Binûn

2- Bakara Suresi — 63. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمُنَاسَبَةُ هَذَا التَّذْيِيلِ لِلْجُمْلَةِ أَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ قَدْ بَذَلُوا أَنْفُسَهُمْ لِلَّهِ وَجَعَلُوا أَنْفُسَهُمْ عَبِيدَهُ فَاللَّهُ رَءُوفٌ بِهِمْ كَرَأْفَةِ الْإِنْسَانِ بِعَبْدِهِ فَإِنْ كَانَ مَا صَدَقَ (مَنْ) عَامًّا كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ فِي كُلِّ مَنْ بَذَلَ نَفْسَهُ لِلَّهِ، فَالْمَعْنَى وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِهِمْ فَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ لِيَكُونَ هَذَا التذييل بِمَنْزِلَة الْمثل مُسْتقِلّا بِنَفسِهِ وَهُوَ من لَوَازِم التَّذْيِيلَ، وَلِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ الرَّأْفَةِ بِهِمْ أَنَّهُمْ جَعَلُوا أَنْفُسَهُمْ عِبَادًا لَهُ، وَإِنْ كَانَ مَا صَدَقَ (مَنْ) صُهَيْبًا ﵁ فَالْمَعْنَى وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ الَّذِينَ صُهَيْبٌ مِنْهُمْ، وَالْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ صُهَيْبًا كَانَ عَبْدًا لِلرُّومِ ثُمَّ لِطَائِفَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَهُمْ بَنُو كَلْبٍ وَهُمْ لَمْ يَرْأَفُوا بِهِ، لِأَنَّهُ عُذِّبَ فِي اللَّهِ فَلَمَّا صَار عبد الله رَأَفَ بِهِ.

Bu tezyilin cümleyle münasebeti şudur: Haklarında haber verilen kimseler canlarını Allah yolunda feda etmişler ve kendilerini O'nun kulları kılmışlardır; Allah da insanın kendi kölesine şefkat göstermesi gibi onlara şefkatlidir. Şayet (مَنْ) zamirinin delalet ettiği kimse (mâ sadak), Allah için canını feda eden herkes hakkında zahir olduğu üzere genel ise, mana “Allah onlara çok şefkatlidir” şeklinde olur; bu tezyilin tek başına müstakil bir atasözü gibi olması için -ki bu tezyilin gereklerindendir- ve onlara şefkat gösterilmesinin sebebinin kendilerini O'na kul kılmaları olduğunu belirtmek amacıyla zamir getirmekten (ızmâr) vazgeçilip açık isim zikredilmiştir (ızhâr). Şayet (مَنْ) zamirinin delalet ettiği şahıs Suheyb radıyallâhu anh ise, mana “Allah, Suheyb'in de aralarında bulunduğu kullarına çok şefkatlidir” olur. Cümle her halükarda bir tezyildir. Münasebet ise Suheyb'in önce Bizanslıların, sonra Kureyş'ten bir zümrenin -yani Kelb oğullarının- kölesi olması ve onların Allah yolunda işkence gördüğü için kendisine şefkat göstermemeleridir; o, Allah'ın kulu olunca ise Allah ona şefkat etmiştir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [الْبَقَرَة:

Bu ayette, yani Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [الْبَقَرَة:

٢٠٤] إِلَى قَوْله رَؤُفٌ بِالْعِبادِ مَعَانٍ مِنْ مَعَانِي أَدَبِ النُّفُوسِ وَمَرَاتِبِهَا وَأَخْلَاقِهَا تُعَلِّمُ الْمُؤْمِنِينَ وَاجِبَ التَّوَسُّمِ فِي الْحَقَائِقِ وَدَوَاخِلِ الْأُمُورِ وَعَدَمَ الِاغْتِرَارِ بِالظَّوَاهِرِ إِلَّا بَعْدَ التَّجْرِبَةِ وَالِامْتِحَانِ، فَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُغَرُّ بِحُسْنِ ظَاهِرِهِ وَهُوَ مُنْطَوٍ عَلَى بَاطِنِ سُوءٍ وَيُعْطِي مِنْ لِسَانِهِ حَلَاوَةَ تَعْبِيرٍ وَهُوَ يُضْمِرُ الشَّرَّ وَالْكَيْدَ قَالَ الْمُعَرِّيُّ:

٢٠٤] } “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider” [el-Bakara: 204] buyruğundan { رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “kullarına çok şefkatlidir” sözüne kadar [olan kısımda], nefislerin terbiyesi, mertebeleri ve ahlakına dair manalar vardır. Bunlar müminlere hakikatlerin ve işlerin iç yüzünün ferasetle sezilmesi (tevessüm) ve tecrübe ile imtihan edilmeksizin zahire aldanılmaması gerektiğini öğretir. Zira insanlardan öylesi vardır ki dış görünüşünün güzelliğiyle aldatır, oysa içinde kötü bir niyet barındırır; diliyle tatlı ifadeler sunar, oysa içinde şer ve tuzak gizler. el-Maarrî şöyle demiştir:

وَقَدْ يُخْلِفُ الْإِنْسَانُ ظَنَّ عَشِيرَةٍ ... وَإِنْ رَاقَ مِنْهُ مَنْظَرٌ وَرُوَاءُ

İnsan akrabasının zannını boşa çıkarabilir, Görünüşü ve endamı hoşuna gitse bile.

وَقَدْ شَمِلَ هَذَا الْحَالُ

Bu durum,

قَوْلَ النَّبِيءِ ﷺ «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا»

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz sözün öylesi vardır ki adeta sihirdir” hadisini

بِأَحَدِ مَعْنَيَيْهِ الْمُحْتَوِي عَلَيْهِمَا وَهُوَ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ وَتَبْلُغُ هَلْهَلَةُ دِينِهِ إِلَى حَدِّ أَنْ يُشْهِدَ اللَّهَ عَلَى أَنَّ مَا يَقُولُهُ صِدْقٌ وَهُوَ بِعَكْسِ ذَلِكَ يُبَيِّتُ فِي نَفْسِهِ الْخِصَامَ وَالْكَرَاهِيَةَ.

içerdiği iki manadan biriyle kapsamaktadır; bu söz ise cevâmiu'l-kelimdir (az sözle çok mana ifade eden sözlerdendir). [Böyle bir kimsenin] dininin zayıflığı öyle bir dereceye varır ki söylediği şeyin doğru olduğuna Allah'ı şahit tutar, oysa bunun tam aksine içinde düşmanlık ve nefret gizlemektedir.

وَعَلَامَةُ الْبَاطِنِ تَكُونُ فِي تَصَرُّفَاتِ الْمَرْءِ فَالَّذِي يُحِبُّ الْفَسَادَ وَيُهْلِكُ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَلَا يَكُونُ صَاحِبَ ضَمِيرٍ طَيِّبٍ، وَأَنَّ الَّذِي لَا يُصْغِي إِلَى دَعْوَةِ الْحَقِّ إِذَا دَعَوْتَهُ إِلَيْهِ وَيُظْهِرُ عَلَيْهِ الِاعْتِزَازَ بِالظُّلْمِ لَا يَرْعَوِي عَنْ غَيِّهِ وَلَا يَتْرُكُ أَخْلَاقَهُ الذَّمِيمَةَ، وَالَّذِي لَا يَشِحُّ بِنَفْسِهِ فِي نُصْرَةِ الْحَقِّ يُنْبِئُ خُلُقُهُ عَنْ إِيثَارِ الْحَقِّ وَالْخَيْرِ عَلَى الْبَاطِلِ وَالْفَسَادِ وَمَنْ لَا يَرْأَفُ فَاللَّهُ لَا يرأف بِهِ.

İç yüzün alameti insanın davranışlarında belirir. Fesadı seven, ekini ve nesli helak eden kimse temiz bir vicdan sahibi olamaz. Hakka davet ettiğinde bu davete kulak asmayan ve zulümle gururlanan kimse de sapıklığından vazgeçmez, kötü ahlakını terk etmez. Hakkın zaferi uğrunda canını esirgemeyen kimsenin ahlakı ise hakkı ve hayrı batıla ve fesada tercih ettiğini haber verir. Merhamet etmeyene Allah da merhamet etmez.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٠٨ إِلَى ٢٠٩]

[BAKARA SURESİ (2), AYETLER 208-209]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslam'a) girin, şeytanın adımlarını takip etmeyin. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır. Size apaçık deliller geldikten sonra eğer kayarsanız, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (208-209)

اسْتِئْنَافٌ عَلَى طَرِيقَةِ الِاعْتِرَاضِ انتهازا للفرصة بالدعوة إِلَى الدُّخُولِ فِي السِّلْمِ، وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِهِ عَقِبَ مَا قَبْلَهُ أَنَّ الْآيَاتِ السَّابِقَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى تَقْسِيمِ النَّاسِ تُجَاهَ الدِّينِ مَرَاتِبَ، أَعْلَاهَا مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٠٧] لِأَنَّ النَّفْسَ أَغْلَى مَا يُبْذَلُ، وَأَقَلَّهَا مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] أَيْ يُضْمِرُ الْكَيْدَ وَيُفْسِدُ عَلَى النَّاسِ مَا فِيهِ نَفْعُ الْجَمِيعِ وَهُوَ خَيْرَاتُ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ يَشْتَمِلُ عَلَى أَنَّهُ اعْتَدَى عَلَى قَوْمٍ مُسَالِمِينَ فَنَاسَبَ بعد ذَلِك أَنْ يُدْعَى النَّاسُ إِلَى الدُّخُولِ فِيمَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ السِّلْمِ وَهَذِهِ الْمُنَاسَبَةُ تَقْوَى وَتَضْعُفُ بِحَسَبِ تَعَدُّدِ الِاحْتِمَالَاتِ فِي مَعْنَى طَلَبِ الدُّخُولِ فِي السِّلْمِ.

Bu, barışa/İslam'a girmeye davet fırsatını değerlendirmek amacıyla itiraz (ara cümle) yoluyla yapılmış bir istinaftır (yeni bir söze başlangıçtır). Öncesinin ardından zikredilmesinin münasebeti şudur: Önceki ayetler insanları dine karşı tutumları bakımından mertebelere ayırmayı içermiştir; bunların en yücesi { مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eden kimsedir” [el-Bakara: 207], zira can feda edilen şeylerin en değerlisidir; en düşüğü ise { مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “dünya hayatına dair sözü senin hoşuna giden, kalbinde olana Allah'ı şahit tutan kimsedir, oysa o düşmanların en yamanıdır” [el-Bakara: 204], yani hile gizleyen, herkesin menfaatine olan şeyi, yani yeryüzünün nimetlerini insanların aleyhine ifsat eden kimsedir. Bu ise onun barış içinde yaşayan bir kavme saldırdığını içerir. Dolayısıyla bundan sonra insanların "silm" (barış/İslam) adı verilen şeye girmeye davet edilmesi uygun düşmüştür. Bu münasebet, silme girme talebinin anlamındaki ihtimallerin çeşitliliğine göre güçlenir veya zayıflar.

وَالْخِطَابُ بِيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِطْلَاقِ هَذَا الْعُنْوَانِ، وَلِأَنَّ شَأْنَ الْمَوْصُولِ أَنْ يَكُونَ بِمَنْزِلَةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْعَهْدِ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” hitabı, Kur'an'ın bu unvanı kullanma adetine uygun olarak Müslümanlara yönelik bir hitaptır; zira ism-i mevsûlün durumu, ahd bildiren lam ile belirlenmiş (muarref) kelime mesabesinde olmasıdır.

وَ (الدُّخُولُ) حَقِيقَتُهُ نُفُوذُ الْجِسْمِ فِي جِسْمٍ أَوْ مَكَانٍ مُحَوَّطٍ كَالْبَيْتِ وَالْمَسْجِدِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا مَشْهُورًا عَلَى حُلُولِ الْمَكَانِ الْوَاسِعِ يُقَالُ دَخَلَ بِلَادَ بَنِي أَسَدٍ وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلِاتِّبَاعِ وَالِالْتِزَامِ وَشِدَّةِ التَّلَبُّس بِالْفِعْلِ.

Duhûl (*ed-duhûl* / الدُّخُولُ) kelimesinin hakiki anlamı, bir cismin başka bir cismin veya ev ve mescit gibi çevrili bir mekânın içine nüfuz etmesidir. Meşhur bir mecaz olarak geniş bir mekâna yerleşmek için de kullanılır; nitekim "Esed oğullarının beldesine girdi" denilir. Burada ise tabi olmak, bağlanmak ve fiile sımsıkı sarılmak için istiare yoluyla kullanılmıştır.

و (السّلم) بِفَتْحِ السِّينِ وَكَسْرِهَا مَعَ سُكُونِ اللَّامِ، قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ السِّينِ وَقَرَأَ بَاقِي الْعَشَرَةِ بِكَسْرِ السِّينِ، وَيُقَالُ سَلَمٌ بِفَتْحِ السِّينِ وَاللَّامِ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً [النِّسَاء: ٩٤] وَحَقِيقَةُ السِّلْمِ الصُّلْحُ وَتَرْكُ الْحَرْبِ قَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ:

Silm (*es-silm* / السِّلْم), lâm harfinin sükûnu ile birlikte sîn harfinin fethası (*es-selm*) veya kesresi (*es-silm*) iledir. Nâfi‘, İbn Kesîr, Kisâî ve Ebû Ca‘fer sîn harfinin fethasıyla okumuş; on kıraat imamının geri kalanı ise sîn harfinin kesresiyle okumuştur. Sîn ve lâm harflerinin fethasıyla *selem* (سَلَم) de denilir; nitekim Yüce Allah: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene (veya barış teklif edene): 'Sen mümin değilsin' demeyin” [en-Nisâ: 94] buyurmuştur. Silm kelimesinin hakiki anlamı sulh ve savaşı terk etmektir. Abbâs b. Mirdâs şöyle demiştir:

السَّلْمُ تَأْخُذُ مِنْهَا مَا رَضِيتَ بِهِ ... وَالْحَرْبُ تَكْفِيكَ مِنْ أَنْفَاسِهَا جُزَعُ

Barıştan razı olduğun payı alırsın, Savaşın ise nefeslerinden bir parça keder sana yeter.

