. سُمِّيَ الْمَوْضِعُ عَرَفَاتٍ الَّذِي هُوَ عَلَى زِنَةِ الْجَمْعِ بِأَلِفٍ وَتَاءٍ فَعَامَلُوهُ مُعَامَلَةَ الْجَمْعِ بِأَلِفٍ وَتَاءٍ وَلَمْ يَمْنَعُوهُ الصَّرْفَ مَعَ وُجُودِ الْعَلَمِيَّةِ. وَجَمْعُ الْمُؤَنَّثِ لَا يُمْنَعُ مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّ الْجَمْعَ يُزِيلُ مَا فِي الْمُفْرِدِ مِنَ الْعِلْمِيَّةِ إِذِ الْجَمْعُ بِتَقْدِيرِ مُسَمَّيَاتٍ بِكَذَا، فَمَا جُمِعَ إِلَّا بَعْدَ قَصْدِ تَنْكِيرِهِ، فَالتَّأْنِيثُ الَّذِي يَمْنَعُ الصَّرْفَ مَعَ الْعِلْمِيَّةِ أَوِ الْوَصْفِيَّةِ هُوَ التَّأْنِيثُ بِالْهَاءِ.
Mekân, elif ve tâ ile çoğul kalıbında olan Arafât ismiyle adlandırılmış ve özel isim (alemiyyet) bulunmasına rağmen ona elif ve tâ ile yapılan çoğul muamelesi yapıp tenvini engellememişlerdir (gayrimunsarif kılmamışlardır). Cemi müennes gayrimunsarif olmaz; çünkü çoğul yapmak, tekildeki özel isimlik vasfını giderir, zira çoğul yapmak "falanca adı taşıyan şeyler" takdirindedir; dolayısıyla bir isim ancak nekre kılınması kastedildikten sonra çoğul yapılır. Özel isimlik veya vasıflılık ile birlikte gayrimunsarif yapan müenneslik ise 'hâ' (yuvarlak tâ) ile olan müennesliktir.
وَذِكْرُ الْإِفَاضَةِ مِنْ (عَرَفَاتٍ) يَقْتَضِي سَبْقَ الْوُقُوفِ بِهِ لِأَنَّهُ لَا إِفَاضَةَ إِلَّا بَعْدَ الْحُلُولِ بِهَا، وَذِكْرُ (عَرَفَاتٍ) بِاسْمِهِ تَنْوِيهٌ بِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوُقُوفَ بِهِ رُكْنٌ فَلَمْ يُذَكَرْ مِنَ الْمَنَاسِكِ بِاسْمِهِ غَيْرُ عَرَفَةَ وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمَا مِنَ الْأَرْكَانِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ فِي الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَيُؤْخَذُ رُكْنُ الْإِحْرَامِ مِنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ [الْبَقَرَة:
Arafât'tan (عَرَفَاتٍ) ifâdanın (akın etmenin) zikredilmesi, orada önceden vakfe yapılmış olmasını gerektirir; zira oraya inip bulunmadan ifâda olmaz. Arafât'ın (عَرَفَاتٍ) açık adıyla zikredilmesi ona dikkat çekmek olup orada vakfe yapmanın bir rükün olduğunu gösterir. Nitekim menasik (hac ibadet yerleri) arasından Arefe, Safâ ve Merve dışında hiçbir yer açık adıyla zikredilmemiştir. Bu da Ebû Hanîfe'nin Safâ ve Merve konusundaki görüşünün aksine, bu ikisinin de rükünlerden olduğuna delalet eder. İhram rüknü ise O'nun: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” [el-Bakara:
١٩٧] ، وَأَمَّا طَوَافُ الْإِفَاضَةِ فَثَبَتَ بِالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ الْفُقَهَاءِ.
197] sözünden çıkarılır. İfâda tavafı ise sünnet ve fakihlerin icmâı ile sabittir.
وَ (مِنِ) ابْتِدَائِيَّةٌ.
Ve (مِنِ) [harf-i ceri] ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir).
وَالْمَعْنَى فَإِذَا أَفَضْتُمْ خَارِجِينَ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ.
Manası: Arafat'tan Müzdelife'ye doğru akın edip çıktığınızda demektir.
وَالتَّصْرِيحُ بَاسِمِ (عَرَفَاتٍ) فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلرَّدِّ عَلَى قُرَيْشٍ إِذْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقِفُونَ فِي (جَمْعٍ) وَهُوَ الْمُزْدَلِفَةُ لِأَنَّهُمْ حُمْسٌ، فَيَرَوْنَ أَنَّ الْوُقُوفَ لَا يَكُونُ خَارِجَ الْحَرَمِ، وَلَمَّا كَانَتْ مُزْدَلِفَةُ مِنَ الْحَرَمِ كَانُوا يَقِفُونَ بِهَا وَلَا يَرْضَوْنَ بِالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، لِأَنَّ عَرَفَةَ مِنَ الْحِلِّ كَمَا سَيَأْتِي، وَلِهَذَا لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى الْمُزْدَلِفَةَ فِي الْإِفَاضَةِ الثَّانِيَةِ بِاسْمِهَا وَقَالَ:
Bu ayette Arafât (عَرَفَاتٍ) isminin açıkça belirtilmesi Kureyş'e bir reddiyedir; çünkü onlar Câhiliye döneminde kendilerini 'hums' (dinde titiz ve taassup ehli) saydıkları için (Cem')de, yani Müzdelife'de vakfe yaparlar ve vakfenin Harem sınırları dışında olamayacağını savunurlardı. Müzdelife Harem'den olduğu için orada vakfe yaparlar, Arefe'de vakfe yapmaya ise -ileride geleceği üzere Arefe Harem dışı (hil) topraklardan olduğu için- razı olmazlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ ikinci ifâdada Müzdelife'yi açık ismiyle zikretmemiş ve şöyle buyurmuştur:
مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ
{ مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “İnsanların akın ettiği yerden...”
لِأَنَّ الْمُزْدَلِفَةَ هُوَ الْمَكَانُ الَّذِي يُفِيضُ مِنْهُ النَّاسُ بَعْدَ إِفَاضَةِ عَرَفَاتٍ، فَذَلِكَ حِوَالَةٌ عَلَى مَا يَعْلَمُونَهُ.
Çünkü Müzdelife, Arafat ifâdasından sonra insanların kendisinden akın ettiği yerdir; bu ifade onların bildiği bir hususa yapılan bir havaledir.
وَ (الْمَشْعَرُ) اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الشُّعُورِ أَيِ الْعِلْمِ، أَوْ مِنَ الشِّعَارِ أَيِ الْعَلَامَةِ، لِأَنَّهُ أُقِيمَتْ فِيهِ عَلَامَةٌ كَالْمَنَارِ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَلَعَلَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَدْفَعُونَ مِنْ عَرَفَاتٍ آخِرَ الْمَسَاءِ فَيُدْرِكُهُمْ غُبْسُ مَا بَعْدَ الْغُرُوبِ وَهُمْ جَمَاعَاتٌ كَثِيرَةٌ فَخَشُوا أَنْ يَضِلُّوا الطَّرِيقَ فَيَضِيقُ عَلَيْهِمُ الْوَقْتُ.
Meş'ar (الْمَشْعَرُ), şuurdan yani bilmekten ya da şiardan yani alametten türemiş bir isimdir; zira orada Câhiliye döneminden beri deniz feneri gibi bir işaret/alamet dikilmiştir. Muhtemelen bunu, Arafat'tan akşamın sonunda akın ettikleri ve çok kalabalık gruplar halinde oldukları için gün batımının hemen ardından gelen alacakaranlığa yakalanıp yolu kaybetme ve vaktin daralması endişesi taşıdıklarından dolayı yapmışlardı.
وصف الْمَشْعَرَ بِوَصْفِ (الْحَرَامِ) لِأَنَّهُ مِنْ أَرْضِ الْحَرَمِ بِخِلَافِ عَرَفَاتٍ.
Meş'ar'i el-Harâm (الْحَرَامِ) sıfatıyla nitelemiştir; çünkü Arafat'ın aksine orası Harem toprağındandır.
وَالْمَشْعَرُ الْحَرَامُ هُوَ (الْمُزْدَلِفَةُ) ، سُمِّيَتْ مُزْدَلِفَةَ لِأَنَّهَا ازْدَلَفَتْ مِنْ مِنًى أَيِ اقْتَرَبَتْ لِأَنَّهُمْ يَبِيتُونَ بِهَا قَاصِدِينَ التَّصْبِيحَ فِي مِنًى. وَيُقَالُ لِلْمُزْدَلِفَةِ أَيْضًا (جَمْعٌ) لِأَنَّ جَمِيعَ الْحَجِيجِ يَجْتَمِعُونَ فِي الْوُقُوفِ بِهَا، الْحُمْسُ وَغَيْرُهُمْ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ، قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Meş'ar-i Harâm, Müzdelife'dir (الْمُزْدَلِفَةُ). Müzdelife diye adlandırılması, Minâ'ya yaklaştığı (izdelefet) içindir; çünkü onlar sabahı Minâ'da karşılamayı hedefleyerek geceyi orada geçirirler. Müzdelife'ye ayrıca Cem' (جَمْعٌ) de denir; çünkü Câhiliye devrinden beri hums olanlar ve diğerleri dahil bütün hacılar orada vakfe yapmak üzere toplanırlar. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
فَبَاتَ بِجَمْعٍ ثُمَّ رَاحَ إِلَى مِنًى ... فَأَصْبَحَ رَادًّا يَبْتَغِي الْمَزْجَ بِالسَّحْلِ
Cem'de geceledi, sonra Minâ'ya yöneldi... Sabahleyin geri dönüp [suyu] sahle karıştırmayı arzuluyordu.
فَمَنْ قَالَ: إِنَّ تَسْمِيَتَهَا جَمْعًا لِأَنَّهَا يُجْمَعُ فِيهَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعَشَاءِ فَقَدْ غَفَلَ عَنْ كَوْنِهِ اسْمًا مِنْ عَهْدِ مَا قَبْلَ الْإِسْلَامِ.
Dolayısıyla buranın 'Cem'' diye isimlendirilmesinin akşam ile yatsının orada birleştirilmesinden (cem' edilmesinden) kaynaklandığını söyleyen kimse, bu ismin İslâm öncesi dönemden kalma bir isim olduğunu gözden kaçırmıştır.
وَتُسَمَّى الْمُزْدَلِفَةُ أَيْضًا (قُزَحَ) - بِقَافٍ مَضْمُومَةٍ وَزَايٍ مَفْتُوحَةٍ مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ-، بِاسْمِ قَرْنِ جَبَلٍ بَيْنَ جِبَالٍ مِنْ طَرَفِ مُزْدَلِفَةَ وَيُقَالُ لَهُ: الْمِيقَدَةُ لِأَنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ النِّيرَانَ، وَهُوَ مَوْقِفُ قُرَيْشٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمَوْقِفُ الْإِمَامِ فِي الْمُزْدَلِفَةِ عَلَى قُزَحَ. رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا أَصْبَحَ بِجَمْعٍ أَتَى قُزَحَ فَوَقَفَ عَلَيْهِ وَقَالَ: هَذَا قُزَحُ وَهُوَ الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ.
Müzdelife'ye ayrıca -ötreli kaf ve fethalı zâ ile gayrimunsarif olarak- Kuzeh (قُزَحَ) de denir; bu isim, Müzdelife'nin kenarındaki dağlar arasında yer alan bir tepeciğin adıdır. Oraya el-Mîkade (ateş yakılan yer) de denir; zira Câhiliye devrinde Araplar onun üzerinde ateş yakarlardı. Burası Câhiliye'de Kureyş'in vakfe yeriydi; Müzdelife'de imamın vakfe yeri de Kuzeh üzerindedir. Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cem'de sabahlayınca Kuzeh'e gelip üzerinde vakfe yaptı ve şöyle buyurdu: «Burası Kuzeh'tir ve vakfe yeridir; Cem'in tamamı da vakfe yeridir.»
وَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّ الْمَبِيتَ سُنَّةٌ وَأَمَّا النُّزُولُ حِصَّةً فَوَاجِبٌ. وَذَهَبَ عَلْقَمَةُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ وَالْأَوْزَاعِيُّ إِلَى أَنَّ الْوُقُوفَ بِمُزْدَلِفَةَ رُكْنٌ مِنَ الْحَجِّ فَمَنْ فَاتَهُ بَطَلَ حَجُّهُ تَمَسُّكًا بِظَاهِرِ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ.
