Binûn

2- Bakara Suresi — 62. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:

Ömer b. Ebî Rebîa da şöyle demiştir:

بَدَا لِي مِنْهَا مِعْصَمٌ حِينَ جمّرت ... وكفّ خصيب زيّنت ببنان

Taş attığı sırada bana onun bileği göründü ve parmaklarla süslenmiş kınalı bir el.

فو الله مَا أَدْرِي وَإِنْ كُنْتُ دَارِيًا ... بِسَبْعٍ رَمَيْتُ الْجَمْرَ أَمْ بِثَمَانِ

Vallahi bilmem —ki normalde bilirdim— taşları yedi tane mi attım yoksa sekiz tane mi!

لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْحَجَّ قَدِ انْتَهَى بِانْتِهَاءِ الْعَاشِرِ، بَعْدَ أَنْ أَمْسَكُوا عَنْ مَلَاذِّهِمْ مُدَّةً طَوِيلَةً فَكَانُوا يَعُودُونَ إِلَيْهَا، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ اللَّهِ فِيهَا، وَذِكْرِ اللَّهِ فِيهَا هُوَ ذِكْرُهُ عِنْدَ رَمْيِ الْجِمَارِ.

Çünkü onlar, uzun süre zevklerinden uzak durduktan sonra, onuncu günün bitmesiyle haccın sona erdiğini düşünür ve tekrar o zevklere dönerlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara o günlerde Allah'ı zikretmelerini emretti. O günlerdeki Allah'ı zikir ise taşlama sırasında O'nu anmaktır.

وَالْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ الثَّلَاثَةُ تُرْمَى الْجِمَارُ الثَّلَاثَةُ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْهَا بَعْدَ الزَّوَالِ يُبْتَدَأُ بِالْجَمْرَةِ الَّتِي تَلِي مَسْجِدَ مِنَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، ثُمَّ تُرْمَى الْجَمْرَتَانِ الْأُخْرَيَانِ كُلُّ جَمْرَةٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَيُكَبَّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، وَآخِرُهَا جَمْرَةُ الْعَقَبَةِ، وَفِي أَحْكَامِ الرَّمْيِ وَوَقْتِهِ وَعَكْسِ الِابْتِدَاءِ فِيهِ بِجَمْرَةِ مَسْجِدِ مِنَى وَالْمَبِيتِ بِغَيْرِ مِنَى خِلَافَاتٌ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ.

Üç sayılı günün her birinde, zevalden (öğle vaktinden) sonra üç cemre taşlanır. Minâ Mescidi'ne yakın olan cemre ile başlanıp yedi taş atılır; sonra diğer iki cemre de aynı şekilde taşlanır ve her taşla birlikte tekbir getirilir. Bunların sonuncusu Akabe Cemresi'dir. Taşlamanın hükümleri, vakti, taşlamaya Minâ Mescidi cemresinden başlamanın tersine yapılması ve Minâ dışında gecelenmesi hususlarında fıkıh âlimleri arasında ihtilaflar vardır.

وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِقَامَةَ فِي مِنَى فِي الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ وَاجِبَةٌ فَلَيْسَ لِلْحَاجِّ أَنْ يَبِيتَ فِي تِلْكَ اللَّيَالِي إِلَّا فِي مِنَى، وَمَنْ لَمْ يَبِتْ فِي مِنَى فَقَدْ أَخَلَّ بِوَاجِبٍ فَعَلَيْهِ هَدْيٌ، وَلَا يُرَخَّصُ فِي الْمَبِيتِ فِي غَيْرِ مِنَى إِلَّا لِأَهْلِ الْأَعْمَالِ الَّتِي تَقْتَضِي الْمَغِيبَ عَنْ مِنَى فَقَدْ رَخَّصَ النَّبِيءُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Ayet, sayılı günlerde Minâ'da ikamet etmenin vacip olduğuna delalet eder; dolayısıyla hacının o gecelerde Minâ'dan başka bir yerde gecelemesi caiz değildir. Kim Minâ'da gecelemezse bir vacibi terk etmiş olur ve üzerine kurban (hedy) gerekir. Minâ dışında gecelemesine, ancak Minâ'dan uzakta bulunmayı gerektiren iş sahiplerine ruhsat verilir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem,

لِلْعَبَّاسِ الْمَبِيتَ بِمَكَّةَ لِأَجْلِ أَنَّهُ عَلَى سِقَايَةِ زَمْزَمَ، وَرَخَّصَ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ مِنْ أَجْلِ حَاجَتِهِمْ إِلَى رَعْيِ الْإِبِلِ فِي الْمَرَاعِي الْبَعِيدَةِ عَنْ مِنَى وَذَلِكَ كُلُّهُ بَعْدَ أَنْ يَرْمُوا جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَرْجِعُوا مِنَ الْغَدِ فَيَرْمُونَ، وَرَخَّصَ لِلرِّعَاءِ الرَّمْيَ بِلَيْلٍ، وَرَخَّصَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِمَنْ تَعَجَّلَ إِلَى وَطَنِهِ أَنْ يَتْرُكَ الْإِقَامَةَ بِمِنَى الْيَوْمَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ مِنَ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ.

Zemzem suyunu dağıtma (sikâye) görevi sebebiyle Abbâs'a Mekke'de gecelemesi için ruhsat vermiş; deve çobanlarına da Minâ'dan uzak otlaklarda develeri otlatma ihtiyaçlarından dolayı ruhsat tanımıştır. Bütün bunlar, kurban gününde Akabe Cemresi'ni taşladıktan ve ertesi gün dönüp taş attıktan sonra geçerlidir. Çobanlara geceleyin taşlama ruhsatı da vermiştir. Allah da bu ayette, vatanına dönmek için acele eden kimseye, sayılı günlerin son iki gününde Minâ'da kalmayı terk etmesi için ruhsat tanımıştır.

وَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ تَفْرِيعٌ لَفْظِيٌّ لِلْإِذْنِ بِالرُّخْصَةِ فِي تَرْكِ حُضُورِ بَعْضِ أَيَّامِ مِنَى لِمَنْ أَعْجَلَهُ الرُّجُوعُ إِلَى وَطَنِهِ، وَجِيءَ بِالْفَاءِ لِتَعْقِيبِ ذِكْرِ الرُّخْصَةِ بَعْدَ ذِكْرِ الْعَزِيمَةِ رَحْمَةً مِنْهُ تَعَالَى بِعِبَادِهِ.

Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona günah yoktur” buyruğu, memleketine dönmekte acele eden kimse için Minâ günlerinin bir kısmında bulunmayı terk etme hususundaki ruhsat izninin lafzî bir tefriidir (çıkarımıdır). Yüce Allah'ın kullarına bir rahmeti olarak, azimeti (asıl hükmü) zikrettikten hemen sonra ruhsatı zikretmek için 'fâ' harfi getirilmiştir.

وَفِعْلَا تَعَجَّلَ وتَأَخَّرَ: مُشْعِرَانِ بِتَعَجُّلٍ وَتَأَخُّرٍ فِي الْإِقَامَةِ بِالْمَكَانِ الَّذِي يُشْعِرُ بِهِ اسْمُ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ، فَالْمُرَادُ، مِنَ التَّعَجُّلِ عَدَمُ اللُّبْثِ وَهُوَ النَّفْرُ عَنْ مِنَى وَمِنَ التَّأَخُّرِ اللُّبْثُ فِي مِنَى إِلَى يَوْمِ نَفْرِ جَمِيعِ الْحَجِيجِ، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِيغَةُ تَعَجَّلَ وتَأَخَّرَ مَعْنَاهُمَا مُطَاوَعَةُ عَجَّلَهُ وَأَخَّرَهُ فَإِنَّ التَّفَعُّلَ يَأْتِي لِلْمُطَاوَعَةِ كَأَنَّهُ عَجَّلَ نَفْسَهُ فَتَعَجَّلَ وَأَخَّرَهَا فَتَأَخَّرَ فَيَكُونُ الْفِعْلَانِ قَاصِرَيْنِ لَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ مَفْعُولٍ لَهُمَا وَلَكِنَّ الْمُتَعَجَّلَ عَنْهُ وَالْمُتَأَخَّرَ إِلَيْهِ مَفْهُومَانِ مِنِ اسْمِ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ، أَيْ تَعَجُّلِ النَّفْرِ وَتَأَخُّرِ النَّفْرِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِيغَةُ التَّفَعُّلِ فِي الْفِعْلَيْنِ لِتَكَلُّفِ الْفِعْلِ كَأَنَّهُ اضْطُرَّ إِلَى الْعَجَلَةِ أَوْ إِلَى التَّأَخُّرِ فَيَكُونُ الْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا لِظُهُورِهِ أَيْ فَمَنْ تَعَجَّلَ النَّفْرَ وَمَنْ تَأَخَّرَهُ.

{ تَعَجَّلَ } ve { تَأَخَّرَ } fiilleri, 'sayılı günler' isminin hissettirdiği mekânda ikamet etmede acele etmeyi ve gecikmeyi hissettirmektedir. Acele etmekten murad [Minâ'da] beklememek, yani Minâ'dan erkenden ayrılmaktır (nefr). Gecikmekten murad ise bütün hacıların ayrıldığı güne kadar Minâ'da beklemektir. Dolayısıyla { تَعَجَّلَ } ve { تَأَخَّرَ } kalıplarının anlamının { عَجَّلَهُ } ve { أَخَّرَهُ } fiillerinin mutavaatı (dönüşlülüğü) olması caizdir; zira tefa‘‘ul kalıbı mutavaat için gelir; sanki nefsini acele ettirmiş de acele etmiş, nefsini geciktirmiş de gecikmiş gibidir. Bu durumda iki fiil de lâzım (geçişsiz) olur ve onlar için bir meful takdir etmeye gerek kalmaz; ancak kendisinden acele edilen şey ile kendisine gecikilen şey, 'sayılı günler' isminden anlaşılır; yani ayrılmada acele etmek ve ayrılmayı geciktirmek demektir. Her iki fiildeki tefa‘‘ul kalıbının fiili külfetle yapmak (tekellüf) için olması da caizdir; sanki acele etmeye veya gecikmeye mecbur kalmış gibidir. Bu takdirde meful açık olduğundan hazfedilmiştir; yani kim ayrılmayı aceleye getirirse ve kim onu geciktirirse demektir.

فَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْمَعْنَى فِي نَفْيِ الْإِثْمِ عَنْهُ، وَإِنَّمَا قَوْلُهُ: وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ يُشْكِلُ بِأَنَّ نَفْيَ الْإِثْمِ يَقْتَضِي تَوَهُّمَ حُصُولِهِ فَيَصِيرُ التَّأَخُّرُ إِلَى الْيَوْمِ الرَّابِعِ رُخْصَةً مَعَ أَنَّهُ هُوَ الْعَزِيمَةُ، وَدُفِعَ هَذَا التَّوَهُّمُ بِمَا رُوِيَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا عَلَى فَرِيقَيْنِ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يُبِيحُونَ التَّعْجِيلَ، وَفَرِيقٌ يُبِيحُونَ التَّأْخِيرَ إِلَى الرَّابِعِ فَوَرَدَتِ الْآيَةُ لِلتَّوْسِعَةِ فِي الْأَمْرَيْنِ، أَوْ تَجْعَلُ مَعْنَى نَفْيِ الْإِثْمِ فِيهِمَا كِنَايَةً عَنِ التَّخْيِيرِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَالتَّأْخِيرُ أَفْضَلُ، وَلَا مَانِعَ فِي الْكَلَامِ مِنَ التَّخْيِيرِ بَيْنَ أَمْرَيْنِ وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا أَفْضَلَ كَمَا خُيِّرَ الْمُسَافِرُ بَيْنَ الصَّوْمِ وَالْإِفْطَارِ وَإِنْ كَانَ الصَّوْمُ أَفْضَلَ.

Yüce Allah'ın: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona günah yoktur” buyruğu, ondan günahın nefyedilmesi bakımından anlamı açıktır. Ancak { وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim de geri kalırsa ona da günah yoktur” buyruğu ise günahın nefyedilmesinin onun meydana gelebileceği vehmini gerektirmesi yönüyle müşkildir; böylece dördüncü güne gecikmek aslında azimet iken bir ruhsat hâline gelir. Bu vehim şu şekilde giderilmiştir: Rivayet edildiğine göre Câhiliye ehli iki fırkaya ayrılmıştı; bir fırka acele etmeyi mübah görüyor, diğer fırka ise dördüncü güne kadar gecikmeyi mübah görüyordu. Ayet her iki durumda da genişlik olduğunu bildirmek üzere inmiştir. Yahut her iki durumda günahın nefyedilmesi anlamı, ikisi arasında muhayyer kılınmaktan kinaye yapılır; gecikmek ise daha faziletlidir. Biri daha faziletli olsa bile sözde iki şey arasında muhayyer kılmaya bir engel yoktur; nitekim oruç tutmak daha faziletli olduğu halde yolcunun oruç tutmak ile iftar etmek arasında muhayyer bırakılması gibi.