وَشَوَاهِدُ هَذَا كَثِيرَةٌ فِي كَلَامِهِمْ وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Bu hususun onların (Arapların) kelamında şahitleri çoktur. Züheyr de şöyle demiştir:

وَقَدْ قُلْتُمَا إِنْ نُدْرِكِ السِّلْمَ وَاسِعًا بِكَسْرِ السِّينِ وَاشْتِقَاقِهِ مِنَ السَّلَامَةِ وَهِيَ النَّجَاةُ مَنْ أَلَمٍ أَوْ ضُرٍّ أَوْ عِنَادٍ يُقَالُ أَسْلَمَ نَفْسَهُ لِفُلَانٍ أَيْ أَعْطَاهُ إِيَّاهَا بِدُونِ مُقَاوَمَةٍ، وَاسْتَسْلَمَ طَلَبَ السِّلْمِ أَيْ تَرَكَ الْمُقَاوَمَةَ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ: أَسِلْمٌ

“Siz ikiniz: ‘Eğer geniş bir barışa ulaşırsak...’ demiştiniz” -burada [silm] sîn harfinin kesresiyledir-. Kelimenin türeyişi selâmetten gelir; o da elemden, zarardan veya inattan kurtulmaktır. "Kendini falan kimseye teslim etti (esleme)" denilir ki, bu karşı koymaksızın kendini ona verdi demektir. "İstesleme" ise barış istedi, yani direnmeyi bıraktı demektir. Araplar: “Barış mısın (*e-silmün*

أَمْ حَرْبٌ، أَيْ أَأَنْتَ مُسَالِمٌ أَمْ مُحَارِبٌ، وَكُلُّهَا مَعَانٍ مُتَوَلِّدٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فَلِذَلِكَ جَزَمَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ بِأَنَّ السِّلْمَ بِكَسْرِ السِّينِ وَفَتْحِهَا وَبِالتَّحْرِيكِ يُسْتَعْمَلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِيمَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ الْآخَرُ.

/ أَسِلْمٌ) yoksa savaş mısın (*em harbün*)?”, yani "Barışçı mısın yoksa savaşçı mısın?" derler. Bunların hepsi birbirinden türemiş manalardır. Bu sebeple lügat imamları, sîn harfinin kesresi (*silm*), fethası (*selm*) ve her iki harfin harekeli hali (*selem*) ile her birinin diğerinin kullanıldığı yerde kullanıldığını kesin olarak belirtmişlerdir.

قَالُوا وَيُطْلَقُ السِّلْمُ بِلُغَاتِهِ الثَّلَاثِ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ وَنُسِبَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَأَنْشَدُوا قَوْلَ امْرِئِ الْقَيْسِ بْنِ عَابِسٍ الْكِنْدِيِّ فِي قَضِيَّةِ رِدَّةِ قَوْمِهِ:

Dediler ki: Silm kelimesi bu üç okunuşuyla da İslam dini için kullanılır. Bu görüş İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'ye nispet edilmiştir. Bu hususta İmruülkays b. Âbis el-Kindî'nin kendi kavminin irtidat (dinden dönme) hadisesinde söylediği şu beytini inşad etmişlerdir:

دَعَوْتُ عَشِيرَتِي لِلسِّلْمِ لَمَّا ... رَأَيْتُهُمُو تَوَلَّوْا مُدْبِرِينَا

Kavmimi barışa (İslam'a) çağırdım, Onların arkalarını dönüp gittiklerini gördüğümde.

فَلَسْتُ مُبَدِّلًا بِاللَّهِ رَبًّا ... وَلَا مُسْتَبْدِلًا بِالسِّلْمِ دِينَا

Ben Allah'ın yerine başka bir Rab tutacak değilim, Barışın (İslam'ın) yerine de başka bir din seçecek değilim.

وَهَذَا الْإِطْلَاقُ انْفَرَدَ بِذِكْرِهِ أَصْحَابُ التَّفْسِيرِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ الرَّاغِبُ فِي «مُفْرَدَاتِ الْقُرْآنِ» وَلَا الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْأَسَاسِ» وَصَاحِبُ «لِسَانِ الْعَرَبِ» وَذَكَرَهُ فِي «الْقَامُوسِ» تَبَعًا لِلْمُفَسِّرِينَ وَذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» حِكَايَةَ قَوْلٍ فِي تَفْسِيرِ السِّلْمِ هُنَا فَهُوَ إِطْلَاقٌ غَيْرُ مَوْثُوقٍ بِثُبُوتِهِ وَبَيْتُ الْكِنْدِيِّ يَحْتَمِلُ مَعْنَى الْمُسَالَمَةِ أَيِ الْمُسَالَمَةِ لِلْمُسْلِمِينَ وَيَكُونُ قَوْلُهُ:

Bu kullanımı zikretmede tefsir âlimleri yalnız kalmıştır; Râgıb *el-Müfredât*’ta, Zemahşerî *el-Esâs*’ta ve *Lisânü'l-Arab* müellifi bunu zikretmemiştir. *el-Kâmûs* müellifi ise müfessirlere tabi olarak zikretmiş, Zemahşerî de *el-Keşşâf*’ta burada silm kelimesinin tefsirinde bir görüşü aktararak buna yer vermiştir. Dolayısıyla bu, sübutu güvenilir olmayan bir kullanımdır. el-Kindî'nin beyti ise barış yapma, yani Müslümanlarla barış içinde olma manasına muhtemeldir ve şairin:

«دِينًا» بِمَعْنى الْعَادة اللَّازِمَة كَمَا قَالَ الْمُثَقَّبُ الْعَبْدِيُّ:

“Dîn” sözü, el-Müsekıkab el-Abdî'nin dediği gibi, ayrılmaz adet manasında olur:

تَقُولُ وَقَدْ أَدَرْتَ لَهَا وَضِينِي ... أَهَذَا دِينُهُ أَبَدًا وَدِينِي

Devenin karnındaki kolanını doladığımda der ki: “Bunun adeti ve benim adetim hep bu mudur?”

وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ السِّلْمُ بِكَسْرِ السِّينِ هُوَ الْإِسْلَامُ وَالسَّلْمُ بِفَتْحِ السِّينِ الْمُسَالَمَةُ، وَلِذَلِكَ قَرَأَ ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِكَسْرِ السِّينِ لَا غَيْرَ وَقَرَأَ الَّتِي فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ وَالَّتِي فِي سُورَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِفَتْحِ السِّينِ قَالَ الطَّبَرِيُّ تَوْجِيهًا مِنْهُ لِمَعْنَاهُ هُنَا إِلَى أَنَّهُ الْإِسْلَامُ دُونَ الْآيَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ. وَأَنْكَرَ الْمُبَرِّدُ هَذِهِ التَّفْرِقَةَ وَقَالَ: اللُّغَةُ لَا تُؤْخَذُ هَكَذَا وَإِنَّمَا تُؤْخَذُ بِالسَّمَاعِ لَا بِالْقِيَاسِ وَيَحْتَاجُ مَنْ فَرَّقَ إِلَى دَلِيلٍ. فَكَوْنُ السِّلْمِ مِنْ أَسْمَاءِ الصُّلْحِ لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ فَهُوَ مُرَادٌ مِنَ الْآيَةِ لَا مَحَالَةَ وَكَوْنُهُ يُطْلَقُ عَلَى الْإِسْلَامِ إِذَا صَحَّ ذَلِك جَازَ أَي يَكُونَ مُرَادًا أَيْضًا وَيَكُونُ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ. فَعَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالسِّلْمِ الْمُسَالَمَةَ كَمَا يَقْتَضِيهِ خِطَابُهُمْ بِيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِي هُوَ كَاللَّقَبِ لِلْمُسْلِمِينَ كَانَ الْمَعْنَى أَمْرَهُمْ بِالدُّخُولِ فِي الْمُسَالَمَةِ دُونَ الْقِتَالِ، وَكَمَا تَقْتَضِيهِ صِيغَةُ الْأَمْرِ فِي (ادْخُلُوا) مِنْ أَنَّ حَقِيقَتَهَا طَلَبُ تَحْصِيلِ فِعْلٍ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا أَوْ كَانَ مُفَرَّطًا فِي بَعْضِهِ.

Ebû Amr b. el-Alâ'dan nakledildiğine göre, sîn harfinin kesresiyle *es-silm* İslam, sîn harfinin fethasıyla *es-selm* ise barış yapmaktır. Bu sebeple o, bu suredeki { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } ibaresini sadece sîn'in kesresiyle okumuş; Enfâl Suresi'ndeki ve Muhammed Suresi'ndeki sallallâhu aleyhi ve sellem ayetleri ise sîn'in fethasıyla okumuştur. Taberî, bunun diğer iki ayette değil sadece buradaki anlamına İslam manası verilmesi yönünde bir tevil olduğunu belirtmiştir. el-Müberred ise bu ayrımı reddedip şöyle demiştir: "Dil bu şekilde alınmaz; dil kıyasla değil ancak semâ (nakil) ile alınır ve ayrım yapan kimsenin delile ihtiyacı vardır." Silm kelimesinin sulh isimlerinden biri olduğu hususunda lügat imamları arasında ihtilaf yoktur; dolayısıyla ayette bu mananın kastedildiği kesindir. İslam için kullanılmasına gelince, şayet bu sahih ise onun da kastedilmiş olması caizdir ve bu durum müşterek lafzın her iki manasında birden kullanılması kabilinden olur. Müslümanlar için bir unvan gibi olan { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabının gerektirdiği üzere silmden kastın barış yapmak olduğu kabul edilirse mana, savaşmaksızın barışa girmelerinin emredilmesi olur; nitekim { ادْخُلُوا } emrinin lafzı da hakikati gereği henüz gerçekleşmemiş veya bir kısmında ihmal gösterilmiş bir fiilin elde edilmesini talep etmeyi gerektirir.

فَالَّذِي يَبْدُو لِي أَنْ تَكُونَ مُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ هِيَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Bana öyle geliyor ki bu ayetin öncekilerin ardından zikredilmesinin münasebeti şudur: Yüce Allah'ın:

وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] الْآيَاتِ تَهْيِئَةٌ لِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ لِصَدِّهِمُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْبَيْتِ وَإِرْجَافِهِمْ بِأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ، وَالْإِرْجَافِ بِقَتْلِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ بِمَكَّةَ حِينَ أَرْسَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى قُرَيْشٍ، فَذَكَرَ ذَلِكَ وَاسْتَطْرَدَ بَعْدَهُ بِبَيَانِ أَحْكَامِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَلَمَّا قُضِيَ حَقُّ ذَلِكَ كُلِّهِ وَأُلْحِقَ بِهِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِوَضْعِهِ فِي مَوْضِعه بَين فِي تِلْكَ الْآيَاتِ، اسْتُؤْنِفَ هُنَا أَمْرُهُمْ بِالرِّضَا بِالسِّلْمِ وَالصُّلْحِ الَّذِي عَقَدَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعَ أَهْلِ مَكَّةَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا آسِفِينَ مِنْ وُقُوعِهِ وَمِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ

{ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [el-Bakara: 190] ve devamındaki ayetler; müşriklerin Müslümanları Beytullah'tan alıkoymaları, onlarla savaşmaya karar verdiklerine dair şayialar yaymaları ve Resûlullah Kureyş'e gönderdiğinde Osmân b. Affân'ın Mekke'de öldürüldüğü dedikodusunu çıkarmaları sebebiyle müşriklerle savaşa bir hazırlıktır. [Allah] bunu zikretmiş, ardından istitrad yoluyla hac ve umre hükümlerini açıklamıştır. Bütün bunların hakkı verilip Allah'ın kendi yerine konmasını emrettiği hususlar o ayetler arasında açıklandıktan sonra, burada Hudeybiye senesinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Mekkelilerle yaptığı barış ve sulha razı olmaları emriyle söze yeniden başlanmıştır. Çünkü Müslümanların pek çoğu bu sulhun gerçekleşmesinden dolayı üzgündü; bunlardan biri de Ömer b.