Mâlik'in mezhebine göre [Müzdelife'de] gecelemek sünnet, bir miktar konaklamak ise vaciptir. Alkame, tâbiînden bir topluluk ve Evzâî ise Müzdelife'de vakfe yapmanın haccın bir rüknü olduğu, dolayısıyla bunu kaçıran kimsenin haccının bâtıl olacağı görüşüne varmışlardır; [bu görüşü] { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı zikredin” buyruğundaki emrin zâhirine dayanarak benimsemişlerdir.
وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُفِيضُونَ مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ حَتَّى يُجِيزَهُمْ أَحَدُ (بَنِي صُوفَةَ) وَهُمْ بَنُو الْغَوْثِ بْنِ مُرِّ بْنِ أَدِّ بْنِ طَابِخَةَ بْنِ إِلْيَاسَ بْنِ مُضَرٍ وَكَانَتْ أُمُّهُ جُرْهُمِيَّةً، لُقِّبَ الْغَوْثُ بِصُوفَةَ لِأَنَّ أُمَّهُ كَانَتْ لَا تَلِدُ فَنَذَرَتْ إِنْ هِيَ وَلَدَتْ ذَكَرًا أَنْ تَجْعَلَهُ لِخِدْمَةِ الْكَعْبَةِ فَوَلَدَتِ الْغَوْثَ وَكَانُوا يَجْعَلُونَ صُوفَةً يَرْبُطُونَ بِهَا شَعْرَ رَأْسِ الصَّبِيِّ الَّذِي يَنْذُرُونَهُ لِخِدْمَةِ الْكَعْبَةِ وَتُسَمَّى الرَّبِيطَ، فَكَانَ الْغَوْثُ يَلِي أَمْرَ الْكَعْبَةِ مَعَ أَخْوَالِهِ مِنْ جُرْهُمَ فَلَمَّا غَلَبَ قُصَيُّ بْنُ كِلَابٍ عَلَى الْكَعْبَةِ جَعَلَ الْإِجَازَةَ لِلْغَوْثِ ثُمَّ بَقِيَتْ فِي بَنِيهِ حَتَّى انْقَرَضُوا، وَقِيلَ إِنَّ الَّذِي جَعَلَ أَبْنَاءَ الْغَوْثِ لِإِجَازَةِ الْحَاجِّ هُمْ مُلُوكُ كِنْدَةَ، فَكَانَ الَّذِي يُجِيزُ بِهِمْ مِنْ عَرَفَة يَقُول:
Câhiliye döneminde Araplar, kendilerine Benî Sûfe'den (بَنِي صُوفَةَ) biri izin vermedikçe Arafat'tan Müzdelife'ye akın etmezlerdi. Onlar, el-Gavr b. Mürr b. Edd b. Tâbiha b. İlyâs b. Mudar'ın oğullarıydı ve annesi Cürhümlü idi. el-Gavr'a 'Sûfe' lakabı verilmişti; çünkü annesi doğum yapamıyordu ve şayet bir erkek doğurursa onu Kâbe'nin hizmetine adamayı adamıştı. Nihayet el-Gavr'ı doğurdu. Kâbe hizmetine adadıkları çocuğun başındaki saça yün (sûfe) bağlarlardı ve buna 'rabît' denirdi. el-Gavr, Cürhüm'den olan dayılarıyla birlikte Kâbe işlerini yürütürdü. Kusay b. Kilâb Kâbe'ye hâkim olunca ifâda izni verme yetkisini el-Gavr'a bıraktı; ardından bu yetki soyları tükenene kadar onun oğullarında kaldı. Hacılara izin verme yetkisini el-Gavr oğullarına verenin Kinde kralları olduğu da söylenmiştir. Arafat'tan onlara izin veren kimse şöyle derdi:
لَا همّ إِنِّي تَابِعٌ تِبَاعَهْ ... إِنْ كَانَ إِثْمٌ فَعَلَى قُضَاعَهْ
Allahım! Ben sadece bir tâbiyim... Bir günah varsa o Kudâa'nın boynunadır.
لِأَنَّ قُضَاعَةَ كَانَتْ تُحِلُّ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ، وَلَمَّا انْقَرَضَ أَبْنَاءُ صُوفَةَ صَارَتِ الْإِجَازَةُ لِبَنِي سَعْدِ بْنِ زَيْدِ مَنَاءَةَ بْنِ تَمِيمٍ وَرِثُوهَا بِالْقُعْدُدِ فَكَانَتْ فِي آلِ صَفْوَانَ مِنْهُمْ وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بَيْدِ كِرِبِ بْنِ صَفْوَانَ قَالَ أَوْسُ بْنُ مَغْرَاءَ:
Çünkü Kudâa haram ayları helal sayıyordu. Sûfe oğullarının soyu tükenince izin yetkisi Benî Sa'd b. Zeyd Menât b. Temîm'e geçti; bu yetkiyi nesep yoluyla tevarüs ettiler ve onlardan Safvân ailesinde kaldı. İslâm geldiğinde bu yetki Kerib b. Safvân'ın elindeydi. Evs b. Mağrâ şöyle demiştir:
لَا يَبْرَحُ النَّاسُ مَا حَجُّوا مُعَرَّفَهُمْ ... حَتَّى يُقَالَ أَجِيزُوا آلَ صَفْوَانَا
İnsanlar hac ettikçe Arefe vakfe yerlerinden ayrılamazlar... Tâ ki 'Safvân ailesine izin verin' denilinceye kadar.
وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ.
{ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin; şüphesiz siz bundan önce sapmışlardan idiniz.”
الْوَاوُ عَاطِفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَالْعَطْفُ يَقْتَضِي أَنَّ الذِّكْرَ الْمَأْمُورَ بِهِ هُنَا غَيْرُ الذِّكْرِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ فَيَكُونُ هَذَا أَمْرًا بِالذِّكْرِ عَلَى الْعُمُومِ بَعْدَ الْأَمْرِ بِذِكْرٍ خَاصٍّ فَهُوَ فِي مَعْنَى التَّذْيِيلِ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالذِّكْرِ الْخَاصِّ فِي الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ.
Vâv harfi, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” buyruğuna atıftır. Atıf, burada emredilen zikrin, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } buyruğunda emredilen zikirden farklı olmasını gerektirir; dolayısıyla bu, Meş'ar-i Harâm'daki özel zikir emrinden sonra genel anlamda bir zikir emri olur ve özel zikir emrinden sonra tezyîl (pekiştirici genel hüküm) mesabesindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُوَ قَوْلَهُ: كَما هَداكُمْ فَمَوْقِعُهَا مَوْقِعُ التَّذْيِيلِ. وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَلَّا تُعْطَفَ بَلْ تُفْصَلُ وَعُدِلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فَعُطِفَتْ بِالْوَاوِ بِاعْتِبَارِ مُغَايَرَتِهَا لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا بِمَا فِيهَا مِنْ تَعْلِيلِ الذِّكْرِ وَبَيَانِ سَبَبِهِ وَهِيَ مُغَايَرَةٌ ضَعِيفَةٌ لَكِنَّهَا تُصَحِّحُ الْعَطْفَ كَمَا فِي قَوْلِ الْحَارِثِ بْنِ هَمَّامٍ الشَّيْبَانِيِّ:
Bu cümleden kastın doğrudan { كَما هَداكُمْ } “size hidayet ettiği gibi” sözü olması da caizdir; bu durumda konumu tezyîl konumudur. Zahirin gereği bunun atfedilmeyip fasledilmesi (bağlaçsız gelmesi) idi; ancak zikrin gerekçesini ve sebebini açıklamasını içermesi cihetiyle kendinden önceki cümleden farklılığı dikkate alınarak zahirin gereğinden dönülmüş ve vâv ile atfedilmiştir. Bu zayıf bir farklılık olsa da Hâris b. Hemmâm eş-Şeybânî'nin şu sözünde olduğu gibi atfı caiz kılar:
أَيَا ابْنَ زَيَّابَةَ إِنْ تَلْقَنِي ... لَا تَلْقَنِي فِي النِّعَمِ الْعَازِبِ
Ey Zebbâye'nin oğlu! Benimle karşılaşırsan... Beni uzaktaki develerin başında bulamazsın,
وَتَلْقَنِي يَشْتَدُّ بِي أَجْرَدٌ ... مُسْتَقْدِمُ الْبَرَكَةِ كَالرَّاكِب
Beni, kısa tüylü, bereketi önde olan bir at üzerinde hızla koşarken bulursun.
فَإِنَّ جُمْلَةَ تَلْقَنِي الثَّانِيَةَ هِيَ بِمَنْزِلَةِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ لَا تَلْقَنِي فِي النِّعَمِ الْعَازِبِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ لَا تَلْقَنِي رَاعِيَ إِبِلٍ وَذَلِكَ النَّفْيُ يَقْتَضِي كَوْنَهُ فَارِسًا إِذْ لَا يَخْلُو الرَّجُلُ عَنْ إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ فَكَانَ الظَّاهِرُ فَصْلَ جملَة تلقني تشتد بِي أَجْرَدُ لَكِنَّهُ وَصَلَهَا لِمُغَايِرَةٍ مَا.
Zira ikinci 'telkanî' (beni bulursun) cümlesi, 'lâ telkanî fi'n-ne'ami'l-'âzib' (beni uzaktaki develerin başında bulamazsın) cümlesinden bedel-i iştimal konumundadır; çünkü anlamı 'beni deve çobanı olarak bulamazsın' demektir ve bu nefy onun süvari olmasını iktiza eder, zira kişi bu iki durumdan birinden uzak olamaz. Dolayısıyla zahir olan, ikinci cümlenin fasledilmesiydi; fakat aralarındaki az bir farklılıktan ötürü onu [vâv ile] bağlamıştır.
وَقَوْلُهُ: كَما هَداكُمْ تَشْبِيهٌ لِلذِّكْرِ بِالْهُدَى وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ. وَمَعْنَى التَّشْبِيهِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمُشَابِهَةُ فِي التَّسَاوِي أَيِ اذْكُرُوهُ ذِكْرًا مُسَاوِيًا لِهِدَايَتِهِ إِيَّاكُمْ فَيُفِيدُ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ وَالْمُكَافَأَةِ فَلِذَلِكَ يَقُولُونَ إِنَّ الْكَافَ فِي مِثْلِهِ لِلتَّعْلِيلِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْفَرْقُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ كَافِ الْمُجَازَاةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا [الْبَقَرَة: ١٦٧] وَكَثُرَ ذَلِكَ فِي الْكَافِ الَّتِي اقْتَرَنَتْ بِهَا (مَا) كَيْفَ كَانَتْ، وَقِيلَ ذَلِك خَاص بِمَا الْكَافَّةِ وَالْحَقُّ أَنَّهُ وَارِدٌ فِي الْكَاف المقترنة بِمَا وَفِي غَيْرِهَا.
O'nun: { كَما هَداكُمْ } “size hidayet ettiği gibi” buyruğu, zikri hidayete benzetmedir ve 'mâ' masdariyyedir. Böylesi yerlerde teşbihin anlamı denklikteki benzerliktir; yani O'nu, size olan hidayetine denk bir zikirle zikredin demektir. Bu da mukabele ve mükâfat manası ifade eder; bu yüzden dilciler böylesi kullanımlarda kâf harfinin ta'lîl (gerekçe bildirme) için olduğunu söylerler. Bunun ile mükâfat kâfı arasındaki fark, Allah Teâlâ'nın: { فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا } “Onların bizden uzaklaştığı gibi biz de onlardan uzaklaşalım” [el-Bakara: 167] ayetinde geçmişti. Bu kullanım, her nasıl olursa olsun 'mâ' ile bitişen kâf harfinde çokça görülür. Bunun sadece kâffe olan mâ'ya has olduğu da söylenmiştir; doğrusu ise hem mâ ile birleşen kâf'ta hem de diğerlerinde vârit olduğudur.
