Binûn

2- Bakara Suresi — 64. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْإِتْيَانِ بِهِ إِلَيْهِمَا مَجَازِيٌّ لِأَنَّهُمَا سَبَبُ الْإِتْيَانِ بِهِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ «عَلَيْكَ دَلِيلٌ» .

getirme fiilinin bu ikisine isnadı mecazîdir; çünkü bu ikisi onun getirilmesinin sebebidir. Görmez misin ki o “sana bir delildir” demiştir.

وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ «وَالْمَلَائِكَةِ» بِجَرِّ (الْمَلَائِكَةِ) عَطْفٌ عَلَى (ظُلَلٍ) .

Ebû Ca'fer ise (ظُلَلٍ) kelimesine atıfla «وَالْمَلَائِكَةِ» kelimesini cer (esre) ile okumuştur.

وَقَوْلُهُ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ إِمَّا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ هَلْ يَنْظُرُونَ إِنَّ كَانَتْ خَبَرًا عَنِ الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ وَالْفِعْلُ الْمَاضِي هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ الْمُسْتَقْبَلُ، وَلَكِنَّهُ أَتَى فِيهِ بِالْمَاضِي تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ أَوْ قُرْبِ وُقُوعِهِ، وَالْمَعْنَى مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَسَوْفَ يُقْضَى الْأَمْرُ، وَإِمَّا عَطْفٌ عَلَى جملَة يَنْظُرُونَ إِن كَانَت جُمْلَةِ هَلْ يَنْظُرُونَ وَعِيدًا أَوْ وَعْدًا وَالْفِعْلُ كَذَلِكَ لِلِاسْتِقْبَالِ، وَالْمَعْنَى مَا يَتَرَقَّبُونَ إِلَّا مَجِيءَ أَمْرِ اللَّهِ وَقَضَاءِ الْأَمْرِ.

Yüce Allah'ın: { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitiriliverdi” buyruğu; şayet kendilerinden bahsedilen kimseler hakkında bir haber ise { هَلْ يَنْظُرُونَ } cümlesine matuftur ve buradaki mazi (geçmiş zaman) fiil ile gelecek zaman kastedilmiştir; ancak vukuunun kesinliğini veya yakınlığını bildirmek için mazi kipiyle getirilmiştir. Anlamı: “Onlar Allah'ın kendilerine gelmesinden başka bir şey beklemiyorlar ve iş bitirilecektir” demektir. Yahut şayet { هَلْ يَنْظُرُونَ } cümlesi bir tehdit veya vaad ise “yenzurûn” cümlesine matuftur ve fiil yine gelecek zaman içindir. Anlamı ise: “Onlar ancak Allah'ın emrinin gelmesini ve işin bitirilmesini gözlüyorlar” demektir.

وَإِمَّا جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ وَالْمَاضِي عَلَى أَصْلِهِ وَحُذِفَتْ قَدْ، سَوَاءٌ كَانَتْ جُمْلَةُ هَلْ يَنْظُرُونَ خَبَرًا أَوْ وَعْدًا وَوَعِيدًا أَيْ وَحِينَئِذٍ قَدْ قُضِيَ الْأَمْرُ، وَإِمَّا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا يَنْتَظِرُونَ لِتَصْدِيقِ مُحَمَّدٍ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَالْمَلَائِكَةُ فَإِنَّ ذَلِكَ إِنْ وَقَعَ يَكُونُ قَدْ قُضِيَ الْأَمْرُ أَيْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْهَلَاكُ كَقَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا

Yahut { هَلْ يَنْظُرُونَ } cümlesi ister haber isterse vaad ve vaîd olsun, “kad” edatı hazfedilmiş mazi kendi aslı üzere bir hal cümlesidir; yani “ve o anda iş bitirilmiş olur”. Yahut Muhammed'i doğrulamak için Allah'ın ve meleklerin kendilerine gelmesini bekliyorlarsa, bu gerçekleştiğinde işin bitirilmiş olacağı, yani helakın üzerlerine hak olacağı yönünde bir uyarıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا

يُنْظَرُونَ

يُنْظَرُونَ } “'Ona bir melek indirilseydi ya!' dediler. Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine hiç mühlet verilmezdi”

[الْأَنْعَام: ٨] .

[el-En'âm: 8].

وَالْقَضَاءُ: الْفَرَاغُ وَالْإِتْمَامُ.