الْخَطَّابِ فَقَدْ قَالَ: أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ فَكَيْفَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا رَوَاهُ أَهْلُ «الصَّحِيحِ» فَتَكُونُ مُدَّةُ مَا بَيْنَ نُزُولِ الْمُسْلِمِينَ بِالْحُدَيْبِيَةِ وَتَرَدُّدِ الرُّسُلِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ قُرَيْشٍ وَمَا بَيْنَ وُقُوعِ الصُّلْحِ هِيَ مُدَّةُ نُزُولِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] إِلَى هُنَا.

el-Hattâb idi; nitekim Sahîh ehlinin rivayet ettiğine göre o: “Biz hak üzere, düşmanımız ise batıl üzere değil mi? Öyleyse dinimiz hususunda bu alçaklığı nasıl kabul ederiz?” demiştir. Dolayısıyla Müslümanların Hudeybiye'ye inmesi ile Kureyş arasında elçilerin gidip gelmesi ve sulhun vuku bulması arasında geçen süre, Yüce Allah'ın: { وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [el-Bakara: 190] buyruğundan buraya kadar olan ayetlerin iniş süresidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا كَانَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ [الْبَقَرَة: ٢١٠] رَاجِعًا إِلَى مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] أَوْ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ [الْبَقَرَة: ٢٠٧] كَمَا سَيَأْتِي يَكُونُ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْجُمْلَةِ ذَاتِ الْمَعَادِ وَالْجُمْلَةِ ذَاتِ الضَّمِيرِ. فَأَمَّا إِذَا فُسِّرَ السِّلْمُ بِالْإِسْلَامِ أَيْ دِينِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّ الْخِطَابَ بِيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَأَمْرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ يُؤَوَّلُ بِأَنَّهُ أَمْرٌ بِزِيَادَةِ التَّمَكُّنِ مِنْهُ وَالتَّغَلْغُلِ فِيهِ لِأَنَّهُ يُقَالُ دَخَلَ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِهِ إِذَا اسْتَقَرَّ وَتَمَكَّنَ، قَالَ تَعَالَى: وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات: ١٤] . وَقَالَ النَّابِغَةُ:

Bil ki, şayet Yüce Allah'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar ancak beklerler mi...” [el-Bakara: 210] buyruğundaki zamir, ileride geleceği üzere { مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ } [el-Bakara: 204] veya { مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ } [el-Bakara: 207] ifadelerine dönüyorsa, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } “Ey iman edenler! Barışa girin” buyruğu, merciye sahip cümle ile zamire sahip cümle arasında bir itiraz (ara cümle) olur. Şayet silm, İslam yani İslam dini ile tefsir edilirse, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hitabı ve müminlerin İslam'a girmekle emredilmesi; dinde daha fazla kökleşmek ve derinleşmek emri olarak tevil edilir. Çünkü iman yerleşip kökleştiğinde "İman onun kalbine girdi" denilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ } “İman henüz kalplerinize girmemiştir” [el-Hucurât: 14]. en-Nâbiğa da şöyle demiştir:

أَبَى غَفْلَتِي أَنِّي إِذَا مَا ذَكَرْتُهُ ... تَحَرَّكَ دَاءٌ فِي فُؤَادِيَ دَاخِلُ

Gaflete düşmeme engel oldu; zira onu andığımda, Yüreğimin ta içine işlemiş bir dert depreşir.

وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، فَيُرَادُ بِالْأَمْرِ فِي (ادْخُلُوا) الدَّوَامُ عَلَى ذَلِكَ وَقِيلَ أُرِيدَ بِالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ فَتَكُونُ خِطَابًا لِلْمُنَافِقِينَ. فَيُؤَوَّلُ قَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا بِمَعْنَى أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ فَيَكُونُ تَهَكُّمًا بِهِمْ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] فَيَكُونُ خِطَابًا لِلْمُنَافِقِينَ وَهَذَا تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ لِأَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا صَارَ كَاللَّقَبِ لِمَنِ اتَّبَعَ الدِّينَ اتِّبَاعًا حَقًّا، وَلِأَنَّ الظَّاهِرَ عَلَى هَذَا أَنْ يُثْبِتَ لِلْمُنَافِقِينَ وَصْفَ الْإِسْلَامِ وَيَطْلُبَ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ دُونَ الْعَكْسِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا [الحجرات: ١٤] .

Zahir olan da budur; dolayısıyla { ادْخُلُوا } emrinden maksat buna devam etmektir. Bir görüşe göre, “iman edenler” ile imanı açığa vuranlar kastedilmiştir, dolayısıyla bu münafıklara bir hitaptır. Bu takdirde { الَّذِينَ آمَنُوا } sözü “imanı açığa vuranlar” manasında tevil edilir ve Yüce Allah'ın: { وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ve dediler ki: 'Ey kendisine zikir indirilen kişi! Sen kesinlikle delisin'” [el-Hicr: 6] buyruğu kabilinden onlarla alay (tehekküm) olur. Böylece münafıklara yönelik bir hitap olur. Fakat bu uzak bir tevildir; çünkü “iman edenler” ifadesi dine hakkıyla tabi olanlar için bir unvan haline gelmiştir ve ayrıca bu duruma göre münafıklar için İslam vasfının sabit görülüp kendilerinden imanın istenmesi gerekirdi, aksinin değil; bunun delili de Yüce Allah'ın: { قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا } “Bedeviler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'İman etmediniz, fakat 'Boyun eğdik/Müslüman olduk' deyin'” [el-Hucurât: 14] buyruğudur.

وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ آمَنُوا: الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْيَهُودِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ فَيُؤَوَّلُ ادْخُلُوا بِمَعْنَى

Bir görüşe göre de “iman edenler” ile Abdullah b. Selâm gibi Yahudilerden iman edenler kastedilmiştir. Bu takdirde { ادْخُلُوا } [emri],

شِدَّةِ التَّلَبُّسِ أَيْ بِتَرْكِ مَا لم يَجِيء بِهِ الدِّينُ، لِأَنَّهُمُ اسْتَمَرُّوا عَلَى تَحْرِيمِ السَّبْتِ وَتَرْكِ شُرْبِ أَلْبَانِ الْإِبِلِ وَبَعْضِ مَا اعْتَادُوهُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ أَيَّامَ تَهَوُّدِهِمْ إِذَا صَحَّ مَا رَوَاهُ أَهْلُ «أَسْبَابِ النُّزُولِ» أَنَّ طَائِفَةً مِنْ مُؤْمِنِي الْيَهُودِ فَعَلُوا ذَلِكَ.

dine sımsıkı bağlanmak, yani dinin getirmediği şeyleri terk etmek manasında tevil edilir. Zira Esbâb-ı Nüzul ehlinin Yahudi müminlerden bir grubun böyle yaptığına dair rivayeti sahih ise, onlar Yahudilik günlerindeki adetlerinden olan cumartesi yasağını sürdürmeye, deve sütü içmeyi terk etmeye ve bazı eski hallerine devam etmişlerdi.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السِّلْمِ هُنَا الْمَعْنَى الْحَقِيقِيَّ وَيُرَادُ السِّلْمُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنِ اتَّصَفُوا بِالْإِيمَانِ بِأَلَّا يَكُونَ بَعْضُهُمْ حَرْبًا لِبَعْضٍ كَمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَبِتَنَاسِي مَا كَانَ بَيْنَ قَبَائِلِهِمْ مِنَ الْعَدَاوَاتِ، وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذَا عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ أَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِذِكْرِ اللَّهِ كَذِكْرِهِمْ آبَاءَهُمْ وَكَانُوا يَذْكُرُونَ فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ تِرَاتِهِمْ وَيَفْخَرُونَ

Burada silmden hakiki mananın kastedilmiş olması ve Müslümanların kendi aralarındaki barışın kastedilmesi de caizdir. Yüce Allah, iman vasfını kazandıktan sonra onlara Cahiliye döneminde olduğu gibi birbirleriyle savaşmamalarını ve kabileleri arasında geçmişte var olan düşmanlıkları unutmalarını emretmektedir. Bunun öncekilerin ardından zikredilmesinin münasebeti şudur: Onlara atalarını andıkları gibi Allah'ı anmaları emredildiğinde -ki onlar hac mevsiminde eski kan davalarını anar ve

فَخْرًا قَدْ يُفْضِي إِلَى الْحَمِيَّةِ، أُمِرُوا عَقِبَ ذَلِكَ بِالدُّخُولِ فِي السِّلْمِ وَلِذَلِكَ

asabiyete yol açabilecek şekilde övünürlerdi-, bunun hemen ardından barışa girmeleri emredilmiştir. Nitekim bundan dolayı

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ «لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı hutbesinde şöyle buyurmuştur: “Benden sonra birbirinizin boynunu vuran kâfirlere dönmeyin!”

فَتَكُونُ الْآيَةُ تَكْمِلَةً لِلْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِإِصْلَاحِ أَحْوَالِ الْعَرَبِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَبِهَا تَكُونُ الْآيَةُ أَصْلًا فِي كَوْنِ السِّلْمِ أَصْلًا لِلْإِسْلَامِ وَهُوَ رَفْعُ التَّهَارُجِ كَمَا قَالَ الشَّاطِبِيُّ أَيِ التَّقَاتُلِ وَمَا يُفْضِي إِلَيْهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السِّلْمِ هُنَا السِّلْمَ مَعَ الله تَعَالَى مَعَ مَعْنَى الْمَجَازِ، أَيِ ادْخُلُوا فِي مُسَالَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِاتِّبَاعِ أَوَامِرِهِ وَاجْتِنَابِ مَنْهِيَّاتِهِ كَمَا أَطْلَقَ الْحَرْبَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ مَجَازًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [الْبَقَرَة: ٢٧٩]

Böylece ayet, Arapların Cahiliye devrindeki durumlarının ıslahına ilişkin hükümlerin bir tamamlayıcısı olur. Bununla birlikte ayet, Şâtıbî'nin ifade ettiği gibi tehârücün, yani birbiriyle savaşmanın ve buna yol açan şeylerin ortadan kaldırılması demek olan barışın İslam'ın bir aslı olması hususunda temel bir dayanak teşkil eder. Ya da burada silmden maksat, mecaz manasıyla birlikte Yüce Allah ile barış içinde olmaktır; yani O'nun emirlerine uyup yasaklarından kaçınarak Yüce Allah ile barışa girin demektir; nitekim Yüce Allah: { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlüne karşı bir savaşa girdiğinizi bilin” [el-Bakara: 279] buyruğunda masiyete mecazen savaş adını vermiştir.

وَفِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ الَّذِي رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ «مَنْ عَادَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ» .

Tirmizî'nin rivayet ettiği kudsi hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Kim benim bir veli kuluma düşmanlık ederse, ona karşı savaş ilan etmişimdir.”

وَ (كَافَّةً) اسْمٌ يُفِيدُ الْإِحَاطَةَ بِأَجْزَاءِ مَا وَصَفَ بِهِ، وَهُوَ فِي صُورَةِ صَوْغِهِ كَصَوْغِ اسْمِ الْفَاعِلَةِ مِنْ كَفَّ وَلَكِنَّ ذَلِكَ مُصَادَفَةٌ فِي صِيغَةِ الْوَضْعِ، وَلَيْسَ فِيهَا مَعْنَى الْكَفِّ وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَكَلُّفِ بَيَانِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ صُورَة لَفظهَا وَبني مَعْنَاهَا الْمَقْصُودِ فِي الْكَلَامِ لِقِلَّةِ جَدْوَى ذَلِكَ، وَتُفِيدُ مُفَادَ أَلْفَاظِ التَّوْكِيدِ الدَّالَّةِ عَلَى الشُّمُولِ وَالْإِحَاطَةِ.

*Kâffeten* (كَافَّةً), nitelenen şeyin parçalarını bütünüyle kuşatmayı bildiren bir isimdir. Biçim bakımından *keffe* (كَفَّ) fiilinden türemiş müennes ism-i fail kalıbında olsa da bu, kök yapısındaki bir tesadüften ibarettir. Onda men etme/alıkoyma (*kef*) manası yoktur; faydasının azlığı sebebiyle lafzın kalıbı ile sözdeki kastedilen manası arasındaki münasebeti açıklamaya tekellüfle girmeye gerek yoktur. Bu kelime, kapsam ve kuşatıcılık bildiren tekit lafızlarının anlamını ifade eder.

وَالتَّاءُ الْمُقْتَرِنَةُ بِهَا مُلَازِمَةٌ لَهَا فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ كَيْفَمَا كَانَ الْمُؤَكَّدُ بِهَا مُؤَنَّثًا كَانَ أَوْ مُذَكَّرًا مُفْرَدًا أَوْ جَمْعًا، نَحْوَ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [التَّوْبَة: ٣٦] ، وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ (كَافَّةً) فِي الْكَلَامِ أَنَّهُ حَالٌ مِنِ اسْمٍ قَبْلَهُ كَمَا هُنَا فَقَوْلُهُ: «كَافَّةً» حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ ادْخُلُوا أَيْ حَالَةَ كَوْنِكُمْ جَمِيعًا لَا يُسْتَثْنَى مِنْكُمْ أَحَدٌ، وَقَالَ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى الْجِهَةِ الْخَامِسَةِ مِنَ الْبَابِ الْخَامِسِ فِي ذِكْرِ الْحَالِ مِنَ الْفَاعِلِ وَمِنَ الْمَفْعُولِ أَنَّ (كَافَّةً) إِذَا اسْتُعْمِلَتْ فِي مَعْنَى الْجُمْلَةِ وَالْإِحَاطَةِ لَا تَكُونُ إِلَّا حَالًا مِمَّا جَرَتْ عَلَيْهِ، وَلَا تَكُونُ إِلَّا نَكِرَةً وَلَا

Kendisine bitişen tâ harfi; pekiştirilen kelime müzekker veya müennes, müfred veya cemi olsun, her halükarda onunla ayrılmaz bir bütündür; nitekim: { وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” [et-Tevbe: 36] ayetinde böyledir. Kelamda *kâffeten* lafzının en çok kullanıldığı durum, buradaki gibi kendisinden önceki bir isimden hal olmasıdır. Dolayısıyla { كَافَّةً } lafzı, { ادْخُلُوا } fiilinin zamirinden haldir; yani hiçbiriniz istisna tutulmaksızın hepiniz birlikte [girin] demektir. İbn Hişâm *Muğni'l-Lebîb*’de beşinci babın beşinci yönünü açıklarken fail ve mefulden gelen hal bahsinde, *kâffeten* lafzının bütünlük ve ihata manasında kullanıldığında ancak ait olduğu kelimenin hali olabileceğini, sadece nekre olarak gelebileceğini ve

يَكُونُ مَوْصُوفُهَا إِلَّا مِمَّا يَعْقِلُ، وَلَكِنَّ الزَّجَّاجَ وَالزَّمَخْشَرِيَّ جَوَّزَا جَعْلَ كَافَّةً حَالًا مِنَ السِّلْمِ وَالسِّلْمُ مُؤَنَّثٌ، وَفِي «الْحَوَاشِي الْهِنْدِيَّةِ عَلَى الْمُغَنِي لْلدَّمَامِينِيِّ» أَنَّهُ وَقَعَ كَافَّةً اسْمًا لِغَيْرِ الْعَاقِلِ وَغَيْرَ حَالٍ بَلْ مُضَافًا فِي كِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِآلِ كَاكْلَةَ «قَدْ جَعَلْتُ لِآلِ كَاكْلَةَ عَلَى كَافَّةِ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ لِكُلِّ عَامٍ مِائَتَيْ مِثْقَالٍ ذَهَبًا إِبْرِيزًا فِي كُلِّ عَامٍ» .

mevsufunun da ancak akıl sahibi varlıklardan olabileceğini belirtmiştir. Fakat Zeccâc ve Zemahşerî, *kâffeten* lafzının *es-silm* kelimesinden hal olmasını da caiz görmüşlerdir; nitekim *es-silm* müennestir. Demâmînî'nin *el-Muğnî* üzerine yazdığı *el-Havâşi'l-Hindiyye*’sinde ise, Ömer b. el-Hattâb'ın Kâkile ailesine yazdığı mektubunda *kâffe* lafzının akıl sahibi olmayan için isim olarak ve hal değil muzaf olarak vaki olduğu yer almıştır: “Kâkile ailesine her yıl Müslümanların beytülmâlinin tamamından (kâffesinden) yıllık iki yüz miskal saf altın tahsis ettim.”