وَضَمِيرُ مِنْ قَبْلِهِ يَرْجِعُ إِلَى الْهُدَى الْمَأْخُوذِ مِنْ مَا الْمَصْدَرِيَّةِ وَ «إِنْ» مُخَفَّفَةٌ. مِنْ إِنَّ
{ مِنْ قَبْلِهِ } “bundan önce” ifadesindeki zamir, masdariyye olan mâ'dan anlaşılan hidayete döner. 'İn' (إِنْ) ise şeddeli 'inne'den
الثَّقِيلَةِ. وَالْمُرَادُ ضَلَالُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَتَغْيِيرِ الْمَنَاسِكِ وَغير ذَلِك.
hafifletilmiş (muhaffefe)dir. Kastedilen ise Câhiliye döneminde putlara taparak, menasiki değiştirerek ve benzeri yollarla içine düştükleri sapıklıktır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ١٩٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 199]
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩)
{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (199)
الَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي الْإِخْبَارِيِّ لِلتَّرَقِّي فِي الْخَبَرِ وَأَنَّ الْإِفَاضَةَ الْمَأْمُورَ بِهَا هُنَا هِيَ عين الْإِفَاضَة الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ [الْبَقَرَة: ١٩٨] وَأَن الْعَطف بثم لِلْعَوْدَةِ إِلَى الْكَلَامِ عَلَى تِلْكَ الْإِفَاضَةِ.
Müfessirlerin cumhurunun benimsediği görüşe göre 'sümme' (ثُمَّ), haberde dereceli ilerleme (terakkî) bildiren terâhî-i ihbârî içindir; burada emredilen ifâda, Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan akın ettiğinizde” [el-Bakara: 198] buyruğunda zikredilen ifâdanın bizzat kendisidir ve 'sümme' ile atıf yapılması söz konusu ifâdadan bahsetmeye geri dönmek içindir.
فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْأَمْرِ هُوَ مُتَعَلِّقُ أَفِيضُوا أَيْ قَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ إِشَارَةً إِلَى عَرَفَاتٍ فَيَكُونُ مُتَضَمِّنًا الْأَمْرَ بِالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ لَا بِغَيْرِهَا إِبْطَالًا لِعَمَلِ قُرَيْشٍ الَّذِينَ كَانُوا يَقِفُونَ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ عَلَى (قُزَحَ) الْمُسَمَّى بِجَمْعٍ وَبِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فَهُوَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ وَغَيْرُهُمْ يَقِفُ بِعَرَفَاتٍ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ فِي جُمْهُورِهِمْ مَنْ عَدَا قُرَيْشًا.
Emirden maksat 'efîdû'nun müteallakıdır; yani Arafat'a işaret eden { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “insanların akın ettiği yerden” ifadesidir. Bu da hacc-ı ekber gününde Cem' ve Meş'ar-i Harâm diye adlandırılan -ki Müzdelife'dendir- Kuzeh üzerinde vakfe yapan Kureyş'in uygulamasını iptal etmek üzere başka yerde değil, sadece Arefe'de vakfe yapma emrini tazammun eder; zira diğer bütün Araplar ve gayrileri Arafat'ta vakfe yaparlardı. Dolayısıyla 'insanlar'dan maksat, ezici çoğunluğuyla Kureyş dışındakilerdir.
عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِيَوْمِ عَرَفَةَ فِي الْمُزْدَلِفَةِ وَكَانُوا يُسَمُّونَ الْحُمْسَ وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ ثُمَّ يَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ اهـ
Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Kureyş ve onların dinini benimseyenler Arefe günü Müzdelife'de vakfe yaparlardı ve bunlara 'Hums' denirdi; diğer bütün Araplar ise Arefe'de vakfe yaparlardı. İslâm gelince Allah Peygamberi'ne Arafat'a gelmesini, sonra orada vakfe yapmasını, ardından oradan akın etmesini emretti. İşte Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyruğu budur.»
فَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: أَفِيضُوا جَمِيعُ الْمُسلمين وَالْمرَاد بِالنَّاسِ عُمُومُ النَّاسِ يَعْنِي مَنْ عَدَا قُرَيْشًا وَمَنْ كَانَ مِنَ الْحُمْسِ الَّذِينَ كَانُوا يُفِيضُونَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ وَهُمْ قُرَيْشٌ وَمَنْ وَلَدُوا وَكِنَانَةُ وَأَحْلَافُهُمْ.
Buna göre { أَفِيضُوا } “akın edin” hitabının muhatabı bütün Müslümanlar; 'en-nâs' (insanlar) ile kastedilen ise insanların geneli, yani Kureyş ile Müzdelife'den ifâda eden Hums grubundan olmayanlardır ki onlar da Kureyş, onların çocukları, Kinâne ve müttefikleridir.
رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ لَا أَدْرِي قَبْلَ الْفِيلِ أَمْ بَعْدَهُ ابْتَدَعَتْ أَمْرَ الْحُمْسِ رَأْيًا قَالُوا: نَحْنُ وُلَاةُ الْبَيْتِ وَقَاطِنُو مَكَّةَ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ مِثْلُ حَقِّنَا وَلَا مِثْلُ مَنْزِلِنَا فَلَا تُعَظِّمُوا شَيْئًا مِنَ الْحِلِّ كَمَا تُعَظِّمُونَ الْحَرَمَ- يَعْنِي لِأَنَّ عَرَفَةَ مِنَ الْحِلِّ- فَإِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ اسْتَخَفَّتِ الْعَرَبُ بِحَرَمِكُمْ وَقَالُوا: قَدْ عَظَّمُوا مِنَ الْحِلِّ مِثْلَ مَا عَظَّمُوا مِنَ الْحَرَمِ فَلِذَلِكَ تَرَكُوا الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ وَالْإِفَاضَةَ مِنْهَا وَكَانَتْ كِنَانَةُ وَخُزَاعَةُ قَدْ دَخَلُوا مَعَهُمْ فِي ذَلِك اهـ، يَعْنِي فَكَانُوا لَا يُفِيضُونَ إِلَّا إِفَاضَةً وَاحِدَةً بِأَنْ يَنْتَظِرُوا الْحَجِيجَ حَتَّى يَرِدُوا مِنْ عَرَفَةَ إِلَى مُزْدَلِفَةَ فَيَجْتَمِعُ النَّاسُ كُلُّهُمْ فِي مُزْدَلِفَةَ وَلَعَلَّ هَذَا وَجْهُ تَسْمِيَةِ مُزْدَلِفَةَ بِجَمْعٍ، لِأَنَّهَا يُجْمَعُ بِهَا الْحُمْسُ وَغَيْرُهُمْ فِي الْإِفَاضَةِ فَتَكُونُ الْآيَةُ قَدْ رَدَّتْ عَلَى قُرَيْشٍ الِاقْتِصَارَ عَلَى الْوُقُوفِ بِمُزْدَلِفَةَ.
Taberî, İbn Ebî Necîh'ten şunu rivayet etmiştir: «Kureyş -Fil vakasından önce mi sonra mı bilemiyorum- bir görüş olarak Hums uygulamasını ihdas etti ve: 'Biz Beyt'in yöneticileri ve Mekke'nin sakinleriyiz; Araplardan hiç kimse bizim hakkımıza ve bizim konumumuza sahip değildir. Harem'i yücelttiğiniz gibi hil bölgesinden hiçbir şeyi yüceltmeyin' -yani Arefe hil bölgesindendir- 'zira böyle yaparsanız Araplar Harem'inizi hafife alır ve: Harem'i yücelttikleri gibi hil bölgesini de yücelttiler derler' dediler. Bu sebeple Arefe'de vakfe yapmayı ve oradan akın etmeyi terk ettiler. Kinâne ve Huzâa da bu konuda onlara katılmıştı.» Yani onlar, hacıların Arafat'tan Müzdelife'ye gelmesini bekleyip insanların tamamı Müzdelife'de toplanıncaya kadar tek bir ifâda yaparlardı. Müzdelife'ye 'Cem'' denilmesinin sebebi belki de budur; çünkü ifâda konusunda Hums ile diğerleri orada toplanırlardı. Böylece ayet, Kureyş'in vakfeyi Müzdelife ile sınırlandırmasını reddetmiş olmaktadır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ أَفِيضُوا الْإِفَاضَةَ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى، فَتَكُونُ (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي وَالتَّرْتِيبِ فِي الزَّمَنِ أَيْ بَعْدَ أَنْ تَذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَهِيَ مِنَ السُّنَّةِ الْقَدِيمَةِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمِ ﵇ فِيمَا يُقَالُ، وَكَانَ عَلَيْهَا الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّة وَكَانَت الْإِجَازَةُ فِيهَا بِيَدِ خُزَاعَةَ ثُمَّ صَارَتْ بَعْدَهُمْ لِبَنِي عُدْوَانَ مِنْ قَيْسِ عَيْلَانَ، وَكَانَ آخِرُ مَنْ تَوَلَّى الْإِجَازَةَ مِنْهُمْ أَبَا سَيَّارَةَ عُمَيْلَةَ بْنَ الْأَعْزَلِ أَجَازَ بِالنَّاسِ أَرْبَعِينَ سَنَةً إِلَى أَنْ فُتِحَتْ مَكَّةَ فَأُبْطِلَتِ الْإِجَازَةُ وَصَارَ النَّاسُ يَتْبَعُونَ أَمِيرَ الْحَجِّ، وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَخْرُجُونَ مِنْ مُزْدَلِفَةَ يَوْمَ عَاشِرِ ذِي الْحِجَّةِ بَعْدَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ عَلَى ثَبِيرَ وَهُوَ أَعْلَى جَبَلٍ قُرْبَ مِنًى وَكَانَ الَّذِي يُجِيزُ بِهِمْ يَقِفُ قُبَيْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَيَدْعُو بِدُعَاءٍ يَقُولُ فِيهِ: «اللَّهُمَّ بَغِّضْ بَيْنَ رِعَائِنَا، وَحَبِّبْ بَيْنَ نِسَائِنَا، وَاجْعَلِ الْمَالَ فِي سُمَحَائِنَا، اللَّهُمَّ كُنْ لَنَا جَارًا مِمَّنْ نَخَافُهُ، أَوْفَوْا بِعَهْدِكُمْ، وَأَكْرِمُوا جَارَكُمْ، وَاقْرُوا ضَيْفَكُمْ» ، فَإِنْ قَرُبَ طُلُوعُ الشَّمْسِ قَالَ: «أَشْرِقْ ثَبِيرُ كَيْمَا نُغِيرُ» وَيَرْكَبُ أَبُو سَيَّارَةَ حِمَارًا أَسْوَدَ فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ دَفَعَ بِهِمْ وَتَبِعَهُ النَّاسُ وَقَدْ قَالَ فِي ذَلِكَ رَاجِزُهُمْ:
Bir görüşe göre: { ثُمَّ أَفِيضُوا } “Sonra akın edin” buyruğundan maksat, Müzdelife'den Minâ'ya akın etmektir. Bu durumda 'sümme' (ثُمَّ), zamanda gecikme ve tertip bildirir; yani Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikrettikten sonra demektir. Söylendiğine göre bu, İbrâhim (aleyhisselâm) döneminden kalma kadim bir sünnettir ve Câhiliye devrinde Araplar da buna uyarlardı. Bundaki izin yetkisi Huzâa'nın elindeydi, sonra onlardan sonra Kays Aylân'dan Benî Advân'a geçti. Onlardan bu izin yetkisini üstlenen son kişi Ebû Seyyâre Umeyle b. el-A'zel idi; Mekke fethedilip izin geleneği kaldırılıncaya ve insanlar hac emîrine tâbi oluncaya kadar kırk yıl boyunca insanlara izin verdi. Câhiliye devrinde Zilhicce'nin onuncu günü Minâ yakınındaki en yüksek dağ olan Sebîr Dağı'na güneş doğduktan sonra Müzdelife'den çıkarlardı. Onlara izin veren kişi güneş doğmadan az önce kıbleye dönerek durur ve içinde şöyle geçen bir dua ederdi: «Allahım! Çobanlarımızın arasını aç, kadınlarımızın arasını sevdir, malı cömertlerimize nasip eyle. Allahım! Korktuğumuz kimselere karşı bize sığınak ol. Ahdinize vefa gösterin, komşunuza ikram edin, misafirinizi ağırlayın.» Güneşin doğuşu yaklaşınca da: «Aydınlan ey Sebîr, ta ki akın edelim» derdi. Ebû Seyyâre siyah bir eşeğe biner, güneş doğunca insanları harekete geçirir ve insanlar da onu takip ederdi. Onların recez şairi bu hususta şöyle demiştir:
خَلُّوا السَّبِيلَ عَنْ أَبِي سَيَّارَهْ ... وَعَنْ مَوَالِيهِ بَنِي فَزَارَهْ
Ebû Seyyâre'nin ve müttefikleri Benî Fezâre'nin yolunu açın...