Kazâ (قَضَاء); bitirmek ve tamamlamak demektir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْأَمْرِ) إِمَّا لِلْجِنْسِ مُرَادًا مِنْهُ الِاسْتِغْرَاقُ أَيْ قُضِيَتِ الْأُمُورُ كُلُّهَا، وَإِمَّا لِلْعَهْدِ أَيْ أَمْرُ هَؤُلَاءِ أَيْ عِقَابُهُمْ أَوِ الْأَمْرُ الْمَعْهُودُ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ وَهُوَ الْجَزَاءُ.

“(el-Emr)” (الْأَمْرِ) kelimesindeki elif-lâm (belirteç), ya istiğrâk (bütün fertleri kapsama) kastedilerek cins içindir; yani “bütün işler bitirildi” demektir. Ya da ahd (bilinen bir şey) içindir; yani “bu kimselerin işi”, yani onların cezalandırılması yahut bütün insanlar için bilinen iş, yani karşılık ve cezadır.

وَقَوْلُهُ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ تَذْيِيلٌ جَامِعٌ لِمَعْنَى: وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَالرُّجُوعُ فِي الْأَصْلِ: الْمَآبُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ الرَّاجِعُ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي نِهَايَةِ الشَّيْءِ وَغَايَتِهِ وَظُهُورِ أَثَرِهِ، فَمِنْهُ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ [الشورى: ٥٣] .

Yüce Allah'ın: { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” buyruğu, { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitiriliverdi” ifadesinin manasını toparlayan bir fezlekedir (tezyîl). Rucû (رُجُوع) kelimesi aslen, dönen kimsenin çıktığı yere geri dönmesidir; mecazen ise bir şeyin nihayeti, gayesi ve eserinin ortaya çıkması anlamında kullanılır. { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “İyi bilin ki bütün işler Allah'a varır” [eş-Şûrâ: 53] buyruğu da bu kabildendir.

وَيَجِيءُ فِعْلُ رَجَعَ مُتَعَدِّيًا، تَقُولُ رَجَعْتُ زَيْدًا إِلَى بَلَدِهِ وَمَصْدَرُهُ الرَّجْعُ، وَيُسْتَعْمَلُ رَجَعَ قَاصِرًا تَقُولُ: رَجَعَ زَيْدٌ إِلَى بَلَدِهِ وَمَصْدَرُهُ الرُّجُوعُ.

“Rece‘a” (رَجَعَ) fiili geçişli (müteaddî) olarak gelir; “Zeyd'i memleketine döndürdüm” (*raca'tu Zeyden ilâ beledihî*) dersin ve masdarı “er-rec‘” (الرَّجْع) olur. “Rece‘a” fiili geçişsiz (lâzım) olarak da kullanılır; “Zeyd memleketine döndü” (*race‘a Zeydun ilâ beledihî*) dersin ve masdarı “er-rucû‘” (الرُّجُوع) olur.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ (تُرْجَعُ) بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ أَرْجَعَهُ أَوْ مُضَارِعُ رَجَعَهُ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ أَيْ يُرْجِعُ الْأُمُورَ رَاجِعُهَا إِلَى اللَّهِ، وَحُذِفَ الْفَاعِلُ على هَذَا الْعَدَم تَعَيُّنِ فَاعِلٍ عُرْفِيٍّ لِهَذَا الرَّجْعِ، أَوْ حُذِفَ لِدَفْعِ مَا يَبْدُو مِنَ التَّنَافِي بَيْنَ كَوْنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فَاعِلًا لِلرُّجُوعِ وَمَفْعُولًا لَهُ بِحَرْفِ إِلَى، وَقَرَأَهُ بَاقِي الْعَشَرَةِ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ مِنْ رَجَعَ الَّذِي مَصْدَرُهُ الرُّجُوعُ فَالْأُمُورُ فَاعل ترجع.

Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kûb; “er-rece‘ahû” veya “rece‘ahû” fiilinin meçhul muzarisi olarak “türce‘u” (تُرْجَعُ) şeklinde te harfinin zammesi ve cîm harfinin fethasıyla okumuşlardır; yani “işleri döndüren kimse onları Allah'a döndürür”. Bu durumda fâil (özne), bu döndürme fiili için örfen belirli bir fâilin bulunmaması sebebiyle hazfedilmiştir; yahut lafza-i celâlin hem rücû fiilinin fâili hem de “ilâ” (إِلَى) harfiyle mef'ûlü olması arasındaki zâhirî tezatı gidermek için hazfedilmiştir. On kıraat imamından geriye kalanlar ise masdarı “er-rucû‘” olan “rece‘a” fiilinden mâlûm (etken) sîga ile okumuşlardır; bu durumda “el-umûr” (الْأُمُورُ), “terci‘u” fiilinin fâili olur.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١١]