وَاعْلَمْ أَنِّ تَحْجِيرَ مَا لَمْ يَسْتَعْمِلْهُ الْعَرَبُ إِذَا سَوَّغَتْهُ الْقَوَاعِدُ تَضْيِيقٌ فِي اللُّغَةِ وَإِنَّمَا يَكُونُ اتِّبَاعُ الْعَرَبِ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ أَدْخَلَ فِي الْفَصَاحَةِ لَا مُوجِبًا لِلْوُقُوفِ عِنْدَهُ دُونَ تَعَدِّيهِ فَإِذَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ فَقَدْ نَهَضَ.

Bil ki kuralların cevaz verdiği durumlarda Arapların kullanmadığı bir şeyi yasaklamak dilde bir daraltmadır. Arapların kullanımlarına uymak ancak fesahate daha uygun olmayı sağlar; yoksa onun ötesine geçilmesini engelleyen bir sınır koymayı gerektirmez. Hele ki bu Kur'an'da varid olmuşsa, delil olarak kuvvet kazanmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ، تَحْذِيرٌ مِمَّا يَصُدُّهُمْ عَنِ الدُّخُولِ فِي السِّلْمِ

Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın adımlarına uymayın” buyruğu, emredilenin zıddını nehyetmek suretiyle,

الْمَأْمُورِ بِهِ بِطَرِيقِ النَّهْيِ، عَنْ خِلَافِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَفَائِدَتُهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ مَا يَصْدُرُ عَنِ الدُّخُولِ فِي السِّلْمِ هُوَ مِنْ مَسَالِكِ الشَّيْطَانِ الْمَعْرُوفِ بِأَنَّهُ لَا يُشِيرُ بِالْخَيْرِ، فَهَذَا النَّهْيُ إِمَّا أَخَصُّ مِنَ الْمَأْمُورِ بِهِ مَعَ بَيَانِ عِلَّةِ الْأَمْرِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالسِّلْمِ غَيْرَ شُعَبِ الْإِسْلَامِ مِثْلَ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى مَا خَامَرَ نُفُوسَ جُمْهُورِهِمْ مِنْ كَرَاهِيَةِ إِعْطَاءِ الدَّنِيَّةِ لِلْمُشْرِكِينَ بِصُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ كَمَا قَالَ عُمَرُ «أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا» وَكَمَا قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ يَوْمَ صِفِّينَ «أَيُّهَا النَّاسُ اتَّهِمُوا الرَّأْيَ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ نَسْتَطِيعُ أَنْ نَرُدَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ فِعْلَهُ لَفَعَلْنَا وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ» بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّ مَا فَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَا يَكُونُ إِلَّا خَيْرًا، كَمَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ إِنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ وَلَنْ يُضَيِّعَهُ اللَّهُ أَبَدًا تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى أَنَّ مَا خَامَرَ نُفُوسَهُمْ مِنْ كَرَاهِيَةِ الصُّلْحِ هُوَ مِنْ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ، وَإِمَّا لِمُجَرَّدِ بَيَانِ عِلَّةِ الْأَمْرِ بِالدُّخُولِ فِي السِّلْمِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالسِّلْمِ شُعَبَ الْإِسْلَامِ، وَالْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى لَا تَتَّبِعُوا خُطْوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ، وَمَا فِيهِ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً [الْبَقَرَة: ١٦٨] الْآيَةَ.

emredilen barış ve teslimiyete girmekten onları alıkoyacak şeylere karşı bir uyarıdır. Bunun faydası, barış ve teslimiyete girmeyi engelleyen şeylerin, hayrı asla tavsiye etmediği bilinen şeytanın yollarından olduğuna dikkat çekmektir. Bu nehiy; şayet silm (barış/teslimiyet) ile kastedilen İslam'ın şubeleri dışında bir şey ise —örneğin Hudeybiye Barışı ile müşriklere karşı alttan alma/taviz verme hususunda çoğunluğunun içine düşen hoşnutsuzluğa işaret olması gibi; nitekim Ömer: “Biz hak üzere, düşmanımız da batıl üzere değil mi? O halde dinimiz uğruna niçin bu zilleti kabul ediyoruz?” demiş; Sehl b. Huneyf de Sıffîn günü: “Ey insanlar! Kendi görüşünüzü itham edin! Ebu Cendel günü kendimizi gördüm ki eğer Resûlullah'ın yaptığı antlaşmayı geri çevirebilseydik çevirirdik; Allah ve Resûlü en iyisini bilir” diyerek Resûlullah'ın yaptığının mutlaka bir hayır olduğunu onlara bildirmiş; nitekim Ebu Bekir de Ömer'e: “O, Allah'ın Resûlüdür ve Allah onu asla zayi etmeyecektir” demiştir—, emrin illetini açıklamakla birlikte emredilenden daha özeldir ve içlerine düşen barıştan hoşlanmama duygusunun şeytanın vesveselerinden olduğuna yönelik bir uyarıdır. Şayet silm ile kastedilen İslam'ın şubeleri ise, bu nehiy sadece teslimiyete girme emrinin illetini açıklamak içindir. “Şeytanın adımlarına uymayın, şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır” ifadesinin manası ve içerdiği istiare hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } “Ey insanlar! Yeryüzündeki helal ve temiz şeylerden yiyin” [el-Bakara: 168] ayetinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ تَفْرِيعٌ عَلَى النَّهْيِ أَيْ فَإِنِ اتَّبَعْتُمْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فَزَلَلْتُمْ أَوْ فَإِنْ زَلَلْتُمْ فَاتَّبَعْتُمْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَأَرَادَ بِالزَّلَلِ الْمُخَالَفَةَ لِلنَّهْيِ.

Yüce Allah'ın: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Size apaçık deliller geldikten sonra yine de kayarsanız, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu, nehiy üzerine yapılmış bir tafri'dir; yani şayet şeytanın adımlarına uyup da kayarsanız veya kayıp da şeytanın adımlarına uyarsanız demektir. Ayetteki *zelel* (kayma) ile nehyedilen şeye muhalefet etmek kastedilmiştir.

وَأَصْلُ الزَّلَلِ الزَّلَقُ أَيِ اضْطِرَابُ الْقَدَمِ وَتَحَرُّكُهَا فِي الْمَوْضِعِ الْمَقْصُودِ إِثْبَاتُهَا بِهِ، وَاسْتُعْمِلَ الزَّلَلُ هُنَا مَجَازًا فِي الضُّرِّ النَّاشِئِ عَنِ اتِّبَاعِ الشَّيْطَانِ مِنْ بِنَاءِ التَّمْثِيلِ عَلَى التَّمْثِيلِ لِأَنَّهُ لَمَّا شُبِّهَتْ

*Zelel* kelimesinin aslı *zelek*tir (kaymak); yani ayağın sarsılması ve basılmak istenen yerde kayıp oynamasıdır. Burada *zelel*, temsili temsil üzerine bina etme yoluyla, şeytana uymaktan doğan zarar hakkında mecaz olarak kullanılmıştır. Çünkü

هَيْئَةُ مَنْ يَعْمَلُ بِوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ بِهَيْئَةِ الْمَاشِي عَلَى أَثَرِ غَيْرِهِ شُبِّهَ مَا يَعْتَرِيهِ مِنَ الضُّرِّ فِي ذَلِكَ الْمَشْيِ بِزَلَلِ الرِّجْلِ فِي الْمَشْيِ فِي الطَّرِيقِ الْمُزْلَقَةِ، وَقَدِ اسْتُفِيدَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ مَا يَأْمُرُ بِهِ الشَّيْطَانُ هُوَ أَيْضًا بِمَنْزِلَةِ الطَّرِيقِ الْمُزْلَقَةِ عَلَى طَرِيقِ الْمَكْنِيَّةِ وَقَوْلُهُ:

şeytanın vesvesesiyle amel eden kimsenin durumu, başkasının izi üzerinde yürüyen kimsenin durumuna benzetilince, bu yürüyüş esnasında ona isabet eden zarar da kaygan bir yolda yürürken ayağın kaymasına benzetilmiştir. Buradan, şeytanın emrettiği şeylerin de mekniyye (kapalı) istiare yoluyla kaygan bir yol mesabesinde olduğu anlaşılmıştır. Yüce Allah'ın:

زَلَلْتُمْ تَخْيِيلٌ وَهُوَ تَمْثِيلِيَّةٌ فَهُوَ مِنَ التَّخْيِيلِ الَّذِي كَانَ مَجَازًا وَالْمَجَازُ هُنَا فِي مُرَكَّبِهِ.

{ زَلَلْتُمْ } “kayarsanız” sözü bir tahyildir ve temsili bir istiaredir. Dolayısıyla mecaz haline gelmiş tahyildendir ve buradaki mecaz mürekkep (terkip) halindedir.

وَالْبَيِّنَاتُ: الْأَدِلَّةُ وَالْمُعْجِزَاتُ وَمَجِيئُهَا ظُهُورهَا وَبَيَانُهَا، لِأَنَّ الْمَجِيءَ ظُهُورُ شَخْصِ الْجَائِي بَعْدَ غَيْبَتِهِ.

*el-Beyyinât* ise deliller ve mucizelerdir. Onların gelişi, ortaya çıkmaları ve açıklanmaları demektir; zira geliş (mecî'), gelen şahsın görünmezlikten sonra ortaya çıkmasıdır.

وَجِيءَ فِي الشَّرْطِ بِإِنْ لِنُدْرَةِ حُصُولِ هَذَا الزَّلَلِ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا أَوْ لِعَدَمِ رَغْبَةِ الْمُتَكَلِّمِ فِي حُصُولِهِ إِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِمَنْ آمَنَ بِظَاهِرِهِ دُونَ قَلْبِهِ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا خَامَرَ نُفُوسَهُمْ مِنْ كَرَاهِيَةِ الصُّلْحِ هُوَ زَلَّةٌ عَظِيمَةٌ. وَقَوْلُهُ: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ جَوَابُ الشَّرْطِ، وأَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، مفعول فَاعْلَمُوا، وَالْمَقْصُودُ عِلْمُ لَازِمِهِ وَهُوَ الْعِقَابُ.

Şart cümlesinde { إِنْ } edatının getirilmesi, iman edenlerden bu tür bir kaymanın nadiren meydana geleceğini veya hitap kalbiyle değil de sadece zahiriyle iman edenlere yönelikse konuşanın (Allah'ın) bunun meydana gelmesini arzu etmediğini belirtmek içindir. Bunda, onların içlerine düşen barıştan hoşnutsuzluk duyma halinin büyük bir hata ve zelle olduğuna da bir işaret vardır. Yüce Allah'ın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu şartın cevabıdır. { أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } ifadesi ise { فَاعْلَمُوا } fiilinin mefulüdür. Buradaki maksat, bu bilginin gerektirdiği cezalandırmayı bilmektir.

وَالْعَزِيزُ فَعِيلٌ مِنْ عَزَّ إِذَا قَوِيَ وَلَمْ يُغْلَبْ، وَأَصله مِنَ الْعِزَّةِ وَقَدْ مر الْكَلَام عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ [الْبَقَرَة: ٢٠٦] وَهُوَ ضِدٌّ، فَكَانَ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ تَعَالَى عَزِيزٌ مُسْتَلْزِمًا تَحَقُّقَهُمْ أَنَّهُ مُعَاقِبُهُمْ لَا يُفْلِتُهُمْ، لِأَنَّ الْعَزِيزَ لَا يَنْجُو مَنْ يُنَاوِئُهُ.

*el-Azîz* (العَزِيز), güçlü olup mağlup edilemeyen anlamında *azze* (عَزَّ) kökünden *fa‘îl* (فَعِيل) veznindedir. Aslı izzetten gelir ve { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ } “Onu bir gurur sarar” [el-Bakara: 206] ayetinde buna dair açıklama geçmişti; bu zıt anlamlı bir kelimedir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın azîz olduğunu bilmek, O'nun kendilerini kesinlikle cezalandıracağını ve ellerinden kaçıp kurtulamayacaklarını idrak etmelerini gerektirir; çünkü azîz olana karşı duran kimse asla kurtulamaz.

وَالْحَكِيمُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ فَاعِلٍ مِنْ حَكَمَ أَيْ قَوِيُّ الْحُكْمِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ الْمُحْكِمُ لِلْأُمُورِ فَهُوَ مِنْ مَجِيءِ فَعِيلٍ بِمَعْنَى مُفْعِلٍ، وَمُنَاسَبَتُهُ هُنَا أَنَّ الْمُتْقِنَ لِلْأُمُورِ لَا يُفْلِتُ مُسْتَحِقَّ الْعُقُوبَةِ، فَالْكَلَامُ وَعِيدٌ وَإِلَّا فَإِنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.

