعُوا إِسَافًا وَنَائِلَةَ عَلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَدْ أَشْرَكُوا بِطَوَافِهِمْ وَسَعْيِهِمُ الْأَصْنَامَ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ يَكُونُ الْقَصْدُ مِنْ هَذَا التَّقْيِيدِ كِلْتَا الْفَائِدَتَيْنِ.
{ لِلَّهِ } “Allah için” buyruğuyla yapılan kayıtlama, niyetin Cahiliye döneminde insanların niyetlerine karışan putlara yakınlaşma [düşüncesinden] arındırılması amacına yönelik de olabilir. Zira müşrikler Hübel'i Kâbe'nin üzerine, İsaf ve Nâile'yi de Safâ ile Merve'nin üzerine koyduklarında, tavaf ve sa'ylerinde putları Allah Teâlâ'ya ortak koşmuşlardı. Bu kayıtlamadan maksadın her iki fayda birden olması da mümkündür.
وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ حُجَّةٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُمَا اللَّهُ عَلَى وُجُوبِ الْحَجِّ وَلَا الْعُمْرَةِ وَلَكِنْ دَلِيلُ حُكْمِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ عِنْدَهُمَا غَيْرُ هَذِهِ الْآيَة، وَعَلِيهِ فمجمل الْآيَةِ عِنْدَهُمَا عَلَى وُجُوبِ هَاتَيْنِ الْعِبَادَتَيْنِ لِمَنْ أَحْرَمَ لَهُمَا، فَأَمَّا مَالِكٌ فَقَدْ عَدَّهُمَا مِنَ الْعِبَادَاتِ الَّتِي تَجِبُ بِالشُّرُوعِ فِيهَا وَهِيَ سَبْعُ عِبَادَاتٍ عِنْدَنَا هِيَ الصَّلَاةُ، وَالصِّيَامُ، وَالِاعْتِكَافُ، وَالْحَجُّ، وَالْعمْرَة، وَالطّواف، والائتمام، وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَقَدْ أَوْجَبَ النَّوَافِلَ كُلَّهَا بِالشُّرُوعِ.
Mâlik ve Ebû Hanîfe (Allah onlara rahmet etsin) nezdinde bu ayette haccın da umrenin de farziyetine bir delil yoktur; hac ve umre hükmünün delili onlara göre bu ayetten başkasıdır. Buna göre onlara göre ayetin icmali, bu iki ibadete ihrama giren kimse için bunların tamamlanmasının vacip olduğu yönündedir. Mâlik'e gelince; o, bu ikisini başlanmakla vacip olan ibadetlerden saymıştır ki bunlar bizim mezhebimizde yedi ibadettir: Namaz, oruç, itikaf, hac, umre, tavaf ve imama uymak (i'timâm). Ebû Hanîfe'ye gelince; o, nafilelerin tamamını başlanmakla vacip kılmıştır.
وَمَنْ لَمْ يَرَ وُجُوبَ النَّوَافِلِ بِالشُّرُوعِ وَلَمْ يَرَ الْعُمْرَةَ وَاجِبَةً يَجْعَلُ حُكْمَ إِتْمَامِهَا كَحُكْمِ أَصْلِ الشُّرُوعِ فِيهَا وَيَكُونُ الْأَمْرُ بِالْإِتْمَامِ فِي الْآيَةِ مُسْتَعْمَلًا فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ مِنَ الطَّلَبِ اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرَائِنِ، وَمِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ قَرَأَ، (وَالْعُمْرَةُ) بِالرَّفْعِ حَتَّى لَا تَكُونَ فِيمَا شَمَلَهُ الْأَمْرُ بِالْإِتْمَامِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ فَيُخْتَصُّ بِالْحَجِّ.
Nafilelerin başlanmakla vacip olduğunu kabul etmeyen ve umreyi vacip görmeyen kimse, onun tamamlanmasının hükmünü aslen başlanmasının hükmü gibi kılar; böylece ayetteki tamamlama emri karinelere dayanılarak talebin ortak paydasında kullanılmış olur. Bunlardan bazıları, emir vücup için olduğundan tamamlama emrinin kapsamına girmesin ve yalnızca hacca tahsis edilsin diye { وَالْعُمْرَةُ } kelimesini ref' (ötre) ile okumuşlardır.
وَجَعَلَهَا الشَّافِعِيَّةُ دَلِيلًا عَلَى وُجُوبِ الْعُمْرَةِ كَالْحَجِّ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ لَهُ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِإِتْمَامِهَا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ بِالْإِتْمَامِ مُرَادًا بِهِ الْإِتْيَانُ بِهِمَا تَامَّيْنِ أَيْ مُسْتَجْمِعِي الشَّرَائِطِ وَالْأَرْكَانِ، فَالْمُرَادُ بِالْإِتْمَامِ الْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ عَلَى أَحَدِ الِاسْتِعْمَالَيْنِ السَّابِقَيْنِ، قَالُوا: إِذْ لَيْسَ هُنَا كَلَامٌ عَلَى الشُّرُوعِ حَتَّى يُؤْمَرَ بِالْإِتْمَامِ، وَلِأَنَّهُ مَعْضُودٌ بِقِرَاءَةِ «وَأَقِيمُوا الْحَجَّ» وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِتْمَامِ هُنَا الْإِتْيَانَ عَلَى آخِرِ الْعِبَادَةِ فَهُوَ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِالشُّرُوعِ، لِأَنَّ الْإِتْمَامَ يَتَوَقَّفُ عَلَى الشُّرُوعِ، وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ فَيَكُونُ الْأَمْرُ بِالْإِتْمَامِ كِنَايَةً عَنِ الْأَمْرِ بِالْفِعْلِ.
Şâfiîler ise bu ayeti, hac gibi umrenin de vücubuna delil kılmışlardır; onlara göre istidlal vechi şöyledir: Allah onun tamamlanmasını emretmiştir. Dolayısıyla tamamlama emriyle ya önceki iki kullanımdan birine göre meşru kılınan anlamı kastedilerek her ikisinin şartları ve rükünleri eksiksiz biçimde tam olarak yerine getirilmesi murat edilmiştir -zira onlara göre tamamlanması emredilsin diye burada henüz başlanmadan söz edilmiş değildir ve bu görüş { وَأَقِيمُوا الْحَجَّ } “Haccı ikame edin” kıraatiyle de desteklenmektedir-; yahut burada itmamdan maksat ibadetin sonuna kadar getirilmesidir ki bu da ona başlamayı emretmeyi gerektirir. Çünkü itmam (tamamlama) başlamaya bağlıdır ve vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir; dolayısıyla tamamlama emri fiili yapma emrinden kinaye olur.
وَالْحَقُّ أَنَّ حَمْلَ الْأَمْرِ فِي ذَلِكَ بِأَصْلِ الْمَاهِيَّةِ لَا بِصِفَتِهَا اسْتِعْمَالٌ قَلِيلٌ كَمَا عَرَفْتَ، وَقِرَاءَةُ: «وَأَقِيمُوا» لِشُذُوذِهَا لَا تَكُونُ دَاعِيًا لِلتَّأْوِيلِ، وَلَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ خَبَرِ الْآحَادِ، إِذَا لَمْ يَصِحَّ سَنَدُهَا إِلَى مَنْ نُسِبَتْ إِلَيْهِ وَأَمَّا عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ فَلِأَنَّ التَّكَنِّيَ بِالْإِتْمَامِ عَنْ إِيجَابِ الْفِعْلِ مصير إِلَى خلال الظَّاهِرِ مَعَ أَنَّ اللَّفْظَ صَالِحٌ لِلْحَمْلِ عَلَى الظَّاهِرِ بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى مَعْنَى: إِذَا شَرَعْتُمْ فَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، فَيَكُونُ مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ وَيَكُونُ حَقِيقَةً وَإِيجَازًا بَدِيعًا، وَهُوَ الَّذِي يُؤْذِنُ بِهِ السِّيَاقُ كَمَا قَدَّمْنَا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا نَوَوُا الْعُمْرَةَ، عَلَى أَنَّ شَأْنَ إِيجَابِ الْوَسِيلَةِ بِإِيجَابِ الْمُتَوَسِّلِ إِلَيْهِ أَنْ يَكُونَ الْمَنْصُوصُ عَلَى وُجُوبِهِ هُوَ الْمَقْصِدَ فَكَيْفَ
Doğrusu şudur ki, bu hususta emrin fiilin sıfatına değil de mahiyetinin aslına hamledilmesi, bildiğin üzere az kullanılan bir kullanımdır. { وَأَقِيمُوا } kıraati ise şâz olması sebebiyle tevil için bir gerekçe oluşturamaz; isnadı kendisine nispet edilen kimseye sahih olmadıkça ahad haber mertebesine de inemez. Birinci ihtimale gelince; itmam lafzı ile fiilin vücubundan kinaye yapılması zahirin hilafına yönelmektir; oysa lafız: “Başladığınız zaman hac ve umreyi tamamlayın” anlamına delalet edecek şekilde zahirine hamledilmeye elverişlidir. Böylece iktiza delaletinden olur ve hakikat ile harika bir icaz teşkil eder. Daha önce belirttiğimiz gibi siyakın hissettirdiği de budur; zira onlar umreye niyet etmişlerdi. Kaldı ki vasıtanın vacip kılınması, kendisine ulaşılan gayenin vacip kılınması suretiyle olduğunda, vacip olduğu nass ile bildirilen şeyin asıl gaye olması gerekir; peki nasıl olur da...
يَدَّعِي الشَّافِعِيَّةُ أَنَّ أَتِمُّوا هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ إِيجَابُ الشُّرُوعِ، لِأَنَّ مَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ كَمَا أَشَارَ لَهُ الْعِصَامُ.
Şâfiîler, İsâm'ın da işaret ettiği üzere vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şeyin vacip olması kuralından hareketle buradaki { أَتِمُّوا } “tamamlayın” lafzından başlamanın vücubunun murat edildiğini iddia edebilirler?