حَتَّى يُجِيزَ سَالِمًا حِمَارَهْ ... مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ يَدْعُو جَارَهْ
Tâ ki kıbleye dönüp komşusuna (Rabbine) dua ederek eşeğini sağ salim geçirsin.
أَيْ يَدْعُو اللَّهَ تَعَالَى لِقَوْلِهِ: «اللَّهُمَّ كُنْ لَنَا جَارًا مِمَّنْ نَخَافُهُ.
Yani: «Allahım! Korktuğumuz kimselere karşı bize sığınak ol» sözüyle Allah Teâlâ'ya dua eder.
فَقَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ أَيْ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي يُفِيضُ مِنْهُ سَائِرُ النَّاسِ وَهُوَ مُزْدَلِفَةُ. وَعَبَّرَ عَنْهُ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ كُلَّهُمْ يَجْتَمِعُونَ فِي مُزْدَلِفَةَ، وَلَوْلَا مَا جَاءَ مِنَ الْحَدِيثِ لَكَانَ هَذَا التَّفْسِيرُ أَظْهَرَ لِتَكُونَ الْآيَةُ ذَكَرَتِ الْإِفَاضَتَيْنِ بِالصَّرَاحَةِ وَلِيُنَاسِبَ قَوْلَهُ بَعْدُ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٠٠] .
Buna göre: { مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “İnsanların akın ettiği yerden” ifadesi, diğer bütün insanların akın ettiği yerden, yani Müzdelife'den demektir. Böyle ifade edilmesinin sebebi, Arapların tamamının Müzdelife'de toplanmasıdır. Hadiste gelen rivayet olmasaydı, ayetin iki ifâdayı da açıkça zikretmiş olması ve sonrasındaki: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” [el-Bakara: 200] buyruğuna uygun düşmesi açısından bu tefsir daha zahir olurdu.
وَقَوله: مِنْ رَبِّكُمْ عَطْفٌ عَلَى أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ أَمَرَهُمْ بِالِاسْتِغْفَارِ كَمَا أَمَرَهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِقُرَيْشٍ فِيمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ تَرْكِ الْوُقُوف بِعَرَفَة.
O'nun istiğfar emri, { أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } buyruğuna atıftır; Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikretmelerini emrettiği gibi onlara istiğfar etmelerini de emretmiştir. Bunda, Arefe'de vakfe yapmayı terk etme konusundaki tutumlarından ötürü Kureyş'e üstü kapalı bir ta'riz (kınama) vardır.
[٢٠٠، ٢٠٢]
[200, 202]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٠٠ إِلَى ٢٠٢]
[Bakara Suresi (2), 200 ila 202. Ayetler]
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢)
{ فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١) أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٢٠٢) } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' derler; böylesinin ahirette hiçbir nasibi yoktur. Onlardan öyleleri de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru' derler. İşte onların kazandıklarından bir nasibi vardır. Allah hesabı pek çabuk görendir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ [الْبَقَرَة: ١٩٩] لِأَنَّ تِلْكَ الْإِفَاضَةَ هِيَ الدَّفْعُ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى أَوْ لِأَنَّهَا تَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ وَمِنًى هِيَ مَحَلُّ رَمْيِ الْجِمَارِ، وَأَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ عَاشِرِ ذِي الْحِجَّةِ فَأَمَرَتْ بِأَنْ يَذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الرَّمْيِ ثُمَّ الْهَدْي بَعْدَ ذَلِكَ وَقَدْ تَمَّ الْحَجُّ عِنْدَ ذَلِكَ، وَقُضِيَتْ مَنَاسِكُهُ.
{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” [el-Bakara: 199] buyruğunun bir dalıdır (tefri'). Çünkü bu ifâza, Müzdelife'den Minâ'ya hareket etmektir veya bunu gerektirir. Minâ ise taşlama (remy-i cimâr) yeridir. Ayet, Zilhicce'nin onuncu gününde Akabe cemresinin taşlanmasına işaret etmiş; taşlama esnasında, ardından da kurban kesimi sırasında Allah'ı zikretmelerini emretmiştir. Böylece hac tamamlanmış ve menâsiki (ibadetleri) yerine getirilmiş olur.
وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْحَاجَّ لَا يَرْمِي يَوْمَ النَّحْرِ إِلَّا جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ مِنْ بَعْدِ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى الزَّوَالِ ثُمَّ يَنْحَرُ بَعْدَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَأْتِي الْكَعْبَةَ فَيَطُوفُ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ وَقَدْ تَمَّ الْحَجُّ وَحَلَّ لِلْحَاجِّ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا قُرْبَانَ النِّسَاءِ.
Âlimler, hacının kurban bayramının birinci günü (yevm-i nahr) güneş doğduktan zeval vaktine kadar sadece Akabe cemresini taşlayacağı, ardından kurbanını keseceği, sonra Kâbe'ye gelip ifâza tavafını yapacağı hususunda icmâ etmişlerdir; böylece hac tamamlanır ve kadınlara yaklaşmak dışında hacıya her şey helal olur.
وَالْمَنَاسِكُ جَمْعُ مَنْسَكٍ مُشْتَقٌّ مِنْ نَسَكَ نَسْكًا مِنْ بَابِ نَصَرَ إِذَا تَعَبَّدَ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَرِنا مَناسِكَنا [الْبَقَرَة: ١٢٨] فَهُوَ هُنَا مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ أَوْ هُوَ اسْمُ مَكَانٍ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: قَضَيْتُمْ لِئَلَّا نَحْتَاجَ إِلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ أَيْ عِبَادَاتِ مَنَاسِكِكُمْ.
Menâsik (مَنَاسِك), mensek (مَنْسَك) kelimesinin çoğuludur; ibadet etti anlamına gelen ve nasara babından olan neseke-nesken (نَسَكَ نَسْكًا) fiilinden türetilmiştir. Bu kelime daha önce Allah Teâlâ'nın: { وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا } “Ve bize ibadet yerlerimizi/yollarımızı göster” [el-Bakara: 128] buyruğunda geçmişti. Dolayısıyla burada ya mîmî masdardır ya da ism-i mekândır. { قَضَيْتُمْ } buyruğuna uygun olan birincisidir; böylece muzâf takdir etmeye, yani "menâsikinizin ibadetleri" demeye gerek kalmaz.
وَقَرَأَ الْجَمِيعُ مَناسِكَكُمْ بِفَكِّ الْكَافَيْنِ وَقَرَأَهُ السُّوسِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو بِإِدْغَامِهِمَا وَهُوَ الْإِدْغَامُ الْكَبِيرُ .
[Kurrâ] çoğunluğu { مَنَاسِكَكُمْ } kelimesini iki kâf harfini birbirinden ayırarak (fek ile) okumuştur; Ebû Amr rivayetiyle es-Sûsî ise bu iki harfi idgam ile okumuştur ki bu, idgâm-ı kebîrdir (büyük idgam).
وَقَوْلُهُ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ أَعَادَ الْأَمْرَ بِالذِّكْرِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَ بِهِ وَبِالِاسْتِغْفَارِ تَحْضِيضًا عَلَيْهِ وَإِبْطَالًا لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِفُضُولِ الْقَوْلِ وَالتَّفَاخُرِ، فَإِنَّهُ يَجُرُّ إِلَى الْمِرَاءِ وَالْجِدَالِ، وَالْمَقْصِدُ أَنْ يَكُونَ الْحَاجُّ مُنْغَمِسًا فِي الْعِبَادَةِ فِعْلًا وَقَوْلًا وَاعْتِقَادًا.
{ فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın” buyruğunda, zikir ve istiğfarı daha önce emrettikten sonra zikir emrini yeniden tekrarlamıştır. Bu, zikre teşvik etmek ve Câhiliye döneminde boş laflarla ve övünmeyle meşgul olma âdetlerini iptal etmek içindir; zira bu durum çekişme ve münakaşaya sürükler. Buradaki asıl gaye, hacının fiilen, sözle ve inanç bakımından tamamen ibadete gömülmesidir.
وَقَوْلُهُ: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ بَيَانٌ لِصِفَةِ الذِّكْرِ، فَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ ذِكْرًا كَذِكْرِكُمْ إِلَخْ إِشَارَةً إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الِاشْتِغَالِ فِي أَيَّامِ مِنًى بِالتَّفَاخُرِ بِالْأَنْسَابِ وَمَفَاخِرِ أَيَّامِهِمْ، فَكَانُوا يَقِفُونَ بَيْنَ مَسْجِدِ مِنًى أَيْ مَوْضِعِهِ وَهُوَ مَسْجِدُ الْخَيْفِ وَبَيْنَ الْجَبَلِ (أَيْ جَبَلِ مِنًى الَّذِي مَبْدَؤُهُ الْعَقَبَةُ الَّتِي تُرْمَى بِهَا الْجَمْرَةُ) فَيَفْعَلُونَ ذَلِكَ.
{ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ } “Atalarınızı andığınız gibi” buyruğu, zikrin niteliğini açıklamaktadır. Câr-mecrûr, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani "atalarınızı andığınız gibi bir anışla..." takdirindedir. Bu, onların Minâ günlerinde soylarıyla ve geçmiş günlerinin övünç kaynaklarıyla meşgul olma âdetlerine bir işarettir. Onlar Minâ Mescidi'nin —yani onun bulunduğu yer olan Hayf Mescidi'nin— ile dağın (yani başlangıcı cemrenin taşlandığı Akabe olan Minâ dağının) arasında durur ve bunu yaparlardı.
وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ جَرِيرٍ» عَنِ السُّدِّيِّ: كَانَ الرَّجُلُ يَقُومُ فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ أَبِي كَانَ عَظِيمَ الْقُبَّةِ عَظِيمَ الْجَفْنَةِ كَثِيرَ الْمَالِ فَأَعْطِنِي مِثْلَ مَا أَعْطَيْتَهُ، فَلَا يَذْكُرُ غَيْرَ أَبِيهِ وَذَكَرَ أَقْوَالًا
Tefsîru İbn Cerîrde es-Süddî'den şöyle rivayet edilmiştir: Kişi kalkar ve: «Allahım! Babamın çadırı büyüktü, çanağı büyüktü (ziyafeti boldu), malı çoktu; ona verdiğin gibi bana da ver» derdi ve babasından başkasını anmazdı. [İbn Cerîr] sözler aktarmıştır
نَحْوًا مِنْ ذَلِكَ.
buna benzer şekilde.
وَالْمُرَادُ تَشْبِيهُ ذِكْرِ اللَّهِ بِذِكْرِ آبَائِهِمْ فِي الْكَثْرَةِ وَالتَّكْرِيرِ وَتَعْمِيرِ أَوْقَاتِ الْفَرَاغِ بِهِ وَلَيْسَ فِيهِ مَا يُؤْذِنُ بِالْجَمْعِ بَيْنَ ذِكْرِ اللَّهِ وَذِكْرِ الْآبَاءِ.
Kastedilen, çoklukta, tekrarda ve boş vakitleri onunla değerlendirmede Allah'ın zikrini ataların zikrine benzetmektir; yoksa bunda Allah'ın zikri ile ataların zikrini bir arada yapmaya cevaz veren bir anlam yoktur.