[Bakara Suresi (2), Âyet 211]

سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١)

{ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “İsrailoğullarına sor, kendilerine nice apaçık ayetler verdik! Kim Allah'ın nimeti kendisine geldikten sonra onu değiştirirse, şüphesiz ki Allah cezası pek şiddetli olandır.” (211)

تَتَنَزَّلُ هَاتِهِ الْآيَةُ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَنْزِلَةَ الْبُرْهَانِ عَلَى مَعْنَى الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ:

Bu ayet, kendisinden önceki ayete nispetle önceki cümlenin manasına bir delil konumundadır. Nitekim Yüce Allah'ın:

هَلْ يَنْظُرُونَ [الْبَقَرَة: ٢١٠] سَوَاءٌ كَانَ خَبَرًا أَوْ وَعِيدًا أَوْ وَعْدًا أَمْ تَهَكُّمًا، وَأَيًّا مَا كَانَ مُعَادُ الضَّمِيرُ فِيهِ عَلَى الْأَوْجُهِ السَّابِقَةِ قد دَلَّ بِكُلِّ احْتِمَالٍ عَلَى تَعْرِيضٍ بِفِرَقٍ ذَوِي غُرُورٍ وَتَمَادٍ فِي الْكُفْرِ وَقِلَّةِ انْتِفَاعٍ بِالْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ، فَنَاسَبَ أَنْ يُعَقِّبَ ذَلِكَ بِإِلْفَاتِهِمْ إِلَى مَا بَلَغَهُمْ مِنْ قِلَّةِ انْتِفَاعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا أُوتُوهُ مِنْ آيَاتِ الِاهْتِدَاءِ مَعَ قِلَّةِ غَنَاءِ الْآيَاتِ لَدَيْهِمْ عَلَى كَثْرَتِهَا، فَإِنَّهُمْ عَانَدُوا رَسُولَهُمْ ثُمَّ آمَنُوا بِهِ إِيمَانًا ضَعِيفًا ثُمَّ بَدَّلُوا الدِّينَ بَعْدَ ذَلِكَ تَبْدِيلًا.

{ هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?” [el-Bakara: 210] buyruğu, ister haber, ister vaîd, ister vaad, isterse tehekküm olsun ve önceki vecihlere göre içindeki zamir kime dönerse dönsün, her ihtimalde gurura kapılan, küfürde direten ve apaçık ayetlerden pek az faydalanan fırkalara bir tarize delalet etmiştir. Dolayısıyla bunun ardından, İsrailoğullarının kendilerine verilen hidayet ayetlerinden ne kadar az faydalandıklarına ve ayetlerin çokluğuna rağmen kendilerine pek fayda sağlamadığına dair kendilerine ulaşan haberlere dikkatlerini çekmek uygun düşmüştür. Zira onlar peygamberlerine inatla karşı çıkmış, sonra ona zayıf bir imanla inanmış, ardından da dini tamamen değiştirmişlerdir.

وَعَلَى احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي يَنْظُرُونَ [الْبَقَرَة: ٢١٠] لِأَهْلِ الْكِتَابِ: أَيْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَالْعُدُولُ عَنِ الْإِضْمَارِ هُنَا إِلَى الْإِظْهَارِ بِقَوْلِهِ: بَنِي إِسْرائِيلَ لِزِيَادَةِ النِّدَاءِ عَلَى فَضِيحَةِ حَالِهِمْ وَيَكُونُ الِاسْتِدْلَالُ عَلَيْهِمْ حِينَئِذٍ أَشَدَّ، أَيْ هُمْ قَدْ رَأَوْا آيَاتٍ كَثِيرَةً فَكَانَ

{ يَنْظُرُونَ } [el-Bakara: 210] ifadesindeki zamirin Ehl-i Kitap'a, yani İsrailoğullarına ait olması ihtimaline göre; burada zamir yerine { بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğulları” ifadesiyle açık isme (izhâr) başvurulması, onların rezil durumlarını daha fazla teşhir etmek içindir ve bu durumda aleyhlerindeki delil getirme daha şiddetli olur; yani onlar pek çok ayet görmüşlerdi, bu sebeple

الْمُنَاسِبُ لَهُم أَن يبادوا بِالْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَحْوَالِ الرُّسُلِ، وَعَلَى كُلٍّ فَهَذِهِ الْآيَةُ وَمَا بَعْدَهَا مُعْتَرِضَاتٌ بَيْنَ أَغْرَاضِ التَّشْرِيعِ الْمُتَتَابِعَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

Peygamberlerin hallerini insanların en iyi bileni oldukları için Resûl Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e imana koşmaları kendilerine yakışan şeydi. Her halükarda bu ayet ve sonrasındakiler, bu suredeki birbirini takip eden teşriî gayeler arasına girmiş itiraziyye (ara) cümleleridir.