فَالْحَقُّ أَنَّ الْآيَةَ لَيْسَتْ دَلِيلًا لِحُكْمِ الْعُمْرَةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِهَا: فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهَا سُنَّةٌ قَالَ مَالِكٌ: لَا أَعْلَمُ أَحَدًا رَخَّصَ فِي تَرْكِهَا وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ جَابِرِ ابْن عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ مَسْعُودٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالنَّخَعِيِّ مِنَ التَّابِعِينَ.
Doğrusu şu ki bu ayet umrenin hükmüne delil değildir. Nitekim âlimler onun hükmünde ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve Ebû Hanîfe onun sünnet olduğu görüşüne varmışlardır. Mâlik: “Onun terk edilmesine ruhsat veren hiçbir kimse bilmiyorum” demiştir; bu aynı zamanda sahâbeden Câbir b. Abdullah ile İbn Mes'ûd'un ve tâbiînden en-Nehaî'nin mezhebidir.
وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَابْنُ الْجَهْمِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ إِلَى وُجُوبِهِمَا، وَبِه قَالَ عَمْرو ابْن عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ مِنَ الصَّحَابَة وَعَطَاء، وطاووس، وَمُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَالشَّعْبِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو بُرْدَةَ، وَمَسْرُوقٌ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ.
Şâfiî, Ahmed ve Mâlikîlerden İbnü'l-Cehm ise her ikisinin de vacip olduğu görüşüne varmışlardır. Sahâbeden Ömer b. el-Hattâb ile İbn Abbâs; tâbiînden Atâ, Tâvûs, Mücâhid, el-Hasan, İbn Sîrîn, eş-Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, Ebû Bürde, Mesrûk ve İshâk b. Râhûye de bu görüşü benimsemişlerdir.
وَدَلِيلُنَا
Bizim delilimiz ise;
حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، «قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ الْعُمْرَةُ وَاجِبَةٌ مِثْلَ الْحَجِّ فَقَالَ:
Câbir b. Abdullah'ın şu hadisidir: “Ey Allah'ın Resulü! Umre de hac gibi vacip midir?” diye soruldu; bunun üzerine şöyle buyurdu:
لَا، وَأَنْ تَعْتَمِرُوا فَهُوَ أَفْضَلُ» أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ
“Hayır, ancak umre yapmanız daha faziletlidir”. Bunu Tirmizî rivayet etmiştir.
، لِأَن عِبَادَةً مِثْلَ هَذِهِ لَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَأَمَرَ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ وَلَا يَثْبُتُ وُجُوبُهَا بِتَلْفِيقَاتٍ ضَعِيفَةٍ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ:
Çünkü böylesi bir ibadet şayet vacip olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu kesinlikle emrederdi; zayıf zorlamalarla onun vücubu sabit olmaz. Nitekim İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir:
لَوْلَا التَّحَرُّجُ وَأَنِّي لَمْ أَسْمَعْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ فِي ذَلِكَ شَيْئًا لَقُلْتُ: الْعمرَة وَاجِبَة اهـ مَحَلُّ الِاحْتِجَاجِ قَوْلُهُ: لَمْ أَسْمَعْ إِلَخْ، وَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمرَان: ٩٧] وَلَمْ يَذْكُرِ الْعُمْرَةَ، وَلِأَنَّهُ لَا يَكُونُ عِبَادَتَانِ وَاجَبَتَانِ هُمَا مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ. وَلِأَنَّ شَأْنَ الْعِبَادَةِ الْوَاجِبَةِ أَنْ تَكُونَ مُؤَقَّتَةً.
“Çekinmeseydim ve Allah Resulü'nden bu konuda bir şey işitmemiş olmasaydım umrenin vacip olduğunu söylerdim.” Delil getirilen nokta onun: “İşitmemiş olmasaydım...” sözüdür. Ayrıca Yüce Allah: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” [Âl-i İmrân: 97] buyurmuş ve umreyi zikretmemiştir. Bir de aynı türden iki ibadetin ikisi birden vacip olmaz ve vacip ibadetin şanı vakti belirli olmasıdır.
وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا أَيْضًا
Bizim mezhep mensuplarımız ayrıca şununla da delil getirmişlerdir:
بِحَدِيثِ: «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ»
“İslam beş esas üzerine bina kılınmıştır” hadisi
وَحَدِيثِ جِبْرِيلَ فِي الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَلم يذكر فيهمَا الْعُمْرَةَ،
ve Cibril'in iman ile İslam hakkındaki hadisi; zira bu iki hadiste de umre zikredilmemiştir.
وَحَدِيثِ الْأَعْرَابِيِّ الَّذِي قَالَ: «لَا أَزْيَدُ وَلَا أَنْقُصُ: فَقَالَ: أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ»
Ve: “Ne artırırım ne de eksiltirim” diyen ve bunun üzerine [Allah Resulü'nün]: “Doğru söylüyorsa kurtuluşa ermiştir” buyurduğu bedevînin hadisiyle [de delil getirmişlerdir];
وَلَمْ يَذْكُرِ الْعُمْرَةَ وَلَمْ يَحْتَجَّ الشَّافِعِيَّةُ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، إِذْ قُرِنَتْ فِيهَا مَعَ الْحَجِّ، وَبِقَوْلِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ وَبِالِاحْتِيَاطِ.
zira [bu hadiste de] umre zikredilmemiştir. Şâfiîler ise bu ayette [umrenin] hac ile birlikte zikredilmesinden, bazı sahâbîlerin sözlerinden ve ihtiyat delilinden başkasıyla delil getirmemişlerdir.
وَاحْتَجَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَنْعِ التَّمَتُّعِ وَهُوَ الْإِحْرَامُ بِعُمْرَةٍ ثُمَّ الْحِلِّ مِنْهَا فِي مُدَّةِ الْحَجِّ ثُمَّ الْحَجِّ فِي عَامَّةِ ذَلِكَ قَبْلَ الرُّجُوعِ إِلَى بَلَدِهِ،
Ömer b. el-Hattâb ise bu ayeti, temettu' haccını men etmeye delil getirmiştir. Temettu' ise; hac aylarında umre için ihrama girmek, sonra [umreyi tamamlayıp] ihramdan çıkmak ve memleketine dönmeden o senenin içinde hacca niyet etmektir.
فَفِي الْبُخَارِيِّ أَخْرَجَ حَدِيثَ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: «بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى قَوْمٍ بِالْيَمَنِ فَجِئْتُ وَهُوَ بِالْبَطْحَاءِ (عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ) فَقَالَ: بِمَ أَهْلَلْتَ؟ فَقُلْتُ: أَهْلَلْتُ كَإِهْلَالِ النَّبِيءِ قَالَ: أَحْسَنْتَ هَلْ مَعَكَ مِنْ هَدْيٍ! قُلْتُ: لَا، فَأَمَرَنِي فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ وبالصفا والمروة ثُمَّ أَمَرَنِي فَأَحْلَلْتُ فَأَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ قَوْمِي فَمَشَّطَتْنِي أَوْ غَسَلَتْ رَأْسِي، ثُمَّ أَهَلَلْتُ بِالْحَجِّ فَكُنْتُ أُفْتِي النَّاسَ بِهِ حَتَّى خِلَافَةِ عُمَرَ فَذَكَرْتُهُ لَهُ فَقَالَ: إِنْ نَأْخُذْ بِكِتَابِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ يَأْمُرُنَا بِالتَّمَامِ، قَالَ تَعَالَى:
Nitekim Buhârî'de Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin rivayet ettiği şu hadis yer almaktadır: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Yemen'deki bir topluluğa gönderdi. Ben (Veda Haccı senesinde) o Bathâ'da iken geldim. ‘Neye niyetle telbiye getirdin?’ diye sordu. ‘Peygamber'in telbiyesi gibi telbiye getirdim’ dedim. ‘Güzel yaptın, yanında kurbanlık hedy var mı?’ buyurdu. ‘Hayır’ dedim. Bunun üzerine bana emretti; Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf ettim. Sonra bana emretti ve ihramdan çıktım. Kavmimden bir kadının yanına vardım, o da saçımı taradı veya başımı yıkadı. Sonra hac için ihrama girdim. Ömer'in hilafetine kadar insanlara bu şekilde fetva veriyordum; nihayet bunu ona zikrettim. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: ‘Biz Allah'ın Kitabı'nı alırsak, o bize [hac ve umreyi] tamamlamayı emretmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَإِنْ نَأْخُذْ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى بَلَغَ الْهَدْيُ
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın”. Şayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini alırsak, o kurbanlığı yerine ulaşıncaya kadar
مَحِلَّهُ
ihramdan çıkmamıştır.’”
، يُرِيدُ عُمَرُ- وَاللَّهُ أَعْلَمُ- أَنَّ أَبَا مُوسَى أَهَّلَ بِإِهْلَالٍ النَّبِيءِ صَلَّى اللَّهُ
Ömer —Allah en iyisini bilir ya— Ebû Mûsâ'nın, Peygamber sallallâhu
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَالنَّبِيءُ كَانَ مُهِلًّا بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ مَعًا فَهُوَ قَارِنٌ وَالْقَارِنُ مُتَلَبِّسٌ بِحَجٍّ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُحِلَّ فِي أَثْنَاءِ حَجِّهِ وَتَمَسَّكَ بِفِعْلِ الرَّسُولِ ﵇ أَنَّهُ كَانَ قَارنا وَلمن يُحِلَّ، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى عَدَمِ تَخْصِيصِ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ كَمَا هُوَ قَوْلُهُ فِي حَدِيثِ فَاطِمَةَ ابْنَةِ قَيْسٍ فِي النَّفَقَةِ.
aleyhi ve sellem'in ihramı gibi ihrama girdiğini kastetmektedir. Peygamber ise hem hac hem de umreye birlikte niyet etmişti; dolayısıyla o kıran haccı yapıyordu. Kıran haccı yapan kimse ise hacca başlamış durumdadır; binaenaleyh haccının esnasında ihramdan çıkması caiz değildir. Resul aleyhisselâm'ın kıran haccı yaptığı ve ihramdan çıkmadığı fiiline tutunmuştur. Bu da tıpkı Fâtıma bnt. Kays'ın nafaka hadisindeki görüşü gibi, mütevâtir olanın âhâd haberle tahsis edilemeyeceği esasına dayanmaktadır.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ عَطْفٌ عَلَى أَتِمُّوا، وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ الذِّكْرِيِّ فَإِنَّهُ لَمَّا أَمَرَ بِإِتْمَامِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ذَكَرَ حُكْمَ مَا يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ الْإِتْمَامِ.