وَقَوْلُهُ: أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً أضلّ أَوْ أَنَّهَا لِلتَّخْيِيرِ وَلَمَّا كَانَ الْمَعْطُوفُ بِهَا فِي مِثْلِ مَا هُنَا أَوْلَى بِمَضْمُونِ الْفِعْلِ الْعَامِلِ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ أَفَادَتْ (أَوْ) مَعْنًى مِنَ التَّدَرُّجِ إِلَى أَعْلَى، فَالْمَقْصُودُ أَنْ يَذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا، وَشُبِّهَ أَوَّلًا بِذِكْرِ آبَائِهِمْ تَعْرِيضًا بِأَنَّهُمْ يشتغلون فِي ذَلِك الْمَنَاسِكِ بِذِكْرٍ لَا يَنْفَعُ وَأَنَّ الْأَجْدَرَ بِهِمْ أَنْ يُعَوِّضُوهُ بِذِكْرِ اللَّهِ فَهَذَا تَعْرِيضٌ بِإِبْطَالِ ذِكْرِ الْآبَاءِ بِالتَّفَاخُرِ. وَلِهَذَا قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَابْنُ جِنِّيٍّ: إِنَّ (أَوْ) فِي مِثْلِ هَذَا لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ وَنَفَيَا اشْتِرَاطَ تَقَدُّمِ نَفْيٍ أَوْ شَبَهِهِ وَاشْتِرَاطَ إِعَادَةِ الْعَامِلِ. وَعَلَيْهِ خَرَجَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا } “Hatta daha güçlü bir anışla” buyruğunda (أَوْ) edatının aslı muhayyerlik (tahyîr) bildirmesidir. Buradaki gibi yerlerde kendisiyle atfedilen öge, matûfun aleyhde amel eden fiilin anlamına daha layık olduğunda (أَوْ), yukarıya doğru bir derecelenme (tederrüc) anlamı ifade etmiştir. Asıl maksat Allah'ı çokça zikretmeleridir. Başlangıçta atalarını anmaya benzetilmesi, o menâsik esnasında fayda vermeyen bir zikirle meşgul olduklarına ve buna bedel olarak Allah'ı zikretmelerinin daha layık olduğuna bir ta'rizdir (üstü kapalı tenkittir). Bu durum, övünmek amacıyla ataları anmanın iptaline yönelik bir ta'rizdir. Bu sebeple Ebû Ali el-Fârisî ve İbn Cinnî, bu gibi yerlerdeki (أَوْ) edatının intikâlî idrâb (daha üst dereceye geçiş) için olduğunu söylemiş, öncesinde bir nefiy (olumsuzluk) veya benzerinin bulunması ile âmilin tekrarlanması şartlarını reddetmişlerdir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna göre yorumlanmıştır:
وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [الصافات: ١٤٧] ، وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ مِنَ التَّشْبِيهِ أَوَّلًا إِظْهَارُ أَنَّ اللَّهَ حَقِيقٌ بِالذِّكْرِ هُنَالِكَ مِثْلَ آبَائِهِمْ ثُمَّ بَيَّنَ بِأَنَّ ذِكْرَ اللَّهِ يَكُونُ أَشَدَّ لِأَنَّهُ أَحَقُّ بِالذِّكْرِ.
{ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha fazla [insana] peygamber gönderdik” [es-Sâffât: 147]. Buna göre benzetmeden ilk kastedilen, Allah'ın orada ataları gibi anılmaya layık olduğunu ortaya koymaktır; ardından Allah'ın zikre daha layık olması sebebiyle O'nun zikrinin daha güçlü olması gerektiğini beyan etmiştir.
وَ (أَشَدَّ) لَا يَخْلُو عَنْ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى مَصْدَرٍ مُقَدَّرٍ مَنْصُوبٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ بَعْدَ قَوْلِهِ: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ تَقْدِيرُهُ: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ فَتَكُونُ فَتْحَةُ أَشَدَّ الَّتِي فِي آخِرِهِ فَتْحَةَ نَصْبٍ، فَنَصْبُهُ بِالْعَطْفِ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمَحْذُوفِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ كَذِكْرِكُمْ وَالتَّقْدِيرُ:
(أَشَدَّ) kelimesi, { كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ } buyruğundan sonra mef'ûl-i mutlak olarak mansub olan mukadder bir masdara matuf olmaktan hâli değildir; takdiri: kezikriküm âbâekümdür. Böylece { أَشَدَّ } kelimesinin sonundaki fetha, nasb fethası olur; nasbı da { كَذِكْرِكُمْ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf masdara atıf iledir. Takdiri ise şöyledir:
ذِكْرًا كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَنَصْبُ ذِكْراً يَظْهَرُ أَنَّهُ تَمْيِيزٌ لِأَشَدَّ، وَإِذْ قَدْ كَانَ (أَشَدَّ) وَصْفًا لِذِكْرٍ الْمُقَدَّرِ صَارَ مَآلُ التَّمْيِيزِ إِلَى أَنَّهُ تَمْيِيزُ الشَّيْءِ بِمُرَادِفِهِ وَذَلِكَ يُنَافِي الْقَصْدَ مِنَ التَّمْيِيزِ الَّذِي هُوَ لِإِزَالَةِ الْإِبْهَامِ، إِلَّا أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ يَقَعُ فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ وَإِنْ كَانَ قَلِيلًا قِلَّةً لَا تُنَافِي الْفَصَاحَةَ اكْتِفَاءً بِاخْتِلَافِ صُورَةِ اللَّفْظَيْنِ الْمُتَرَادِفَيْنِ، مَعَ إِفَادَةِ التَّمْيِيزِ حِينَئِذٍ تَوْكِيدَ الْمُمَيَّزِ كَمَا حَكَى سِيبَوَيْهَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: هُوَ أَشَحُّ النَّاسِ رَجُلًا، وَهُمَا خَيْرُ النَّاسِ اثْنَيْنِ، وَهَذَا مَا دَرَجَ عَلَيْهِ الزَّجَّاجُ فِي «تَفْسِيرِهِ» ، قُلْتُ:
Zikran kezikriküm âbâeküm (Atalarınızı andığınız gibi bir anışla). Bu veche göre { ذِكْرًا } kelimesinin mansub oluşunun { أَشَدَّ } lafzının temyizi olduğu anlaşılır. (أَشَدَّ) takdir edilen zikr masdarının vasfı olduğuna göre, temyizin neticesi bir şeyi eş anlamlısıyla temyiz etmeye varır; bu da kapalılığı gidermek olan temyizin maksadına aykırıdır. Ne var ki böyle bir kullanım, iki eş anlamlı lafzın şekil farklılığıyla yetinilerek —fasahate aykırı olmayacak derecede az da olsa— fasih kelamda yer alır; üstelik bu durumda temyiz, mümeyyizi pekiştirme (tekit) işlevi görür. Nitekim Sîbeveyh, Arapların: "O, insan olarak insanların en cimrisidir (hüve eşahhun-nâsi raculen)" ve "İkisi, iki kişi olarak insanların en hayırlısıdır (hümâ hayrun-nâsi-sneyni)" dediklerini aktarmıştır. ez-Zeccâc da tefsirinde bu yolu benimsemiştir. Ben derim ki:
وَقَرِيبٌ مِنْهُ اسْتِعْمَالُ تَمْيِيزِ (نِعْمَ) توكيدا فِي قَوْله جَرِيرٍ:
Cerîr'in şu beytinde (نِعْمَ) fiilinin temyizinin tekit olarak kullanılması da buna yakındır:
تَزَوُّدْ مِثْلَ زَادِ أَبِيكَ فِينَا ... فَنِعْمَ الزَّادُ زَادَ أَبِيكَ زَادَا
Babasının aramızdaki azığı gibi azık edin... Babasının azığı ne güzel bir azıktır azık olarak!
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبُ أَشَدَّ عَلَى الْحَال من (ذكر) الْمُوَالِي لَهُ وَأَنَّ أَصْلَ أَشَدَّ نَعْتٌ لَهُ وَكَانَ نَظْمُ الْكَلَامِ: أَوْ ذِكْرًا أَشَدَّ، فَقَدَّمَ النَّعْتَ فَصَارَ حَالًا، وَالدَّاعِي إِلَى تَقْدِيمِ النَّعْتِ حِينَئِذٍ هُوَ الِاهْتِمَامُ بِوَصْفِ كَوْنِهِ أَشَدَّ، وَلِيَتَأَتَّى إِشْبَاعُ حَرْفِ الْفَاصِلَةِ عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَيْهِ، وَلِيُبَاعِدْ مَا بَيْنَ كَلِمَاتِ الذِّكْرِ الْمُتَكَرِّرَةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ. أَوْ أَنْ يَكُونَ
{ أَشَدَّ } kelimesinin nasbının, hemen peşinden gelen (ذِكْرًا) lafzından hâl olması da caizdir; { أَشَدَّ } lafzının aslı onun sıfatı olup sözün dizilişi ev zikran eşedde (veya daha şiddetli bir zikir) şeklinde iken sıfat öne geçirilmiş ve hâl olmuştur. Bu durumda sıfatın öne geçirilmesinin sebebi, onun "daha şiddetli" olma vasfına önem verilmesi, vakıf esnasında fâsıla harfinin doyumunun (işbâ') sağlanması ve üç kez tekrarlanan zikir kelimelerinin arasının mümkün mertebe birbirinden uzaklaştırılmasıdır. Ya da [şöyle] olmasıdır:
(أَشَدَّ) مَعْطُوفًا على (ذكر) الْمَجْرُورِ بِالْكَافِ مِنْ قَوْلِهِ: كَذِكْرِكُمْ وَلَا يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ مَا قِيلَ مِنِ امْتِنَاعِ الْعَطْفِ عَلَى الْمَجْرُورِ بِدُونِ إِعَادَةِ الْجَارِّ لِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ بَيْنَ أَئِمَّةِ النَّحْوِ، فَالْكُوفِيُّونَ لَا يَمْنَعُونَهُ وَوَافَقَهُمْ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِثْلَ ابْنِ مَالِكٍ وَعَلَيْهِ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ [النِّسَاء: ١] بِجَرِّ الْأَرْحَامِ وَقَدْ أَجَازَ الزَّمَخْشَرِيُّ هُنَا وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً فِي [سُورَةِ النِّسَاءِ: ٧٧] أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ عَلَى الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ بِدُونِ إِعَادَةِ الْجَارِّ، وَبَعْضُ النَّحْوِيِّينَ جَوَّزَهُ فِيمَا إِذَا كَانَ الْجَرُّ بِالْإِضَافَةِ لَا بِالْحَرْفِ كَمَا قَالَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «إِيضَاحِ الْمُفَصَّلِ» ، وَعَلَيْهِ فَفَتْحَةُ أَشَدَّ نَائِبَةٌ عَنِ الْكَسْرَةِ، لِأَنَّ أَشَدَّ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَانْتِصَابُ ذِكْراً عَلَى التَّمْيِيزِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ عَنْ سِيبَوَيْهِ وَالزَّجَّاجِ.
{ أَشَدَّ } lafzının, { كَذِكْرِكُمْ } buyruğundaki kâf harfiyle mecrûr olan (ذِكْرِ) lafzına matuf olmasıdır. Câr harfi tekrarlanmadan mecrûra atıf yapmanın caiz olmadığına dair söylenenler buna engel teşkil etmez; zira bu kural nahiv imamları arasında ittifak edilmiş bir kural değildir. Kûfeliler bunu yasaklamaz; İbn Mâlik gibi bazı müteahhir âlimler de onlara muvafakat etmiştir. Hamza'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ } [en-Nisâ: 1] ayetini { وَالْأَرْحَامِ } şeklinde cer ile okuması da bu kabildendir. ez-Zemahşerî hem burada hem de [en-Nisâ Suresi: 77]'deki: { كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla” buyruğunda cer edatı tekrarlanmadan harfle mecrûra atfı caiz görmüştür. İbnü'l-Hâcib'in Îzâhu'l-Mufassalda belirttiği gibi, bazı nahivciler de cer harfle değil izâfetle olduğunda bunu caiz görmüşlerdir. Buna göre { أَشَدَّ } kelimesinin fethası, gayrimunsarıf olduğu için kesre yerine geçmiştir. Bu veche göre de { ذِكْرًا } lafzının mansub oluşu, birinci vecihte Sîbeveyh ve ez-Zeccâc'dan aktarıldığı üzere temyiz iledir.