وَعِنْدِي أَنَّ وَجْهَ ذِكْرِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَمَرَ بِالذِّكْرِ فِي أَيَّامِ مِنَى وَتَرْكِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الِاشْتِغَالِ فِيهَا بِالْفُضُولِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ

Bana göre { وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } buyruğunun zikredilmesinin vechi şudur: Allah, Minâ günlerinde zikretmeyi ve daha önce geçtiği üzere Câhiliye döneminde bu günlerde yaptıkları boş şeylerle meşgul olmayı terk etmeyi emredip ardından:

فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ خِيفَ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّ التَّعْجِيلَ بِالنَّفْرِ أَوْلَى تباعدا من مُوَاقَعَةِ مَا لَا

{ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona günah yoktur” buyurunca, hoş olmayan sözlere...

يَحْسُنُ مِنَ الْكَلَامِ، فَدَفَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فَإِذَا نُفِيَ هَذَا التَّوَهُّمُ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَتْ لِلْمُتَأَخِّرِ فَضِيلَةُ الْإِقَامَةِ بِتِلْكَ الْمَنَازِلِ الْمُبَارَكَةِ وَالْمُشَارَكَةِ فِيهَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: لِمَنِ اتَّقى أَيْ لِمَنِ اتَّقَى اللَّهَ فِي تَأَخُّرِهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ فِي أَيَّامِ مِنَى، وَإِلَّا فَالتَّأَخُّرُ فِيهَا لِمَنْ لَمْ يَتَّقِ إِثْمٌ فَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ (لَا) مِنْ مَعْنَى النَّفْيِ، أَوْ هُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ، أَيْ ذَلِكَ وَبِدُونِ هَذَا لَا يَظْهَرُ وَجْهٌ لِزِيَادَةِ قَوْلِهِ لِمَنِ اتَّقى وَإِنْ تَكَلَّفُوا فِي تَفْسِيرِهِ بِمَا لَا تَمِيلُ النَّفْسُ إِلَى تَقْرِيرِهِ.

...düşmekten uzak durmak için ayrılmakta acele etmenin daha evla olduğu zannedilmesinden endişe edildi ve bu zannı { وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim de geri kalırsa ona da günah yoktur” buyruğuyla defetti. Bu vehim ortadan kaldırılınca dinleyen kimse, geciken kişi için o mübarek menzillerde kalma ve oralarda Allah Teâlâ'yı zikretmeye katılma faziletinin sabit olduğunu anladı. İşte bu yüzden bunu { لِمَنِ اتَّقَى } “sakınan kimse için” buyruğuyla takip ettirdi; yani gecikmesinde Allah'tan sakınan, Minâ günlerinde müstehcen sözler söylemeyen ve günah işlemeyen kimse için demektir. Aksi takdirde, sakınmayan kimse için orada gecikmek günahtır. Dolayısıyla bu ifade (lâ) harfinin delalet ettiği nefiy (olumsuzluk) anlamına bağlıdır yahut bir mübtedanın haberidir; yani 'bu [hüküm] sakınan kimse içindir' demektir. Bu olmadan { لِمَنِ اتَّقَى } ifadesinin ziyade edilmesinin bir vechi ortaya çıkmaz; her ne kadar tefsirinde nefsin benimsemeyeceği zorlama açıklamalara girmiş olsalar da.

وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وِصَايَةٌ بِالتَّقْوَى وَقَعَتْ فِي آخِرِ بَيَانِ مَهَامِّ أَحْكَامِ الْحَجِّ، فَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى وَاذْكُرُوا اللَّهَ أَو مُعْتَرضَة بَيْنَ وَمَنْ تَأَخَّرَ وَبَيْنَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] إِلَخْ.

Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu, hac hükümlerinin mühim kısımlarının açıklanmasının sonunda yer alan bir takva tavsiyesidir. Dolayısıyla bu ifade { وَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın” buyruğuna matuftur yahut { وَمَنْ تَأَخَّرَ } ile { مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ } [el-Bakara: 204] vb. ayetler arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir).

وَقَدِ اسْتُحْضِرَ حَالُ الْمُخَاطَبِينَ بِأَحْكَامِ الْحَجِّ فِي حَالِ حجهم لِأَن فَاتِحَة هَاتِهِ الْآيَاتِ كَانَتْ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ [الْبَقَرَة: ١٩٧] إِلَخْ وَلَمَّا خُتِمَتْ بِقَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ وَهِيَ آخِرُ أَيَّامِ الْحَجِّ وَأُشِيرَ فِي ذَلِكَ إِلَى التَّفَرُّقِ وَالرُّجُوعِ إِلَى الْأَوْطَانِ بِقَوْلِهِ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ إِلَخْ، عَقَّبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Hac hükümleriyle muhatap olanların hac sırasındaki halleri göz önünde bulundurulmuştur; zira bu ayetlerin başlangıcı { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ } “Kim o aylarda hacca başlarsa, artık hacda müstehcenlik yoktur” [el-Bakara: 197] buyruğu ile olmuştu. Ayetler, haccın son günleri olan { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyruğu ile sona erdirilip orada { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ } “Kim iki gün içinde acele ederse...” buyruğu ile dağılmaya ve vatanlara dönmeye işaret edilince, Yüce Allah bunun ardından şöyle buyurmuştur:

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَصِيَّةٌ جَامِعَةٌ لِلرَّاجِعِينَ مِنَ الْحَجِّ أَنْ يُرَاقِبُوا تَقْوَى اللَّهِ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِمْ وَأَمَاكِنِهِمْ وَلَا يَجْعَلُوا تَقْوَاهُ خَاصَّةً بِمُدَّةِ الْحَجِّ كَمَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ الْجَاهِلِيَّةُ فَإِذَا انْقَضَى الْحَجُّ رَجَعُوا يَتَقَاتَلُونَ وَيُغِيرُونَ وَيُفْسِدُونَ، وَكَمَا يَفْعَلُهُ كَثِيرٌ مِنْ عُصَاةِ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ انْقِضَاءِ رَمَضَانَ.

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu, hacdan dönenlerin bütün durumlarında ve mekânlarında Allah'ın takvasını gözetmeleri, Câhiliye ehlinin yaptığı gibi O'nun takvasını sadece hac süresine has kılmamaları için kapsamlı bir vasiyettir. Çünkü onlar hac bittiğinde birbirleriyle savaşmaya, baskın yapmaya ve fesat çıkarmaya dönerlerdi; tıpkı günahkâr Müslümanlardan çoğunun Ramazan bittiğinde yaptığı gibi.

وَقَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ تَحْرِيضٌ عَلَى التَّقْوَى وَتَحْذِيرٌ مِنْ خِلَافِهَا لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ ذَلِكَ سَعَى لِمَا يَجْلِبُ رِضَا الْمَرْجُوعِ إِلَيْهِ وَتَجَنَّبَ سُخْطَهُ. فَالْأَمْرُ فِي اعْلَمُوا لِلتَّذْكِيرِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ عِنْدَهُمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ [الْبَقَرَة: ١٩٦] .

Yüce Allah'ın: { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve bilin ki siz O'nun huzurunda toplanacaksınız” buyruğu, takvaya teşvik ve aksine davranmaktan sakındırmadır; zira bunu bilen kimse, kendisine dönülecek olan Zât'ın rızasını kazandıracak şeylere yönelir ve O'nun gazabından kaçınır. { اعْلَمُوا } “Bilin” emri hatırlatma (tezkîr) içindir; çünkü bu durum onlarca zaten bilinmektedir ve bu husus daha önce { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir” [el-Bakara: 196] buyruğunun tefsirinde geçmişti.

وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ بَعْدَ التَّفَرُّقِ فَلِذَلِكَ نَاسَبَ قَوْلُهُ: تُحْشَرُونَ حَالَتَيْ تَفَرُّقِ الْحَجِيجِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْحَجِّ وَاجْتِمَاعِ أَفْرَادِ كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ إِلَى بَلَدِهِ بَعْدَ ذَلِكَ.

Haşr: Dağıldıktan sonra toplanmaktır. Bu sebeple { تُحْشَرُونَ } buyruğu, haccın bitiminden sonra hacıların dağılması ve ardından her grubun fertlerinin kendi memleketinde toplanması durumuna pek uygun düşmüştür.

وَاخْتِيرَ لَفْظُ (تُحْشَرُونَ) هُنَا دُونَ تَصِيرُونَ أَوْ تُرْجَعُونَ، لِأَنَّ تُحْشَرُونَ أَجْمَعُ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْمَصِيرِ وَعَلَى الرُّجُوعِ مَعَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ مُجْتَمِعِينَ كُلُّهُمْ كَمَا كَانُوا مُجْتَمِعِينَ حِينَ اسْتِحْضَارِ حَالِهِمْ فِي هَذَا الْخِطَابِ وَهُوَ اجْتِمَاعُ الْحَجِّ، وَلِأَنَّ النَّاسَ بَعْدَ.

Burada (tasîrûne) veya (türca'ûne) yerine { تُحْشَرُونَ } lafzı seçilmiştir; çünkü { تُحْشَرُونَ } daha kapsamlıdır; zira varışa ve dönüşe delalet etmesinin yanı sıra, tıpkı bu hitapta hallerinin göz önünde bulundurulduğu andaki hac toplanmasında olduğu gibi hepsinin bir arada toplanacaklarına da delalet eder. Ayrıca insanlar...

الْحَجِّ يُحْشَرُونَ إِلَى مَوَاطِنِهِمْ فَذَكَّرَهُمْ بِالْحَشْرِ الْعَظِيمِ، فَلَفْظُ تُحْشَرُونَ أَنْسَبُ بِالْمَقَامِ من وُجُوه كثير، وَالْعَرَبُ

...hacdan sonra memleketlerine topluca dönerler (haşrolunurlar); böylece onlara büyük haşir hatırlatılmıştır. Dolayısıyla { تُحْشَرُونَ } lafzı pek çok açıdan makama en uygun olanıdır. Araplar...

كَانُوا يَتَفَرَّقُونَ رَابِعَ أَيَّامِ مِنَى فَيَرْجِعُونَ إِلَى مَكَّةَ لِزِيَارَةِ الْبَيْتِ لِطَوَافِ الْوَدَاعِ ثُمَّ يَنْصَرِفُونَ فَيَرْجِعُ كُلُّ فَرِيقٍ إِلَى مَوْطِنِهِ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ يَذْكُرُ التَّفَرُّقَ يَوْمَ رَابِعِ النَّحْرِ وَهُوَ يَوْمُ الْمُحَصَّبِ فِي مِنَى:

...Minâ'nın dördüncü gününde dağılır, veda tavafı için Kâbe'yi ziyarete Mekke'ye döner, sonra da ayrılıp her grup kendi memleketine dönerdi. İmruü'l-Kays, kurbanın dördüncü günü olan Minâ'daki Muhassab günü dağılmayı zikrederek şöyle demiştir:

فَلِلَّهِ عَيْنَا مَنْ رَأَى مِنْ تَفَرُّقٍ ... أَشَتَّ وَأَنْأَى مِنْ فِرَاقِ الْمُحَصَّبِ

Muhassab'daki ayrılıktan daha dağınık ve daha uzak bir ayrılık gören kimsenin gözleri Allah'a emanet olsun!

غَدَاةَ غَدَوْا فَسَالِكٌ بَطْنَ نَخْلَةٍ ... وَآخَرُ مِنْهُمْ جَازِعٌ نَجْدَ كَبْكَبِ

Sabah erkenden yola çıktıklarında, kimi Nahle vadisine yönelmiş, kimi de Kebkeb tepesini aşıp gitmiştir.

وَقَالَ كُثَيِّرٌ:

Küseyyir de şöyle demiştir:

وَلَمَّا قَضَيْنَا مِنْ مِنًى كُلَّ حَاجَةٍ ... وَمَسَّحَ بِالْأَرْكَانِ مَنْ هُوَ مَاسِحُ

Minâ'daki her ihtiyacımızı bitirip [Kâbe'nin] rükünlerini mesh eden mesh ettiğinde,

وَشُدَّتْ عَلَى دَهَمِ الْمَهَارَى رِحَالُنَا ... وَلَمْ يَنْظُرِ الْغَادِي الَّذِي هُوَ رَائِحُ

Karakızıl soylu develerimize semerler bağlandığında ve sabah erken giden akşam kalana bakmadığında,

أَخَذْنَا بِأَطْرَافِ الْأَحَادِيثِ بَيْنَنَا ... وَسَالَتْ بِأَعْنَاقِ الْمَطِيِّ الْأَبَاطِحُ

Aramızda tatlı tatlı sohbete koyulduk ve vadiler bineklerin boyunlarıyla akıp gitti.