Yüce Allah'ın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” buyruğu, { أَتِمُّوا } “tamamlayın” lafzına matuftur. Baştaki fâ (فَ) zikrî tefri' içindir; zira haccın ve umrenin tamamlanmasını emredince, bu tamamlamaya engel olan durumun hükmünü zikretmiştir.
وَلَا سِيَّمَا الْحَجِّ لِأَنَّ وَقْتَهُ يَفُوتُ غَالِبًا بَعْدَ ارْتِفَاعِ الْمَانِعِ، بِخِلَافِ الْعُمْرَةِ.
Özellikle de hac [için bu geçerlidir]; zira umrenin aksine, engelin kalkmasından sonra haccın vakti çoğunlukla geçmiş olur.
وَالْإِحْصَارُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَنْعُ الذَّاتِ مِنْ فِعْلٍ مَا، يُقَالُ: أَحْصَرَهُ مَنْعَهُ مَانِعٌ قَالَ تَعَالَى:
Arap kelamında ihsar (إِحْصَار), kişinin bir fiili yapmaktan alıkonulmasıdır. Bir engel onu alıkoyduğunda: “Ahsarahû” (أَحْصَرَهُ) denir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٧٣] أَيْ مَنَعَهُمُ الْفَقْرُ مِنَ السَّفَرِ لِلْجِهَادِ وَقَالَ ابْنُ مَيَّادَةَ:
{ لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “[Sadakalar,] Allah yolunda alıkonulan fakirler içindir” [el-Bakara: 273]; yani yoksulluk onları cihat için sefere çıkmaktan alıkoymuştur. İbn Meyyâde de şöyle demiştir:
وَمَا هَجْرُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ تَبَاعَدَتْ ... عَلَيْكَ وَلَا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ
“Leylâ'nın senden ayrılması, senden uzaklaşmış olmasından veya meşgalelerin seni engellemesinden değildir.”
وَهُوَ فِعْلٌ مَهْمُوزٌ لَمْ تُكْسِبْهُ هَمْزَتُهُ تَعْدِيَةً، لِأَنَّهُ مُرَادِفُ حَصَرَهُ وَنَظِيرُهُمَا صَدَّهُ وَأَصَدَّهُ.
Bu, hemzeli bir fiil olup başındaki hemze ona geçişlilik (ta'diye) kazandırmamıştır; zira “hasarahû” (حَصَرَهُ) lafzının eş anlamlısıdır. Bunların benzeri ise “saddehû” (صَدَّهُ) ve “asaddehû” (أَصَدَّهُ) kelimeleridir.
هَذَا قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ، وَلَكِنْ كَثُرَ اسْتِعْمَالُ أَحْصَرَ الْمَهْمُوزِ فِي الْمَنْعِ الْحَاصِلِ مِنْ غَيْرِ الْعَدُوِّ، وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُ حَصَرَ الْمُجَرَّدِ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْعَدُوِّ، قَالَ: وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ [التَّوْبَة: ٥] فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْمَعْنَيَيْنِ وَلَكِنَّ الِاسْتِعْمَالَ غَلَّبَ أَحدهمَا فِي أَحَدَهُمَا كَمَا قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَمِنَ اللُّغَوِيِّينَ مَنْ قَالَ: أَحْصَرَ حَقِيقَةٌ فِي مَنْعِ غَيْرِ الْعَدُوِّ وَحصر حَقِيقَةٌ فِي مَنْعِ الْعَدُوِّ وَهُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجِ، وَمِنَ اللُّغَوِيِّينَ مَنْ عَكَسَ وَهُوَ ابْنُ فَارِسٍ لَكِنَّهُ شَاذٌّ جِدًّا.
Bu, dil âlimlerinin muhakkiklerinin görüşüdür. Fakat hemzeli olan “ahsara” (أَحْصَرَ) kelimesinin düşman dışındaki sebeplerden hâsıl olan engellemede kullanımı, yalın olan “hasara” (حَصَرَ) kelimesinin ise düşmandan kaynaklanan engellemede kullanımı yaygınlaşmıştır; nitekim [Allah Teâlâ]: { وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ } “Onları yakalayın ve onları kuşatıp alıkoyun” [et-Tevbe: 5] buyurmuştur. Dolayısıyla her iki mânada da hakikattir; ancak Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ta belirttiği üzere kullanım, birini birinde galip kılmıştır. Dilcilerden bazıları: “Ahsara düşman dışındaki engellemede, hasara ise düşman engellemesinde hakikattir” demişlerdir ki bu el-Kisâî, Ebû Ubeyde ve ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Dilcilerden bunun tam aksini söyleyen de olmuştur ki o İbn Fâris'tir; ancak bu son derece şâzz bir görüştür.
وَجَاءَ الشَّرْطُ بِحَرْفِ (إِنْ) لِأَنَّ مَضْمُونَ الشَّرْطِ كَرِيهٌ لَهُمْ فَأَلْقَى إِلَيْهِمُ الْكَلَامَ إِلْقَاءَ الْخَبَرِ الَّذِي يُشَكُّ فِي وُقُوعِهِ، وَالْمَقْصُودُ إِشْعَارُهُمْ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ سَيَمْنَعُونَهُمْ مِنَ الْعُمْرَةِ.
Şart edatı “in” (إِنْ) ile gelmiştir; çünkü şartın içeriği onlar için nahoş bir durumdur. Bu sebeple onlara hitap, vukuunda şüphe edilen bir haber üslubuyla yöneltilmiştir. Amaç ise müşriklerin onları umreden alıkoyacağını kendilerine hissettirmektir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الْمُرَادِ مِنَ الْإِحْصَارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى نَحْوِ الِاخْتِلَافِ فِي الْوَضْعِ أَوْ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ الْإِحْصَارَ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى مَا يَعُمُّ الْمَنْعَ مِنْ عَدُوٍّ أَوْ مِنْ غَيْرِهِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى عَقِبَهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَإِنَّهُ ظَاهِرٌ قَوِيٌّ فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْأَمْنُ مِنْ خَوْفِ الْعَدُوِّ، وَأَنَّ هَذَا التَّعْمِيمَ فِيهِ قَضَاءُ حَقِّ الْإِيجَازِ فِي جَمْعِ أَحْكَامِ الْإِحْصَارِ ثُمَّ تَفْرِيقِهَا كَمَا سَأُبَيِّنُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا أَمِنْتُمْ، وَكَأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي يَرَاهُ مَالِكٌ ﵀، وَلِذَلِكَ لَمْ يَحْتَجَّ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَلَى حُكْمِ الْإِحْصَارِ بِغَيْرِ عَدُوٍّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا
Fakihler bu ayetteki ihsardan ne kastedildiği hususunda, kelimenin va'z (asıl konuluş) veya kullanımındaki ihtilafa benzer biçimde ihtilaf etmişlerdir. Bana göre en zâhir olanı, Yüce Allah'ın hemen peşinden gelen: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz vakit” buyruğunun karinesiyle, buradaki ihsarın gerek düşmandan gerekse başkasından kaynaklanan engellemeyi kapsayacak şekilde mutlak kullanılmış olmasıdır. Zira bu ifade, kastedilenin düşman korkusundan emin olmak olduğuna dair güçlü bir karinedir. Bu genellemede, ihsar hükümlerini önce toplayıp sonra ayırma konusundaki îcaz hakkının verilmesi söz konusudur; nitekim bunu Yüce Allah'ın { فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyruğunun tefsirinde açıklayacağım. Sanki Mâlik rahimehullâh'ın benimsediği görüş de budur; bu yüzden el-Muvatta'da düşman dışındaki ihsarın hükmüne bu ayetle delil getirmemiş, sadece
احْتَجَّ بِالسُّنَّةِ. وَقَالَ جُمْهُورُ أَصْحَابِهِ أُرِيدَ بِهَا الْمَنْعُ الْحَاصِلُ مِنْ مَرَضٍ وَنَحْوِهِ دُونَ مَنْعِ الْعَدُوِّ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ إِطْلَاقَ الْإِحْصَارِ عَلَى هَذَا الْمَنْعِ هُوَ الْأَكْثَرُ فِي اللُّغَةِ. وَلِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ جَعَلَتْ عَلَى الْمَحْصَرِ هَدْيًا وَلَمْ تَرِدِ السُّنَّةُ بِمَشْرُوعِيَّةِ الْهَدْيِ فِيمَنْ حَصَرَهُ الْعَدُوُّ
sünnet ile delil getirmiştir. Mâlikî mezhebi mensuplarının cumhuru ise dilde ihsar lafzının bu tür engele ıtlak edilmesinin daha yaygın olmasına dayanarak, bununla düşman engellemesinin değil, hastalık ve benzerinden hâsıl olan engellemenin kastedildiğini söylemişlerdir. Bir de bu ayet ihsar edilen kimseye kurbanlık (hedy) yüklemiştir; hâlbuki düşmanın engellediği kimse hakkında hedyin meşruluğuna dair sünnet vârid olmamıştır;
أَيْ مَشْرُوعِيَّةِ الْهَدْيِ لِأَجْلِ الْإِحْصَارِ أَمَّا مَنْ سَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ فَعَلَيْهِ نُسُكُهُ لَا لِأَجْلِ الْإِحْصَارِ، وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ بِوُجُوبِ الْهَدْيِ عَلَى مَنْ أُحْصِرَ بِمَرَضٍ أَوْ نِفَاسٍ أَوْ كَسْرٍ مِنْ كُلِّ مَا يَمْنَعُهُ أَنْ يَقِفَ الْمَوْقِفَ مَعَ النَّاسِ مَعَ وُجُوبِ الطَّوَافِ وَالسَّعْيِ عِنْدَ زَوَالِ الْمَانِعِ وَوُجُوبِ الْقَضَاءِ مِنْ قَابِلٍ لِمَا فِي «الْمُوَطَّأِ» مِنْ حَدِيثِ مَعْبَدِ بْنِ حُزَابَةَ الْمَخْزُومِيِّ أَنَّهُ صُرِعَ بِبَعْضِ طَرِيقِ مَكَّةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَسَأَلَ ابْنَ عُمَرَ وَابْنَ الزُّبَيْرِ وَمَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ فَكُلُّهُمْ أَمَرَهُ أَنْ يَتَدَاوَى وَيَفْتَدِيَ، فَإِذَا أَصَحَّ اعْتَمَرَ، فَحَلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ ثُمَّ عَلَيْهِ حَجُّ قَابِلٍ، وَأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَمَرَ بِذَلِكَ أَبَا أَيُّوبَ وَهَبَّارَ بْنَ الْأَسْوَدِ حِينَ فَاتَهُمَا وُقُوفُ عَرَفَةَ، بِخِلَافِ حِصَارِ الْعَدُوِّ، وَاحْتَجَّ فِي «الْمُوَطَّأِ» بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمْ يَأْمُرْ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِهِ وَلَا مَنْ كَانَ مَعَهُ أَنْ يَقْضُوا شَيْئًا وَلَا أَنْ يَعُودُوا لِشَيْءٍ، وَوَجَّهَ أَصْحَابُنَا ذَلِكَ بِالتَّفْرِقَةِ لِأَنَّ الْمَانِعَ فِي الْمَرَضِ وَنَحْوِهِ مِنْ ذَاتِ الْحَاجِّ فَلِذَلِكَ كَانَ مُطَالَبًا بِالْإِتْمَامِ، وَأَمَّا فِي إِحْصَارِ الْعَدُوِّ فَالْمَانِعُ خَارِجِيٌّ، وَالْأَظْهَرُ فِي الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ الْآيَةَ وَإِنْ صَلُحَتْ لِكُلِّ مَنْعٍ لَكِنَّهَا فِي مَنْعِ غَيْرِ الْعَدُوِّ أَظْهَرُ وَقَدْ تَأَيَّدَتْ أَظْهَرِيَّتُهَا بِالسُّنَّةِ.