وَلِصَاحِبِ «الْكَشَّافِ» تَخْرِيجَانِ آخَرَانِ لِإِعْرَابِ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فِيهِمَا تَعَسُّفٌ دَعَاهُ إِلَيْهِمَا الْفِرَارُ مِنْ تَرَادُفِ التَّمْيِيزِ وَالْمُمَيَّزِ، وَلِابْنِ جِنِّي تَبَعًا لِشَيْخِهِ أَبِي عَلِيٍّ تَخْرِيجٌ آخَرُ، دَعَاهُ إِلَيْهِ مِثْلُ الَّذِي دَعَا الزَّمَخْشَرِيُّ وَكَانَ تَخْرِيجُهُ أَشَدَّ تَعَسُّفًا ذَكَرَهُ عَنْهُ ابْنُ الْمُنِيرِ فِي «الِانْتِصَافِ» ، وَسَلَكَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ آيَةِ سُورَةِ النِّسَاءِ.
el-Keşşâf sahibinin { أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا } ibaresinin irabına dair iki ayrı tahrîci daha vardır ki bunlarda zorlama (taassuf) mevcuttur; onu buna sevk eden ise temyiz ile mümeyyizin eş anlamlı olmasından kaçınmaktır. İbn Cinnî'nin de hocası Ebû Ali'ye uyarak yaptığı başka bir tahrîc vardır ki onu da buna sevk eden, Zemahşerî'yi sevk eden sebebin aynısıdır ve onun tahrîci daha da zorlamadır; İbnü'l-Müneyyir bunu el-İntisâfta ondan aktarmıştır. Zemahşerî de Nisâ Suresi'ndeki ayetin tefsirinde bu yolu tutmuştur.
وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ غَرَائِبِ الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ، وَنَظِيرَتُهَا آيَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ، قَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَرَفَةَ
Bu ayet, Arap dilinin nâdir/garip kullanımlarındandır; benzeri de Nisâ Suresi'ndeki ayettir. Şeyh İbn Arefe
فِي «تَفْسِيرِهِ» «وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ طَوِيلَةٌ عَوِيصَةٌ مَا رَأَيْتُ مَنْ يَفْهَمُهَا مِنَ الشُّيُوخِ إِلَّا ابْنَ عَبْدِ السَّلَامِ وَابْنَ الْحُبَابِ وَمَا قَصَّرَ الطَّيْبِيُّ فِيهَا وَهُوَ الَّذِي كَشَفَ الْقِنَاعَ عَنْهَا هُنَا وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي [سُورَةِ النِّسَاءِ: ٧٧] يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَكَلَامُهُ فِي تِلْكَ الْآيَةِ هُوَ الَّذِي حَمَلَ التُّونِسِيِّينَ عَلَى نَسْخِهِ لِأَنِّي كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ لَمَّا قَدِمَ الْوَاصِلُ بِكِتَابِ الطَّيْبِيِّ فَقُلْتُ لَهُ: نَنْظُرُ مَا قَالَ: فِي أَشَدَّ خَشْيَةً فَنَظَّرْنَاهُ فَوَجَدْنَا فِيهِ زِيَادَةً عَلَى مَا قَالَ النَّاسُ فَحَضَّ الشَّيْخُ إِذْ ذَاكَ على نسخهَا اهـ» .
tefsirinde şöyle demiştir: «Bu, uzun ve çetin bir meseledir; hocalardan bunu anlayan İbn Abdisselâm ve İbnü'l-Hubâb dışında kimse görmedim. et-Tîbî de bu hususta geri kalmamış, hem burada hem de [en-Nisâ Suresi: 77]'deki: { يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “İnsanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkuyorlar” buyruğunda meselenin üzerindeki perdeyi kaldırmıştır. Onun o ayetteki sözleri, Tunusluları onun kitabını istinsah etmeye sevk eden şey olmuştur. Zira et-Tîbî'nin kitabını getiren elçi geldiğinde ben İbn Abdisselâm'ın yanındaydım. Ona: 'Bakalım { أَشَدَّ خَشْيَةً } hakkında ne demiş' dedim. İnceledik ve insanların söylediklerine ilave şeyler bulduk; bunun üzerine Şeyh o sırada onun istinsah edilmesini teşvik etti.»
وَقَوْلُهُ: فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِلَخ، الْفَاء للتفصيل لِأَن مَا بعْدهَا تَقْسِيم لفريقين من النَّاس المخاطبين بقوله: فَاذْكُرُوا اللَّهَ إِلَخْ فَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُونَ أَنَّ الذِّكْرَ يَشْمَلُ الدُّعَاءَ لِأَنَّهُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَخَاصَّةً فِي مَظَانِّ الْإِجَابَةِ مِنَ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ، لِأَنَّ الْقَاصِدِينَ لِتِلْكَ الْبِقَاعِ عَلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِهِمْ مَا يَقْصِدُونَ إِلَّا تَيَمُّنًا وَرَجَاءً فَكَانَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيرٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا وَادْعُوهُ، ثُمَّ أُرِيدُ تَفْصِيلُ الدَّاعِينَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَفَاوُتِ الَّذِينَ تَجْمَعُهُمْ تِلْكَ الْمَنَاسِكُ، وَإِنَّمَا لم يفعل الذِّكْرَ الْأَعَمَّ مِنَ الدُّعَاءِ، لِأَنَّ الذِّكْرَ الَّذِي لَيْسَ بِدُعَاءٍ لَا يَقَعُ إِلَّا عَلَى وَجْهٍ وَاحِدٍ وَهُوَ تَمْجِيدُ اللَّهِ وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى
{ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öyleleri vardır ki... derler” buyruğundaki fâ harfi tafsil içindir; çünkü sonrasındaki kısım, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın” sözüyle muhatap olan insanların iki gruba ayrılmasıdır. Dinleyenler, zikrin duayı da kapsadığını bilmişlerdir; zira dua da Allah'ın zikrindedir, bilhassa zaman ve mekân olarak duanın kabul edilme ihtimalinin yüksek olduğu yerlerde böyledir. Çünkü farklı hallerine rağmen o mukaddes mekânlara yönelenler, ancak bereket umarak ve ümitle yönelirler. Dolayısıyla sözde sanki: 'Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın ve O'na dua edin' denilmiş gibi bir takdir vardır. Ardından, o menâsiklerin bir araya getirdiği kimselerin arasındaki farka dikkat çekmek amacıyla dua edenlerin tafsilatı murad edilmiştir. Duadan daha genel olan zikri tafsil etmemiştir; çünkü dua niteliğinde olmayan zikir tek bir şekilde gerçekleşir, o da Allah'ı yüceltmek ve O'na senâda bulunmaktır. Dolayısıyla
تَفْصِيلِهِ تَفْصِيلًا يُنَبِّهُ إِلَى مَا لَيْسَ بِمَحْمُودٍ، وَالْمُقَسَّمُ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعُ النَّاسِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ تَحْجِيرِ الْحَجِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِآيَةِ بَرَاءَةَ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَنْ لَيْسَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ هُمُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَا يُهْمِلُونَ الدُّعَاءَ لِخَيْرِ الْآخِرَةِ مَا بَلَغَتْ بِهِمُ الْغَفْلَةُ، فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ التَّعْرِيضُ بِذَمِّ حَالَةِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْحَيَاةِ الْآخِرَةِ.
övgüye layık olmayan şeylere dikkat çekecek bir tafsilata ihtiyaç yoktur. İki gruba ayrılanlar ise Müslümanlar ve müşrikler olmak üzere bütün insanlardır; zira bu ayet, Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki ayet ile müşriklerin hac yapması yasaklanmadan önce inmiştir. Dolayısıyla ahirette hiçbir nasibi olmayan kimseden kastın müşrikler olduğu kesindir; çünkü Müslümanlar gafletleri ne dereceye ulaşırsa ulaşsın ahiret hayrı için dua etmeyi ihmal etmezler. Ayetten maksat ise müşriklerin durumunu kınamaya yönelik bir ta'rizdir; zira onlar ahiret hayatına inanmamaktadırlar.
وَقَوْلُهُ: آتِنا تَرَكَ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ لِتَنْزِيلِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ مَا لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِبَيَانِهِ أَيْ أَعْطِنَا عَطَاءً فِي الدُّنْيَا، أَوْ يُقَدَّرُ الْمَفْعُولُ بِأَنَّهُ الْإِنْعَامُ أَوِ الْجَائِزَةُ أَوْ مَحْذُوفٌ لِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: حَسَنَةً فِيمَا بَعْدُ، أَيْ آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً.
{ آتِنَا } “Bize ver” buyruğunda, maksat bunu açıklamaya taalluk etmediği için fiil ikinci mef'ûle geçişli olmayan bir fiil konumuna indirilerek ikinci mef'ûl zikredilmemiştir; yani "dünyada bize bir bağışta bulun" demektir. Veya mef'ûl nimet vermek yahut ihsan olarak takdir edilir; ya da sonrasındaki { حَسَنَةً } lafzının karinesiyle mahzuftur, yani: "Bize dünyada da iyilik ver" demektir.
و «الخلاق» بِفَتْحِ الْخَاءِ الْحَظُّ مِنَ الْخَيْرِ وَالنَّفِيسُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْخَلَاقَةِ وَهِيَ الْجَدَارَةُ، يُقَالُ خَلُقَ بِالشَّيْءِ بِضَمِّ اللَّامِ إِذَا كَانَ جَدِيرًا بِهِ، وَلَمَّا كَانَ مَعْنَى الْجَدَارَةِ مُسْتَلْزِمًا نَفَاسَةَ مَا بِهِ الْجَدَارَةُ دَلَّ مَا اشْتُقَّ مِنْ مُرَادِفِهَا عَلَى النَّفَاسَةِ سَوَاءٌ قُيِّدَ بِالْمَجْرُورِ كَمَا هُنَا أَمْ أُطْلِقَ كَمَا
Hâ harfinin fethasıyla halâk (الْخَلَاق), hayırdan ve değerli şeyden pay/nasip demektir; liyakat anlamına gelen halâkat (الْخَلَاقَة) kelimesinden türetilmiştir. Liyakatli oldu anlamında lâmın zammıyla haluka biş-şey' (خَلُقَ بِالشَّيْءِ) denir. Liyakat anlamı liyakat duyulan şeyin değerini gerektirdiğinden, onun eş anlamlısından türeyen kelimeler, ister buradaki gibi mecrûr ile kayıtlı olsun ister mutlak bırakılsın, değere delalet etmiştir; nitekim
فِي قَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّمَا يَلْبَسُ هَذِهِ مَنْ خَلَاقَ لَهُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bunu ancak [ahirette] nasibi olmayan kimse giyer» buyruğunda olduğu gibi,
أَي من الْخَيْرِ وَقَوْلُ الْبُعَيْثِ بْنِ حُرَيْثٍ:
yani hayırdan nasibi olmayan demektir. el-Bueys b. Hureys'in şu sözünde de böyledir:
وَلَسْتُ وَإِنْ قُرِّبْتُ يَوْمًا بِبَائِعٍ ... خَلَاقِي وَلَا دِينِي ابْتِغَاءَ التَّحَبُّبِ
Bir gün yakınlaştırılmış olsam bile ben, sevilmek uğruna nasibimi ve dinimi satacak değilim.
وَجُمْلَةُ وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ مَنْ يَقُولُ فَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ مِثْلُهَا، وَالْمَقْصُودُ: إِخْبَارُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ هَذَا الْفَرِيقِ مِنَ النَّاسِ أَنَّهُ لَا حَظَّ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْفَرِيقِ الْكُفَّارُ، فَقَدْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كَانَتْ عَادَتُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَلَّا يَدْعُوا إِلَّا بِمَصَالِحِ الدُّنْيَا إِذْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَ الْآخِرَةَ.
{ وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “Böylesinin ahirette hiçbir nasibi yoktur” cümlesi, { مَنْ يَقُولُ } cümlesine matuftur; dolayısıyla onun gibi ibtidâiyye (başlangıç) cümlesidir. Maksat, Allah Teâlâ'nın insanların bu grubunun ahirette hiçbir nasibi olmadığını haber vermesidir; çünkü bu gruptan murad inkârcılardır. Nitekim İbn Atiyye şöyle demiştir: Câhiliye döneminde onların âdeti, ahireti bilmedikleri için sadece dünya menfaatleri için dua etmekti.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ، وَالْمَعْنَى مَنْ يَقُولُ ذَلِكَ فِي حَالِ كَوْنِهِ لَا حَظَّ لَهُ فِي الْآخِرَةِ وَلَعَلَّ الْحَالَ لِلتَّعْجِيبِ.