*el-Hakîm* (الحَكِيم) ise *hakeme* (حَكَمَ) fiilinden ismi fail olup hükmü kuvvetli olan anlamına gelebileceği gibi, işleri muhkem ve sağlam kılan anlamına da gelebilir; bu durumda *müf'il* manasında gelen *fa‘îl* veznindendir. Buradaki münasebeti ise işleri sağlam yapan zatın, cezayı hak edeni cezasız bırakmayacağıdır. Dolayısıyla bu söz bir tehdittir; aksi takdirde bütün insanlar Allah'ın azîz ve hakîm olduğunu zaten bilmektedirler.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ قَوْلَهُ: فَاعْلَمُوا تَنْزِيلًا لِعِلْمِهِمْ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِعَدَمِ جَرْيِهِمْ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ مِنَ الْمُبَادَرَةِ إِلَى الدُّخُولِ فِي الدِّينِ أَوْ لِمُخَالَفَةِ أَحْكَامِ الدِّينِ أَوْ مِنَ الِامْتِعَاضِ بِالصُّلْحِ الَّذِي عَقَدَهُ الرَّسُولُ.

İstersen Yüce Allah'ın: { فَاعْلَمُوا } “Bilin ki” buyruğunu, dine girmede acele etmeyi gerektiren bilginin gereğine göre hareket etmemeleri veya dinin hükümlerine muhalefet etmeleri ya da Resul'ün yaptığı barıştan rahatsızlık duymaları sebebiyle onların bu bilgilerini yok hükmünde saymak olarak da değerlendirebilirsin.

وَإِنَّمَا قَالَ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ إعذار لَهُمْ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ يَجِبُ عَلَيْهِمْ تَفْوِيضُ الْعِلْمِ إِلَى اللَّهِ الَّذِي أَوْحَى إِلَى رَسُولِهِ بِإِبْرَامِ الصُّلْحِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُ مَا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَّا لِمَصْلَحَةٍ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِوَهْنٍ لِلْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لَا يَهِنُ لِأَحَدٍ، وَلِأَنَّهُ حَكِيمٌ يَضَعُ الْأُمُورَ فِي مَوَاضِعِهَا، وَيَخْتَارُ لِلْمُسْلِمِينَ مَا فِيهِ نَصْرُ دِينِهِ وَقَدْ رَأَيْتُمُ الْبَيِّنَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى عِنَايَةِ اللَّهِ بِرَسُولِهِ وَأَنَّهُ لَا يُخْزِيهِ وَلَا يُضَيِّعُ أَمْرَهُ وَمِنْ تِلْكَ الْبَيِّنَاتِ مَا شَاهَدُوهُ مِنَ النَّصْرِ يَوْمَ بَدْرٍ.

Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } “Size apaçık deliller geldikten sonra” buyurması, mazeretlerini ortadan kaldırmak (i'zâr) içindir. Bunda, müşriklerle barış yapması için Resûlüne vahiy gönderen Allah'a ilmi havale etmeleri gerektiğine de bir işaret vardır; zira Allah onu ancak bir maslahat için vahyetmiştir ve bu Müslümanlar için bir zafiyet değildir. Çünkü Allah azîzdir, kimseye boyun eğmez ve O hakîmdir, her şeyi yerli yerine koyar, Müslümanlar için dinini zafere ulaştıracak olanı seçer. Nitekim sizler, Allah'ın Resûlüne olan inayetini, onu asla rezil etmeyeceğini ve işini zayi etmeyeceğini gösteren apaçık delilleri görmüşsünüzdür; bu delillerden biri de Bedir günü bizzat şahit oldukları zaferdir.

وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الدُّخُولَ فِي الْإِسْلَامِ أَوِ الدَّوَامَ عَلَيْهِ فالمعنيّ: ب (فَإِنْ زَلَلْتُمْ) :

Şayet kastedilen İslam'a girmek veya onda sebat etmek ise, { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } “kayarsanız” ifadesinin manası:

الِاتِّصَافُ بِمَا يُنَافِي الْأَمْرَ بِالدُّخُولِ فِي السِّلْمِ، وَالْمُرَادُ بِالْبَيِّنَاتِ الْمُعْجِزَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ، نَقَلَ الْفَخْرُ عَنْ «تَفْسِيرِ الْقَاضِي عَبْدِ الْجَبَّارِ» دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ بِالذَّنْبِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ الْبَيَانِ وَأَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ تَكُونُ بَعْدَ حُصُولِ الْبَيِّنَاتِ لَا بَعْدَ حُصُولِ الْيَقِينِ مِنَ الْمُكَلَّفِ، لِأَنَّهُ غَيْرُ مَعْذُورٍ فِي عَدَمِ حُصُولِ الْيَقِينِ إِنْ كَانَتِ الْأَدِلَّةُ كَافِيَةً.

barış ve teslimiyete (İslam'a) girme emrine aykırı bir niteliğe bürünmektir. Delillerden (*el-beyyinât*) maksat ise Resûl'ün doğruluğunu gösteren mucizelerdir. Fahruddin er-Râzî, *Kādî Abdülcebbâr Tefsiri*’nden naklen şöyle der: “Ayet, günahtan ötürü hesaba çekilmenin ancak beyandan sonra gerçekleşeceğine ve bu hesaba çekilmenin mükellefin kesin bilgiye (yakîne) ulaşmasından sonra değil, apaçık delillerin ortaya konmasından sonra olacağına delalet etmiştir; zira deliller yeterli olduğu takdirde kesin bilgiye ulaşamamış olmak mükellef için bir mazeret sayılmaz.”

وَفِي «الْكَشَّافِ» رُوِيَ أَنَّ قَارِئًا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَسَمِعَهُ أَعْرَابِيٌّ فَأَنْكَرَهُ وَقَالَ لَا يَقُولُ الْحَكِيمُ كَذَا لَا يَذْكُرُ الْغُفْرَانَ عِنْدَ الزَّلَلِ لِأَنَّهُ إِغْرَاءٌ عَلَيْهِ اهـ وَفِي الْقُرْطُبِيِّ عَنْ «تَفْسِيرِ النَّقَّاشِ» نِسْبَةُ مِثْلِ هَذِهِ الْقِصَّةِ إِلَى كَعْبِ الْأَحْبَارِ، وَذَكَرَ الطِّيبِيُّ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ قَالَ كُنْتُ أَقْرَأُ: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُور رَحِيم، ويجنبي أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ كَلَامُ مَنْ هَذَا؟ قُلْتُ كَلَامُ اللَّهِ، قَالَ: لَيْسَ هَذَا كَلَامَ اللَّهِ فانتبهت فَقَرَأت أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [الْمَائِدَة: ٣٨] فَقَالَ أَصَبْتَ هَذَا كَلَامُ اللَّهِ فَقُلْتُ

*el-Keşşâf*’ta rivayet edildiğine göre bir okuyucu bu ayeti: “Şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir” şeklinde okumuş, bunu duyan bir bedevi durumu yadırgayarak: “Hakîm olan böyle söylemez; zelle (kayma) anında bağışlamayı anmaz, zira bu günaha teşvik etmektir” demiştir. Kurtubî'de, *Nakkâş Tefsiri*’nden benzer bir kıssanın Kâ‘b el-Ahbâr'a nispet edildiği aktarılır. Tîbî ise Asmaî'den şöyle nakletmiştir: Asmaî dedi ki: “Ben, { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُور رَحِيم } [el-Mâide: 38] şeklinde okuyordum; yanımda bir bedevi vardı ve: ‘Bu kimin sözü?’ dedi. ‘Allah'ın sözü’ dedim. O: ‘Bu Allah'ın sözü olamaz’ dedi. Bunun üzerine dikkat edip { أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” şeklinde okudum. Bedevi: ‘Doğru okudun, işte bu Allah'ın sözüdür’ dedi. Ben:

أَتَقْرَأُ الْقُرْآنَ؟ قَالَ لَا قُلْتُ مِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ؟ قَالَ يَا هَذَا عَزَّ فَحَكَمَ فَقَطَعَ وَلَوْ غَفَرَ وَرَحِمَ لما قطع.

‘Sen Kur'an okur musun?’ dedim. ‘Hayır’ dedi. ‘Peki nereden bildin?’ dedim. Şöyle cevap verdi: ‘Ey adam! O azîz oldu, hükmetti ve kesti; şayet bağışlayıp merhamet etseydi kesmezdi.’”

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 210]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin kendilerine gelmesini ve işin bitirilmesini mi bekliyorlar? Oysa bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür.” (210)

إِنْ كَانَ الْإِضْمَارُ جَارِيًا عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فَضَمِيرُ يَنْظُرُونَ رَاجِعٌ إِلَى مَعَادٍ مَذْكُورٍ قَبْلَهُ، وَهُوَ إِمَّا مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [الْبَقَرَة: ٢٠٤] ، وَإِمَّا إِلَى مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٠٧] ، أَوْ إِلَى كِلَيْهِمَا لِأَنَّ الْفَرِيقَيْنِ يَنْتَظِرُونَ يَوْمَ الْجَزَاءِ، فَأَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ يَنْتَظِرُهُ شَكًّا فِي الْوَعِيدِ بِالْعَذَابِ، وَالْفَرِيقُ الْآخَرُ يَنْتَظِرُهُ انْتِظَارَ الرَّاجِي لِلثَّوَابِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ [يُونُس: ١٠٢] فَانْتِظَارُهُمْ أَيَّامَ الَّذِينَ خَلَوُا انْتِظَارُ تَوَقُّعِ سُوءٍ انْتِظَار النَّبِيءِ مَعَهُمُ انْتِظَارُ تَصْدِيقِ وَعِيدِهِ.

Zamir kullanımı zahirin gereğine göre cereyan ediyorsa, { يَنْظُرُونَ } fiilindeki zamir kendisinden önce geçen bir mercie racidir; bu merci ya { مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatına dair sözleri hoşuna giden kimse” [el-Bakara: 204] ya da { مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eden kimse” [el-Bakara: 207] yahut her ikisidir; çünkü her iki zümre de ceza gününü beklemektedir. Bu iki gruptan biri azap tehdidinden şüphe duyduğu için beklerken, diğeri sevabı uman birinin bekleyişi gibi beklemektedir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçenlerin günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: ‘Bekleyin, doğrusu ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!’” [Yûnus: 102]. Onların gelip geçenlerin günlerini beklemesi bir kötülüğün gelmesini beklemedir; Peygamber'in onlarla birlikte beklemesi ise O'nun tehdidinin gerçekleşmesini doğrulamak içindir.

وَإِنْ كَانَ الْإِضْمَارُ جَارِيًا عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ [الْبَقَرَة: ٢٠٨] وَمَا بَعْدَهُ، أَوْ إِلَى الَّذِينَ زَلُّوا الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ [الْبَقَرَة: ٢٠٩] ، وَهُوَ حِينَئِذٍ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، إِمَّا لِمُجَرَّدِ تَجْدِيدِ نَشَاطِ السَّامِعِ إِنْ كَانَ رَاجِعًا إِلَى الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ

Eğer zamir kullanımı zahirin gereğinin hilafına cereyan ediyorsa, { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } “Barışa/teslimiyete girin” [el-Bakara: 208] hitabına ve sonrasına muhatap olanlara ya da { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } “eğer kayarsanız” [el-Bakara: 209] ifadesinden anlaşılan kayan kimselere racidir. Bu durumda hitaptan gaybete iltifat sanatı yapılmış olur; şayet bu zamir:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَة: ٢٠٨] ، وَإِمَّا لِزِيَادَةِ نُكْتَةِ إِبْعَادِ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ فَإِنْ زَلَلْتُمْ عَنْ عِزِّ الْحُضُورِ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ هَلْ يَنْظُرُونَ يَعْنِي التَّارِكِينَ الدُّخُولَ فِي السَّلْمِ، وَقَالَ الْفَخْرُ الضَّمِيرُ لِلْيَهُودِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُمُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ أَيْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَبَعْضِ رُسُلِهِ وَكُتُبِهِ عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَعَلَى أَنَّ السِّلْمَ أُرِيدَ بِهِ الْإِسْلَامُ، وَنُكْتَةُ الِالْتِفَاتِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ هِيَ هِيَ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” [el-Bakara: 208] buyruğunun muhataplarına raci ise sırf dinleyicinin zihnini canlandırmak içindir; şayet { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } hitabının muhataplarına raci ise onları doğrudan hitap şerefinden uzaklaştırma nüktesini de içerir. Kurtubî: “{ هَلْ يَنْظُرُونَ } ifadesi, barışa/teslimiyete girmeyi terk edenleri kasteder” demiştir. Fahruddin er-Râzî ise, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } buyruğundan kastedilenlerin Yahudiler olduğu görüşüne dayanarak zamirin Yahudilere ait olduğunu söylemiştir; yani daha önce geçen vecihlerden birine göre ve silm kelimesiyle İslam'ın kastedilmiş olmasına binaen: “Ey Allah'a, O'nun bazı peygamberlerine ve kitaplarına iman edenler!” demektir. Bu görüşe göre iltifat nüktesi yine aynıdır.

فَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ لِمَنْ يُعْجِبُكَ أَوْ لَهُ وَلِمَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ، فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ الْعَجِيبَتَيْنِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ تُثِيرَانِ سُؤَالَ مَنْ يَسْأَلُ عَنْ جَزَاءِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ جَوَابًا لِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا فَجُمْلَةُ هَلْ يَنْظُرُونَ اسْتِئْنَافٌ لِلتَّحْرِيضِ عَلَى الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ خَشْيَةَ يَوْمِ الْجَزَاءِ أَوْ طَمَعًا فِي ثَوَابِهِ وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ لِلَّذِينَ زَلُّوا مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ [الْبَقَرَة:

Eğer zamir { مَنْ يُعْجِبُكَ } ifadesine veya hem ona hem de { مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ } ifadesine raci ise cümle istînâf-ı beyânîdir; çünkü hayır ve şerdeki bu iki şaşırtıcı durum, her iki zümrenin göreceği karşılığı soracak kimsenin sorusunu tetikler; dolayısıyla { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } buyruğu buna bir cevap olur. Şayet zamir iman edenlere raci ise, { هَلْ يَنْظُرُونَ } cümlesi ceza gününün korkusundan veya sevabına duyulan arzudan dolayı İslam'a girmeye teşvik etmek için getirilmiş bir istînâftır. Şayet zamir, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } [el-Bakara:

٢٠٩] فَالْجُمْلَةُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ مَضْمُون جملَة أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [الْبَقَرَة: ٢٠٩] لِأَنَّ مَعْنَاهُ

209] buyruğundaki kayan kimselere ait ise, bu cümle { أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } [el-Bakara: 209] cümlesinin mazmunundan bedel-i iştimaldir; çünkü bunun manası:

فَإِنْ زَلَلْتُمْ فَاللَّهُ لَا يُفْلِتُكُمْ لِأَنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، وَعَدَمُ الْإِفْلَاتِ يَشْتَمِلُ عَلَى إِتْيَانِ أَمْرِ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ، وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْيَهُودِ فَهُوَ تَوْبِيخٌ لَهُمْ عَلَى مُكَابَرَتِهِمْ عَنِ الِاعْتِرَافِ بِحَقِّيَّةِ الْإِسْلَامِ. وَعَلَى كُلِّ الِاحْتِمَالَاتِ الَّتِي لَا تَتَنَافَى فَقَدْ جَاءَ نَظْمُ قَوْلِهِ هَلْ يَنْظُرُونَ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ نَظْمًا جَامِعًا لِلْمَحَامِلِ كُلِّهَا مِمَّا هُوَ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ إِعْجَازِ هَذَا الْكَلَامِ الْمَجِيدِ الدَّالِّ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِكُلِّ شَيْءٍ.

“Şayet kayarsanız Allah sizi cezasız bırakmaz; çünkü O azîzdir, hakîmdir” demektir. Cezadan kurtulamamak ise Allah'ın emrinin ve meleklerin gelmesini de kapsar. Şayet zamir Yahudilere dönüyorsa, İslam'ın hak olduğunu kabullenmeye karşı sergiledikleri kibir ve inat sebebiyle onları bir azarlamadır. Birbiriyle çelişmeyen bütün bu ihtimallere göre { هَلْ يَنْظُرُونَ } buyruğunun çoğul zamiriyle tertip edilmesi, Yüce Allah'ın her şeyi kuşatan ilmine delalet eden bu yüce kelamın mucizelik alametlerinden biri olarak bütün bu manaları bünyesinde toplayan kuşatıcı bir nazım olmuştur.

وَحَرْفُ (هَلْ) مُفِيدٌ الِاسْتِفْهَامَ وَمُفِيدٌ التَّحْقِيقَ وَيُظْهِرُ أَنَّهُ مَوْضُوعٌ لِلِاسْتِفْهَامِ عَنْ أَمْرٍ يُرَادُ تَحْقِيقُهُ، فَلِذَلِكَ قَالَ أَئِمَّةُ الْمَعَانِي إِنَّ هَلْ لِطَلَبِ تَحْصِيلِ نِسْبَةٍ حِكْمِيَّةٍ تَحْصُلُ فِي عِلْمِ الْمُسْتَفْهِمِ وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» : إِنَّ أَصْلَ هَلْ أَنَّهَا مُرَادِفَةُ قَدْ فِي الِاسْتِفْهَامِ خَاصَّةً، يَعْنِي قَدْ الَّتِي لِلتَّحْقِيقِ وَإِنَّمَا اكْتَسَبَتْ إِفَادَةَ الِاسْتِفْهَامِ مِنْ تَقْدِيرِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ مَعَهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ ظُهُورُ الْهَمْزَةِ فِي قَوْلِ زَيْدِ الْخَيْلِ:

{ هَلْ } harfi hem istifham (soru) hem de tahkik (kesinlik) ifade eder. Görünüşe göre bu harf, tahkik edilmesi istenen bir hususu sormak için konulmuştur. Bu sebeple meânî uleması, *hel* edatının soruyu soranın ilminde hâsıl olacak hükmî bir nispeti elde etmeyi talep etmek için olduğunu söylemişlerdir. Zemahşerî *el-Keşşâf*’ta şöyle der: “*Hel* harfinin aslı, özellikle istifhamda *kad* (قَدْ) ile eşanlamlı olmasıdır; yani tahkik ifade eden *kad* anlamındadır. İstifham anlamını ise takdir edilen istifham hemzesinden kazanmıştır; nitekim Zeydülhayl'in şu sözünde hemzenin açıkça gelmesi buna delalet eder:

سَائل فوارس بربوع بِشِدَّتِنَا ... أَهَلْ رَأَوْنَا بِسَفْحِ الْقَاعِ ذِي الْأَكَمِ

Sor Yerbû‘ süvarilerine bizim şiddetimizi, / Tepelerle çevrili düzlüğün eteğinde bizi gördüler mi hiç? (Ehel raevnâ...)

وَقَالَ فِي «الْمُفَصَّلِ» : وَعَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّ هَلْ بِمَعْنَى قَدْ إِلَّا أَنَّهُمْ تَرَكُوا الْأَلِفَ قَبْلَهَا لِأَنَّهَا لَا تَقَعُ إِلَّا فِي الِاسْتِفْهَامِ اهـ. يَعْنِي أَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ الْتُزِمَ حَذْفُهَا لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهَا بِمُلَازَمَةِ هَلْ لِلْوُقُوعِ فِي الِاسْتِفْهَامِ، إِذْ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ أَنَّ هَلْ تَرِدُ بِمَعْنَى قَدْ مُجَرَّدَةً عَنِ الِاسْتِفْهَامِ فَإِنَّ مَوَارِدَهَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَبِالْقُرْآنِ يُبْطِلُ ذَلِكَ وَنُسِبَ ذَلِكَ إِلَى الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَالْمُبَرِّدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتى

Zemahşerî *el-Mufassal*’da da şöyle der: “Sîbeveyhi'den rivayet edildiğine göre *hel*, *kad* anlamındadır; ancak istifhamdan başka yerde kullanılmadığı için başındaki elifi terk etmişlerdir.” Yani *hel* edatının sürekli istifhamda yer alması sebebiyle istifham hemzesine ihtiyaç kalmadığından onun hazfedilmesi kural haline gelmiştir. Zira hiç kimse *hel* edatının istifhamdan soyutlanmış olarak sadece *kad* manasında geldiğini söylememiştir; çünkü Arapların kelamında ve Kur'an'daki kullanımları bunu geçersiz kılar. Bu görüş Kisâî, Ferrâ ve Müberred'e Yüce Allah'ın: { هَلْ أَتَى

عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ [الْإِنْسَان: ١] وَلَعَلَّهُمْ أَرَادُوا تَفْسِيرَ الْمَعْنَى لَا تَفْسِيرَ الْإِعْرَابِ وَلَا نَعْرِفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ اقْتِرَانَ هَلْ بِحَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ إِلَّا فِي هَذَا الْبَيْتِ وَلَا يَنْهَضُ احْتِجَاجُهُمْ بِهِ لِإِمْكَانِ تَخْرِيجِهِ عَلَى أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ حَرْفَيِ اسْتِفْهَامٍ عَلَى وَجْهِ التَّأْكِيدِ كَمَا يُؤَكِّدُ الْحَرْفَ فِي بَعْضِ الْكَلَامِ كَقَوْلِ مُسْلِمِ بْنِ مَعْبَدٍ الْوَالِبِيِّ:

عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } “İnsanın üzerinden öyle bir zaman geçti ki...” [el-İnsân: 1] ayeti bağlamında nispet edilmiştir. Muhtemelen onlar bununla irabın açıklamasını değil, mananın tefsirini kastetmişlerdir. Arapların kelamında *hel* edatının istifham harfiyle birleştiğini sadece bu beyitte bilmekteyiz ve onların bu beyitle delil getirmeleri yeterince güçlü değildir; çünkü bu beytin, bazı sözlerde harfin pekiştirildiği gibi tekit amacıyla iki istifham harfinin bir araya getirilmesi şeklinde açıklanması mümkündür; nitekim Müslim b. Ma'bed el-Vâlibî'nin şu sözünde olduğu gibi:

فَلَا وَالله لَا يلقى لِمَا بِي ... وَلَا لِلِمَا بِهِمْ أَبَدًا دَوَاءُ

Hayır vallahi, bendeki derde de / Onlardaki derde de asla bir deva bulunamaz (fe-lâ ve’llâhi lâ yulkâ limâ bî... ve lâ li-limâ bihim ebeden devâ')

فَجَمَعَ بَيْنَ لَامَيْ جَرٍّ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِنَّ هَلْ تَمَحَّضَتْ لِإِفَادَةِ الِاسْتِفْهَامِ فِي جَمِيعِ مَوَاقِعِهَا، وَسَيَأْتِي هَذَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ.

Burada iki cer harfi olan lâmı bir arada kullanmıştır. Her ne olursa olsun, *hel* edatı geçtiği bütün yerlerde sırf istifham ifade etmeye tahsis edilmiştir; bu husus İnsan Suresi'nde Yüce Allah'ın: { هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } ayetinin tefsirinde gelecektir.

وَالِاسْتِفْهَامُ إنكاري لَا محَالة بِدَلِيلِ الِاسْتِثْنَاءِ، فَالْكَلَامُ خَبَرٌ فِي صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ.

Buradaki istifham, istisna edatının delaletiyle şüphesiz inkârîdir; dolayısıyla söz, soru kalıbında gelmiş bir haberdir.

وَالنَّظَرُ: الِانْتِظَارُ وَالتَّرَقُّبُ يُقَالُ نَظَرَهُ بِمَعْنَى تَرَقَّبَهُ، لِأَنَّ الَّذِي يَتَرَقَّبُ أَحَدًا يُوَجِّهُ نَظَرَهُ إِلَى صَوْبِهِ ليرى شبحه عِنْد مَا يَبْدُو، وَلَيْسَ الْمُرَادُ هُنَا نَفِيَ النَّظَرِ الْبَصَرِيِّ أَيْ لَا يَنْظُرُونَ

*en-Nazar* (النَّظَرُ); beklemek ve gözetlemektir. Birini beklemek ve gözetlemek anlamında *nazarahu* (نَظَرَهُ) denir; çünkü birini gözetleyen kimse, belirdiği anda siluetini görmek için bakışını onun tarafına yöneltir. Burada maksat gözle bakmayı nefyetmek, yani

بِأَبْصَارِهِمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا إِتْيَانَ أَمْرِ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّ الْوَاقِعَ أَنَّ الْأَبْصَارَ تَنْظُرُ غَيْرَ ذَلِكَ، إِلَّا أَنْ يُرَادَ أَنَّ رُؤْيَتَهُمْ غَيْرُ ذَلِكَ كَالْعَدَمِ لِشِدَّةِ هَوْلِ إِتْيَانِ أَمْرِ اللَّهِ، فَيَكُونُ قَصْرًا ادِّعَائِيًّا، أَوْ تُسْلَبُ أَبْصَارُهُمْ مِنَ النَّظَرِ لِغَيْرِ ذَلِكَ.

ahirette gözleriyle sadece Allah'ın emrinin ve meleklerin gelişinden başka bir şey görmeyeceklerini söylemek değildir; zira gerçekte gözler bundan başkasını da görür. Ancak Allah'ın emrinin gelişinin dehşetinin şiddetinden ötürü bundan başkasını görmeleri yok hükmünde sayılmış olabilir ki bu durumda iddiâî bir hasr (kasr) olur; yahut gözlerinin bundan başkasına bakmaktan mahrum bırakılması kastedilmiştir.

وَهَذَا الْمُرَكَّبُ لَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِيمَا وُضِعَ لَهُ مِنَ الْإِنْكَار بل مُسْتَعْملا إِمَّا فِي التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ وَهُوَ الظَّاهِرُ الْجَارِي عَلَى غَالِبِ الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي الضَّمِيرِ، وَإِمَّا فِي الْوَعْدِ إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ لِمَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ، وَإِمَّا فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ وَهُوَ الْعِدَةُ بِظُهُورِ الْجَزَاءِ إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا لِلْفَرِيقَيْنِ، وَإِمَّا فِي التَّهَكُّمِ إِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الضَّمِيرِ الْمُنَافِقِينَ الْيَهُودَ أَوِ الْمُشْرِكِينَ، فَأَمَّا الْيَهُودُ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِمُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَة: ٥٥] . وَيجوز على هَذَا أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنِ الْيَهُودِ: أَيْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَيَدْخُلُونَ فِي السِّلْمِ حَتَّى يَرَوُا اللَّهَ تَعَالَى فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ [الْبَقَرَة: ١٤٥] .

Bu terkip, vazedildiği inkâr anlamında kullanılmamış; bilakis ya tehdit ve vaîd manasında kullanılmıştır —ki zamir hakkında daha önce geçen çoğu vecihlere uygun düşen zahir mana budur— ya zamir nefsini feda eden kimseye ait ise bir vaad anlamındadır ya zamir her iki zümreye dönüyorsa cezanın tecelli edeceğine dair bir vaad olan ortak paydada kullanılmıştır ya da zamir ile münafıklar, Yahudiler veya müşrikler kastediliyorsa bir tehekküm (alay ve istihza) anlamındadır. Yahudilere gelince, onlar Musa'ya: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız” [el-Bakara: 55] diyorlardı. Buna göre ayetin Yahudilerden haber veren bir söz olması da caizdir; yani Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “Andolsun sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de yine senin kıblene uymazlar” [el-Bakara: 145] buyruğuna benzer şekilde, onlar Allah Teâlâ'yı buluttan gölgeler içinde görmedikçe iman etmez ve teslimiyete girmezler demektir.

وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّهُمْ قَدْ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً إِلَى قَوْلِهِ أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٩٠، ٩٢] ، وَسَيَجِيءُ الْقَوْلُ مُشَبَّعًا فِي مَوْقِعِ هَذَا التَّرْكِيبِ وَمَعْنَاهُ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Müşriklere gelince, Allah onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Dediler ki: ‘Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız...’” ayetinden { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “...yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe” [el-İsrâ: 90, 92] ayetine kadar olan kısım. Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } buyruğunun açıklaması yapılırken bu terkibin yeri ve manası etraflıca gelecektir.

وَ (الظُّلَلُ) بِضَمٍّ فَفَتْحٍ اسْمٌ جَمْعُ ظُلَّةٍ، وَالظُّلَّةُ تُطْلَقُ عَلَى مَعَانٍ وَالَّذِي تَلَخَّصَ لِي مِنْ حَقِيقَتِهَا فِي اللُّغَةِ أَنَّهَا اسْمٌ لِشِبْهِ صِفَةٍ مُرْتَفِعَةٍ فِي الْهَوَاءِ تَتَّصِلُ بِجِدَارٍ أَوْ تَرْتَكِزُ عَلَى أَعْمِدَةٍ يُجْلَسُ تَحْتَهَا لِتَوَقِّي شُعَاعِ الشَّمْسِ، فَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنِ اسْمِ الظِّلِّ جُعِلَتْ عَلَى وَزْنِ فعلة بِمَعْنى مفعولة أَوْ مَفْعُولٍ بِهَا مِثْلَ الْقُبْضَةِ بِضَمِّ الْقَافِ لِمَا يُقْبَضُ بِالْيَدِ.

*ez-Zulel* (الظُّلَلُ) zamme ve fetha ile, *zulleh* (ظُلَّة) kelimesinin çoğulu olan bir isimdir. *Zulleh* çeşitli anlamlara gelir; dildeki hakikatinden benim çıkardığım özet şudur: O, güneş ışınlarından korunmak için altına oturulan, duvara bitişik veya direkler üzerine oturtulmuş, havada yükselen sofa benzeri bir yapının adıdır. Dolayısıyla gölge anlamına gelen *zıll* (ظِلِّ) isminden türemiştir; elle tutulan şey için zammeli kaf ile *kubza* (قُبْضَة) dendiği gibi, meful veya mef'ulün bih manasında *fu'leh* (فُعْلَة) vezninde yapılmıştır.

وَالْغُرْفَةُ بِضَمِّ الْغَيْنِ لِمَا يُغْتَرَفُ بِالْيَدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ [الْبَقَرَة:

Elle avuçlanan şey için zammeli gayn ile *gurfe* (غُرْفَة) denmesi de böyledir; nitekim Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ } “Eliyle bir avuç alan müstesna” [el-Bakara:

٢٤٩] فِي قِرَاءَةِ بَعْضِ الْعَشَرَةِ بِضَمِّ الْغَيْنِ.

249] buyruğunda on kıraat imamından bazılarının kıraatinde gayn harfi zammeli okunmuştur.

وَهِيَ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ أَوْ مُشَبَّهٌ بِهَا تَشْبِيهًا بَلِيغًا: السَّحَّابَاتُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي تُشْبِهُ كُلُّ سَحَابَةٍ مِنْهَا ظُلَّةَ الْقَصْرِ.

Burada ise istiare yapılmış veya beliğ bir teşbihle kendisine benzetilen olmuştur; bunlar, her biri bir köşkün gölgeliğini andıran devasa bulut kümeleridir.

ومِنَ الْغَمامِ بَيَانٌ لِلْمُشَبَّهِ وَهُوَ قَرِينَةُ الِاسْتِعَارَةِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [الزمر: ١٦] .

{ مِنَ الْغَمامِ } “buluttan” ifadesi benzeyenin beyanı olup istiarenin karinesidir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } “Onların üstlerinde ateşten kat kat gölgeler, altlarında da kat kat gölgeler vardır” [ez-Zümer: 16].

وَالْإِتْيَانُ حُضُورُ الذَّاتِ فِي مَوضِع من مَوْضِعٍ آخَرَ سَبَقَ حُصُولُهَا فِيهِ وَأُسْنِدَ الْإِتْيَانُ

Gelmek (*el-ityân*), zatın daha önce bulunduğu bir mekândan başka bir mekânda hazır bulunmasıdır. Bu ayette gelme fiili,

إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وَجْهِ الْإِثْبَاتِ فَاقْتَضَى ظَاهِرُهُ اتِّصَافَ اللَّهِ تَعَالَى بِهِ، وَلَمَّا كَانَ الْإِتْيَانُ يَسْتَلْزِمُ التَّنَقُّلَ أَوِ التَّمَدُّدَ لِيَكُونَ حَالًّا فِي مَكَانٍ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ حَتَّى يَصِحَّ الْإِتْيَانُ وَكَانَ ذَلِك يسْتَلْزم التنقل الْجِسْمَ وَاللَّهُ مُنَزَّهٌ عَنْهُ، تَعَيَّنَ صَرْفُ اللَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِهِ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ، فَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ خَبَرًا أَوْ تَهَكُّمًا فَلَا حَاجَةَ لِلتَّأْوِيلِ، لِأَنَّ اعْتِقَادَهُمْ ذَلِكَ مَدْفُوعٌ بِالْأَدِلَّةِ وَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ وَعِيدًا مِنَ اللَّهِ لَزِمَ التَّأْوِيلَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَوْجُودٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لَكِنَّهُ لَا يَتَّصِفُ بِمَا هُوَ مِنْ صِفَاتِ الْحَوَادِثِ كَالتَّنَقُّلِ وَالتَّمَدُّدِ لِمَا عَلِمْتَ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِ هَذَا عِنْدَنَا عَلَى أَصْلِ الْأَشْعَرِيِّ فِي تَأْوِيلِ الْمُتَشَابِهِ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ إِمَّا فِي مَعْنَى الْإِتْيَانِ أَوْ فِي إِسْنَادِهِ إِلَى اللَّهِ أَوْ بِتَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ مِنْ مُضَافٍ أَوْ مَفْعُولٍ، وَإِلَى هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ تَرْجِعُ الْوُجُوهُ الَّتِي ذَكَرَهَا الْمُفَسِّرُونَ:

ispat ve olumlama yoluyla Yüce Allah'a isnat edilmiştir; bu da zahiri itibarıyla Allah Teâlâ'nın bununla nitelenmesini gerektirir. Gelme fiilinin sahih olabilmesi için zatın daha önce bulunmadığı bir mekânda sonradan yer tutması maksadıyla intikal etmesi veya uzanması zorunlu olduğundan ve bu intikal cisim olmayı gerektirdiğinden —ki Allah bundan münezzehtir— lafzı zahiri manasından aklî delille çevirmek zorunlu olmuştur. Şayet kelam haber veya tehekküm ise tevil yapmaya gerek yoktur; çünkü onların bu inancı delillerle zaten çürütülmüştür. Şayet kelam Allah'tan bir tehdit ve vaîd ise tevil zorunludur; çünkü Allah Teâlâ hakikatte mevcuttur fakat bildiğin üzere intikal ve uzanma gibi sonradan yaratılmışların sıfatlarıyla nitelenemez. Dolayısıyla bize göre Eş'arî'nin müteşabihin teviline dair benimsediği asıl üzere bunun tevil edilmesi kaçınılmazdır. Bu tevil ya gelmenin manasında ya bunun Allah'a isnadında ya da hazfedilmiş bir muzafın veya mefulün takdir edilmesindedir; müfessirlerin zikrettiği vecihler de bu ihtimallere racidir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ ذَهَبَ سَلَفُ الْأُمَّةِ قَبْلَ حُدُوثِ تَشْكِيكَاتِ الْمَلَاحِدَةِ إِلَى إِقْرَارِ الصِّفَاتِ الْمُتَشَابِهَةِ دُونَ تَأْوِيلٍ فَالْإِتْيَانُ ثَابِتٌ لِلَّهِ تَعَالَى، لَكِن بِلَا كَيْفَ فَهُوَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ كَالِاسْتِوَاءِ وَالنُّزُولِ وَالرُّؤْيَةِ أَيْ هُوَ إِتْيَانٌ لَا كَإِتْيَانِ الْحَوَادِثِ. فَإِمَّا عَلَى طَرِيقَةِ الْخَلَفِ مِنْ أَئِمَّةِ الْأَشْعَرِيَّةِ لِدَفْعِ مَطَاعِنِ الْمَلَاحِدَةِ فَتَجِيءُ وُجُوهٌ مِنْهَا:

Birinci vecih: Mülhitlerin şüpheleri ortaya çıkmadan önce ümmetin selefi, müteşabih sıfatları tevil etmeksizin ikrar etme yoluna gitmiştir; dolayısıyla gelmek sıfatı Yüce Allah için sabittir, ancak keyfiyetsizdir; istivâ, nüzûl ve rü'yet gibi müteşabihattandır; yani sonradan yaratılanların gelişi gibi olmayan bir geliştir. Eş'arî imamlarından olan halefin mülhitlerin taan ve itirazlarını defetme yöntemine göre ise şu vecihler ortaya çıkar:

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَقُولُ يَجُوزُ تَأْوِيلُ إِتْيَانِ الله بِأَنَّهُ مجَاز فِي التَّجَلِّي وَالِاعْتِنَاءِ إِذَا كَانَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا لِمَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ، أَوْ بِأَنَّهُ مَجَازٌ فِي تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ التَّنْجِيزِيِّ بِإِظْهَارِ الْجَزَاءِ

İkinci vecih: Derim ki, şayet zamir Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eden kimseye raci ise, Allah'ın gelmesini tecelli ve inayet anlamında bir mecaz olarak tevil etmek caizdir; yahut zamir her iki zümreye dönüyorsa cezanın ortaya konulmasında kudretin fiilî olarak tealluk etmesi anlamında mecazdır;

إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا لِلْفَرِيقَيْنِ، أَوْ هُوَ مَجَازٌ فِي الِاسْتِئْصَالِ يُقَالُ أَتَاهُمُ الْمَلِكُ إِذَا عَاقَبَهُمْ قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، قُلْتُ وَذَلِكَ فِي كُلِّ إِتْيَانٍ مُضَافٍ إِلَى مُنْتَقِمٍ أَوْ عَدُوٍّ أَوْ فَاتِحٍ كَمَا تَقُولُ: أَتَاهُمُ السَّبُعُ بِمَعْنَى أَهْلَكَهُمْ وَأَتَاهُمُ الْوَبَاءُ وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ أَتَى عَلَيْهِ بِمَعْنَى أَهْلَكَهُ وَاسْتَأْصَلَهُ، فَلَمَّا شَاعَ ذَلِكَ شَاعَ إِطْلَاقُ الْإِتْيَانِ عَلَى لَازِمِهِ وَهُوَ الْإِهْلَاكُ وَالِاسْتِئْصَالُ قَالَ تَعَالَى: فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا [الْحَشْر: ٢] وَقَالَ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ [النَّحْل: ٢٦] وَلَيْسَ قَوْلُهُ: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ بِمُنَافٍ لِهَذَا الْمَعْنَى، لِأَنَّ ظُهُورَ أَمْرِ اللَّهِ وَحُدُوثَ تَعَلُّقِ قُدْرَتِهِ يَكُونُ مَحْفُوفًا بِذَلِكَ لِتَشْعُرَ بِهِ الْمَلَائِكَةُ وَسَيَأْتِي بَيَانُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ قَرِيبًا.

yahut kökünü kazıma (isti'sâl) anlamında mecazdır; nitekim hükümdar onları cezalandırdığında “Hükümdar onlara geldi” denir, bunu Kurtubî söylemiştir. Derim ki: Bu, intikam alana, düşmana veya fatihe isnat edilen her gelme fiilinde geçerlidir; nitekim “Yırtıcı hayvan onlara geldi” denildiğinde onları helak etti, “Veba onlara geldi” denildiğinde helak etti manası anlaşılır; bu sebeple onu helak edip kökünü kazıdı anlamında “üzerine geldi” (*etâ aleyhi*) derler. Bu kullanım yaygınlaşınca, gelme lafzının onun lazımı olan helak etme ve kökünü kazıma anlamında kullanılması da yaygınlaşmıştır. Nitekim Yüce Allah: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri yerden geldi” [el-Haşr: 2] ve { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Bunun üzerine Allah onların binalarına temellerinden geldi” [en-Nahl: 26] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “buluttan gölgeler içinde” buyruğu bu manaya aykırı değildir; çünkü meleklerin bunu hissetmesi için Allah'ın emrinin ortaya çıkışı ve kudretinin teallukunun gerçekleşmesi bu durumla kuşatılmış olur; { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } ifadesinin açıklaması az sonra gelecektir.

الْوَجْه الثَّالِثُ: إِسْنَادُ الْإِتْيَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ وَإِنَّمَا يَأْتِيهِمْ عَذَابُ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْ فِي الدُّنْيَا وَكَوْنُهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ زِيَادَةُ تَنْوِيهٍ بِذَلِكَ الْمَظْهَرِ وَوَقْعِهِ لَدَى النَّاظِرِينَ.