وَالْمَعْنَى لِيَكُنْ ذِكْرُكُمُ اللَّهَ وَدُعَاؤُكُمْ فِي أَيَّامِ إِقَامَتِكُمْ فِي مِنَى، وَهِيَ الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ الثَّلَاثَةُ الْمُوَالِيَةُ لِيَوْمِ الْأَضْحَى، وَأَقِيمُوا فِي مِنَى تِلْكَ الْأَيَّامَ فَمن دَعَتْهُ حاجاته إِلَى التَّعْجِيلِ بِالرُّجُوعِ إِلَى وَطَنِهِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ يَوْمَيْنِ مِنْ أَيَّامِ مِنَى وَهُمَا الثَّانِيَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَالثَّالِثَ عشر مِنْهُ.

Anlam şudur: Allah'ı zikriniz ve duanız, Minâ'da kaldığınız günlerde olsun; bunlar da kurban bayramı gününü takip eden üç sayılı gündür. O günlerde Minâ'da ikamet edin; ihtiyaçları sebebiyle vatanına dönmekte acele eden kimseye ise Minâ günlerinden iki günü —ki bunlar Zilhicce'nin on ikinci ve on üçüncü günleridir— terk etmesinde bir günah yoktur.

[٢٠٤- ٢٠٦]

[204-206]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٠٤ إِلَى ٢٠٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 204-206]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥) وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) } “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözleri senin hoşuna gider; üstelik o, kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Halbuki o, düşmanların en azılısıdır. Hâkimiyeti ele geçirdiğinde [veya senden ayrılıp gittiğinde] yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez. Ona 'Allah'tan kork!' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır!”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا [الْبَقَرَة: ٢٠٠] إِلَخْ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ هُنَالِكَ حَالَ الْمُشْرِكِينَ الصُّرَحَاءَ الَّذِينَ لَا حَظَّ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَقَابَلَ ذِكْرَهُمْ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَهُمْ رَغْبَةٌ فِي الْحَسَنَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَانْتَقَلَ هُنَا إِلَى حَالِ فَرِيقٍ آخَرِينَ مِمَّنْ لَا حَظَّ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَهُمْ مُتَظَاهِرُونَ بِأَنَّهُمْ رَاغِبُونَ فِيهَا، مَعَ مُقَابَلَةِ حَالِهِمْ بِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ الْخَالِصِينَ الَّذِينَ يُؤْثِرُونَ الْآخِرَةَ وَالْحَيَاةَ الْأَبَدِيَّةَ عَلَى الْحَيَاة فِي الدُّنْيَا، وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٠٧] .

{ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا } “İnsanlardan kimi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der” [el-Bakara: 200] cümlesine matuftur; zira orada ahirette hiçbir nasibi olmayan açık müşriklerin halini zikretmiş ve onların zikrini dünyada ve ahirette iyilik isteyen müminlerin zikriyle karşılaştırmıştı. Burada ise ahirette hiçbir nasibi olmayan, ancak ahirete rağbet ediyor gibi görünen başka bir fırkanın durumuna intikal etmiş ve onların halini de ahireti ve ebedî hayatı dünya hayatına tercih eden ihlaslı müminlerin haliyle karşılaştırmıştır; onlar da: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eder” [el-Bakara: 207] buyruğunda zikredilen kimselerdir.

وَ (مِنْ) بِمَعْنَى بَعْضٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَة: ٨]

Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' der” [el-Bakara: 8] buyruğunda olduğu gibi, { مِنْ } edatı bazılık (teb'îd) anlamındadır;

فَهِيَ صَالِحَةٌ

dolayısıyla bir gruba...

لِلصِّدْقِ عَلَى فَرِيقٍ أَوْ عَلَى شَخْصٍ مُعَيَّنٍ (وَمن) الْمَوْصُولَةُ كَذَلِكَ صَالِحَةٌ لِفَرِيقٍ وَشَخْصٍ.

...yahut belirli bir şahsa hamledilmeye elverişlidir. İsmi mevsûl olan { مَنْ } de aynı şekilde bir gruba veya belirli bir şahsa uygundur.

وَالْإِعْجَابُ إِيجَادُ الْعُجْبِ فِي النَّفْسِ وَالْعَجَبُ: انْفِعَالٌ يَعْرِضُ لِلنَّفْسِ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ أَمْرٍ غَيْرِ مَأْلُوفٍ خُفِيَ سَبَبُهُ. وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ مَا يَخْفَى سَبَبُهُ أَنْ تَرْغَبَ فِيهِ النَّفْسُ، صَارَ الْعجب مستلزما للاستحسان فَيُقَالُ أَعْجَبَنِي الشَّيْءُ بِمَعْنَى أَوْجَبَ لِي اسْتِحْسَانَهُ، قَالَ الْكَوَاشِيُّ يُقَالُ فِي الِاسْتِحْسَانِ: أَعْجَبَنِي كَذَا، وَفِي الْإِنْكَارِ: عَجِبْتُ مِنْ كَذَا، فَقَوْلُهُ: يُعْجِبُكَ أَيْ يَحْسُنُ عِنْدَكَ قَوْلُهُ.

İ‘câb (hoşa gitme), nefiste ucb/hayranlık meydana getirmektir. Ucb (hayret/beğeni) ise sebebi gizli kalan alışılmadık bir durumu müşahede ettiğinde nefiste meydana gelen bir etkilenmedir. Sebebi gizli kalan şeyin tabiatı gereği nefis ona meyledip arzuladığı için, ucb/hayret beğeniyi (istihsanı) gerektirir hale gelmiştir. Nitekim 'bir şey beni hayran bıraktı / hoşuma gitti' (a‘cebenî eş-şey') denildiğinde, 'onun güzelliğini takdir etmemi sağladı' anlamı kastedilir. el-Kevâşî şöyle demiştir: Beğenide 'şu şey hoşuma gitti' (a‘cebenî kezâ), inkârda ise 'şuna şaştım' (acibtü min kezâ) denir. Dolayısıyla { يُعْجِبُكَ } buyruğu, 'onun sözü senin nezdinde güzel görünür' demektir.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ هُنَا مَا فِيهِ مِنْ دَلَالَتِهِ عَلَى حَالِهِ فِي الْإِيمَانِ وَالنُّصْحِ لِلْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُهِمُّ الرَّسُولَ وَيُعْجِبُهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ صِفَةَ قَوْلِهِ فِي فَصَاحَةٍ وَبَلَاغَةٍ إِذْ لَا غَرَضَ فِي ذَلِكَ هُنَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مَا يُضَادُّ قَوْلَهُ: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ إِلَى آخِرِهِ.

Burada sözden maksat, onun imandaki durumuna ve Müslümanlara samimiyetine delalet eden yönüdür; zira Resûl'ü ilgilendiren ve hoşuna giden şey budur. Yoksa fasahat ve belagatteki sözünün niteliği kastedilmemiştir; çünkü burada öyle bir gaye yoktur, nitekim asıl maksat { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “Halbuki o, düşmanların en azılısıdır” ifadesine vb. zıt olan durumdur.

وَالْخِطَابُ إِمَّا لِلنَّبِيءِ ﷺ أَيْ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُظْهِرُ لَكَ مَا يُعْجِبُكَ مِنَ الْقَوْلِ وَهُوَ الْإِيمَانُ وَحُبُّ الْخَيْرِ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الْكُفَّارِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِ «مِنْ» الْمُنَافِقِينَ وَمُعْظَمُهُمْ مِنَ الْيَهُودِ، وَفِيهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَهْلِ يَثْرِبَ وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدِي، أَوْ طَائِفَةً مُعَيَّنَةً مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِ الْأَخْنَس بن شرِيف الثَّقَفِيُّ وَاسْمُهُ أُبَيٌّ وَكَانَ مَوْلًى لِبَنِي زُهْرَةَ مِنْ قُرَيْشٍ وَهُمْ أَخْوَالُ النَّبِيءِ ﷺ وَكَانَ يُظْهِرُ الْمَوَدَّةَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلَمْ يَنْضَمَّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فِي وَاقِعَةِ بَدْرٍ بَلْ خَنَسَ أَيْ تَأَخَّرَ عَنِ الْخُرُوجِ مَعَهُمْ إِلَى بَدْرٍ وَكَانَ لَهُ ثَلَاثُمِائَةٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ أحلافه فصدهم عَن الِانْضِمَامِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يُظْهِرُ الْإِسْلَامَ وَهُوَ مُنَافِقٌ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لَمْ يَثْبُتْ أَنَّهُ أَسْلَمَ قَطُّ، وَلَكِنْ كَانَ يُظْهِرُ الْوُدَّ لِلرَّسُولِ فَلَمَّا انْقَضَتْ وَقْعَةُ بَدْرٍ قِيلَ: إِنَّهُ حَرَقَ زَرْعًا لِلْمُسْلِمِينَ وَقَتَلَ حَمِيرًا لَهُمْ فَنَزَلَتْ فِيهِ هَاتِهِ الْآيَةُ وَنَزَلَتْ فِيهِ أَيْضًا وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ [الْقَلَم: ١٠، ١١] وَنَزَلَتْ فِيهِ وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ [الْهمزَة: ١] ، وَقِيلَ بَلْ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ ثَقِيفٍ عَدَاوَةٌ فَبَيَّتَّهُمْ لَيْلًا فَأَحْرَقَ زَرْعَهُمْ وَقَتَلَ مَوَاشِيَهُمْ فَنَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ وَعَلَى هَذَا فَتَقْرِيعُهُ لِأَنَّهُ غَدَرَهُمْ وَأَفْسَدَ.

Hitap ya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani insanlardan öylesi vardır ki, sana sözünden hoşuna gideni —ki o da iman, hayır sevgisi ve kâfirlerden yüz çevirmedir— açıklar. Bu durumda { مِنْ } ile kastedilen münafıklardır ki onların çoğu Yahudilerden, bir kısmı da Yesrib ehli müşriklerindendir. Bana göre en zahir olan görüş budur. Yahut münafıklardan belirli bir taifedir. Denildi ki: Bununla Kureyş'in Benî Zühre kolunun mevlası olan ve ismi Übey olan Ahnes b. Şerîk es-Sekafî kastedilmiştir. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dayıları idi. Ahnes, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sevgi gösterir ve Bedir vakasında müşriklere katılmayıp bilakis geri durmuş (hanese), yani onlarla birlikte Bedir'e çıkmaktan geri kalmıştı. Müttefiklerinden Benî Zühre'den üç yüz kişi vardı ve onları müşriklere katılmaktan alıkoymuştu. Denildi ki: O, münafık olduğu halde İslam'ı açıkça gösteriyordu. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Onun hiçbir zaman Müslüman olduğu sabit olmamıştır; fakat Resûl'e sevgi gösteriyordu. Bedir vakası bitince rivayet edildiğine göre Müslümanların ekinini yakmış ve merkeplerini öldürmüştü; bunun üzerine onun hakkında bu ayet indi. Yine onun hakkında: { وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ } “Yemin edip duran, aşağılık, daima kusur arayıp kınayan, durmadan laf taşıyan kimseye boyun eğme!” [el-Kalem: 10-11] ve { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ } “İnsanları arkadan çekiştiren, kaş göz işaretiyle alay eden her kişinin vay haline!” [el-Hümeze: 1] ayetleri inmiştir. Denildi ki: Aksine, onunla kavmi Sakîf arasında bir düşmanlık vardı; onlara gece baskını düzenleyip ekinlerini yaktı ve hayvanlarını öldürdü, böylece onun hakkında ayet indi. Bu görüşe göre onu azarlama sebebi, onlara hainlik edip fesat çıkarmasıdır.

وَيَجُوزُ أَنَّ الْخِطَابَ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مُخَاطَبٍ تَحْذِيرًا لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنْ تَرُوجَ عَلَيْهِمْ حيل الْمُنَافِقين وتنبيه لَهُمْ إِلَى اسْتِطْلَاعِ أَحْوَالِ النَّاسِ وَذَلِكَ لَا بُدَّ مِنْهُ وَالظَّرْفُ مِنْ قَوْلِهِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا يَجُوزُ أَن يتَعَلَّق بيعجبك فَيُرَادُ بِهَذَا الْفَرِيقِ مِنَ النَّاسِ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ كَلِمَةَ الْإِسْلَامِ وَالرَّغْبَةَ فِيهِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا [الْبَقَرَة: ١٤] أَيْ إِعْجَابُكَ بِقَوْلِهِمْ لَا يَتَجَاوَزُ الْحُصُولَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَإِنَّكَ فِي الْآخِرَةِ

Hitabın, Müslümanları münafıkların hilelerinin kendilerine yutturulmasından sakındırmak ve onları insanların durumlarını araştırmaya uyarmak için her bir muhatabı kapsayacak şekilde gayrimuayyene olması da caizdir ki bu gereklidir. { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatında” ifadesindeki zarfın { يُعْجِبُكَ } “senin hoşuna gider” fiiline bağlanması caizdir; bu takdirde insanlardan bu gruptan murad, Yüce Allah'ın: { وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıklarında 'İnandık' derler” [el-Bakara: 14] buyruğunda olduğu gibi İslam kelimesini ve ona rağbeti açıkça gösteren münafıklardır. Yani onların sözlerini beğenmen ancak dünya hayatında gerçekleşir; çünkü sen ahirette...