yani ihsar sebebiyle hedyin meşruiyeti vârid olmamıştır. Yanında kurbanlık sevk eden kimseye gelince, onun kurban kesmesi ihsardan ötürü değil, zaten kurban sevk ettiği içindir. Bu sebeple Mâlik; hastalık, lohusalık veya kırık gibi insanlarla birlikte vakfeye durmasına engel olan her türlü durum sebebiyle alıkonulan kimseye hedyin vacip olduğunu söylemiştir; bununla birlikte engelin ortadan kalkması durumunda tavaf ve sa'y etmesi ve gelecek yıl kaza etmesi de vaciptir. Zira el-Muvatta'da Ma'bed b. Hüzâbe el-Mahzûmî hadisinde yer aldığına göre o, ihramlı iken Mekke yolunun bir yerinde yere yıkılmış; İbn Ömer, İbnü'z-Zübeyr ve Mervân b. el-Hakem'e sormuş, onların hepsi de tedavi olup fidye vermesini, iyileşince umre yaparak ihramdan çıkmasını ve gelecek yıl haccı kaza etmesini emretmişlerdir. Yine Ömer b. el-Hattâb da Arafat vakfesini kaçırdıklarında Ebû Eyyûb ile Habbâr b. el-Esved'e aynı şeyi emretmiştir. Düşman engellemesi ise bundan farklıdır. Mâlik el-Muvatta'da, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından hiçbir kimseye ve beraberinde bulunanlara herhangi bir şeyi kaza etmelerini veya bir şey için geri dönmelerini emretmediği ile delil getirmiştir. Bizim mezhep mensuplarımız bu farkı şöyle temellendirmişlerdir: Hastalık ve benzerindeki engel hacının bizzat kendi şahsından kaynaklanmaktadır; bu yüzden tamamlamakla mükellef tutulmuştur. Düşman engellemesinde ise engel dışarıdandır. İstidlal açısından en zâhir olan ise ayetin her türlü engellemeye elverişli olmakla birlikte, düşman dışındaki engellemede daha açık olması ve bu açıklığın sünnetle de teyit edilmiş bulunmasıdır.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا قَضَاءَ فِيهِمَا وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ لِلِاقْتِصَارِ عَلَى الْهَدْيِ وَهُوَ اقْتِصَارٌ عَلَى مَفْهُومِ الْآيَةِ وَمُخَالَفَةُ مَا ثَبَتَ بِالسُّنَّةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: كُلُّ مَنْعٍ مِنْ عَدُوٍّ أَوْ مَرَضٍ فِيهِ وُجُوبُ الْقَضَاءِ وَالْهَدْيِ وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ طَوَافٌ وَلَا سَعْيٌ بَعْدَ زَوَالِ عُذْرِهِ بَلْ إِنْ نَحَرَ هَدْيَهُ حَلَّ وَالْقَضَاءُ عَلَيْهِ. وَلَا يَلْزَمُهُ مَا يَقْتَضِيهِ حَدِيثُ الْحُدَيْبِيَةِ لِأَنَّ الْآيَةَ إِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ بَعْدَهُ فَعُمُومُهَا نَسَخَ خُصُوصَ الْحَدِيثِ، وَإِنْ نَزَلَتْ قَبْلَهُ فَهُوَ آحَادٌ لَا يُخَصِّصُ الْقُرْآنَ عِنْدَهُ، عَلَى أَنَّ حَدِيثَ الْحُدَيْبِيَةِ مُتَوَاتِرٌ لِأَنَّ الَّذِينَ شَهِدُوا النَّبِيءَ ﷺ يَوْمَئِذٍ يَزِيدُونَ عَلَى عَدَدِ التَّوَاتُرِ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْهُمْ ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ مِمَّا تَتَوَافَرُ الدَّوَاعِي عَلَى نَقْلِهِ.
Şâfiî şöyle demiştir: “Her iki durumda da kaza yoktur.” Ayette yalnızca kurbanla yetinilmesi sebebiyle zâhir olan da budur; ancak bu, ayetin mefhumuyla yetinmek ve sünnetle sabit olan hükme muhalefet etmektir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: “Gerek düşman gerekse hastalık sebebiyle meydana gelen her engellemede kaza ve kurban vaciptir. Özrü ortadan kalktıktan sonra ona tavaf ve sa'y vacip olmaz; bilakis kurbanını kestiğinde ihramdan çıkar ve kaza da üzerine borç olur.” Hudeybiye hadisinin gerektirdiği hüküm ise ona göre bağlayıcı değildir; zira ayet şayet hadisten sonra indiyse ayetin umumiliği hadisin hususunu neshetmiştir; şayet hadisten önce indiyse o takdirde hadis âhâd bir haberdir ve onun nezdinde Kur'an'ı tahsis etmez. Bununla birlikte Hudeybiye hadisi mütevâtirdir; çünkü o gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bulunanlar tevâtür sayısının üzerindedir; buna rağmen nakledilmesini gerektiren sebepler son derece güçlü olduğu hâlde onlardan böyle bir şey nakledilmemiştir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْمُرَادُ هُنَا مَنْعُ الْعَدُوِّ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ فَإِذا أَمِنْتُمْ وَلِأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ وَهُوَ إِحْصَارُ عَدُوٍّ وَلِذَلِكَ أَوْجَبَ الْهَدْيَ عَلَى الْمُحْصِرِ أَمَّا مُحْصَرُ الْعَدُوِّ فَبِنَصِّ الْآيَةِ، وَأَمَّا غَيْرُهُ فَبِالْقِيَاسِ عَلَيْهِ. وَعَلَيْهِ: إِنْ زَالَ عُذْرُهُ فَعَلَيْهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَالسَّعْيُ، وَلَمْ يَقُلْ بِوُجُوبِ الْقَضَاءِ عَلَيْهِ إِذْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ وَلَا فِي الْحَدِيثِ.
Şâfiî şöyle demiştir: “Buradaki kasıt, { فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyruğunun karinesiyle ve ayetin düşman ihsarı olan Hudeybiye senesinde inmiş olması sebebiyle düşman engellemesidir. Bu yüzden ihsar olunan kişiye kurbanı vacip kılmıştır; düşmanın ihsar ettiği kişiye ayetin nassıyla, diğerlerine ise ona kıyasla vacip kılmıştır. Buna göre özrü zâil olduğunda Beyt'i tavaf etmesi ve sa'y yapması gerekir.” Ancak ne ayette ne de hadiste yer almadığı için kaza etmenin vacip olduğunu söylememiştir.
وَقَوْلُهُ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَحَدِ رُكْنَيِ الْإِسْنَادِ
Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayınıza gelen bir kurban [kesin]” buyruğu şartın cevabıdır ve isnadın iki rüknünden birini içermektedir
وَهُوَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ دُونَ الْمُسْنَدِ فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مِنَ الْهَدْيِ وَقَدَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» فَعَلَيْكُمْ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يُقَدِّرَ فِعْلَ أَمْرٍ أَيْ فَاهْدُوا مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَكِلَا التَّقْدِيرَيْنِ دَالٌّ عَلَى وُجُوبِ الْهَدْيِ. وَوُجُوبُهُ فِي الْحَجِّ ظَاهِرٌ وَفِي الْعُمْرَةِ كَذَلِكَ بِأَنَّهَا مِمَّا يَجِبُ إِتْمَامُهُ بَعْدَ الْإِحْرَامِ بِاتِّفَاقِ الْجُمْهُورِ.
ki o da müsned değil, müsnedün ileyhtir. Dolayısıyla { مِنَ الْهَدْيِ } lafzının delalet ettiği takdirî bir öge zorunludur; Zemahşerî el-Keşşâf'ta bunu “fe-aleyküm” [size vaciptir] şeklinde takdir etmiştir. Daha zâhir olanı ise bir emir fiilinin takdir edilmesidir; yani: “Kolayınıza gelen kurbanı hediye ediniz [kesiniz]”. Her iki takdir de kurbanın vacip olduğuna delalet eder. Hacda vacip oluşu açıktır; umrede de cumhurun ittifakıyla ihrama girdikten sonra tamamlanması vacip olan ibadetlerden olması hasebiyle aynı şekildedir.