وسَلْ أَمْرٌ مِنْ سَأَلَ يَسْأَلُ أَصْلُهُ اسْأَلْ فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ تَخْفِيفًا بَعْدَ نَقْلِ حَرَكَتِهَا إِلَى السَّاكِنِ قَبْلَهَا إِلْحَاقًا لَهَا بِنَقْلِ حَرَكَةِ حَرْفِ الْعِلَّةِ لِشِبْهِ الْهَمْزَةِ بِحَرْفِ الْعِلَّةِ فَلَمَّا تَحَرَّكَ أَوَّلُ الْمُضَارِعِ اسْتَغْنَى عَنِ اجْتِلَابِ هَمْزَةِ الْوَصْلِ، وَقِيلَ: سَلْ أَمْرٌ مِنْ سَأَلَ الَّذِي جُعِلَتْ هَمْزَتُهُ أَلِفًا مِثْلَ الْأَمْرِ مِنْ خَافَ يَخَافُ خَفْ، وَالْعَرَبُ يُكْثِرُونَ مِنْ هَذَا التَّخْفِيفِ فِي سَأَلَ مَاضِيًا وَأَمْرًا إِلَّا أَنَّ الْأَمْرَ إِذَا وَقَعَ بَعْدَ الْوَاوِ وَالْفَاءِ تَرَكُوا هَذَا التَّخْفِيفَ غَالِبًا.

“Sel” (سَلْ), “se’ele yes’elu” fiilinden emirdir; aslı “is’el”dir (اسْأَلْ). Hemzenin illet harfine benzemesi sebebiyle, illet harfinin harekesinin nakline benzetilerek harekesi kendisinden önceki sâkin harfe nakledildikten sonra hafifletmek için hemze hazfedilmiştir; muzarinin ilk harfi harekeli hale gelince vasıl hemzesi getirmeye ihtiyaç kalmamıştır. Bir görüşe göre “sel”, “hâfe-yehâfu-haf” fiilinin emri gibi hemzesi elife dönüştürülen “sâle” fiilinin emridir. Araplar mazi ve emir sîgasında “se’ele” fiilinde bu hafifletmeyi çokça yaparlar; ancak emir kipi vâv veya fâ harfinden sonra geldiğinde bu hafifletmeyi çoğunlukla terk ederler.

وَالْمَأْمُورُ بِالسُّؤَالِ هُوَ الرَّسُولُ لِأَنَّهُ الَّذِي يَتَرَقَّبُ أَنْ يُجِيبَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَنْ سُؤَالِهِ إِذْ لَا يعبأون بِسُؤَالِ غَيْرِهِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّؤَالِ سُؤَالُ التَّقْرِيرِ لِلتَّقْرِيعِ، وَلَفْظُ السُّؤَالِ يَجِيءُ لِمَا تَجِيءُ لَهُ أَدَوَاتُ الِاسْتِفْهَامِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّقْرِيرِ إِظْهَارُ إِقْرَارِهِمْ لِمُخَالَفَتِهِمْ لِمُقْتَضَى الْآيَاتِ فَيَجِيءُ مِنْ هَذَا التَّقْرِيرِ التَّقْرِيعُ فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ تَصْرِيحَهُمْ بِالْإِقْرَارِ بَلْ مُجَرَّدُ كَوْنِهِمْ لَا يَسَعُهُمُ الْإِنْكَارُ.

Sormakla emrolunan kişi Resûl'dür; zira İsrailoğullarının sorusuna cevap vermesi beklenen kişi odur; çünkü başkasının sorusuna aldırış etmezler. Zira buradaki sormaktan maksat, azarlamak için ikrar ettirme (soru yoluyla kabul ettirme) sorusudur. Soru lafzı, istifham edatlarının geldiği anlamlar için gelir. İkrar ettirmeden maksat ise ayetlerin gereğine aykırı davrandıklarını itiraf etmelerini sağlamaktır; bu ikrardan da azarlama hâsıl olur. Dolayısıyla maksat onların açıkça itiraf etmeleri değil, inkâr edemeyecek durumda olmalarıdır.