تَجِدُهُمْ بِحَالَةٍ لَا تُعْجِبُكَ فَهُوَ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَالظَّرْفِيَّةُ الْمُسْتَفَادَةُ مِنْ (فِي) ظَرْفِيَّةٌ حَقِيقِيَّةٌ.

...onları hoşuna gitmeyecek bir halde bulacaksın. Bu durum, ayetin sonundaki { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } “Artık ona cehennem yeter” buyruğu için bir hazırlıktır. { فِي } harfinden anlaşılan zarfiyyet hakiki bir zarfiyyettir.

وَيَجُوزٌ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِكَلِمَةِ قَوْلُهُ أَيْ كَلَامه عَن شؤون الدُّنْيَا مِنْ مَحَامِدِ الْوَفَاءِ فِي الْحَلِفِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ وَالْوُدِّ لِلنَّبِيءِ وَلَا يَقُولُ شَيْئًا فِي أُمُورِ الدِّينِ، فَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَظَاهَرُ بِالْإِسْلَامِ فَيُرَادُ بِهَذَا الْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ.

Bu zarfın { قَوْلُهُ } “onun sözü” kelimesine bağlanması da caizdir; yani onun dünya işlerine dair sözü; Müslümanlarla yapılan yeminde vefayı övmek ve Peygamber'e sevgiden ibaret olup din işlerinde hiçbir şey söylemez. Bu da onun İslam'ı benimser gibi görünmediğine bir işarettir; dolayısıyla bununla Ahnes b. Şerîk kastedilmiştir.

وَحَرْفُ (فِي) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ بِمَعْنَى عَنْ وَالتَّقْدِيرُ قَوْلُهُ: عَنِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.

Bu veche göre { فِي } harfi, 'hakkında/dair' ('an) anlamında mecazî zarfiyyet içindir ve takdiri şöyledir: Sözü dünya hayatına dairdir.

وَمَعْنَى يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ يَقْرِنُ حُسْنَ قَوْلِهِ وَظَاهِرَ تَوَدُّدِهِ بِإِشْهَادِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنَّ مَا فِي قَلْبِهِ مُطَابِقٌ لِمَا فِي لَفْظِهِ، وَمَعْنَى إِشْهَادِ اللَّهِ حَلِفُهُ بِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ.

{ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ } “Kalbinde olana Allah'ı şahit tutar” ifadesinin anlamı şudur: O, güzel sözünü ve zahirdeki sevgisini, kalbinde olanın lafzında olana uygun olduğuna dair Allah Teâlâ'yı şahit tutmakla birleştirir. Allah'ı şahit tutmanın anlamı ise, kendisinin doğru söylediğini Allah'ın bildiğine yemin etmesidir.

وَإِنَّمَا أَفَادَ مَا فِي قَلْبِهِ مَعْنَى الْمُطَابَقَةِ لِقَوْلِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا أَشْهَدَ اللَّهَ حِينَ قَالَ كَلَامًا حُلْوًا تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مُدَّعِيًا أَنَّ قَلْبَهُ كَلِسَانِهِ قَالَ تَعَالَى: يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ [التَّوْبَة: ٦٢] وَمَعْنَى وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ أَنَّهُ شَدِيدُ الْخُصُومَةِ أَيِ الْعَدَاوَةِ مُشْتَقٌّ مِنْ لَدَّهُ يَلَدُّهُ بِفَتْحِ اللَّامِ لِأَنَّهُ مِنْ فَعِلَ، تَقُولُ: لَدِدْتَ يَا زَيْدُ بِكَسْرِ الدَّالِّ إِذَا خَاصَمَ، فَهُوَ لَادٌّ وَلَدُودٌ فَاللَّدَدُ شِدَّةُ الْخُصُومَةِ وَالْأَلَدُّ الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ قَالَ الْحَمَاسِيُّ رَبِيعَةُ بْنُ مَقْرُومٍ:

{ مَا فِي قَلْبِهِ } “kalbinde olan” ifadesinin onun sözüne uygunluk anlamı vermesi şundandır: O, tatlı sözler söylediği sırada Allah'ı şahit tutunca, kalbinin dili gibi olduğunu iddia ettiği kesinleşmiş olur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ } “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler” [et-Tevbe: 62]. { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “Oysa o, düşmanlığı en şiddetli olandır” ifadesinin anlamı, onun çekişmesi yani düşmanlığı çok şiddetli olandır. Bu kelime, fâile babından olduğu için lâm harfinin fethasıyla { لَدَّهُ يَلَدُّهُ } fiilinden türetilmiştir. Bir kimse düşmanlık ettiğinde dâl harfinin kesrasıyla { لَدِدْتَ يَا زَيْدُ } dersin. O, “lâdd” (لَادّ) ve “ledûd” (لَدُود)dur. Leded (لَدَد), düşmanlığın şiddeti; eledd (أَلَدّ) ise düşmanlığı çok şiddetli olan kimsedir. Hamâse şairi Rebîa b. Makrûm şöyle demiştir:

وَأَلَدَّ ذِي حَنَقٍ عَلَيَّ كَأَنَّمَا ... تَغْلِي حَرَارَةُ صَدْرِهِ فِي مِرْجَلِ

Bana karşı kin besleyen öyle azılı bir düşman [vardır ki], Sanki göğsünün harareti bir kazanda kaynamaktadır.

فَأَلَدُّ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ وَلَيْسَ اسْمَ تَفْضِيلٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ مُؤَنَّثَهُ جَاءَ عَلَى فَعْلَاءَ فَقَالُوا: لَدَّاءُ وَجَمْعَهُ جَاءَ عَلَى فُعْلٍ قَالَ تَعَالَى: وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا [مَرْيَم: ٩٧] وَحِينَئِذٍ فَفِي إِضَافَتِهِ لِلْخِصَامِ إِشْكَالٌ لِأَنَّهُ يَصِيرُ مَعْنَاهُ شَدِيدَ الْخِصَامِ مِنْ جِهَةِ الْخِصَامِ فَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : إِمَّا أَنْ تَكُونَ الْإِضَافَةُ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فَجُعِلَ الْخِصَامُ أَلَدَّ أَيْ نُزِّلَ خِصَامُهُ مَنْزِلَةَ شَخْصٍ لَهُ خِصَامٌ فَصَارَا شَيْئَيْنِ فَصَحَّتِ الْإِضَافَةُ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، كَأَنَّهُ قِيلَ: خِصَامُهُ شَدِيدُ الْخِصَامِ كَمَا قَالُوا: جُنَّ جُنُونُهُ وَقَالُوا: جَدَّ جَدُّهِ، أَوِ الْإِضَافَةُ عَلَى مَعْنَى فِي أَيْ وَهُوَ شَدِيدُ الْخِصَامِ فِي الْخِصَامِ أَيْ فِي حَالِ الْخِصَامِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُقَدَّرُ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفٌ بَعْدَ وَهُوَ تَقْدِيرُهُ: وَهُوَ خِصَامُهُ أَلَدُّ الْخِصَامِ وَهَذَا التَّقْدِيرُ لَا يَصِحُّ لِأَنَّ الْخِصَامَ لَا يُوصَفُ بِالْأَلَدِّ فَتَعَيَّنَ أَنْ يُؤَوَّلَ بِأَنَّهُ جُعِلَ بِمَنْزِلَةِ الْخَصْمِ وَحِينَئِذٍ فَالتَّأْوِيلُ مَعَ عَدَمِ التَّقْدِيرِ أَوْلَى، وَقِيلَ

Buna göre “eledd” (أَلَدّ), ismi tafdil değil sıfat-ı müşebbehedir. Görmez misin ki onun müennesi “fa'lâ” (فَعْلَاء) vezninde gelmiş ve “leddâ” (لَدَّاء) demişlerdir; çoğulu da “fu'l” (فُعْل) vezninde gelmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا } “Ve onunla inatçı bir topluluğu uyarasın” [Meryem: 97] buyurmuştur. Bu durumda onun { الْخِصَام } kelimesine izafetinde bir müşkül ortaya çıkar; çünkü anlamı 'husumet yönünden husumeti şiddetli olan' haline gelir. Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: İzafet ya mübalağa içindir; böylece husumet eledd kılınmıştır, yani onun husumeti kendisi için husumet bulunan bir şahıs konumuna indirilmiş ve ikisi iki ayrı şey haline gelmiştir; böylece izafet aklî mecaz yoluyla sahih olmuştur; sanki “onun husumeti, husumeti pek şiddetlidir” denilmiş gibidir, nitekim Araplar “cinneti delirdi” ve “gayreti ciddileşti” demişlerdir. Yahut izafet { فِي } manasındadır; yani “o, husumet anında husumeti pek şiddetli olandır”. Bazıları da { وَهُوَ } zamirinden sonra mahzuf bir mübteda takdir etmiş olup takdiri: { وَهُوَ خِصَامُهُ أَلَدُّ الْخِصَامِ } (Onun husumeti, husumetlerin en şiddetlisidir) şeklindedir. Ancak bu takdir doğru değildir; zira husumet eledd (azılı/şiddetli hasım) olmakla nitelenemez. Bu durumda onun hasım konumuna getirildiği şeklinde tevil edilmesi gerekir. Bu halde ise takdirden kaçınarak tevil etmek daha evladır. Şöyle de denilmiştir:

الْخِصَامُ هُنَا جَمْعُ خَصْمٍ كَصَعْبٍ وَصِعَابٍ وَلَيْسَ هُوَ مَصْدَرًا وَحِينَئِذٍ تَظْهَرُ الْإِضَافَةُ أَيْ وَهُوَ أَلَدُّ النَّاسِ الْمُخَاصِمِينَ.

Buradaki { الْخِصَام }, mastar olmayıp { صَعْب } kelimesinin çoğulunun { صِعَاب } gelmesi gibi { خَصْم } kelimesinin çoğuludur. Bu durumda izafet açıktır; yani “o, düşmanlık eden insanların en şiddetlisidir”.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ إِذَا ظَرْفٌ تَضَمَّنَ مَعْنَى الشَّرْطِ.

Yüce Allah'ın: { وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ } “Hükümran olduğu / dönüp gittiği zaman yeryüzünde koşar” buyruğundaki { إِذَا }, şart anlamı içeren bir zarftır.

وتَوَلَّى إِمَّا مُشْتَقٌّ مِنَ التَّوْلِيَةِ وَهِيَ الْإِدْبَارُ وَالِانْصِرَافُ يُقَالُ وَلَّى وَتَوَلَّى وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ [الْبَقَرَة: ١٤٢] أَيْ وَإِذَا فَارَقَكَ سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ.

{ تَوَلَّى } ya arkasını dönüp gitmek ve ayrılmak anlamına gelen “tevliye” (تَوْلِيَة) kökünden türemiştir. Nitekim { وَلَّى } ve { تَوَلَّى } denir. Yüce Allah'ın: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ } “Onları yöneldikleri kıbleden ne çevirdi?” [el-Bakara: 142] buyruğu daha önce geçmişti. Yani 'senden ayrıldığı zaman fesat çıkarmak için yeryüzünde koşar' demektir.

وَمُتَعَلِّقُ تَوَلَّى مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ تَوَلَّى عَنْكَ، وَالْخِطَابُ الْمُقَدَّرُ يَجْرِي عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ وَإِمَّا مُشْتَقٌّ مِنَ الْوِلَايَةِ: يُقَالُ وَلِيَ الْبَلَدَ وَتَوَلَّاهُ، أَيْ وَإِذَا صَارَ وَالِيًا أَيْ إِذَا تَزَعَّمَ وَرَأَسَ النَّاسَ سَعَى فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ، وَقَدْ كَانَ الْأَخْنَسُ زَعِيمَ مَوَالِيهِ وَهُمْ بَنُو زُهْرَةَ.

{ تَوَلَّى } fiilinin müteallakı mahzuftur, takdiri “senden ayrıldığı zaman” (تَوَلَّى عَنْكَ) şeklindedir. Takdir edilen hitap önceki iki vecih üzere cereyan eder. Yahut [bu kelime] “vilayet” (وِلَايَة) kökünden türemiştir; nitekim şehri yönettiği ve oraya vali olduğu zaman { وَلِيَ الْبَلَدَ وَتَوَلَّاهُ } denir. Yani 'vali/yönetici olduğu, insanların başına geçip liderlik ettiği zaman yeryüzünde fesatla koşar' demektir. Nitekim Ahnes, kendi mevalisi olan Zühreoğulları'nın lideriydi.