وَ (اسْتَيْسَرَ) هُنَا بِمَعْنَى يَسُرَ فَالسِّينُ وَالتَّاء للتَّأْكِيد كاستعصب عَلَيْهِ بِمَعْنَى صَعُبَ أَيْ مَا أَمْكَنَ مِنَ الْهَدْيِ بِإِمْكَانِ تَحْصِيلِهِ وَإِمْكَانِ تَوْجِيهِهِ، فَاسْتَيْسَرَ هَنَا مُرَادٌ جَمِيعُ وُجُوهِ التَّيَسُّرِ.
Buradaki isteysera (اسْتَيْسَرَ) “kolaylaştı” (يَسُرَ) anlamındadır; sin (س) ve tâ (ت) harfleri tekit içindir, nitekim “iste'sabe aleyhi” (استعصب عَلَيْهِ) ifadesinin “sa'ube” (صَعُبَ / zorlaştı) mânasına gelmesi gibidir. Yani tedarikinin ve gönderilmesinin mümkün olması bakımından kurbanlıktan temini mümkün olan şey demektir. Dolayısıyla buradaki “isteysera” ile kolaylaşmanın bütün yönleri kastedilmiştir.
وَالْهَدْيُ اسْمُ الْحَيَوَانِ الْمُتَقَرَّبِ بِهِ لِلَّهِ فِي الْحَجِّ فَهُوَ فِعْلٌ مِنْ أَهْدَى، وَقِيلَ هُوَ جَمْعُ هَدِيَّةٍ كَمَا جُمِعَتْ جَدِيَّةِ السَّرْجِ عَلَى جَدْيٍ ، فَإِنْ كَانَ اسْما فَمن بَيَانِيَّةٌ، وَإِنْ كَانَ جمعا فَمن تَبْعِيضِيَّةٌ، وَأَقَلُّ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَهُمْ مِنَ الْهَدْيِ الْغَنَمُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُبَيِّنْهُ اللَّهُ تَعَالَى هُنَا، وَهَذَا الْهَدْيُ إِنْ كَانَ قَدْ سَاقَهُ قَاصِدُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَعَهُ ثُمَّ أُحْصِرَ فَالْبَعْثُ بِهِ إِنْ أَمْكَنَ وَاجِبٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَهُ مَعَهُ فَعَلَيْهِ تَوْجِيهُهُ عَلَى الْخِلَافِ فِي حُكْمِهِ مِنْ وُجُوبِهِ وَعَدَمِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَحْصِيلُ بَعْضِ مَصَالِحِ الْحَجِّ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، فَإِذَا فَاتَتِ الْمَنَاسِكُ لَا يَفُوتُ مَا يَنْفَعُ فَقُرَاءَ مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَهَا.
Hedy (الْهَدْي), hacda Allah'a yakınlaşmak için kurban edilen hayvanın adıdır; “ehdâ” (أَهْدَى) fiilinin masdarıdır. Semer keçesi anlamına gelen “cediyye” kelimesinin çoğulunun “cedy” gelmesi gibi, hediye kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Eğer isim ise [başındaki] min (مِنْ) beyâniyedir (açıklama bildirir); şayet çoğul ise min teb'îziyedir (kısmîlik bildirir). Onların nezdinde hedyin en azı olarak bilinen hayvan koyundur; işte bu yüzden Yüce Allah onu burada açıkça belirtmemiştir. Hac ve umreye niyet eden kimse bu hedyi beraberinde sevk etmiş de sonra engellenmişse, mümkün olduğu takdirde onu göndermesi vaciptir. Şayet beraberinde sevk etmemişse, vacip olup olmaması konusundaki ihtilafa binaen onu göndermesi gerekir. Bundan maksat, haccın maslahatlarından bir kısmını imkân nispetinde elde etmektir; böylece menâsik kaçırılsa bile Mekke fakirlerine ve çevresindekilere fayda sağlayacak şey kaçırılmamış olur.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ الْآيَةَ بَيَانٌ لِمُلَازَمَةِ حَالَةِ الْإِحْرَامِ حَتَّى يَنْحَرَ الْهَدْيَ، وَإِنَّمَا خَصَّ النَّهْيَ عَنِ الْحَلْقِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ مُنَافَيَاتِ الْإِحْرَامِ كَالطِّيبِ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ وَيُعْلَمُ اسْتِمْرَارُ حُكْمِ الْإِحْرَامِ فِي الْبَقِيَّةِ بِدَلَالَةِ الْقِيَاسِ وَالسِّيَاقِ وَهَذَا مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ وَلَيْسَ بِكِنَايَةٍ عَنِ الْإِحْلَالِ لِعَدَمِ وُضُوحِ الْمُلَازَمَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَحْصِيلُ بَعْضِ مَا أَمْكَنَ مِنْ أَحْوَالِ الْمَنَاسِكِ وَهُوَ اسْتِبْقَاءُ الشَّعَثِ الْمَقْصُودِ فِي الْمَنَاسِكِ.
Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ } “Başlarınızı tıraş etmeyin” buyruğu, kurban kesilinceye kadar ihram hâlinin devam ettirilmesi gerektiğini açıklamaktadır. Güzel koku sürmek gibi ihrama aykırı diğer hususları değil de sadece saç tıraşını yasaklamayı tahsis etmesi; { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa...” buyruğuna bir zemin hazırlamak içindir. Diğer ihram yasaklarının hükmünün devam ettiği ise kıyasın ve bağlamın delaletiyle bilinir; bu, söz diziminin tabii gereklerindendir ve ملاzemet (ayrılmazlık) açık olmadığı için ihramdan çıkmaktan kinaye değildir. Bundan maksat menâsikin durumlarından mümkün olan kısmını elde etmektir ki o da menâsikte hedeflenen saç baş dağınıklığını sürdürmektir.
وَالْمَحِلُّ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الْحَاءِ مَكَانُ الْحُلُولِ أَوْ زَمَانِهِ يُقَالُ: حَلَّ بِالْمَكَانِ يَحِلُّ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَهُوَ مَقَامُ الشَّيْءِ وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا مَبْلَغُهُ وَهُوَ ذَبْحُهُ لِلْفُقَرَاءِ، وَقِيلَ مَحِلُّهُ: هُوَ مَحِلُّ ذَبْحِ الْهَدَايَا وَهُوَ مِنًى وَالْأَوَّلُ قَوْلُ مَالِكٍ.
Mîm harfinin fethası ve hâ harfinin kesresiyle “el-mahill” (الْمَحِلُّ), inilen mekân veya zaman demektir. Hâ'nın kesresiyle: “Halle bi'l-mekâni yehillu” denir ki bir şeyin durduğu yerdir. Burada ondan maksat ulaşacağı yerdir, o da fakirler için kurban edilmesidir. “Mahilluhû” ifadesinin kurbanlıkların kesim yeri olan Mina olduğu da söylenmiştir; birinci görüş ise Mâlik'in görüşüdür.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ الْآيَةَ، الْمُرَادُ مَرَضٌ يَقْتَضِي الْحَلْقَ سَوَاءٌ كَانَ الْمَرَضُ بِالْجَسَدِ أَمْ بِالرَّأْسِ، وَقَوْلُهُ: أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ كِنَايَةٌ عَنِ
Yüce Allah'ın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa...” ayetinde kastedilen, ister bedende ister başta olsun tıraş olmayı gerektiren hastalıktır. { أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “veya başında bir eziyet bulunursa” buyruğu ise,
الْوَسَخِ الشَّدِيدِ وَالْقَمْلِ، لِكَرَاهِيَةِ التَّصْرِيحِ بِالْقَمْلِ. وَكَلِمَةُ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ أَيْ أَذًى نَاشِئٌ عَنْ رَأْسِهِ.
aşırı kir ve bitten kinayedir; zira bit kelimesini açıkça ifade etmekten kaçınılmıştır. [Ayetteki] “min” (مِنْ) harfi ise ibtida (başlangıç) bildirir; yani başından kaynaklanan bir eziyet demektir.
وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ قَالَ: «حُمِلْتُ إِلَى النَّبِيءِ وَالْقَمْلُ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي، فَقَالَ مَا كُنْتُ أَرَى الْجُهْدَ قَدْ بَلَغَ بِكَ هَذَا، أَمَا تَجِدُ شَاةً؟ قُلْتُ: لَا، قَالَ: صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ طَعَامٍ وَاحْلِقْ رَأْسَكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Buhârî'de Ka'b b. Ucre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bitler yüzüme dökülür vaziyette Peygamber'in huzuruna götürüldüm. Bunun üzerine: ‘Sıkıntının sana bu dereceye vardığını sanmıyordum. Bir koyun bulamaz mısın?’ buyurdu. ‘Hayır’ dedim. ‘Üç gün oruç tut veya altı yoksulu her yoksula yarım sâ' yiyecek olmak üzere doyur ve başını tıraş et’ buyurdu. İşte bu ayet
فِيَّ خَاصَّةً وَهِيَ لكم عَامَّة اهـ» وَمِنْ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ تَرْكُ التَّصْرِيحِ بِمَا هُوَ مَرْذُولٌ مِنَ الْأَلْفَاظِ.
özelde benim hakkımda indi, genelde ise hepiniz içindir.” Kaba ve çirkin lafızları açıkça ifade etmekten kaçınmak Kur'an'ın latif nüktelerindendir.
وَقَوْلُهُ: فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ مَحْذُوفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِظُهُورِهِ أَيْ عَلَيْهِ، وَالْمَعْنَى فَلْيَحْلِقْ رَأْسَهُ وَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ، وَقَرِينَةُ الْمَحْذُوفِ قَوْلُهُ: وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ وَقَدْ أَجْمَلَ اللَّهُ الْفِدْيَةَ وَمِقْدَارَهَا وَبَيَّنَهُ حَدِيثُ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ.