Üçüncü vecih: Gelmenin Allah Teâlâ'ya isnadı mecazî bir isnattır; asıl gelen şey kıyamet gününde veya dünyada Allah'ın azabıdır. Bunun “buluttan gölgeler içinde” olması ise o görünümün ve bakanlar üzerindeki etkisinin heybetini daha da artırmak içindir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: يَأْتِيهِمْ كَلَامُ اللَّهِ الدَّالُّ عَلَى الْأَمْرِ وَيَكُونُ ذَلِكَ الْكَلَامُ مَسْمُوعًا مِنْ قِبَلِ

Dördüncü vecih: Onlara emri bildiren Allah'ın kelamı gelir ve bu kelam,

ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ تَحُفُّهُ الْمَلَائِكَةُ.

meleklerin kuşattığı buluttan gölgeler tarafından işitilir.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنْ هُنَالِكَ مُضَافًا مُقَدَّرًا أَيْ يَأْتِيهم أَمر الله أَي قَضَاؤُهُ بَيْنَ الْخَلْقِ أَوْ يَأْتِيهِمْ بَأْسُ اللَّهِ بِدَلِيلِ نَظَائِرِهِ فِي الْقُرْآنِ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ وَقَوْلُهُ: فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً [الْأَعْرَاف: ٤] وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْإِتْيَانَ فِي هَذَا يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مَجَازًا فِي ظُهُورِ الْأَمْرِ.

Beşinci vecih: Burada takdir edilmiş bir muzaf vardır; yani onlara Allah'ın emri, yani mahlukat arasındaki hükmü gelir veya Kur'an'daki benzerlerinin delaletiyle onlara Allah'ın azabı gelir; yahut “Rabbinin emri gelir” veya Yüce Allah'ın: { فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً } “Azabımız ona geceleyin geliverdi” [el-A'râf: 4] buyruğunda olduğu gibidir. Şüphe yok ki bu durumda gelme lafzının, emrin ortaya çıkması hususunda mecaz olması zorunlu hale gelir.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: حَذْفُ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ، آيَاتُ اللَّهِ أَوْ بَيِّنَاتُهُ أَيْ دَلَائِلُ قُدْرَتِهِ أَوْ دَلَائِلُ صِدْقِ رُسُلِهِ وَيُبَعِّدُهُ قَوْلُهُ: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ إِلَّا أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْوَجْهِ الْخَامِسِ أَوْ إِلَى الْوَجْهِ الثَّالِثِ.

Altıncı vecih: Takdiri "Allah'ın ayetleri" veya "delilleri" yani kudretinin delilleri yahut elçilerinin doğruluğunun delilleri olan bir muzafın hazfedilmiş olmasıdır. Yüce Allah'ın { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “buluttan gölgeler içinde” buyruğu -beşinci veya üçüncü veche dönmesi müstesna- bunu uzak bir ihtimal kılmaktadır.

الْوَجْهُ السَّابِعُ: أَنْ هُنَالِكَ مَعْمُولًا مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [الْبَقَرَة: ٢٠٩] وَالتَّقْدِيرُ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ أَوْ بِبَأْسِهِ. وَالْأَحْسَنُ تَقْدِيرُ أَمْرٍ عَامٍّ يَشْمَلُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ وَعْدًا وَوَعِيدًا.

Yedinci vecih: Burada Yüce Allah'ın { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” [el-Bakara: 209] buyruğunun delalet ettiği hazfedilmiş bir mef'ûlün (tümlecin) bulunmasıdır; takdiri de “Allah'ın onlara azapla veya şiddetli cezasıyla gelmesi” şeklindedir. En güzeli ise cümlenin hem vaad (müjde) hem de vaîd (tehdit) olması için hayrı ve şerri kapsayan genel bir durumun takdir edilmesidir.

وَقَدْ ذَكَرْتُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فِي [سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: ٦] مَا يَتَحَصَّلُ مِنْهُ أَنَّ مَا يَجْرِي عَلَى اسْمِهِ تَعَالَى مِنَ الصِّفَاتِ وَالْأَحْكَامِ وَمَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَفْعَالِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ أَرْبَعَةُ أَقْسَامٍ: قِسْمٌ اتَّصَفَ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ كَالْوُجُودِ وَالْحَيَاةِ لَكِنْ بِمَا يُخَالِفُ الْمُتَعَارَفَ فِينَا، وَقِسْمٌ اتَّصَفَ اللَّهُ بِلَازِمِ مَدْلُولِهِ وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ

Yüce Allah'ın [Âl-i İmrân Suresi: 7]'deki { مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ } “Onun bir kısmı Kitab'ın esası olan muhkem ayetlerdir, diğerleri ise müteşâbihtir” [Âl-i İmrân: 7] buyruğunun tefsirinde, Kitap ve Sünnet'te Allah Teâlâ'nın zâtına isnat edilen sıfatlar, hükümler ve O'na isnat edilen fiillerin dört kısım olduğuna dair neticeyi zikretmiştim: Birinci kısım, varlık ve hayat gibi Allah'ın hakikat üzere nitelendiği, ancak bizde bilinen şeklinden farklı olan sıfatlardır. İkinci kısım, Allah'ın lafzın lazımî delaletiyle nitelendiği ve bunun yaygınlaşıp

الْمُتَبَادِرُ من الْمَعْنَى الْمُنَاسِبِ دُونَ الْمَلْزُومَاتِ مِثْلَ الرَّحْمَةِ وَالْغَضَبِ وَالرِّضَا وَالْمَحَبَّةِ، وَقِسْمٌ هُوَ مُتَشَابِهٌ وَتَأْوِيلُهُ ظَاهِرٌ، وَقِسْمٌ مُتَشَابِهٌ شَدِيدُ التَّشَابُهِ.

rahmet, gazap, rıza ve muhabbet gibi melzumları (asıl halleri) değil de zâta uygun düşen mananın akla ilk gelen anlam haline geldiği sıfatlardır. Üçüncü kısım, müteşâbih olup tevili açık olanlar; dördüncü kısım ise müteşâbih olup kapalılığı son derece şiddetli olanlardır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ أَشَدُّ إِشْكَالًا مِنْ إِسْنَادِ الْإِتْيَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِاقْتِضَائِهِ الظَّرْفِيَّةِ، وَهِيَ مُسْتَحِيلَةٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَتَأْوِيلُهُ إِمَّا بِأَنَّ (فِي) بِمَعْنَى الْبَاءِ أَي يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَهِيَ ظُلَلٌ تَحْمِلُ الْعَذَابَ مِنَ الصَّوَاعِقِ أَوِ الرِّيحِ الْعَاصِفَةِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ إِنْ كَانَ الْعَذَابُ دُنْيَوِيًّا، أَوْ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ تَشْتَمِلُ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ عَذَابِهِ وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ [الطّور: ٤٤] وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا رَأَى السَّحَابَ رُئِيَ فِي وَجْهِهِ الْخَوْفُ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِيهِ عَذَابٌ، أَوْ عَلَى كَلَامِهِ تَعَالَى، أَوِ الْحَاجِبَةِ لِأَنْوَارٍ يَجْعَلُهَا اللَّهُ عَلَامَةً لِلنَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى ابْتِدَاءِ فَصْلِ الْحِسَابِ يُدْرِكُ دَلَالَتَهَا أَهْلُ الْمَوْقِفِ وَبِالِانْكِشَافِ الْوِجْدَانِيِّ، وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ وَالْفَخْرِ» قِيلَ: إِنَّ فِي الْآيَةِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَأَصْلُ الْكَلَامِ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَالْمَلَائِكَةُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ، فَالْغَمَامُ ظَرْفٌ لِإِتْيَانِ الْمَلَائِكَةِ، وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَهَا كَذَلِكَ، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا مَبْنِيَّةٌ

Yüce Allah'ın { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “buluttan gölgeler içinde” buyruğu, zarfiyet (içinde bulunma) gerektirmesi sebebiyle gelme fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesinden daha müşküldür; zira zarfiyet Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Bunun tevili ya “fî” (فِي) edatının “bâ” (ب) anlamında olmasıdır; yani eğer azap dünyevi ise Allah onlara yıldırımlardan, kasırgalardan veya benzeri şeylerden azap taşıyan buluttan gölgelerle gelir. Yahut Allah Teâlâ'nın emrine veya azabına delalet eden buluttan gölgeler içinde [gelir ki], { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ } “Gökten düşen bir kütle görseler 'Üst üste yığılmış buluttur' derler” [et-Tûr: 44] ayetinde belirtildiği gibi ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bulut gördüğünde içinde azap olmasından korktuğu yüzünden anlaşılırdı; yahut Yüce Allah'ın kelamına delalet eden [gölgeler içinde]; yahut mahşer ehlinin manasını ve vicdani bir inkişafla kavrayacağı, hesap faslının başladığına dair kıyamet gününde Allah'ın insanlara bir alamet kılacağı nurları perdeleyen [gölgeler içinde gelir]. “Kurtubî ve Fahreddîn er-Râzî Tefsirleri”nde şöyle denilmiştir: Ayette takdim ve tehir (önde ve sonda olma) vardır; kelamın aslı “Allah ve buluttan gölgeler içinde melekler onlara gelsin” şeklindedir, dolayısıyla bulut meleklerin gelmesinin zarfıdır. İbn Mes'ûd'un da ayeti bu şekilde okuduğu rivayet edilmiştir. Bütün bu vecihler,

عَلَى أَنَّ هَذَا إِخْبَارٌ بِأَمْرٍ مُسْتَقْبَلٍ، فَأَمَّا عَلَى جَعْلِ ضَمِيرِ يَنْظُرُونَ مَقْصُودًا بِهِ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَوِ الْيَهُودِ بِأَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ تَهَكُّمًا أَيْ مَاذَا يَنْتَظِرُونَ فِي التَّبَاطُؤِ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي أَحْوَالٍ اعْتَقَدُوهَا فَيُكَلِّمُهُمْ لِيَدْخُلُوا فِي الدِّينِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا لِمُوسَى: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَة: ٥٥] وَاعْتَقَدُوا أَنَّ اللَّهَ فِي الْغَمَامِ، أَوْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ، وَبَعْضُ التَّأْوِيلَاتِ تَقَدَّمَتْ مَعَ تَأْوِيلِ الْإِتْيَانِ.

bunun gelecekteki bir durum hakkında haber verilmesi esasına dayanır. “Yenzurûn” fiilindeki zamirin, müşriklerden veya Yahudilerden olan münafıklar için kastedilmiş olmasına gelince; bu durumda söz tehekküm (alay ve kınama) yollu olur; yani İslam'a girmekte ağırdan alırken neyi bekliyorlar? Dine girmeleri için Allah'ın kendileriyle konuşmak üzere inandıkları haller içinde onlara gelmesini bekliyorlar. Zira onlar Musa'ya: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” [el-Bakara: 55] demişler ve Allah'ın bulut içinde olduğuna inanmışlardı; yahut maksat müşriklere bir tariz (dolaylı gönderme) olmasıdır. Bazı tevil şekilleri ise "gelme" (ityân) lafzının teviliyle birlikte daha önce geçmişti.

وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ «وَالْمَلَائِكَةُ» بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَإِسْنَادِ الْإِتْيَانِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَأْتُونَ بِأَمْرِ اللَّهِ أَوْ عَذَابِهِ وَهُمُ الْمُوكَّلُ إِلَيْهِمْ تَنْفِيذُ قَضَائِهِ، فَإِسْنَادُ الْإِتْيَانِ إِلَيْهِمْ حَقِيقَةٌ فَإِنْ كَانَ الْإِتْيَانُ الْمُسْنَدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنًى مَجَازِيٍّ فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ بِالنِّسْبَةِ لِلْمَلَائِكَةِ فِي مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ فَهُوَ مِنَ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، وَإِنْ كَانَ إِسْنَادُ الْإِتْيَانِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَجَازًا فِي الْإِسْنَادِ فَإِسْنَادُهُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ بِطَرِيقِ الْعَطْفِ حَقِيقَةٌ فِي الْإِسْنَادِ وَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَجَازَ الْإِسْنَادِيَّ عِبَارَةٌ عَنْ قَصْدِ الْمُتَكَلِّمِ مَعَ الْقَرِينَةِ، قَالَ حُمَيْدُ بْنُ ثَوْرٍ يَمْدَحُ عَبْدَ الْمَلِكِ:

Cumhur (çoğunluk kıraat âlimleri), lafza-i celâle atfederek «وَالْمَلَائِكَةُ» kelimesini ref (ötre) ile okumuştur. Gelmenin meleklere isnat edilmesi, onların Allah'ın emrini veya azabını getiren ve O'nun hükmünü infaz etmekle görevlendirilen varlıklar olmalarındandır; dolayısıyla gelmenin onlara isnat edilmesi hakikattir. Eğer Allah Teâlâ'ya isnat edilen gelme mecazî bir anlamda kullanılmışsa, meleklere nispetle hakiki anlamında kullanılmıştır; bu da bir lafzın hem hakikat hem mecaz anlamında birlikte kullanılması kabilindendir. Şayet gelmenin Allah Teâlâ'ya isnadı mecâz-ı isnâdî (isnatta mecaz) ise, atıf yoluyla meleklere isnat edilmesi isnatta hakikattir ve buna hiçbir engel yoktur; çünkü isnat mecazı, karine ile birlikte mütekellimin kastından ibarettir. Humeyd b. Sevr, Abdülmelik'i överken şöyle demiştir:

أَتَاكَ بِي اللَّهُ الَّذِي نَوَّرَ الْهُدَى ... وَنُورٌ وَإِسْلَامٌ عَلَيْكَ دَلِيلُ

“Hidayeti aydınlatan Allah beni sana getirdi... / Nur ve İslam da sana bir delildir.”

فَأَسْنَدَ الْإِتْيَانَ بِهِ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ إِسْنَادٌ حَقِيقِيٌّ ثُمَّ أَسْنَدَهُ بِالْعَطْفِ لِلنُّورِ وَالْإِسْلَامِ، وَإِسْنَادُ

Şair, kendisini getirme fiilini Allah'a isnat etmiştir ki bu hakiki bir isnattır; sonra da bunu atıf yoluyla nura ve İslam'a isnat etmiştir; oysa