وَقَوْلُهُ: سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها السَّعْيُ حَقِيقَتُهُ الْمَشْيُ الْحَثِيثُ قَالَ تَعَالَى:

Ayetin { سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا } “Orada fesat çıkarmak için yeryüzünde koşar” kısmı: Sa'y (سَعْي) kelimesinin hakiki anlamı hızlı yürümektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَجاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى [الْقَصَص: ٢٠] وَيُطْلَقُ السَّعْيُ عَلَى الْعَمَلِ وَالْكَسْبِ، قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها [الْإِسْرَاء: ١٩] وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

{ وَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى } “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi” [el-Kasas: 20]. Sa'y kelimesi amel ve kazanç anlamında da kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا } “Kim de ahireti ister ve onun için gereken çabayı gösterirse” [el-İsrâ: 19]. İmruulkays da şöyle demiştir:

فَلَوْ أَنَّ مَا أَسْعَى لِأَدْنَى مَعِيشَةٍ

Eğer benim çabam en basit bir geçimlik için olsaydı...

الْبَيْتَيْنِ وَيُطْلَقُ عَلَى التَّوَسُّطِ بَيْنَ النَّاسِ لِإِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ أَوْ لِتَخْفِيفِ الْإِضْرَارِ قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:

[Bu] iki beyittir. [Sa'y kelimesi] aralarını düzeltmek veya zararları hafifletmek için insanların arasında arabuluculuk yapmak anlamında da kullanılır. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

وَمِنَّا قَبْلَهُ السَّاعِي كُلَيْبٌ ... فَأَيُّ الْفَضْلِ إِلَّا قَدْ وُلِينَا

Ondan önce arabulucumuz Kuleyb de bizdendi, Hangi üstünlük vardır ki bize verilmiş olmasın?

وَقَالَ لَبِيدٌ:

Lebîd de şöyle demiştir:

وَهُمُ السُّعَاةُ إِذَا الْعَشِيرَةُ أَفْظَعَتْ الْبَيْتَ. وَيُطلق على الْخرص وَبَذْلِ الْعَزْمِ لِتَحْصِيلِ شَيْءٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي شَأْنِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى [النازعات: ٢٢] فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُنَا بِالْمَعْنَيَيْنِ الْأَوَّلِ وَالرَّابِعِ أَيْ ذَهَبَ يَسِيرُ فِي الْأَرْضِ غَازِيًا وَمُغِيرًا لِيُفْسِدَ فِيهَا. فَيَكُونُ إِشَارَةً إِلَى مَا فَعَلَهُ الْأَخْنَسُ بِزَرْعِ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ ذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِكُفْرِهِ وَكَذِبِهِ فِي مَوَدَّةِ النَّبِيءِ ﷺ، إِذْ لَوْ كَانَ وُدُّهُ صَادِقًا لَمَا آذَى أَتْبَاعَهُ. أَوْ إِلَى مَا صَنَعَهُ بِزَرْعِ ثَقِيفٍ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْأَخْنَسَ بَيَّتَ ثَقِيفًا وَكَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ عَدَاوَةٌ وَهُمْ قَوْمُهُ فَأَغَارَ عَلَيْهِمْ بِمَنْ مَعَهُ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ فَأَحْرَقَ زُرُوعَهُمْ وَقَتَلَ مَوَاشِيَهُمْ. لِأَنَّ صَنِيعَهُ هَذَا بِقَوْمٍ وَإِنْ كَانُوا يَوْمَئِذٍ كُفَّارًا لَا يُهِمُّ الْمُسْلِمِينَ ضُرُّهُمْ، وَلِأَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْهُ انْتِصَارًا لِلْإِسْلَامِ وَلَمْ يَكُنْ فِي حَالَةِ حَرْبٍ مَعَهُمْ فَكَانَ فِعْلُهُ يَنُمُّ عَنْ

Kabileye korkunç bir felaket çöktüğünde arayı düzeltenler onlardır... [beytidir]. [Sa'y kelimesi] Yüce Allah'ın Firavun hakkında buyurduğu: { ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى } “Sonra arkasını dönüp koştu/çabaladı” [en-Nâziât: 22] ayetinde olduğu gibi bir şeyi elde etmek için hırs göstermek ve azim sarf etmek anlamında da kullanılır. Dolayısıyla bu kelimenin burada birinci ve dördüncü anlamlarda olması caizdir; yani orada fesat çıkarmak için savaşa ve akına çıkarak yeryüzünde yürüdü demektir. Bu durumda ayet, Ahnes'in bazı Müslümanların ekinlerine yaptığı şeye bir işaret olur; çünkü bu durum onun küfrünü ve Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] olan sevgisindeki yalanını gösterir; zira sevgisi samimi olsaydı onun tâbilerine eziyet etmezdi. Yahut müfessirlerden bazılarının dediği gibi Ahnes'in Sakîf'in ekinlerine yaptığına işarettir. Şöyle ki Ahnes, Sakîf'e gece baskını düzenlemişti; kendisiyle onlar arasında bir düşmanlık vardı, oysa onlar kendi kavmiydi; Zühreoğulları'ndan beraberindekilerle onlara baskın yaptı, ekinlerini yaktı ve hayvanlarını öldürdü. Zira onun o gün kâfir olsalar bile bir kavme bunu yapması -zararları Müslümanları ilgilendirmese ve bunu İslam'a yardım için yapmamış olsa da, onlarla harp halinde de değildi- onun bu eylemi...

خُبْثِ طَوِيَّةٍ لَا تَتَطَابَقُ

...iç dünyasının kötülüğünü ortaya koyuyordu ki bu da...

مَعَ مَا يُظْهِرُهُ مِنَ الْخَيْرِ وَلِينِ الْقَوْلِ إِذْ مِنْ شَأْنِ أَخْلَاقِ الْمَرْءِ أَنْ تَتَمَاثَلَ وَتَتَظَاهَرَ فَاللَّهُ لَا يَرْضَى بِإِضْرَارِ عَبِيدِهِ وَلَوْ كُفَّارًا ضُرًّا لَا يَجُرُّ إِلَى نَفْعِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَغْزُهُمْ حَمْلًا لَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ بَلْ إِفْسَادًا وَإِتْلَافًا وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ.

...onun sergilediği hayır ve tatlı sözlerle uyuşmamaktadır; zira insanın ahlakının birbiriyle uyumlu ve tutarlı olması beklenir. Allah, kullarına -kâfir de olsalar- onların yararına yol açmayan bir zarar verilmesine razı olmaz; çünkü o, onlarla imana getirmek gayesiyle değil, sırf fesat çıkarmak ve yok etmek için savaşmıştı. İşte bu yüzden Yüce Allah: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ } “Allah fesadı sevmez” buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ تَأْكِيدٌ لِمَدْلُولِ سَعى لِرَفْعِ تَوَهُّمِ الْمَجَازِ مِنْ أَنْ يُرَادَ بِالسَّعْيِ الْعَمَلُ وَالِاكْتِسَابُ فَأُرِيدَ التَّنْصِيصُ عَلَى أَنَّ هَذَا السَّعْيَ هُوَ السَّيْرُ فِي الْأَرْضِ لِلْفَسَادِ وَهُوَ الْغَارَةُ وَالتَّلَصُّصُ لِغَيْرِ إِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ لِيُفْسِدَ فِيها فَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، لِأَنَّ الْإِفْسَادَ مَقْصُودٌ لِهَذَا السَّاعِي.

Ayetin { فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde” ifadesi, sa'y (çaba) ile amel ve kazancın kastedilmiş olabileceği vehmini bertaraf etmek için { سَعَى } fiilinin medlûlünü pekiştirmektir. Böylece bu çabanın, Allah'ın kelimesini yüceltmek gayesi taşımaksızın sırf fesat için yeryüzünde dolaşmak, baskın yapmak ve çapulculuk etmek olduğuna açıkça vurgu yapılmak istenmiştir. Bu yüzden ardından { لِيُفْسِدَ فِيهَا } “Orada fesat çıkarmak için” buyurmuştur; buradaki lâm (لِـ) ta'lîl (gerekçe) içindir, çünkü fesat çıkarmak bu koşan kimsenin bizzat maksadıdır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سَعى مَجَازًا فِي الْإِرَادَةِ وَالتَّدْبِيرِ أَيْ دَبَّرَ الْكَيْدَ لِأَنَّ ابْتِكَارَ الْفَسَادِ وَإِعْمَالَ الْحِيلَةِ لِتَحْصِيلِهِ مَعَ إِظْهَارِ النُّصْحِ بِالْقَوْلِ كَيْدٌ وَيَكُونُ لِيُفْسِدَ مَفْعُولًا بِهِ لِفِعْلِ سَعى وَالتَّقْدِيرُ أَرَادَ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ وَدَبَّرَهُ، وَتَكُونُ اللَّامُ لَامَ التَّبْلِيغِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] فَاللَّامُ شَبِيهٌ بِالزَّائِدِ وَمَا بَعْدَ اللَّامِ مِنَ الْفِعْلِ الْمُقَدَّرَةِ مَعَهُ (أَنْ) مَفْعُولٌ بِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [التَّوْبَة: ٣٢] وَقَوْلِ جُزْءِ بْنِ كُلَيْبٍ الْفَقْعَسِيِّ:

{ سَعَى } fiilinin irade ve planlama anlamında mecaz olması da caizdir; yani hile ve tuzak planladı demektir. Zira fesadı icat etmek ve sözle nasihat ediyormuş gibi görünerek onu gerçekleştirmek için hileye başvurmak bir tuzaktır. Bu durumda { لِيُفْسِدَ } ifadesi { سَعَى } fiilinin mef'ûlün bihi olur ve takdiri şöyledir: 'Yeryüzünde fesadı irade etti ve onu planladı'. Lâm da Yüce Allah'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } buyruğundan { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } “Sayıyı tamamlamanız için” [el-Bakara: 185] buyruğuna kadar geçen yerde açıklandığı üzere tebliğ lâmı olur. Dolayısıyla lâm zâide benzeri olup lâm'dan sonra takdir edilen { أَنْ } ile birlikte gelen fiil, Yüce Allah'ın: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler” [et-Tevbe: 32] ayetinde ve Cüz' b. Kuleyb el-Fak'asî'nin şu sözünde olduğu gibi mef'ûlün bihtir:

تَبَغَّى ابْنُ كُوزٍ وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا ... لِيَسْتَادَ مِنَّا أَنْ شَتَوْنَا لَيَالِيَا

İbn Kûz bize üstünlük taslamak istedi, sefahat de adı gibidir; Bizim kış gecelerini geçirmemiz sebebiyle...

إِذِ التَّقْدِيرُ تَبَغَّى الِاسْتِيَادَ مِنَّا، قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ: أَتَى بِالْفِعْلِ وَاللَّامِ لِأَنَّ تَبَغَّى مِثْلُ أَرَادَ فَكَمَا قَالَ اللَّهُ ﷿: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [التَّوْبَة: ٣٢] وَالْمَعْنَى يُرِيدُونَ إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ كَذَلِكَ قَالَ تَبَغَّى لِيَسْتَادَ أَيْ تَبَغَّى الِاسْتِيَادَ مِنَّا اهـ.

Zira takdiri: “Bize üstünlük sağlamayı diledi” şeklindedir. el-Merzûkî şöyle demiştir: Fiili lâm ile birlikte getirdi; çünkü “tebağğâ” (diledi/istedi), “erâde” (istedi) gibidir. Nitekim Allah Azze ve Celle: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler” [et-Tevbe: 32] buyurmuş olup anlamı “Allah'ın nurunu söndürmeyi isterler”dir; aynı şekilde [şair de] { تَبَغَّى لِيَسْتَادَ } demiştir, yani “bize efendilik taslamayı istedi” demektir.

وَأَقُولُ: إِنَّ هَذَا الِاسْتِعْمَالَ يَتَأَتَّى فِي كُلِّ مَوْضِعٍ يَقَعُ فِيهِ مَفْعُولُ الْفِعْلِ عِلَّةً لِلْفِعْلِ مَعَ كَوْنِهِ مَفْعُولًا بِهِ، فَالْبَلِيغُ يَأْتِي بِهِ مُقْتَرِنًا بِلَامِ الْعِلَّةِ اعْتِمَادًا عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ مَفْعُولًا بِهِ يُعْلَمُ مِنْ تَقْدِيرِ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةِ.

Ben de derim ki: Bu kullanım, fiilin mef'ûlü mef'ûlün bih olmakla birlikte fiilin illeti olarak da bulunduğu her yerde geçerlidir. Beliğ kimse, onun mef'ûlün bih olduğunun masdariyet bildiren { أَنْ } harfinin takdiriyle bilineceğine güvenerek onu illet lâmı ile bitişik olarak getirir.

وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ مُتَعَلِّقًا بِسَعَى لِإِفَادَةِ أَنَّ سَعْيَهُ فِي أَمْرٍ مِنْ أُمُورِ أَهْلِ أَرْضِكُمْ، وَبِذَلِكَ تَكُونُ إِعَادَةُ فِيها مِنْ قَوْلِهِ: لِيُفْسِدَ فِيها بَيَانًا لِإِجْمَالِ قَوْلِهِ: فِي الْأَرْضِ مَعَ إِفَادَةِ التَّأْكِيدِ.

Ayetin { فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde” ifadesi, onun çabasının sizin yeryüzünüzün ahalisinin işlerinden bir iş hakkında olduğunu bildirmek üzere { سَعَى } fiiline müteallak olur. Böylece { لِيُفْسِدَ فِيهَا } kısmındaki { فِيهَا } zamirinin tekrarı, tekit ifade etmekle birlikte { فِي الْأَرْضِ } ifadesindeki kapalılığı açıklama [işlevi görür].

وَقَوْلُهُ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ بِضَمِّ الْيَاءِ أَيْ يُتْلِفُهُ.

Ayetin { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “Ekini ve nesli yok eder” kısmı yâ harfinin zammesiyle okunur, yani onu telef eder.

وَالْحَرْثُ هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ الزَّرْعُ، وَالنَّسْلُ أَطْفَالُ الْحَيَوَانِ مُشْتَقٌّ مِنْ نَسْلِ الصُّوفِ نُسُولًا

Buradaki “hars” (الْحَرْث) kelimesinden murad ekindir; “nesl” (النَّسْل) ise hayvan yavrularıdır. [Bu kelime] yün dökülüp ayrıldığında kullanılan “nesle's-sûfu nusûlen” (نَسْل الصُّوفِ نُسُولًا)...

إِذَا سَقَطَ وَانْفَصَلَ، وَعِنْدِي أَنَّ إِهْلَاكَ الْحَرْثِ وَالنَّسْلِ كِنَايَةٌ عَنِ اخْتِلَالِ مَا بِهِ قِوَامُ أَحْوَالِ النَّاسِ، وَكَانُوا أَهْلَ حَرْثٍ وَمَاشِيَةٍ فَلَيْسَ الْمُرَادُ خُصُوصَ هَذَيْنِ بَلِ الْمُرَادُ ضَيَاعُ مَا بِهِ قِوَامُ النَّاسِ، وَهَذَا جَارٍ مَجْرَى الْمَثَلِ، وَقِيلَ الْحَرْثُ وَالنَّسْلُ هُنَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا صَنَعَ الْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَن من ينتسب فِي مِثْلِ ذَلِك صَرِيحًا أَو كِنَايَة مُسْتَحِقٌّ لِلْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِجُمْلَةِ التَّذْيِيلِ وَهِيَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ تَحْذِيرًا وَتَوْبِيخًا.

...ifadesinden türetilmiştir. Bana göre ekini ve nesli yok etmek, insanların durumlarının nizamını sağlayan şeylerin bozulmasından kinayedir; onlar ekin ve hayvan sahibi idiler, dolayısıyla murad sırf bu ikisi değil, insanların dirlik ve düzenini sağlayan şeylerin heder edilmesidir. Bu ifade darb-ı mesel mesabesindedir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki ekin ve nesil, Ahnes b. Şerîk'in yaptığına işarettir. Her halükarda ayet, açıkça veya kinaye yoluyla böylesi bir duruma sebep olan kimsenin ahirette cezayı hak ettiğine delalet eder. Bu yüzden Yüce Allah sakındırma ve kınama kabilinden { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ } “Allah fesadı sevmez” fezleke cümlesini getirmiştir.

وَمَعْنَى نَفْيِ الْمَحَبَّةِ نَفْيُ الرِّضَا بِالْفَسَادِ، وَإِلَّا فَالْمَحَبَّةُ- وَهِيَ انْفِعَالُ النَّفْسِ وَتَوَجُّهٌ طَبِيعِيٌّ يَحْصُلُ نَحْوُ اسْتِحْسَانٍ نَاشِئٍ- مُسْتَحِيلَةٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلَا يَصِحُّ نَفْيُهَا فَالْمُرَادُ لَازِمُهَا وَهُوَ الرِّضَا عِنْدَنَا وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ: الْإِرَادَةُ وَالْمَسْأَلَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ.

Sevginin nefyedilmesinin anlamı, fesada rızanın nefyedilmesidir. Aksi takdirde sevgi -ki o, nefsin etkilenmesi ve sonradan oluşan bir beğenme duygusuna yönelen fıtri bir meyil olup- Allah Teâlâ hakkında muhaldir; dolayısıyla bunun [bizzat] nefyedilmesi sahih olmaz. Murad onun lazımıdır ki o da bize göre rıza, Mutezile'ye göre ise iradedir. Bu mesele, kulların fiillerinin yaratılması (halku'l-ef'âl) meselesine dayanmaktadır.

وَلَا شكّ أَن الْقَدِير إِذَا لَمْ يَرْضَ بِشَيْءٍ يُعَاقِبْ فَاعِلَهُ، إِذْ لَا يَعُوقُهُ عَنْ ذَلِكَ عَائِقٌ وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ ذَلِكَ فَسَادًا وَإِنْ كَانَ الزَّرْعُ وَالْحَرْثُ لِلْمُشْرِكِينَ: لِأَنَّ إِتْلَافَ خَيْرَاتِ الْأَرْضِ رَزْءٌ عَلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ وَإِنَّمَا يَكُونُ الْقِتَالُ بِإِتْلَافِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ آلَاتُ الْإِتْلَافِ وَأَسْبَابُ الِاعْتِدَاءِ.

Şüphe yok ki Kadîr [olan Allah], bir şeye razı olmadığı zaman onu yapanı cezalandırır; zira hiçbir engel O'nu bundan alıkoyamaz. Ekin ve ziraat müşriklere ait olsa bile Allah bunu fesat olarak isimlendirmiştir; çünkü yeryüzünün nimetlerini yok etmek bütün insanlara bir felakettir. Savaş ise ancak yok etme aletleri ve saldırı vasıtaları olan şeyleri imha etmekle olur.

وَالْفَسَادُ ضِدَّ الصَّلَاحِ، وَمَعْنَى الْفَسَادِ: إِتْلَافُ مَا هُوَ نَافِعٌ لِلنَّاسِ نَفْعًا مَحْضًا أَوْ رَاجِحًا، فَإِتْلَافُ الْأَلْبَانِ مَثَلًا إِتْلَافُ نَفْعٍ مَحْضٍ، وَإِتْلَافُ الْحَطَبِ بِعِلَّةِ الْخَوْفِ مِنَ الِاحْتِرَاقِ إِتْلَافُ نَفْعٍ رَاجِحٍ وَالْمُرَادُ بِالرُّجْحَانِ رُجْحَانُ اسْتِعْمَاله عِنْد النَّاسِي لَا رُجْحَانُ كَمِّيَّةِ النَّفْعِ عَلَى كَمِّيَّةِ الضُّرِّ، فَإِتْلَافُ الْأَدْوِيَةِ السَّامَّةِ فَسَادٌ، وَإِنْ كَانَ التَّدَاوِي بِهَا نَادِرًا لَكِنَّ الْإِهْلَاكَ بِهَا كَالْمَعْدُومِ لِمَا فِي عُقُولِ النَّاسِ مِنَ الْوَازِعِ عَنِ الْإِهْلَاكِ بِهَا فَيُتَفَادَى عَنْ ضُرِّهَا بِالِاحْتِيَاطِ رَوَاجِهَا وَبِأَمَانَةِ مَنْ تُسَلَّمُ إِلَيْهِ، وَأَمَّا إِتْلَافُ الْمَنَافِعِ الْمَرْجُوحَةِ فَلَيْسَ مِنَ الْفَسَادِ كَإِتْلَافِ الْخُمُورِ بَلْهَ إِتْلَافِ مَا لَا نَفْعَ فِيهِ بِالْمَرَّةِ كَإِتْلَافِ الحيّات والعقارب والفيران وَالْكِلَابِ الْكَلِبَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ الْفَسَادُ غَيْرَ مَحْبُوبٍ عِنْدَ اللَّهِ لِأَنَّ فِي الْفَسَادِ بِالتَّفْسِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ تَعْطِيلًا لِمَا خَلَقَهُ اللَّهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ لِحِكْمَةِ صَلَاحِ النَّاسِ فَإِنَّ الْحَكِيمَ لَا يُحِبُّ تَعْطِيلَ مَا تَقْتَضِيهِ الْحِكْمَةُ، فَقِتَالُ الْعَدُوِّ إِتْلَافٌ لِلضُّرِّ الرَّاجِحِ وَلِذَلِكَ يُقْتَصَرُ فِي الْقِتَالِ عَلَى مَا يَحْصُلُ بِهِ إِتْلَافُ الضُّرِّ بِدُونِ زِيَادَةٍ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ نَهَى عَنْ إِحْرَاقِ الدِّيَارِ فِي الْحَرْبِ وَعَنْ قَطْعِ الْأَشْجَارِ إِلَّا إِذَا رَجَحَ فِي نَظَرِ أَمِيرِ الْجَيْشِ أَنَّ بَقَاءَ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ يَزِيدُ قُوَّةَ الْعَدُوِّ وَيُطِيلُ مُدَّةَ الْقِتَالِ وَيُخَافُ مِنْهُ عَلَى جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَنْقَلِبَ إِلَى هَزِيمَةٍ وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى قَاعِدَةِ: الضَّرُورَةُ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا.

Fesat, salahın (iyiliğin) zıddıdır. Fesadın anlamı: İnsanlar için sırf yararlı veya yararı ağır basan şeyleri yok etmektir. Mesela sütleri dökmek, sırf yararlı olanı yok etmektir. Yangın korkusu gerekçesiyle odunları yok etmek ise yararı ağır basan bir şeyi yok etmektir. Yararın ağır basmasından murad, insanların nezdinde onun kullanımının ağır basmasıdır; yoksa yarar miktarının zarar miktarına galebe çalması değildir. Dolayısıyla zehirli ilaçları yok etmek bir fesattır; zira onlarla tedavi nadir olsa da, insan aklında onlarla cana kıymayı engelleyen bir caydırıcılık bulunduğu için onlarla cana kıyma yok denecek kadar azdır; binaenaleyh onun zararından, piyasaya sürülmesinde ihtiyatlı davranarak ve teslim edildiği kimsenin güvenilirliğiyle sakınılır. Zararı ağır basan menfaatleri yok etmek ise fesat değildir; tıpkı içkileri dökmek gibi; nitekim yılanları, akrepleri, fareleri ve kuduz köpekleri öldürmek gibi bütünüyle hiçbir yararı olmayan şeyleri yok etmek haydi haydi fesat sayılmaz. Fesadın Allah katında sevilmemesinin sebebi ise, zikrettiğimiz açıklama doğrultusundaki fesatta, Allah'ın insanların ıslahı hikmetiyle bu âlemde yarattığı şeyleri atıl kılmak bulunmasıdır; zira Hakîm olan [Allah], hikmetin gerektirdiği şeyin atıl kalmasını sevmez. Düşmanla savaşmak ise zararı ağır basan şeyi yok etmektir; bu yüzden savaşta zararın ortadan kalkmasını sağlayan şeyle yetinilir ve aşırıya kaçılmaz. İşte bu sebeple savaşta evleri yakmak ve ağaçları kesmek yasaklanmıştır; meğerki ordu komutanının görüşünde bunlardan birinin kalmasının düşmanın gücünü artıracağı, savaş süresini uzatacağı ve Müslüman ordusunun hezimete uğramasından korkulacağı ağır bassın. Bu da “Zaruretler kendi miktarınca takdir olunur” kaidesine racidir.

وَقَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ إِي وَإِذَا وَعَظَهُ وَاعِظٌ بِمَا يَقْتَضِي

Ayetin { وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } “Ona 'Allah'tan kork' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler” kısmı: Yani bir öğüt verici ona gerektiren bir şeyle öğüt verdiğinde...

تَذْكِيرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ تَعَالَى غَضِبَ لِذَلِكَ، وَالْأَخْذُ أَصْلُهُ تَنَاوُلُ الشَّيْءِ بِالْيَدِ، وَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا مَشْهُورًا فِي الِاسْتِيلَاءِ قَالَ تَعَالَى: وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ [التَّوْبَة: ٥] وَفِي الْقَهْر نَحْو فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ [الْأَنْعَام: ٤٢] . وَفِي التَّلَقِّي مِثْلُ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ [آل عمرَان: ٨١] وَمِنْهُ أُخِذَ فُلَانٌ بِكَلَامٍ فُلَانٍ، وَفِي الِاحْتِوَاءِ وَالْإِحَاطَةِ يُقَالُ أَخَذَتْهُ الْحُمَّى وَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ هُنَا أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ أَيِ احْتَوَتْ عَلَيْهِ عَزَّةُ الْجَاهِلِيَّةِ.