Yüce Allah'ın: { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ } “Oruçtan... bir fidye gerekir” buyruğunda müsnedün ileyh açık olduğu için hazfedilmiştir; yani: “Aleyhi [üzerine borçtur]” takdirindedir. Mânası: “Başını tıraş etsin ve üzerine bir fidye borç olsun” demektir. Hazfin karinesi ise: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ } “Başlarınızı tıraş etmeyin” buyruğudur. Yüce Allah fidyeyi ve miktarını mücmel bırakmış, Ka'b b. Ucre hadisi ise bunu açıklamıştır.
وَالنُّسُكُ بِضَمَّتَيْنِ وَبِسُكُونِ السِّينِ مَعَ تَثْلِيثِ النُّونِ الْعِبَادَةُ وَيُطْلَقُ عَلَى الذَّبِيحَةِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا التَّعَبُّدُ وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا مُشْتَقٌّ مِنْ نَسَكَ كَنَصَرَ وَكَرُمَ إِذَا عَبَدَ وَذَبَحَ لِلَّهِ وَسُمِّيَ الْعَابِدُ نَاسِكًا، وَأَغْلَبُ إِطْلَاقِهِ عَلَى الذَّبِيحَةِ الْمُتَقَرَّبِ بِهَا إِلَى مَعْبُودٍ
Nüsük (النُّسُك) iki damme ile ve sîn harfinin sükûnu ile nûn harfinin üç harekesiyle (nüsk, nesk, nisk) ibadet demektir; kendisiyle ibadet kastedilen kurbana da ıtlak olunur ki burada kastedilen de budur. “Nasara” ve “kerume” babından ibadet etti ve Allah için kesti mânasında olan “neseke” (نَسَكَ) kökünden türemiştir. İbadet edene “nâsik” denilmiştir. Çoğunlukla mabuda yakınlaşmak için kesilen kurban hakkında kullanılır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَالْآخَرُ يَوْمٌ تَأْكُلُونَ فِيهِ مِنْ نُسُكِكُمْ»
Hadiste de: “Diğeri ise kurbanlarınızdan yediğiniz gündür” buyrulmuştur;
يَعْنِي الضَّحِيَّةَ.
yani kurbandır (udhiyye).
فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ.
{ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Güvene kavuştuğunuz vakit, hacca kadar umre ile faydalanmak isteyen kimseye kolayına gelen bir kurban gerekir. Bunu bulamayan kimseye hac esnasında üç gün, döndüğünüzde ise yedi gün olmak üzere oruç tutmak gerekir; bu tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında ikamet etmeyen kimseler içindir.”
الْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى أُحْصِرْتُمْ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْنِ زَوَالَ الْإِحْصَارِ الْمُتَقَدِّمِ، وَلَعَلَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ فُرِضَ الْحَجُّ، لِأَنَّ فِيهَا ذِكْرَ التَّمَتُّعِ وَذِكْرَ صِيَامِ الْمُتَمَتِّعِ إِنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي مُدَّةِ الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أُفُقِهِ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ تَمَكُّنِهِمْ مِنْ فِعْلِ الْحَجِّ. وَالْفَاءُ لِمُجَرَّدِ التَّعْقِيبِ الذكري.
Fâ (فَ) harfi, eğer emniyetten maksat önceki ihsarın ortadan kalkması ise, { أُحْصِرْتُمْ } buyruğuna atıf içindir. Muhtemelen bu ayet hac farz kılındıktan sonra inmiştir; çünkü ayette temettu' zikri ile kurban bulamayan temettu' hacısı için hac süresinde üç gün ve memleketine döndüğünde yedi gün oruç tutması zikredilmektedir; bu da ancak hac fiilini yerine getirmeye imkân bulmalarından sonra söz konusu olabilir. Fâ harfi ise sırf zikrî takib içindir.
وَجِيء بإذا لِأَنَّ فِعْلَ الشَّرْطِ مَرْغُوبٌ فِيهِ، وَالْأَمْنُ ضِدُّ الْخَوْفِ، وَهُوَ أَيْضًا السَّلَامَةُ مِنْ كُلِّ مَا يُخَافُ مِنْهُ أَمِنَ كَفَرِحَ أَمْنًا، أَمَانًا، وَأَمْنًا، وَأَمَنَةً وَإِمْنًا بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ قَاصِرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَأْمُونِ مِنْهُ فيتعدى بِمن تَقُولُ: أَمِنْتُ مِنَ الْعَدُوِّ، وَيَتَعَدَّى إِلَى الْمَأْمُونِ تَقُولُ: أَمِنْتُ فُلَانًا إِذَا جَعَلْتَهُ آمِنًا مِنْكَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْأَمْنَ ضِدُّ الْخَوْفِ مِنَ الْعَدُوِّ مَا لَمْ يُصَرِّحْ بِمُتَعَلِّقِهِ وَفِي الْقُرْآنِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ [التَّوْبَة: ٦] فَإِنْ لَمْ يُذْكَرْ لَهُ مُتَعَلِّقٌ نُزِّلَ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَدَلَّ عَلَى عَدَمِ الْخَوْفِ مِنَ الْقِتَالِ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً [الْبَقَرَة: ١٢٦] .
“İzâ” (إِذَا) ile getirilmiştir; zira şart fiili arzu edilen bir durumdur. Emniyet (الْأَمْنُ) korkunun zıddıdır; aynı zamanda kendisinden korkulan her şeyden selamet bulmaktır. “Feriha” babından “emine” (أَمِنَ), masdarı “emnen”, “emânen”, “emeneten” ve hemzenin kesresiyle “imenen” şeklinde gelir. Kendisinden emin olunan şeye nispetle lâzımdır; bu yüzden min (مِنْ) harf-i cerriyle geçişli olur; “düşmandan emin oldum” (أَمِنْتُ مِنَ الْعَدُوِّ) dersin. Güvence verilen kimseye ise doğrudan geçişli olur; birini senden yana güvende kıldığında: “Filanca kişiye güvence verdim” (أَمِنْتُ فُلَانًا) dersin. En zâhir olanı, müteallakı (bağlantısı) açıkça belirtilmedikçe emniyetin düşman korkusunun zıddı olmasıdır. Kur'an'da: { ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ } “Sonra onu güven içinde olacağı yere ulaştır” [et-Tevbe: 6] buyrulmuştur. Eğer onun için bir müteallak zikredilmemişse lâzım fiil konumuna indirilir; böylece savaştan korkmamaya delalet eder. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” [el-Bakara: 126] buyruğunda geçmişti.
وَهَذَا دَلِيلٌ على أَن الْمُرَادِ بِالْإِحْصَارِ فِيمَا تَقَدَّمَ مَا يَشْمَلُ مَنْعَ الْعَدُوِّ وَلِذَلِكَ قِيلَ (إِذَا أَمِنْتُمْ) وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ الْآيَاتِ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فَلَا مَفْهُومَ لِلشَّرْطِ هُنَا لِأَنَّهُ خَرَجَ لِأَجْلِ حَادِثَةٍ مُعَيَّنَةٍ، فَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى حُكْمِ الْعُمْرَةِ، لِأَنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا مَعَ الْأَمْنِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ جَاءُوا فِي عَامِ عُمْرَةِ الْقَضَاءِ مُعْتَمِرِينَ وَنَاوِينَ إِنْ مُكِّنُوا مِنَ الْحَجِّ أَنْ يَحُجُّوا، وَيُعْلَمُ حُكْمُ الْمَرِيضِ وَنَحْوِهِ إِذَا زَالَ عَنْهُ الْمَانِعُ بِالْقِيَاسِ عَلَى حُكْمِ الْخَائِفِ.
Bu da daha önce geçen ihsardan maksadın düşman engellemesini de kapsayan bir mâna olduğuna delildir; bu yüzden { إِذَا أَمِنْتُمْ } “güvene kavuştuğunuz vakit” denilmiştir. Ayetlerin daha önce geçtiği üzere Hudeybiye umresi hakkında inmiş olması da bunu teyit eder. Dolayısıyla belirli bir hâdise sebebiyle vârid olduğundan burada şartın mefhumu (mefhum-ı muhalifi) yoktur. Ayet umrenin hükmüne delalet etmiştir; çünkü umre ancak güvenlik ile olur. Şöyle ki: Müslümanlar Kaza Umresi senesinde umre yapmak ve şayet kendilerine imkân verilirse hac da yapmak niyetiyle gelmişlerdi. Hastanın ve benzerinin engeli ortadan kalktığında hükmü ise korku içinde olanın hükmüne kıyas edilerek bilinir.
وَقَوله: فَمن تمنع جَوَابُ (إِذَا) وَالتَّقْدِيرُ فَإِذَا أَمِنْتُمْ بَعْدَ الْإِحْصَارِ وَفَاتَكُمْ وَقْتُ الْحَجِّ وَأَمْكَنَكُمْ أَنْ تَعْتَمِرُوا فَاعْتَمِرُوا وَانْتَظرُوا الْحَج إِلَى عَامِ قَابِلٍ، وَاغْتَنِمُوا خَيْرَ الْعُمْرَةِ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ فَعَلَيْهِ هَدْيٌ عِوَضًا عَنْ هَدْيِ الْحَجِّ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ صَدْرَ الْآيَةِ أُرِيدَ بِهِ الْإِحْصَارُ الَّذِي لَا يَتَمَكَّنُ مَعَهُ الْمُحْصَرُ مِنْ حَجٍّ وَلَا عُمْرَةٍ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ أُرِيدَ بِهِ حُصُولُ الْأَمْنِ مَعَ إِمْكَانِ الْإِتْيَانِ بِعُمْرَةٍ وَقَدْ فَاتَ وَقْتُ الْحَجِّ، أَيْ أَنَّهُ فَاتَهُ الْوَقْتُ وَلَمْ يَفُتْهُ مَكَانُ الْحَجِّ، وَيُعْلَمُ أَنَّ مَنْ أَمِنَ وَقَدْ بَقِيَ مَا يَسَعُهُ بِأَنْ يَحُجَّ عَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ.
Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ } buyruğu { إِذَا } edatının cevabıdır. Takdiri şöyledir: “İhsardan sonra güvene kavuştuğunuzda, haccın vaktini kaçırmış olup da umre yapmanız mümkün ise umre yapınız, gelecek yıla kadar haccı bekleyiniz ve umrenin hayrını ganimet biliniz; kim umre ile faydalanırsa hac kurbanına karşılık ona bir kurban gerekir.” Zâhir olan şudur ki, ayetin baş tarafıyla ihsar edilen kimsenin ne hacca ne de umreye güç yetiremediği engelleme kastedilmiştir; { فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyruğuyla ise haccın vakti kaçmış olmakla birlikte umreyi yapma imkânı varken emniyetin hâsıl olması kastedilmiştir; yani vaktini kaçırmış ama hac mekânını kaçırmamıştır. Güvene kavuştuğunda hacca yetişebilecek kadar vakti kalan kimsenin ise hac yapması gerektiği anlaşılır.
وَمَعْنَى تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ انْتَفَعَ بِالْعُمْرَةِ عَاجِلًا، وَالِانْتِفَاعُ بِهَا إِمَّا بِمَعْنَى الِانْتِفَاعِ بِثَوَابِهَا، أَوْ بِسُقُوطِ وُجُوبِهَا إِنْ قِيلَ إِنَّهَا وَاجِبَةٌ مَعَ إِسْقَاطِ السَّفَرِ لَهَا إِذْ هُوَ قَدْ أَدَّاهَا فِي سَفَرِ الْحَجِّ، وَإِمَّا بِمَعْنَى الِانْتِفَاعِ بِالْحِلِّ مِنْهَا ثُمَّ إِعَادَةُ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ فَانْتَفَعَ بِأَلَّا يَبْقَى فِي كُلْفَةِ الْإِحْرَامِ مُدَّةً طَوِيلَةً، وَهَذَا رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، إِذْ أَبَاحَ الْعُمْرَةَ فِي مُدَّةِ الْحَجِّ بَعْدَ أَنْ كَانَ ذَلِكَ مَحْظُورًا فِي عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانُوا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَعْظَمِ الْفُجُورِ.
{ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } ifadesinin anlamı; umre ile peşinen faydalandı demektir. Onunla faydalanmak ise ya sevabından istifade etmek mânasındadır; ya da umrenin vacip olduğu söylenirse onun hac yolculuğunda ifa edilmesiyle ayrıca onun için yolculuk yapma külfetinin düşmesiyle birlikte vücubunun düşmesi mânasındadır; yahut da umreden sonra ihramdan çıkıp ardından hac için yeniden ihrama girmekle faydalanmaktır ki böylece uzun süre ihram külfeti altında kalmamakla istifade etmiş olur. Bu, Yüce Allah'tan bir ruhsattır; zira hac aylarında umre yapmayı, Câhiliye devrinde yasak iken mubah kılmıştır; çünkü onlar hac aylarında umre yapmayı en büyük günahlardan sayarlardı.
فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْعُمْرَةِ صِلَةُ فِعْلِ تَمَتَّعَ، وَقَوْلُهُ: إِلَى الْحَجِّ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ معنى (إِلَى) تَقْدِيره مُتَرَبِّصًا إِلَى وَقْتِ الْحَجِّ أَوْ بَالِغًا إِلَى وَقْتِ الْحَجِّ أَيْ أَيَّامِهِ وَهِيَ عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ وَقَدْ فُهِمْ مِنْ كَلِمَةِ (إِلَى) أَنَّ بَيْنَ الْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ زَمَنًا لَا يَكُونُ فِيهِ الْمُعْتَمِرُ مُحْرِمًا وَهُوَ الْإِحْلَالُ الَّذِي بَيْنَ الْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ فِي التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَعَلَيهِ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ لِأَجْلِ الْإِحْلَالِ الَّذِي بَيْنَ الْإِحْرَامَيْنِ، وَهَذَا حَيْثُ لَمْ يَهْدِ وَقْتَ الْإِحْصَارِ فِيمَا أَرَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ بِالْعُمْرَةِ } lafzındaki bâ (بِ) harfi “temette'a” fiilinin sılasıdır (geçişlilik harfidir). { إِلَى الْحَجِّ } buyruğu ise “ilâ” (إِلَى) edatının mânasının delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; takdiri: “Hac vaktini bekleyerek” veya “hac vaktine —yani onun günleri olan Zilhicce'nin ilk on gününe— ulaşarak” şeklindedir. “İlâ” kelimesinden, umre ile hac arasında umre yapan kimsenin ihramlı olmadığı bir zaman diliminin bulunduğu anlaşılmıştır ki bu da temettu' ve kıranda umre ile hac arasında ihramdan çıkma durumudur. Dolayısıyla iki ihram arasındaki ihramdan çıkış sebebiyle kolayına gelen bir kurban ona vacip olur; bu da kanaatime göre ihsar vaktinde kurban kesmediği takdirdedir, Allah en iyisini bilir.
وَالْآيَةُ جَاءَتْ بِلَفْظِ التَّمَتُّعِ عَلَى الْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ أَيْ الِانْتِفَاعِ وَأَشَارَتْ إِلَى مَا سَمَّاهُ الْمُسْلِمُونَ بِالتَّمَتُّعِ وَبِالْقِرَانِ وَهُوَ مِنْ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ الَّتِي أَبْطَلَ بِهَا شَرِيعَةَ الْجَاهِلِيَّةِ، وَاسْمُ التَّمَتُّعِ يَشْمَلُهَا لَكِنَّهُ خَصَّ التَّمَتُّعَ بِأَنْ يُحْرِمَ الْحَاجُّ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ يَحِلُّ مِنْهَا ثُمَّ
Ayet, temettu' lafzını lügat anlamıyla yani yararlanmak mânasında getirmiş ve Müslümanların temettu' ve kıran olarak isimlendirdikleri şeye işaret etmiştir. Bu da İslam'ın Câhiliye şeriatını kendisiyle iptal ettiği şeriatlarındandır. Temettu' ismi bunların hepsini kapsar; ancak temettu' özel olarak hacının hac aylarında umre için ihrama girmesi, sonra ihramdan çıkması, sonra da
يَحُجُّ مِنْ عَامِهِ ذَلِكَ قَبْلَ الرُّجُوعِ إِلَى أُفُقِهِ، وَخَصَّ الْقرَان بِأَن يقرن الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فِي إِهْلَالٍ وَاحِدٍ وَيَبْدَأَ فِي فِعْلِهِ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ يَحِلَّ مِنْهَا وَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يُرْدِفَ الْحَجَّ
memleketine dönmeden o yılın içinde hac yapması durumuna tahsis edilmiştir. Kıran ise hac ile umreyi tek bir telbiyede birleştirmesi, fiilinde önce umre ile başlaması, sonra ondan ihramdan çıkması ve haccı umreye eklemesinin caiz olması durumuna tahsis edilmiştir;
عَلَى الْعُمْرَةِ كُلُّ ذَلِكَ شَرَعَهُ اللَّهُ رُخْصَةً لِلنَّاسِ، وَإِبْطَالًا لِمَا كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ مِنْ مَنْعِ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَفَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْهَدْيَ جَبْرًا لِمَا كَانَ يَتَجَشَّمُهُ مِنْ مَشَقَّةِ الرُّجُوعِ إِلَى مَكَّةَ لِأَدَاءِ الْعُمْرَةِ كَمَا كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ تَمَتُّعًا.