وَالْمُرَادُ بِ (بَنِي إِسْرَائِيلَ) الْحَاضِرُونَ مِنَ الْيَهُودِ. وَالضَّمِيرُ فِي آتَيْناهُمْ لَهُمْ، وَالْمَقْصُودُ إِيتَاءُ سَلَفِهِمْ لِأَنَّ الْخِصَالَ الثَّابِتَةَ لِأَسْلَافِ الْقَبَائِلِ وَالْأُمَمِ، يَصِحُّ إِثْبَاتُهَا لِلْخَلَفِ لِتُرَتِّبِ الْآثَارِ لِلْجَمِيعِ كَمَا هُوَ شَائِعٌ فِي مُصْطَلَحِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مِنَ الْعَرَبِ وَغَيْرِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى إِيتَائِهِمُ الْآيَاتِ أَنَّهُمْ لَمَّا تَنَاقَلُوا آيَاتِ رُسُلِهِمْ فِي كُتُبِهِمْ وَأَيْقَنُوا بِهَا فَكَأَنَّهُمْ أُوتُوهَا مُبَاشَرَةً.

“(Benî İsrâîl)” (بَنِي إِسْرَائِيلَ) ile kastedilen, o dönemde mevcut olan Yahudilerdir. “Âteynâhum” (آتَيْناهُمْ) kelimesindeki zamir onlara aittir; kastedilen ise atalarına verilmesidir. Zira kabilelerin ve milletlerin atalarında sabit olan vasıfların, sonuçları hepsini ilgilendirdiği için sonraki nesillere de isnat edilmesi geçerlidir; nitekim bu, Araplar ve diğer geçmiş milletlerin ıstılahında yaygındır. Onlara ayetlerin verilmiş olmasının manası; peygamberlerinin ayetlerini kitaplarında nesilden nesile aktarıp onlara kesin olarak inandıklarında, sanki bu ayetler bizzat kendilerine verilmiş gibi kabul edilmesi de olabilir.

وَ (كَمْ) اسْمٌ لِلْعَدَدِ الْمُبْهَمِ فَيَكُونُ لِلِاسْتِفْهَامِ وَيَكُونُ لِلْإِخْبَارِ، وَإِذَا كَانَتْ لِلْإِخْبَارِ دَلَّتْ عَلَى عَدَدٍ كَثِيرٍ مُبْهَمٍ وَلِذَلِكَ تَحْتَاجُ إِلَى مُمَيّز فِي الِاسْتِفْهَام وَفِي الْإِخْبَارِ، وَهِيَ هُنَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وُقُوعُهَا فِي حيّز السُّؤَال، فالمسؤول عَنْهُ هُوَ عَدَدُ الْآيَاتِ.

“(Kem)” (كَمْ), müphem (belirsiz) sayılar için bir isimdir; hem istifham (soru) hem de ihbar (çokluk bildirme) için kullanılır. İhbar için olduğunda müphem ve çok bir sayıya delalet eder; bu yüzden hem istifhamda hem de ihbarda bir temyize ihtiyaç duyar. Buradaki ise soru makamında yer almasının da gösterdiği gibi istifhamiyyedir; dolayısıyla hakkında soru sorulan şey, ayetlerin sayısıdır.

وَحَقُّ سَأَلَ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ بَابِ كَسَا أَيْ لَيْسَ أَصْلُ مَفْعُولَيْهِ مُبْتَدَأً وَخَبَرًا، وَجُمْلَةُ كَمْ آتَيْناهُمْ لَا تَكُونُ مَفْعُولَهُ الثَّانِيَ إِذْ لَيْسَ الِاسْتِفْهَامُ مَطْلُوبًا بَلْ هُوَ عَيْنُ الطَّلَبِ، فَفِعْلُ سَلْ مُعَلَّقٌ عَنِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِأَجْلِ الِاسْتِفْهَامِ، وَجُمْلَةُ كَمْ آتَيْناهُمْ فِي مَوْقِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي سَادَّةٌ مَسَدَّهُ.

“Se’ele” fiilinin hakkı, “kesâ” bâbından iki mef'ûle geçişli olmasıdır; yani iki mef'ûlünün aslı mübteda ve haber değildir. { كَمْ آتَيْناهُمْ } cümlesi onun ikinci mef'ûlü olamaz; zira istifham istenen şey (matlûb) değil, bizzat istemenin kendisidir. Dolayısıyla “sel” fiili istifham sebebiyle ikinci mef'ûlünden ta'lik edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir) ve { كَمْ آتَيْناهُمْ } cümlesi ikinci mef'ûlün yerinde bulunarak onun yerine geçmiştir (sedde meseddehu).