...Allah Teâlâ'nın takvasını hatırlattığı zaman buna öfkelenir. Ahz (أَخْذ) kelimesinin aslı, bir şeyi elle tutmaktır; meşhur bir mecaz olarak istila anlamında da kullanılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ } “Onları yakalayın ve onları kuşatın” [et-Tevbe: 5] buyurmuştur. Kahretmek anlamında ise: { فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ } “Onları darlıkla yakalayıverdik” [el-En'âm: 42] buyruğundaki gibidir. Kabul etmek anlamında: { أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ } “Allah peygamberlerin misakını aldığı zaman” [Âl-i İmrân: 81] buyruğundaki gibidir; nitekim “filanca, filancanın sözünü benimsedi/tuttu” denir. Kuşatmak ve içine almak anlamında ise “onu sıtma tuttu” ve “onları o korkunç çığlık yakalayıverdi” denir. Buradaki { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ } “gururu onu yakaladı” ifadesi de bu kabildendir; yani cahiliye gururu ve kibri onu bütünüyle kuşattı demektir.

وَالْعِزَّةُ صِفَةٌ يَرَى صَاحِبُهَا أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ وَلَا يُعَارَضُ فِي كَلَامِهِ لِأَجْلِ مَكَانَتِهِ فِي قَوْمِهِ وَاعْتِزَازِهِ بِقُوَّتِهِمْ قَالَ السَّمَوْأَلُ:

İzzet (عِزَّة), sahibinin kavmi içindeki konumu ve onların gücüyle gururlanması sebebiyle başkasının kendisine güç yetiremeyeceğini ve sözüne karşı çıkılamayacağını düşündüğü bir sıfattır. Semev'el şöyle demiştir:

وَنُنْكِرُ إِنْ شِئْنَا عَلَى النَّاسِ قَوْلَهُمْ ... وَلَا يُنْكِرُونَ الْقَوْلَ حِينَ نَقُولُ

Dilersek insanların sözünü reddederiz, Biz söylediğimizde ise onlar sözümüzü reddedemezler.

وَمِنْهُ الْعِزَّةُ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ وَالْغَلَبَةِ وَإِنَّمَا تَكُونُ غَالِبًا فِي الْعَرَبِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْقَبِيلَةِ، وَقَدْ تُغْنِي الشَّجَاعَةُ عَنِ الْكَثْرَةِ وَمِنْ أَمْثَالِهِمْ: وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ، وَقَالُوا: لَنْ نُغْلَبَ مِنْ قِلَّةٍ وَقَالَ السَّمَوْأَلُ

Güç ve üstünlük anlamındaki izzet de bu köktendir. Bu durum Araplarda ekseriyetle kabilenin çokluğu sebebiyle olur; bazen cesaret çokluğun yerine de geçebilir. Onların darbımesellerinden biri şudur: “İzzet ancak çok olanındır”. Yine: “Biz azlıktan ötürü asla yenilmeyiz” demişlerdir. Semev'el de şöyle demiştir:

وَمَا ضَرَّنَا أَنَّا قَلِيلٌ وَجَارُنَا ... عَزِيزٌ وَجَارُ الْأَكْثَرِينَ ذَلِيلُ

Bize zarar vermez sayımızın az oluşu, komşumuz azizdir, Oysa pek çoklarının komşusu zelildir.

وَمِنْهَا جَاءَ الْوَصْفُ بِالْعَزِيزِ كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [الْبَقَرَة: ٢٠٩] .

Yüce Allah'ın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Bilin ki Allah Azîzdir, Hakîmdir” [el-Bakara: 209] buyruğunda geleceği üzere “azîz” nitelendirmesi de buradan gelmiştir.

فَ (الْ) فِي (الْعِزَّةِ) لِلْعَهْدِ أَيِ الْعِزَّةُ الْمَعْرُوفَةُ لِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ الَّتِي تَمْنَعُ صَاحِبَهَا مِنْ قَبُولِ اللَّوْمِ أَوِ التَّغْيِيرِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْعِزَّةَ تَقْتَضِي مَعْنَى الْمَنَعَةِ فَأَخْذُ الْعِزَّةِ لَهُ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ إِصْغَائِهِ لِنُصْحِ النَّاصِحِينَ.

{ الْعِزَّة } kelimesindeki harf-i tarif ahd içindir; yani cahiliye ehlinin bildiği, sahibini kınamayı kabul etmekten veya kendisine karşı çıkılmasından alıkoyan o bilinen kibir ve gururdur. Zira izzet, dokunulmazlık ve yenilmezlik anlamı gerektirir. Dolayısıyla izzetin onu yakalaması, nasihat edenlerin öğüdüne kulak asmayışından kinayedir.

وَقَوْلُهُ: بِالْإِثْمِ الْبَاءُ فِيهِ لِلْمُصَاحَبَةِ أَيْ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ الْمُلَابِسَةُ لِلْإِثْمِ وَالظُّلم وَهُوَ احتراس لِأَنَّ مِنِ الْعِزَّةِ مَا هُوَ مَحْمُودٌ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [الْمُنَافِقين: ٨] أَيْ فَمَنَعَتْهُ مِنْ قَبُولِ الْمَوْعِظَةِ وَأَبْقَتْهُ حَلِيفَ الْإِثْمِ الَّذِي اعْتَادَهُ لَا يَرْعَوِي عَنْهُ وَهُمَا قَرِينَانِ.

Ayetin { بِالْإِثْمِ } “günah ile / günaha sürükleyerek” kısmındaki bâ (بِـ) harfi musahabet (birliktelik) içindir; yani günaha ve zulme bulaşmış olan o gurur onu yakaladı demektir. Bu bir ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir); zira izzetin övülen türü de vardır. Nitekim Yüce Allah: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir” [el-Münâfikûn: 8] buyurmuştur. Yani [bu sahte gurur] onu öğüdü kabul etmekten alıkoymuş ve alışageldiği, asla vazgeçmediği günahın yandaşı olarak bırakmıştır; ikisi birbirinden ayrılmaz iki arkadaştır.

وَقَوْلُهُ: فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ تَفْرِيعٌ عَلَى هَاتِهِ الْحَالَةِ، وَأَصْلُ الْحَسْبِ هُوَ الْكَافِي كَمَا سَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٧٣] .

Ayetin { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } “Artık ona cehennem yeter” kısmı bu duruma terettüp eden bir sonuçtur. “Hasb” kelimesinin aslı yeten kâfidir; nitekim bu husus Âl-i İmrân suresindeki { وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' dediler” [Âl-i İmrân: 173] ayetinde gelecektir.

وَلَمَّا كَانَ كَافِي الشَّيْءِ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ عَلَى قَدْرِهِ وَمِمَّا يُرْضِيهِ كَمَا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:

Bir şeye yeten şeyin onun miktarınca olması ve onu doyurması/tatmin etmesi beklendiğinden -nitekim Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:

عَلَى قَدْرِ أَهْلِ الْعَزْمِ تَأْتِي الْعَزَائِمُ

Azim sahiplerinin derecesine göre gelir azametli işler...

أَطْلَقَ الْحَسَبَ عَلَى الْجَزَاءِ كَمَا هُنَا.

- burada olduğu gibi hasb kelimesi ceza/karşılık anlamında mutlak olarak kullanılmıştır.

وَجَهَنَّمُ عَلَمٌ عَلَى دَارِ الْعُقَابِ الْمُوقَدَةِ نَارًا، وَهُوَ اسْمٌ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ قَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ لِلْعَلَمِيَّةِ وَالتَّأْنِيثِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ اعْتَبَرَتْهُ كَأَسْمَاءِ الْأَمَاكِنِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِلْعِلَمِيَّةِ وَالْعُجْمَةِ وَهُوَ

Cehennem, ateşi tutuşturulmuş olan ceza yurdunun özel adıdır (alem). Gayrimunsarif bir isimdir. Bazı nahivciler, Arapların onu mekân isimleri gibi kabul etmelerinden ötürü alemiyyet ve te'nis sebebiyle gayrimunsarif olduğunu söylemişlerdir. Bazıları ise alemiyyet ve ucmelik (yabancı kökenlilik) sebebiyle olduğunu söylemiştir ki bu...

قَوْلُ الْأَكْثَرِ: جَاءَ مِنْ لُغَةٍ غَيْرِ عَرَبِيَّةٍ، وَلِذَلِكَ لَا حَاجَةَ إِلَى الْبَحْثِ عَنِ اشْتِقَاقِهِ، وَمَنْ جَعَلَهُ عَرَبِيًّا زَعَمَ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَهْمِ وَهُوَ الْكَرَاهِيَةُ فَزَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ وَزْنَهُ فَعَنَّلْ بِزِيَادَةِ نُونَيْنِ أَصْلُهُ فَعْنَلْ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ ضُعِفَّتْ وَقِيلَ وَزْنُهُ فَعَلَّلْ بِتَكْرِيرِ لَامِهِ الْأُولَى وَهِيَ النُّونُ إِلْحَاقًا لَهُ بِالْخُمَاسِيِّ وَمَنْ قَالَ: أَصْلُهَا بِالْفَارِسِيَّةِ كَهْنَامُ فَعُرِّبَتْ جَهَنَّمَ.

...çoğunluğun görüşüdür; yani Arapça olmayan bir dilden gelmiştir. Bu sebeple onun iştikakını (türeyişini) araştırmaya gerek yoktur. Onu Arapça kabul edenler ise 'cehm' (جَهْم) kökünden türediğini ileri sürmüşlerdir ki o da sevimsizlik/kabalık demektir. Bazıları onun vezninin, iki nûn ilavesiyle “fe'annel” (فَعَنَّلْ) olduğunu, aslının ise şeddeli tek nûn ile “fa'nel” (فَعْنَلْ) olduğunu iddia etmişlerdir. Kimisi de humâsî (beş harfli) kelimelere mülhak kılınması için ilk lâmı olan nûn harfinin tekrarlanmasıyla vezninin “fe'allek” (فَعَلَّلْ) olduğunu söylemiştir. Bazıları da aslının Farsça “kehnâm” (كَهْنَام) olduğunu ve 'cehennem' olarak Arapçalaştırıldığını söylemiştir.

وَقِيلَ أَصْلُهَا عِبْرَانِيَّةٌ كِهِنَامُ بِكَسْرِ الْكَافِ وَكَسْرِ الْهَاءِ فَعُرِّبَتْ وَأَنَّ مَنْ قَالَ إِنَّ وَزْنَ فَعَنَّلْ لَا وُجُودَ لَهُ لَا يُلْتَفَتُ لِقَوْلِهِ لِوُجُودِ دَوْنَكَ اسْمُ وَادٍ بِالْعَالِيَةِ وَحَفَنْكَى اسْمٌ لِلضَّعِيفِ وَهُوَ بِحَاءٍ مُهْمَلَةٍ وَفَاءٍ مَفْتُوحَتَيْنِ وَنُونٍ سَاكِنَةٍ وَكَافٍ وَأَلِفٍ وَهُمَا نَادِرَانِ، فَيَكُونُ جَهَنَّمُ نَادِرًا، وَأَمَّا قَوْلُ الْعَرَبِ رَكِيَّةُ جَهَنَّم أَي بعيدَة الْقَعْرِ فَلَا حُجَّةَ فِيهِ، لِأَنَّهُ نَاشِئٌ عَنْ تَشْبِيهِ الرَّكِيَّةِ بِجَهَنَّمَ، لِأَنَّهُمْ يَصِفُونَ جَهَنَّمَ أَنَّهَا كَالْبِئْرِ الْعَمِيقَةِ الْمُمْتَلِئَةِ نَارًا قَالَ وَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلٍ أَوْ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصّلت يرثي زيدا بْنَ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ وَكَانَا مَعًا مِمَّنْ تَرَكَ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ:

Aslının İbranice kâf ve he harflerinin kesrasıyla “kihnâm” (كِهِنَام) olduğu ve Arapçalaştırıldığı da söylenmiştir. “Fe'annel” vezninin dilde bulunmadığını söyleyen kimsenin sözüne ise itibar edilmez; çünkü Âliye bölgesinde bir vadinin adı olan “devnek” (دَوْنَك) ve zayıf kimse için kullanılan “hafankâ” (حَفَنْكَى) -ki noktasız ha ve fe harflerinin fethası, sakin nun, kef ve elif iledir- kelimeleri mevcuttur. Bu ikisi nadir kelimelerdir, dolayısıyla cehennem de nadir bir vezin olur. Arapların derin kuyu anlamında “cehennem kuyusu” (رَكِيَّةُ جَهَنَّم) demelerine gelince, bunda bir delil yoktur; zira bu, kuyunun cehenneme benzetilmesinden kaynaklanmaktadır; çünkü onlar cehennemi içi ateşle dolu derin bir kuyu gibi vasfederler. Varaka b. Nevfel veya Ümeyye b. Ebi's-Salt -ki ikisi de cahiliyede putlara tapmayı terk etmiş kimselerdendi- Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'e yaktığı ağıtta şöyle demiştir:

رَشَدْتَ وَأَنْعَمْتَ ابْنَ عَمْرٍو وَإِنَّمَا ... تَجَنَّبْتَ تَنُّورًا مِنَ النَّارِ مُظْلِمًا

Doğru yolu buldun ve nimete erdin ey İbn Amr! Sen ancak karanlık ve ateşten bir fırından sakındın.