bütün bunları Allah insanlara bir ruhsat olarak ve Câhiliye ehlinin hac aylarında umreyi men etme adetlerini iptal etmek üzere meşru kılmıştır. Câhiliye döneminde yaptıkları gibi umreyi eda etmek için Mekke'ye tekrar dönmenin getireceği meşakkati telafi etmek üzere de Allah ona kurbanı farz kılmıştır; işte bu sebeple bunu temettu' (faydalanma) olarak isimlendirmiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي التَّمَتُّعِ وَفِي صِفَتِهِ فَالْجُمْهُورُ عَلَى جَوَازِهِ، وَأَنَّهُ يَحِلُّ مِنْ عُمْرَتِهِ الَّتِي أَحْرَمَ بِهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ثُمَّ يُحْرِمُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي حَجَّةٍ فِي عَامِهِ ذَلِكَ، وَكَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ لَا يَرَى التَّمَتُّعَ وَيَنْهَى عَنْهُ فِي خِلَافَتِهِ، وَلَعَلَّهُ كَانَ يَتَأَوَّلُ هَذِهِ الْآيَةَ بِمِثْلِ مَا تَأَوَّلَهَا ابْنُ الزُّبَيْرِ كَمَا يَأْتِي قَرِيبًا، وَخَالَفَهُ عَلِيٌّ وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ، وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنْ عِمْرَانِ بْنِ حُصَيْنٍ تَمَتَّعْنَا على عهد النَّبِي وَنَزَلَ الْقُرْآنُ ثُمَّ قَالَ رجل من بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ (يُرِيدُ عُثْمَانَ) ، وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لَا يَرَى لِلْقَارِنِ إِذَا أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَبِحَجَّةٍ مَعًا وَتَمَّمَ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أَنْ يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِهِ حَتَّى يَحِلَّ مِنْ إِحْرَامِ حَجِّهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ إِنِّي جِئْتُ مِنَ الْيَمَنِ فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ بِمَكَّةَ مُحْرِمًا (أَيْ عَامَ الْوَدَاعِ) فَقَالَ لِي بِمَ أَهَلَلْتَ؟ قُلْتُ أَهْلَلْتُ بِإِهْلَالٍ كَإِهْلَالِ النَّبِيءِ فَقَالَ لِي هَلْ مَعَكَ هَدْيٌ قُلْتُ لَا فَأَمَرَنِي فطفت وسعيت ثمَّ أَمرنِي فَأَحْلَلْتُ وَغَسَلْتُ رَأْسِي وَمَشَّطَتْنِي امْرَأَةٌ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ، فَلَمَّا حَدَّثَ أَبُو مُوسَى عُمَرَ بِهَذَا قَالَ عُمَرُ: «إِنْ نَأْخُذْ بِكِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ يَأْمُرُنَا بِالْإِتْمَامِ وَإِنْ نَأْخُذْ بِسُنَّةِ رَسُولِهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى بَلَغَ الْهَدْيَ مَحِلَّهُ» ، وَجُمْهُورُ الصَّحَابَةِ وَالْفُقَهَاءِ يُخَالِفُونَ رَأْيَ عُمَرَ وَيَأْخُذُونَ بِخَبَرِ أَبِي مُوسَى-
Selef temettu' ve onun niteliği hakkında ihtilaf etmiştir. Cumhur bunun caiz olduğu, hac aylarında ihrama girdiği umresinden çıkacağı, sonra da aynı yıl içinde hac için ihrama gireceği görüşündedir. Osman b. Affân ise temettu'u uygun görmez ve hilafeti döneminde bunu nehyederdi; muhtemelen bu ayeti birazdan geleceği üzere İbnü'z-Zübeyr'in tevil ettiği gibi tevil ediyordu. Ali ve İmrân b. Husayn ise ona muhalefet etmişlerdir. Buhârî'de İmrân b. Husayn'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Peygamber döneminde temettu' yaptık ve Kur'an indi; sonra bir adam (Osman'ı kastediyor) kendi görüşüne göre dilediğini söyledi.” Ömer b. el-Hattâb ise hem umreye hem de hacca birlikte niyet edip Safâ ile Merve arasında sa'yi tamamlayan kıran hacısının, hac ihramından çıkmadıkça ihramından çıkmasını uygun görmezdi. Bunun üzerine Ebû Mûsâ el-Eş'arî ona şöyle dedi: “Ben Yemen'den geldim ve Resûlullah'ı Mekke'de ihramlı buldum (yani Veda Haccı senesinde). Bana: ‘Neye niyetle telbiye getirdin?’ buyurdu. ‘Peygamber'in telbiyesi gibi telbiye getirdim’ dedim. Bana: ‘Yanında kurbanlık hedy var mı?’ buyurdu. ‘Hayır’ dedim. Bunun üzerine bana emretti; tavaf ettim, sa'y ettim. Sonra bana emretti ve ihramdan çıktım, başımı yıkadım ve Abdülkays kabilesinden bir kadın saçımı taradı.” Ebû Mûsâ bunu Ömer'e anlatınca Ömer şöyle dedi: “Biz Allah'ın Kitabı'nı alırsak, o bize tamamlamayı emreder; Resulünün sünnetini alırsak, o kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmamıştır.” Sahâbenin ve fakihlerin cumhuru ise Ömer'in görüşüne muhalefet etmiş ve Ebû Mûsâ'nın haberini—
وَبِحَدِيثِ عَلِيٍّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَوْلَا أَنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ لَأَحْلَلْتُ»
ve Ali'nin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Yanımda kurbanlığım olmasaydı kesinlikle ihramdan çıkardım” buyurduğuna dair hadisini esas almışlardır.
، وَقَدْ يَنْسِبُ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى عُمَرَ أَنَّهُ لَا يَرَى جَوَازَ التَّمَتُّعِ وَهُوَ وَهْمٌ إِنَّمَا رَأْيُ عُمَرَ لَا يَجُوزُ الْإِحْلَالُ مِنَ الْعُمْرَةِ فِي التَّمَتُّعِ إِلَى أَنْ يَحِلَّ مِنَ الْحَجِّ وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى بَلَغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، فَلَعَلَّهُ رَأَى الْإِحْلَالَ لِلْمُتَلَبِّسِ بِنِيَّةِ الْحَجِّ مُنَافِيًا لِنِيَّتِهِ وَهُوَ مَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالْإِتْمَامِ وَلَعَلَّهُ كَانَ لَا يَرَى الْآحَادَ مُخَصِّصًا لِلْمُتَوَاتِرِ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ لِأَنَّ فِعْلَ النَّبِيءِ ﷺ هُنَا مُتَوَاتِرٌ، إِذْ قَدْ شَهِدَهُ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَنَقَلُوا حَجَّهُ وَأَنه أهل بهما جَمِيعًا.
Bazı kimseler Ömer'in temettu'un caiz olduğunu kabul etmediğini ona nispet ederler ki bu bir vehimdir; zira Ömer'in görüşü, temettu'da hacdan ihramdan çıkıncaya kadar umreden ihramdan çıkmanın caiz olmadığı yönündedir. Nitekim: “O, kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmamıştır” sözünün anlamı da budur. Belki de o, hac niyetiyle ibadete başlamış olan kimsenin ihramdan çıkmasını niyetine aykırı görmüş ve bunu “tamamlama” (itmâm) olarak ifade etmiştir. Muhtemelen o, Kitap veya Sünnet'ten mütevâtir olan hükmü âhâd haberin tahsis edemeyeceğini düşünüyordu; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buradaki fiili mütevâtirdir, zira ashâbından pek çok kimse buna şahit olmuş, haccını ve her ikisine birden telbiye getirdiğini nakletmişlerdir.
نَعَمْ، كَانَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَرَيَانِ إِفْرَادَ الْحَجِّ أَفْضَلَ مِنَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ وَبِهِ أَخَذَ مَالِكٌ رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ أَنَّهُ يُرَجِّحُ أَحَدَ الْحَدِيثَيْنِ الْمُتَعَارِضَيْنِ بِعَمَلِ الشَّيْخَيْنِ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ ﵁ يَرَى التَّمَتُّعَ خَاصًّا بِالْمُحْصَرِ إِذَا تَمَكَّنَ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الْبَيْتِ بَعْدَ أَنْ فَاتَهُ وُقُوفُ
Evet, Ebû Bekir ve Ömer ifrad haccını temettu' ve kırandan daha faziletli görüyorlardı; Mâlik de bu görüşü benimsemiştir. Muhammed b. el-Hasan'ın ondan rivayet ettiğine göre o, birbiriyle çelişen iki hadisten birini Şeyheyn'in (Ebû Bekir ve Ömer) ameliyle tercih ederdi. Abdullah b. ez-Zübeyr radıyallâhu anhümâ ise temettu'un, Arafat vakfesini kaçırdıktan sonra Beyt'e ulaşma imkânı bulan ihsar edilmiş kimseye mahsus olduğunu görüyor,
عَرَفَةَ فَيَجْعَلُ حَجَّتَهُ عُمْرَةً وَيَحُجُّ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، وَتَأَوَّلَ قَوْلَهُ
bu sebeple haccını umreye çevirip gelecek yıl hac yapacağını kabul ediyor ve [Yüce Allah'ın] şu buyruğunu tevil ediyordu:
تَعَالَى إِلَى الْحَجِّ أَيْ إِلَى وَقْتِ الْحَجِّ الْقَابِلِ وَالْجُمْهُورُ يَقُولُونَ إِلَى الْحَجِّ أَيْ إِلَى أَيَّامِ الْحَجِّ.
Yüce [Allah'ın] {إِلَى الْحَجِّ} “hacca kadar” buyruğunu, yani 'gelecek hac vaktine kadar' şeklinde tevil ediyordu. Cumhûr ise {إِلَى الْحَجِّ} “hacca kadar” ifadesinin 'hac günlerine kadar' anlamına geldiğini söylemektedir.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ الْآيَةَ عُطِفَتْ عَلَى فَمَنْ تَمَتَّعَ، لِأَنَّ فَمَنْ تَمَتَّعَ مَعَ جَوَابِهِ وَهُوَ فَمَا اسْتَيْسَرَ مُقَدَّرٌ فِيهِ مَعْنَى فَمَنْ تَمَتَّعَ واجدا الْهَدْي فعطف عَلَيْهِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ.
[Yüce Allah'ın]: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ} “Kim de [kurban] bulamazsa üç gün oruç...” ayeti, {فَمَنْ تَمَتَّعَ} “Kim temettu' yaparsa” ifadesine atfedilmiştir; çünkü {فَمَنْ تَمَتَّعَ} ifadesi cevabı olan {فَمَا اسْتَيْسَرَ} “kolayına gelen...” ile birlikte 'kurbanlığı bulan kimse temettu' yaparsa' anlamında takdir edilmiştir, bu sebeple {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ} “kim de bulamazsa” ifadesi buna atfedilmiştir.
وَجَعَلَ اللَّهُ الصِّيَامَ بَدَلًا عَنِ الْهَدْيِ زِيَادَةً فِي الرُّخْصَةِ وَالرَّحْمَةِ وَلِذَلِكَ شَرَعَ الصَّوْمَ مُفَرَّقًا فَجَعَلَهُ عَشَرَةَ أَيَّامٍ ثَلَاثَةً مِنْهَا فِي أَيَّامِ الْحَجِّ وَسَبْعَةً بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنَ الْحَجِّ.
Allah, bir ruhsat ve rahmet artışı olarak orucu kurbanlığın yerine bedel kılmış, bu sebeple orucu ayrı zamanlara yayarak on gün yapmıştır: Üç günü hac günlerinde, yedi günü ise hacdan döndükten sonradır.
فَقَوْلُهُ: فِي الْحَجِّ أَيْ فِي أَشْهُرِهِ إِن كَانَ قد أَمْكَنَهُ الِاعْتِمَارُ قَبْلَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ الْحَجِّ، فَإِنْ لَمْ يُدْرِكِ الْحَجَّ وَاعْتَمَرَ فَتِلْكَ صِفَةٌ أُخْرَى لَا تَعَرُّضَ إِلَيْهَا فِي الْآيَةِ.
Dolayısıyla O'nun: {فِي الْحَجِّ} “hacda” buyruğu, eğer hac süresi bitmeden önce umre yapma imkânı bulmuşsa 'hac aylarında' demektir. Şayet hacca yetişemeyip sadece umre yapmışsa bu başka bir durumdur ve ayette buna değinilmemiştir.