Vâv harfinin hâl için olması da caizdir; anlamı, "ahirette hiçbir nasibi bulunmadığı halde bunu söyleyen kimse"dir ve muhtemelen bu hâl şaşkınlık bildirmek (taaccüb) içindir.
وحَسَنَةً أَصْلُهَا صِفَةٌ لِفِعْلَةٍ أَوْ خَصْلَةٍ، فَحَذَفَ الْمَوْصُوفَ وَنَزَّلَ الْوَصْفَ مَنْزِلَةَ الِاسْمِ مِثْلَ تَنْزِيلِهِمُ الْخَيْرَ مَنْزِلَةَ الِاسْمِ مَعَ أَنَّ أَصْلَهُ شَيْءٌ مَوْصُوفٌ بِالْخَيْرِيَّةِ، وَمِثْلُ تَنْزِيلِ صَالِحَةٍ مَنْزِلَةَ الِاسْمِ فِي قَوْلِ الْحُطَيْئَةِ:
{ حَسَنَةً } kelimesinin aslı bir fiilin veya hasletin sıfatıdır; mevsûf hazfedilmiş ve tıpkı hayırlılıkla nitelenen bir şey olduğu halde hayr kelimesini isim makamına indirdikleri gibi yahut el-Hutay'e'nin şu beytinde sâliha kelimesini isim makamına indirdikleri gibi sıfat isim yerine konulmuştur:
كَيْفَ الْهِجَاءُ وَمَا تَنْفَكُّ صَالِحَةٌ ... مِنْ آلِ لَأْمٍ بِظَهْرِ الْغَيْبِ تَأْتِينِي
Nasıl hicvedeyim ki, Le'm ailesinden gıyabımda güzel bir iyilik bana gelip durmaktadır!
وَوَقَعَتْ حَسَنَةً فِي سِيَاقِ الدُّعَاءِ فَيُفِيدُ الْعُمُومَ، لِأَنَّ الدُّعَاءَ يُقْصَدُ بِهِ الْعُمُومُ كَقَوْلِ الْحَرِيرِيِّ:
{ حَسَنَةً } kelimesi dua bağlamında gelmiştir ve umum (kapsayıcılık) ifade eder; zira duada umum kastedilir, nitekim el-Harîrî'nin şu sözünde olduğu gibi:
يَا أَهْلَ ذَا الْمَغْنَى وُقِيتُمْ ضُرَّا
Ey bu yurdun sakinleri! Zararlardan korunasınız.
وَهُوَ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ بِحَسَبِ مَا يَصْلُحُ لَهُ كُلُّ سَائِلٍ مِنَ الْحَسَنَتَيْنِ.
Bu, iki iyilikten her bir isteyen kimseye uygun düşecek şekilde örfî bir umumdur.
وَإِنَّمَا زَادَ فِي الدُّعَاءِ وَقِنا عَذابَ النَّارِ لِأَنَّ حُصُولَ الْحَسَنَةِ فِي الْآخِرَةِ قَدْ يَكُونُ بَعْدَ عَذَابٍ مَا فَأُرِيدَ التَّصْرِيحُ فِي الدُّعَاءِ بِطَلَبِ الْوِقَايَةِ مِنَ النَّارِ.
Duaya: { وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ } “Ve bizi cehennem azabından koru” ifadesini eklemesinin sebebi, ahiretteki iyiliğe kavuşmanın bir azaptan sonra da olabilmesidir; bu yüzden duada cehennemden korunma talebi açıkça ifade edilmek istenmiştir.
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرِيقِ الثَّانِي، وَالنَّصِيبُ: الْحَظُّ الْمُعْطَى لِأَحَدٍ فِي خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا وَوَزْنُهُ عَلَى صِيغَةِ فَعِيلٍ، وَلَمْ أَدْرِ أَصْلَ اشْتِقَاقِهِ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا إِذَا عَيَّنُوا الْحَظَّ لِأَحَدٍ يَنْصَبُ لَهُ وَيَظْهَرُ وَيَشْخَصُ، وَهَذَا ظَاهِرُ كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ فِي «الْأَسَاسِ» وَالرَّاغِبِ فِي «مُفْرَدَاتِ الْقُرْآنِ» أَوْ هُوَ اسْمٌ جَاءَ عَلَى هَذِهِ الصِّيغَةِ وَلَمْ يُقْصَدْ مِنْهُ مَعْنَى فَاعِلٍ وَلَا مَعْنَى مَفْعُولٍ، وَإِطْلَاقُ النَّصِيبِ عَلَى الشِّقْصِ الْمُشَاعِ فِي قَوْلِهِمْ نَصِيبُ الشَّفِيعِ مَجَازٌ بِالْأَوَّلِ.
{ أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onların kazandıklarından bir nasibi vardır” buyruğu ikinci gruba işarettir. Nasip (نَصِيب), az veya çok olsun hayırda veya şerde birine verilen paydır; vezni fa'îl (فَعِيل) kalıbındadır. Asıl iştikakını tam bilemiyorum; muhtemelen birine pay belirlediklerinde bu pay onun için dikilir (yunsabu), belirginleşir ve somutlaşırdı. Zemahşerî'nin el-Esâstaki ve er-Râgıb'ın Müfredâtü'l-Kur'ândaki sözlerinin zahiri de böyledir. Yahut bu, fâil veya mef'ûl anlamı kastedilmeksizin bu kalıpta gelmiş bir isimdir. Şüf'a hakkı sahibinin hissesi (nasîbu'ş-şefî') sözünde olduğu gibi müşterek paya nasip denmesi birinci anlama göre mecazdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ وَقَعَ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» فِي مَادَّةِ (كَفَلَ) أَنَّهُ لَا يُقَالُ هَذَا نَصِيبُ فُلَانٍ حَتَّى يَكُونَ قَدْ أُعِدَّ لِغَيْرِهِ فَإِذَا كَانَ مُفْرَدًا فَلَا يُقَالُ نَصِيبٌ وَهَذَا غَرِيبٌ لَمْ أَرَهُ لِغَيْرِهِ سِوَى أَنَّ الْفَخْرَ نَقَلَ مِثْلَهُ عَنِ ابْنِ الْمُظَفَّرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها فِي [سُورَةِ النِّسَاءِ:
Bil ki, Lisânü'l-Arabda (k-f-l) maddesinde şöyle geçmektedir: Başkası için de hazırlanmış olmadıkça "bu filanın nasibidir" denmez; pay tek bir kişiye aitse "nasip" denmez. Bu, başkasında görmediğim garip bir tespittir; ancak Fahreddin er-Râzî, [en-Nisâ Suresi:
٨٥] . وَوَقَعَ فِي كَلَامِ
85]'teki: { يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا } “Ondan kendisine bir pay olur” buyruğunda İbnü'l-Muzaffer'den benzer bir rivayette bulunmuştur. ez-Zeccâc ve İbn Atiyye'nin sözlerinde de şöyle yer almıştır:
الزَّجَّاجِ وَابْنِ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً [الْأَنْعَام: ١٣٦] قَالَ الزَّجَّاجُ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ جَعَلُوا لِلَّهِ نَصِيبًا وَلِشُرَكَائِهِمْ نَصِيبًا، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ قَوْلُهُمْ جَعَلَ مِنْ كَذَا وَكَذَا نَصِيبًا يَتَضَمَّنُ بَقَاءَ نَصِيبٍ آخَرَ لَيْسَ بِدَاخِلٍ فِي حكم الأول اهـ.
Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir hisse ayırdılar” [el-En'âm: 136] buyruğunun tefsirinde ez-Zeccâc: "Sözün takdiri: Allah'a bir nasip, ortaklarına da bir nasip ayırdılar şeklindedir" demiştir. İbn Atiyye ise: "Onların 'şundan bundan bir pay ayırdı' sözü, birincinin hükmüne dâhil olmayan başka bir payın kaldığını tazammun eder" demiştir.
وَهَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِإِجَابَةِ دُعَاءِ الْمُسْلِمِينَ الدَّاعِينَ فِي تِلْكَ الْمَوَاقِفِ الْمُبَارَكَةِ إِلَّا أَنَّهُ وَعَدَ بِإِجَابَةِ شَيْءٍ مِمَّا دُعُوا بِهِ بِحَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ أَحْوَالُهُمْ وَحِكْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى، وَبِأَلَّا يَجُرَّ إِلَى فَسَادٍ عَامٍّ لَا يَرْضَاهُ اللَّهُ تَعَالَى فَلِذَلِكَ نُكِّرَ (نَصِيبٌ) لِيَصْدُقَ بِالْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ وَأَمَّا إِجَابَةُ الْجَمِيعِ إِذَا حَصَلَتْ فَهِيَ أَقْوَى وَأَحْسَنُ. وكسبوا بِمَعْنَى طَلَبُوا، لِأَنَّ كَسَبَ بِمَعْنَى طَلَبَ مَا يَرْغَبُ فِيهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْكَسْبِ هُنَا الْعَمَل وبالنصيب نَصِيبُ الثَّوَابِ فَتَكُونُ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةً.
Bu, o mübarek makamlarda dua eden Müslümanların dualarına icabet edileceğine dair Allah Teâlâ'dan bir vaattir. Ancak O, durumlarının ve Allah Teâlâ'nın hikmetinin gerektirdiği ölçüde ve Allah Teâlâ'nın razı olmayacağı genel bir fesada yol açmamak kaydıyla dua ettikleri şeyin bir kısmına icabet etmeyi vadetmiştir. Bu sebeple (نَصِيبٌ) kelimesi azı da çoğu da kapsasın diye nekire (belirsiz) kılınmıştır. Bütün dualara icabet edilmesi gerçekleştiğinde ise bu daha güçlü ve daha güzeldir. { كَسَبُوا } fiili "talep ettiler" anlamındadır; zira kesb, arzu edilen şeyi talep etmek demektir. Burada kesb ile amelin, nasip ile de sevap payının kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda (مِنْ) harf-i cerri ibtidâiyye olur.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُشِيرٌ إِلَى النَّاسِ الَّذِينَ يَقُولُونَ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً لِلتَّنْبِيهِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى أَنَّ اتِّصَافَهُمْ بِمَا بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ شَيْءٌ اسْتَحَقُّوهُ بِسَبَبِ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِمَا قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ لَهُمْ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ بِالْآخِرَةِ فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ دُعَاءَ الْكَافِرِينَ فِي ضَلَالٍ.
İşaret ismi, { رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” diyen insanlara işaret etmektedir. İşaret ismiyle onların, işaret isminden sonraki vasıfla nitelenmeyi, işaret isminden önce haklarında haber verilen özellik sebebiyle hak ettiklerine dikkat çekilmektedir; yani Allah, ahirete iman etmelerinden ötürü dualarına icabet etmiştir. Bundan da kâfirlerin duasının boşlukta (dalâlette) olduğu anlaşılır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ تَذْيِيلٌ قُصِدَ بِهِ تَحْقِيقُ الْوَعْدِ بِحُصُولِ الْإِجَابَةِ، وَزِيَادَةُ تَبْشِيرٍ لِأَهْلِ ذَلِكَ الْمَوْقِفِ، لِأَنَّ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ فِيهِ سَرِيعَةُ الْحُصُولِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْحِسَابَ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى مُرَاعَاةِ الْعَمَلِ وَالْجَزَاءِ عَلَيْهِ.
{ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ } “Allah hesabı pek çabuk görendir” buyruğu, icabetin gerçekleşeceği vaadini pekiştirmeyi ve o makamda bulunanlara yönelik müjdeyi artırmayı amaçlayan bir tezyîldir; çünkü orada duaya icabet çabuk gerçekleşir. Buradan, hisâb kelimesinin burada ameli gözetmek ve karşılığını vermek anlamında kullanıldığı anlaşılmaktadır.