وَقَدْ جَاءَ وَصْفُ جَهَنَّمَ فِي الْحَدِيثِ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَسَمَّاهَا اللَّهُ فِي كِتَابِهِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ نَارًا وَجَعَلَ وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [الْبَقَرَة: ٢٤] .

Hadiste de cehennemin vasfı buna benzer şekilde gelmiştir. Allah Kitabı'nda pek çok yerde onu 'ateş' olarak isimlendirmiş, { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar” kılmıştır. Buna dair açıklama Yüce Allah'ın: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının” [el-Bakara: 24] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَلَبِئْسَ الْمِهادُ أَيْ جَهَنَّمُ، وَالْمِهَادُ مَا يُمَهَّدُ أَيْ يُهَيَّأُ لِمَنْ يَنَامُ، وَإِنَّمَا سَمَّى جَهَنَّمَ مِهَادًا تَهَكُّمًا، لِأَنَّ الْعُصَاةَ يُلْقَوْنَ فِيهَا فَتُصَادِفُ جنُوبهم وظهورهم.

Ayetin { وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ } “O ne kötü bir yataktır!” kısmı; yani cehennemdir. Mihâd (الْمِهَاد), uyuyacak kimse için döşenen, yani hazırlanan yerdir. Cehennemin mihâd (döşek/yatak) olarak isimlendirilmesi sadece bir istihzadır (alay yolludur); çünkü asiler oraya atıldıklarında [ateş] onların yanlarına ve sırtlarına temas eder.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٠٧]

[BAKARA SURESİ (2), AYET 207]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eder. Allah ise kullarına çok şefkatlidir.” (207)

هَذَا قَسِيمُ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] وَذِكْرُهُ هُنَا بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِطْرَادِ اسْتِيعَابًا لِقِسْمَيِ النَّاسِ، فَهَذَا الْقِسْمُ هُوَ الَّذِي تَمَحَّضَ فِعْلُهُ لِلْخَيْرِ حَتَّى بَلَغَ غَايَةَ ذَلِكَ وَهُوَ تَعْرِيضُ نَفْسِهِ الَّتِي هِيَ أَنْفَسُ الْأَشْيَاءِ عَلَيْهِ لِلْهَلَاكِ لِأَجْلِ تَحْصِيلِ مَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى وَإِنَّمَا رِضَا اللَّهِ تَعَالَى بِفِعْلِ النَّاسِ لِلْخَيْرِ الَّذِي أَمَرَهُمْ بِهِ.

Bu [ayet], { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, onun sözü senin hoşuna gider” [el-Bakara: 204] [ayetinin] karşıtıdır/mukabilidir. İnsanların iki kısmını da bütünüyle kapsamak adına burada zikredilmesi istitrad (konu dışına çıkış) mesabesindedir. Zira bu kısım, ameli sırf hayır olan, hatta bunun zirvesine ulaşarak Yüce Allah'ı razı edecek şeyi elde etmek uğruna kendisi için en değerli şey olan canını tehlikeye atan kimsedir. Yüce Allah'ın rızası ise ancak insanların Kendisinin emrettiği hayrı işlemesiyle olur.

وَ (يَشْرِي) مَعْنَاهُ يَبِيع كَمَا أَن يَشْتَرِي بِمَعْنَى يَبْتَاعُ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَة: ٤١] . وَاسْتُعْمِلَ (يَشْرِي) هُنَا فِي الْبَذْلِ مَجَازًا، وَالْمَعْنَى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَبْذُلُ نَفْسَهُ لِلْهَلَاكِ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ أَيْ هَلَاكًا فِي نَصْرِ الدِّينِ وَهَذَا أَعْلَى دَرَجَاتِ الْإِيمَانِ، لِأَنَّ النَّفْسَ أَغْلَى مَا عِنْد الْإِنْسَان.

*Yeşrî* (يَشْرِي) kelimesi satar anlamına gelir; nitekim *yeşterî* (يَشْتَرِي) de satın alır anlamındadır. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir bedel karşılığında satmayın” [el-Bakara: 41] buyruğunda geçmişti. Burada *yeşrî* (يَشْرِي) mecazen feda etmek anlamında kullanılmıştır. Manası şöyledir: İnsanlardan öylesi vardır ki Allah'ın rızasını kazanmak için canını tehlikeye atıp feda eder; yani dinin zaferi uğrunda can verir. Bu ise imanın en yüksek mertebesidir, çünkü can insanın sahip olduğu en değerli şeydir.

ومَرْضاتِ اللَّهِ رِضَاهُ فَهُوَ مَصْدَرُ رَضِيَ عَلَى وَزْنِ الْمَفْعَلِ زِيدَتْ فِيهِ التَّاءُ سَمَاعًا كَالْمَدْعَاةِ وَالْمَسْعَاةِ، فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ نَزَلَتْ فِي صُهَيْبِ بْنِ سِنَانٍ النَّمِرِيِّ بْنِ النَّمِرِ بْنِ قَاسِطٍ (١) الْمُلَقَّبِ بِالرُّومِيِّ لِأَنَّهُ كَانَ أَسَرَهُ الرُّومُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي جِهَاتِ الْمَوْصِلِ وَاشْتَرَاهُ بَنو كلب فَكَانَ مَوْلَاهُمْ وَأَثْرَى فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِمَكَّةَ وَكَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْأَوَّلِينَ فَلَمَّا هَاجَرَ النَّبِيءُ ﷺ خَرَجَ صُهَيْبٌ مُهَاجِرًا فَلَحِقَ بِهِ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ لِيُوثِقُوهُ فَنَزَلَ عَنْ رَاحِلَتِهِ وَانْتَثَلَ كِنَانَتَهُ وَكَانَ رَامِيًا وَقَالَ لَهُمْ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي مِنْ أَرْمَاكُمْ وَأَيْمُ اللَّهِ لَا تَصِلُونَ إِلَيَّ حَتَّى أَرْمِيَ بِمَا فِي كِنَانَتِي ثُمَّ أَضْرَبَ بِسَيْفِي مَا بَقِيَ فِي يَدِي مِنْهُ شَيْءٌ فَقَالُوا: لَا نَتْرُكُكَ تَخْرُجُ مِنْ عِنْدِنَا غَنِيًّا وَقَدْ جِئْتَنَا صُعْلُوكًا، وَلَكِنْ دُلَّنَا على مَالك وتخلي عَنْكَ وَعَاهَدُوهُ عَلَى ذَلِكَ فَدَلَّهُمْ عَلَى مَالِهِ، فَلَمَّا قدم على النَّبِي ﷺ قَالَ لَهُ حِينَ رَآهُ ربح البيع أيا يَحْيَى وَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقِيلَ إِنْ كَفَّارَ مَكَّةَ عَذَّبُوا صُهَيْبًا لِإِسْلَامِهِ فَافْتَدَى مِنْهُمْ بِمَالِهِ وَخَرَجَ مُهَاجِرًا، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا عَامَّةٌ، وَأَنَّ صُهَيْبًا أَوْ غَيْرَهُ مُلَاحَظٌ فِي أَوَّلِ مَنْ تَشْمَلُهُ.

*Mardâtillâh* (مَرْضَاتِ اللَّهِ) O'nun rızası demektir. Bu, *med'ât* ve *mes'ât* kelimelerinde olduğu gibi semaî olarak sonuna tâ harfi eklenmiş *mef'al* vezninde *radiye* fiilinin mastarıdır. Esbâb-ı Nüzul'de Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: [Bu ayet] Nemir b. Kâsıt soyundan gelen ve Cahiliye döneminde Musul taraflarında Bizanslılar tarafından esir alındığı için er-Rûmî lakabıyla anılan Suheyb b. Sinân en-Nemerî (١) hakkında inmiştir. Onu Kelb oğulları satın almış ve onların azatlısı olmuştu. Cahiliye devrinde Mekke'de zenginleşti ve ilk Müslümanlardan oldu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edince Suheyb de hicret etmek üzere yola çıktı. Kureyş'ten bir grup onu bağlayıp esir etmek için peşine düştü. O da biniti üzerinden indi, sadakındaki okları çıkardı -ki iyi bir okçuydu- ve onlara şöyle dedi: “Sizler benim aranızdaki en iyi ok atanlardan biri olduğumu bilirsiniz. Allah'a yemin ederim ki sadakımdaki bütün okları atıncaya, sonra da elimde kılıcımdan bir parça kaldığı sürece onunla vuruşuncaya kadar bana ulaşamazsınız.” Bunun üzerine: “Bize fakir bir kimse olarak gelmişken buradan zengin olarak çıkıp gitmene izin vermeyiz; ancak malının yerini bize gösterirsen senin yolunu açarız” dediler ve bu hususta ona söz verdiler. O da onlara malının yerini gösterdi. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna vardığında, Peygamber onu görünce: “Alışveriş karlı çıktı ey Ebû Yahyâ!” buyurdu ve ona bu ayeti okudu. Mekke kâfirlerinin Müslüman olduğu için Suheyb'e işkence ettikleri, onun da malıyla kendini onlardan fidye karşılığı kurtarıp hicret ettiği de söylenmiştir. Başka şeyler de nakledilmiştir. Ancak daha belirgin olan görüş, ayetin genel olduğu, Suheyb veya bir başkasının bu ayetin kapsadığı ilk kimseler arasında mülahaza edildiğidir.

وَقَوله: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ تذييل أَي رؤوف بِالْعِبَادِ الصَّالِحِينَ الَّذِينَ مِنْهُمْ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ، فَالرَّأْفَةُ كِنَايَةٌ عَنْ لَازِمِهَا وَهُوَ إِيتَاءُ الْخَيْرَاتِ كَالرَّحْمَةِ.

Ayetin { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah ise kullarına çok şefkatlidir” kısmı bir tezyildir (cümlenin amacını pekiştiren tamamlayıcı ifade); yani aralarında Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eden kimselerin de bulunduğu salih kullarına karşı çok şefkatlidir. Şefkat (re'fet), tıpkı rahmet gibi, ayrılmaz gereği olan hayırları lütfetmekten kinayedir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ التَّعْرِيفَ فِي قَوْلِهِ (الْعِبَادِ) تَعْرِيفُ اسْتِغْرَاقٍ، لِأَن الله رؤوف بِجَمِيعِ عِبَادِهِ وَهُمْ مُتَفَاوِتُونَ فِيهَا فَمِنْهُمْ مَنْ تَنَالُهُ رَأْفَةُ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِيهِمَا يَقْتَضِيهِ عِلْمُ اللَّهِ وَحِكْمَتُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ تَنَالُهُ رَأْفَةُ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا دُونَ الْآخِرَةِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْكَافِرُونَ فَإِنَّ مِنْ رَأْفَتِهِ بِهِمْ أَنَّهُ أَعْطَاهُمُ الْعَافِيَةَ وَالرِّزْقَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ أَيْ بِالْعِبَادِ الَّذِينَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَيْ قَبِيلِ الَّذِي يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ.

Zahir olan, *el-İbâd* (الْعِبَادِ) kelimesindeki belirtecin (harf-i tarifin) istiğrak (bütün fertleri kapsama) belirteci olmasıdır; zira Allah bütün kullarına karşı çok şefkatlidir. Kullar bu şefkate nail olmakta farklı derecelerdedir: Kimine Allah'ın ilmi ve hikmetinin gerektirdiği bir farklılıkla hem dünyada hem de ahirette Allah'ın şefkati ulaşır; kimine de ahirette değil sadece dünyada ulaşır ki bunlar müşrikler ve kâfirlerdir. Zira Allah'ın onlara afiyet ve rızık vermesi, onlara olan şefkatindendir. Belirtecin ahd belirteci olması da mümkündür; yani bu türden olan, yani Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eden kullara [şefkatlidir].

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (الْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ كَقَوْلِهِ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى

(الْ) takısının Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى

[النازعات: ٤١] ، وَالْعِبَادُ

[en-Nâziât: 41] [ayetinde olduğu gibidir]. *el-İbâd* (الْعِبَادُ) kelimesi

إِذَا أُضِيفَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ يُرَادُ بِهِ عِبَادٌ مُقَرَّبُونَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ فِي [سُورَةِ الْحِجْرِ: ٤٢] .

lafza-i celâle (Allah lafzına) izafe edildiğinde bununla yakın (mukarrab) kullar kastedilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [el-Hicr Suresi: 42].