وَالتَّعْلِيقُ يَكْثُرُ فِي الْكَلَامِ فِي أَفْعَالِ الْعِلْمِ وَالظَّنِّ إِذَا جَاءَ بَعْدَ الْأَفْعَالِ اسْتِفْهَامٌ أَوْ نَفْيٌ أَوْ لَامُ ابْتِدَاءٍ أَوْ لَامُ قَسَمٍ، وَأُلْحِقَ بِأَفْعَالِ الْعِلْمِ وَالظَّنِّ مَا قَارَبَ مَعْنَاهَا مِنَ الْأَفْعَالِ، قَالَ

Ta'lik, ilim ve zan bildiren fiillerden sonra istifham, nefy (olumsuzluk), ibtida lâmı veya kasem lâmı geldiğinde kelamda çokça görülür; anlamca ilim ve zan fiillerine yaklaşan fiiller de bu gruba dahil edilmiştir.

فِي «التَّسْهِيلِ» «ويشاركهن فِيهِ (أَي فِي التَّعْلِيقِ) مَعَ الِاسْتِفْهَامِ، نَظَرَ وَتَفَكَّرَ وَأَبْصَرَ وَسَأَلَ» ، وَذَلِكَ كَقَوْلِه تَعَالَى: يَسْئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ [الذاريات: ١٢] وَلَمَّا أَخَذَ سَأَلَ هُنَا مَفْعُولَهُ الْأَوَّلَ فَقَدْ عُلِّقَ عَنِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، فَإِنَّ سَبَبَ التَّعْلِيق هُوَ أَن مَضْمُونُ الْكَلَامِ الْوَاقِعِ بَعْدَ الْحَرْفِ الْمُوجِبِ لِلتَّعْلِيقِ لَيْسَ حَالَةً مِنْ حَالَاتِ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ فَلَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا ثَانِيًا لِلْفِعْلِ الطَّالِبِ مَفْعُولَيْنِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ «لِأَنَّهُ كَلَامٌ قَدْ عَمِلَ بَعْضُهُ فِي بَعْضٍ فَلَا يكون إلّا مُبْتَدَأً لَا يَعْمَلُ فِيهِ شَيْءٌ قَبْلَهُ» اهـ وَذَلِكَ سَبَبٌ لَفْظِيٌّ مَانِعٌ مِنْ تَسَلُّطِ الْعَامِلِ عَلَى مَعْمُولِهِ لَفْظًا، وَإِنْ كَانَ لَمْ يَزَلْ عَامِلًا فِيهِ مَعْنًى وَتَقْدِيرًا، فَكَانَتِ الْجُمْلَةُ بَاقِيَةً فِي مَحَلِّ الْمَعْمُولِ، وَأَدَاةُ الِاسْتِفْهَامِ مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ مُوجِبَاتِ التَّعْلِيقِ أَقْوَى فِي إِبْعَادِهَا مَعْنَى مَا بَعْدَهَا عَنِ الْعَامِلِ الَّذِي يَطْلُبُهُ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مَعَهَا اسْتِفْهَامٌ لَيْسَ مِنَ الْخَبَرِ فِي شَيْءٍ، إِلَّا أَنَّ مَا تُحْدِثُهُ أَدَاةُ الِاسْتِفْهَامِ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِعْلَامِ هُوَ مَعْنًى طَارِئٌ فِي الْكَلَامِ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِالذَّاتِ بل هُوَ قد ضَعْفٌ بِوُقُوعِهِ بَعْدَ عَامِلٍ خَبَرِيٍّ فَصَارَ الِاسْتِفْهَامُ صُورِيًّا، فَلِذَلِكَ لَمْ يَبْطُلْ عَمَلُ الْعَامِلِ إِلَّا لَفْظًا، فَقَوْلُكَ: عَلِمْتُ هَلْ قَامَ زَيْدٌ قَدْ دَلَّ عَلِمَ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَهُ مُحَقَّقٌ فَصَارَ الِاسْتِفْهَامُ صُورِيًّا