وَالْحِسَابُ فِي الْأَصْلِ الْعَدُّ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى عَدِّ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُرَادُ الْجَزَاءُ عَلَيْهَا أَوْ قَضَاؤُهَا، فَصَارَ الْحِسَابُ يُطْلَقُ عَلَى الْوَفَاءِ بِالْحَقِّ يُقَالُ حَاسَبَهُ أَيْ كَافَأَهُ أَوْ دَفَعَ إِلَيْهِ حَقَّهُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمَ الْحِسَابِ وَقَالَ تَعَالَى: إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي [الشُّعَرَاء: ١١٣] وَقَالَ جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً [النبأ: ٣٦] أَيْ وِفَاقًا لِأَعْمَالِهِمْ، وَهَاهُنَا أَيْضًا أُرِيدَ بِهِ الْوَفَاءُ بِالْوَعْدِ وَإِيصَالُ الْمَوْعُودِ بِهِ، فَاسْتِفَادَةُ التَّبْشِيرِ بِسُرْعَةِ حُصُولِ مَطْلُوبِهِمْ بِطَرِيقِ الْعُمُومِ لِأَنَّ إِجَابَتَهُمْ مِنْ جُمْلَةِ حِسَابِ اللَّهِ تَعَالَى عِبَادَهُ عَلَى مَا وَعَدَهُمْ فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْعُمُومُ.
Hisâb aslında saymak demektir; daha sonra karşılığı verilmesi veya ifa edilmesi istenen şeyleri saymak için kullanılmış ve böylece hisâb, hakkın tam verilmesi anlamında kullanılır olmuştur. Bir kimseye mükâfat verdi veya hakkını ödedi anlamında hâsebehû (حَاسَبَهُ) denir. Nitekim kıyamet gününe bu sebeple "Yevmü'l-Hisâb" (Hesap Günü) denilmiştir. Allah Teâlâ: { إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي } “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” [eş-Şuarâ: 113] ve { جَزَاءً مِنْ رَبِّكَ عَطَاءً حِسَابًا } “Rabbinden bir karşılık, tam bir bağış olarak” [en-Nebe: 36] yani amellerine uygun olarak buyurmuştur. Burada da bununla vaadin yerine getirilmesi ve vaat edilenin ulaştırılması kastedilmiştir. İstedikleri şeyin çabucak gerçekleşeceği müjdesinin anlaşılması umum yoluyladır; zira onların dualarına icabet edilmesi, Allah Teâlâ'nın kullarına vaat ettiği şeylerin hesabını görmesi cümlesindendir ve bu sebeple söz konusu umuma dâhil olur.
وَالْمَعْنَى فَإِذَا أَتْمَمْتُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ مَنَاسِكَ حَجِّكُمْ فَلَا تَنْقَطِعُوا عَنْ أَنْ تَذْكُرُوا اللَّهَ بِتَعْظِيمِهِ وَحَمْدِهِ، وَبِالِالْتِجَاءِ إِلَيْهِ بِالدُّعَاءِ لِتَحْصِيلِ خَيْرِ الدُّنْيَا وَخَيْرِ الْآخِرَةِ، وَلَا تَشْتَغِلُوا بِالتَّفَاخُرِ،
Anlam şudur: Ey Müslümanlar! Hac ibadetlerinizi tamamladığınızda, O'nu yücelterek, O'na hamdederek ve dünya ile ahiret hayrını elde etmek için dua ile O'na sığınarak Allah'ı zikretmekten geri durmayın; övünmekle meşgul olmayın;
فَإِنَّ ذِكْرَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ ذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ كَمَا كُنْتُمْ تَذْكُرُونَهُمْ بَعْدَ قَضَاءِ الْمَنَاسِكِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَكَمَا يَذْكُرُهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْآنَ. وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ إِلَّا بِطَلَبِ خَيْرِ الدُّنْيَا وَلَا يَتَفَكَّرُونَ فِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الْحَيَاةَ بَعْدَ الْمَوْتِ فَإِنَّكُمْ إِنْ سَأَلْتُمُوهُ أَعْطَاكُمْ نَصِيبًا مِمَّا سَأَلْتُمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ إِن اللَّهَ يُعَجِّلُ باستجابة دعائكم.
zira Allah'ı zikretmek, İslam'dan önce ibadetleri bitirdikten sonra atalarınızı andığınız gibi ve şu anda müşriklerin onları andığı gibi atalarınızı anmanızdan daha hayırlıdır. Sadece dünya hayrını talep ederek dua eden ve öldükten sonra dirilmeyi inkâr ettikleri için ahiret hayatını hiç düşünmeyen kimseler gibi olmayın. Çünkü siz O'ndan isterseniz, dünyada ve ahirette istediğiniz şeylerden size bir nasip verir; şüphesiz Allah dualarınıza çabucak icabet eder.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٠٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 203]
وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)
{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣) } “Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki gün içinde acele edip [Minâ'dan] dönerse ona günah yoktur; kim de geri kalırsa [Minâ'da kalırsa], sakınan kimse için ona da günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki siz O'nun huzurunda toplanacaksınız.”
مَعْطُوفٌ عَلَى فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٠٠] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَإِعَادَةُ فِعْلِ اذْكُرُوا لِيُبْنَى عَلَيْهِ تَعْلِيقُ الْمَجْرُورِ أَيْ قَوْلُهُ: فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ لِبُعْدِ مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ، لِأَنَّهُ أُرِيدَ تَقْيِيدُ الذِّكْرِ بِصِفَتِهِ ثُمَّ تَقْيِيدُهُ بِزَمَانِهِ وَمَكَانِهِ.
{ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ } “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” [el-Bakara: 200] buyruğuna matuftur; ikisi arasındaki kısım ise itiraziyye (ara cümle)dir. { اذْكُرُوا } fiilinin tekrarlanması, mecrûrun yani { فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ } “Sayılı günlerde” ifadesinin ona bağlanmasını sağlamak içindir; zira onun müteallakı olan { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ } buyruğu uzakta kalmıştır. Çünkü önce zikrin niteliğiyle, ardından da zamanı ve mekânıyla kayıtlanması murad edilmiştir.
فَالذِّكْرُ الثَّانِي هُوَ نَفْسُ الذِّكْرِ الْأَوَّلِ وَعَطْفُهُ عَلَيْهِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى الْمُغَايَرَةِ بِمَا عُلِّقَ بِهِ مِنْ زَمَانِهِ.
Dolayısıyla ikinci zikir, birinci zikrin bizzat kendisidir; ona atfedilmesinde ise kendisine bağlanan zaman bakımından aralarındaki farklılık gözetilmiştir.
وَالْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ مِنَى، وَهِيَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، يُقِيمُ النَّاسُ فِيهَا بِمِنَى وَتُسَمَّى أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، لِأَنَّ النَّاسَ يُقَدِّدُونَ فِيهَا اللَّحْمَ، وَالتَّقْدِيدُ تَشْرِيقٌ، أَوْ لِأَنَّ الْهَدَايَا لَا تُنْحَرُ فِيهَا حَتَّى تُشْرِقَ الشَّمْسُ. وَكَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ إِقَامَتَهُمْ بِمِنَى بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ بَعْدَ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْمُرَادُ هُنَا بِالْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ، وَلِذَلِكَ قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ
Sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât), Minâ günleridir. Bunlar kurban bayramı gününden (yevm-i nahr) sonraki üç gündür. İnsanlar o günlerde Minâ'da ikamet ederler ve bu günlere teşrik günleri denir; çünkü insanlar bu günlerde etleri kuruturlar (kavurma/pastırma yaparlar), eti güneşte kurutmaya teşrik denir; yahut kurbanlıklar güneş doğuncaya kadar kesilmediği için bu ismi almıştır. Onlar, kurban gününden ve ifâza tavafından sonra Minâ'da kalışlarının üç gün olduğunu biliyorlardı. Dolayısıyla burada sayılı günlerden kastın bunlar olduğunu biliyorlardı. Bu sebeple fıkıh âlimlerinin cumhuru şöyle demiştir:
الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ مِنَى وَهِيَ بَعْدَ الْيَوْمِ الْعَاشِرِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَمَالِكٍ، وَهِيَ غَيْرُ الْمُرَادِ مِنَ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ الَّتِي فِي قَوْله تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ فِي [سُورَةِ الْحَجِّ: ٢٨] .
Sayılı günler Minâ günleridir ve bunlar onuncu günden sonradır. Bu; İbn Ömer, Mücâhid, Atâ, Katâde, es-Süddî, ed-Dahhâk, Câbir b. Zeyd ve Mâlik'in görüşüdür. Bunlar, Yüce Allah'ın: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ } “Belli günlerde Allah'ın adını ansınlar” [Hac Suresi: 28] buyruğundaki bilinen günlerden (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) farklıdır.
فَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ أَيَّامُ النَّحْرِ الثَّلَاثَةُ، وَهِيَ الْيَوْمُ الْعَاشِرُ وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ. وَالْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ مِنَى بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَالْيَوْمُ الْعَاشِرُ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ لَا مِنَ الْمَعْدُودَاتِ،
Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât), kurban kesme günleri olan üç gündür; yani onuncu gün ile onu takip eden iki gündür. Sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) ise kurban gününden sonraki Minâ günleridir. Dolayısıyla onuncu gün bilinen günlerden olup sayılı günlerden değildir;
وَالْيَوْمَانِ بَعْدَهُ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ وَالْمَعْدُودَاتِ، وَالْيَوْمُ الرَّابِعُ مِنَ الْمَعْدُودَاتِ فَقَطْ، وَاحْتَجُّوا عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ [الْحَج: ٢٨] لِأَنَّ الْيَوْمَ الرَّابِعَ لَا نَحْرَ فِيهِ وَلَا ذَبْحَ إِجْمَاعًا، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْأَيَّامِ الْمَعْلُومَاتِ وَالْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ وَهِيَ يَوْمُ النَّحْرِ وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ فَلَيْسَ الْيَوْمُ الرَّابِعُ عِنْدَهُمَا مَعْلُومًا وَلَا مَعْدُودًا، وَعَنِ الشَّافِعِيِّ الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ مِنْ أَوَّلِ ذِي الْحِجَّةِ حَتَّى يَوْمِ النَّحْرِ وَمَا بَعْدَ ذَلِكَ مَعْدُودَاتٌ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ.
Onu takip eden iki gün ise hem bilinen hem de sayılı günlerdendir. Dördüncü gün ise sadece sayılı günlerdendir. Buna da Yüce Allah'ın: { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ } “Kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı davarlar üzerine belli günlerde Allah'ın adını ansınlar” [el-Hac: 28] buyruğunu delil getirdiler; zira dördüncü günde icma ile ne nahr (deve kesimi) ne de zebh (küçükbaş/sığır kesimi) vardır. Ebû Yûsuf ve Muhammed b. el-Hasan ise bilinen günler ile sayılı günler arasında bir fark olmadığını, bunların kurban günü ile onu takip eden iki gün olduğunu söylediler. Dolayısıyla onlara göre dördüncü gün ne bilinen ne de sayılı gündür. Şâfiî'den rivayet edildiğine göre ise bilinen günler Zilhicce'nin başından kurban gününe kadardır; bundan sonrası ise sayılı günlerdir. Bu aynı zamanda Ebû Hanîfe'den gelen bir rivayettir.
وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى طَلَبِ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَيَّامِ رَمْيِ الْجِمَارِ وَهُوَ الذِّكْرُ عِنْدَ الرَّمْيِ وَعِنْدَ نَحْرِ الْهَدَايَا.
Ayet, taşlama (remy-i cimâr) günlerinde Allah Teâlâ'yı zikretmenin istendiğine delalet etmiştir; bu da taşlama anında ve kurbanların kesimi sırasındaki zikirdir.
وَإِنَّمَا أُمِرُوا بِالذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَشْغَلُونَهَا بِالتَّفَاخُرِ وَمُغَازَلَةِ النِّسَاءِ، قَالَ الْعَرَجِيُّ:
Onlara bu günlerde zikir yapılması emredilmiştir; çünkü Câhiliye ehli bu günleri övünmekle ve kadınlara kur yapmakla geçirirlerdi. el-Aracî şöyle demiştir:
مَا نَلْتَقِي إِلَّا ثَلَاثَ مِنَى ... حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَنَا النَّفْرُ
Biz ancak Minâ'nın üç gününde buluşuruz, ta ki ayrılıp dağılma (nefr) vakti aramızı ayırana dek.