*et-Teshîl*'de şöyle denilmiştir: “İstifhamla birlikte 'nazara', 'tefekkera', 'ebsara' ve 'se’ele' fiilleri de onda (yani ta'likte) bunlara ortak olur.” Nitekim Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ } “Ceza gününün ne zaman olduğunu sorarlar” [ez-Zâriyât: 12] buyruğu böyledir. “Se’ele” fiili burada birinci mef'ûlünü aldığında ikinci mef'ûlünden ta'lik edilmiştir. Zira ta'likin sebebi, ta'liki gerektiren harften sonra gelen kelamın muhtevasının birinci mef'ûlün hallerinden biri olmaması, dolayısıyla iki mef'ûl isteyen fiilin ikinci mef'ûlü olmaya elverişli bulunmamasıdır. Sîbeveyh şöyle der: “Çünkü o, bir kısmı diğerinde amel etmiş bir kelamdır; dolayısıyla ancak kendisinden önceki hiçbir şeyin kendisinde amel etmediği bir mübteda olabilir.” Bu, lafzen âmilin mamûlü üzerindeki tesirine engel olan lafzî bir sebeptir; her ne kadar mânen ve takdiren onda amel etmeye devam etse de cümle mamûlün mahallinde kalmayı sürdürür. İstifham edatı ise ta'lik gerektiren diğer sebepler arasında, kendisinden sonrakinin anlamını onu isteyen âmilden uzaklaştırmada en güçlü olanıdır; çünkü onunla birlikte kelam istifham olur, haberden hiçbir şey taşımaz. Ancak istifham edatının meydana getirdiği bilgi edinme (isti'lâm) anlamı kelamda ârızî bir anlamdır, bizzat kastedilen değildir; bilakis haber bildiren bir âmilden sonra gelmesiyle zayıflamış ve istifham şeklî hale gelmiştir. Bu yüzden âmilin ameli sadece lafzen bozulmuştur. Nitekim “Zeyd'in kalkıp kalkmadığını bildim” (*alimtu hel kâme Zeydun*) sözünde “alimtu” fiili kendisinden sonrakinin gerçekleşmiş olduğuna delalet etmiş, böylece istifham şeklî kalmıştır.

وَصَارَ التَّعْلِيقُ دَلِيلًا عَلَى ذَلِكَ، وَلَوْ كَانَ الِاسْتِفْهَامُ بَاقِيًا عَلَى أَصْلِهِ لَمَا صَحَّ كَوْنُ جُمْلَتِهِ مَعْمُولَةً لِلْعَامِلِ الْمُعَلَّقِ.

Ta'lik de buna delil olmuştur; şayet istifham aslı üzere kalsaydı, cümlesinin ta'lik edilmiş âmile mamûl olması sahih olmazdı.

قَالَ الرَّضِيُّ: «إِنَّ أَدَاةَ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَ الْعِلْمِ لَيْسَتْ مُفِيدَةً لِاسْتِفْهَامِ الْمُتَكَلِّمِ بِهَا لِلُزُومِ التَّنَاقُضِ بَيْنَ عَلِمْتُ وَأَزَيْدٌ قَائِمٌ بَلْ هِيَ لِمُجَرَّدِ الِاسْتِفْهَامِ وَالْمَعْنَى عَلِمْتُ الَّذِي يَسْتَفْهِمُ النَّاسُ عَنْهُ» اهـ، فَيَجِيءُ مِنْ كَلَامِهِ أَنَّ قَوْلَكَ عَلِمْتُ أَزَيْدٌ قَائِمٌ يَقُولُهُ: مَنْ عَلِمَ شَيْئًا يَجْهَلُهُ النَّاسُ أَوْ يَعْتَنُونَ بِعِلْمِهِ، بِخِلَافِ قَوْلِكَ عَلِمْتُ زَيْدًا قَائِمًا، وَقَدْ يَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ الْوَارِدُ بَعْدَ السُّؤَالِ حِكَايَةً لِلَفْظِ السُّؤَالِ فَتَكُونُ جُمْلَةُ الِاسْتِفْهَامِ بَيَانًا لِجُمْلَةِ السُّؤَالِ قَالَ صَدْرُ الْأَفَاضِلِ فِي قَوْلِ الْحَرِيرِيِّ «سَأَلْنَاهُ أَنَّى اهْتَدَيْتَ إِلَيْنَا» أَيْ سَأَلْنَاهُ هَذَا السُّؤَالَ اهـ. وَهُوَ يَتَأَتَّى فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

er-Radî şöyle demiştir: “İlim fiilinden sonra gelen istifham edatı, 'alimtu' (bildim) ile 'e-Zeydun kâimun' (Zeyd ayakta mıdır?) arasındaki çelişkinin gerekmesi sebebiyle, konuşanın bizzat soru sormasını ifade etmez; bilakis sırf soru konusunu bildirir ve anlamı 'İnsanların hakkında soru sorduğu şeyi bildim' demektir.” Onun bu sözünden şu netice çıkar: “Zeyd ayakta mıdır bildim” (*alimtu e-Zeydun kâimun*) sözünü, insanların bilmediği veya bilmeye önem verdiği bir şeyi bilen kimse söyler; bu ise “Zeyd'in ayakta olduğunu bildim” (*alimtu Zeyden kâimen*) sözünden farklıdır. Soru fiilinden sonra gelen istifham bazen sorunun lafzını nakletmek (hikâye) kabilinden olur; bu durumda istifham cümlesi soru cümlesinin bir beyanı olur. Sadrülafâdıl, Harîrî'nin “Ona bize nasıl yol bulduğunu sorduk” (*se'elnâhu ennâ'htedeyte ileynâ*) sözü hakkında “Yani ona bu soruyu sorduk” demiştir; bu izah bu ayette de geçerlidir.

وَيَجُوزُ أَنْ يُضَمَّنَ سَلْ مَعْنَى الْقَوْلِ، أَيْ فَيَكُونُ مَفْعُولُهُ الثَّانِي كَلَامًا فَقَدْ أُعْطِيَ سَلْ مَفْعُولَيْنِ: أَحَدُهُمَا مُنَاسِبٌ لِمَعْنَى لَفْظِهِ وَالْآخَرُ مُنَاسِبٌ لِمَعْنَى الْمُضَمَّنِ.

“Sel” fiilinin “söz” (kavl) anlamını tazammun etmesi de caizdir; yani bu durumda onun ikinci mef'ûlü bir söz olur. Böylece “sel” fiiline iki mef'ûl verilmiş olur: Biri kendi lafzının anlamına uygun, diğeri ise tazammun ettiği anlama uygundur.

وَجَوَّزَ التَّفْتَازَانِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» أَنَّ جُمْلَةَ كَمْ آتَيْناهُمْ بَيَانٌ لِلْمَقْصُودِ مِنَ السُّؤَالِ، أَيْ سَلْهُمْ جَوَابَ هَذَا السُّؤَالِ، قَالَ السَّلْكُوتِيُّ فِي «حَاشِيَةِ الْمُطَوَّلِ» : فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةً مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ، أَيْ وَلَا تَعْلِيقَ فِي الْفِعْلِ.

Teftâzânî *Şerhu'l-Keşşâf*’ta { كَمْ آتَيْناهُمْ } cümlesinin sorudan maksadı açıklayan bir beyan olduğunu, yani “Onlara bu sorunun cevabını sor” manasına geldiğini caiz görmüştür. Siyalkûtî *Hâşiyetü'l-Mutavvel*’de: “Buna göre cümle mef'ûl konumunda vaki olur, yani fiilde herhangi bir ta'lik bulunmaz” demiştir.

وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ تَكُونَ (كَمْ) خَبَرِيَّةً، أَيْ فَتَكُونُ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ وَقَدْ قُطِعَ

*el-Keşşâf* sahibi, (كَمْ) kelimesinin haberiyye (çokluk bildiren) olmasını da caiz görmüştür; yani bu durumda sözün başlangıcı olur ve

فِعْلُ السُّؤَالِ عَنْ مُتَعَلِّقِهِ اخْتِصَارًا لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ، أَيْ سَلْهُمْ عَنْ حَالِهِمْ فِي شُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ، فَبِذَلِكَ حَصَلَ التَّقْرِيعُ. وَيَكُونُ كَمْ آتَيْناهُمْ تَدَرُّجًا فِي التَّقْرِيعِ بِقَرِينَةِ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ، وَلِبُعْدِ كَوْنِهَا خَبَرِيَّةً أَنْكَرَهُ أَبُو حَيَّانَ عَلَى صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» وَقَالَ إِنَّهُ يُفْضِي إِلَى اقتطاع الْجُمْلَة الَّتِي فِيهَا كَمْ عَنْ جُمْلَةِ السُّؤَالِ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ السُّؤَالُ عَنِ النِّعَمِ.

sonrasının delalet ettiği mana sebebiyle kısaltma (ihtisar) yapılarak soru fiilinin müteallakı kesilmiştir; yani “Allah'ın nimetine şükretme konusundaki hallerini onlara sor” demektir ve azarlama bu şekilde hâsıl olur. { كَمْ آتَيْناهُمْ } ifadesi de { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } karinesiyle azarlamada derece derece ilerleme (tedrüc) olur. Haberiyye olmasının uzak bir ihtimal olması sebebiyle Ebû Hayyân, *el-Keşşâf* sahibine karşı çıkmış ve bunun, asıl maksat nimetler hakkında soru sormak olduğu halde “kem” lafzının bulunduğu cümlenin soru cümlesinden koparılmasına yol açacağını söylemiştir.

ومِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ تَمْيِيزُ (كَمْ) دَخَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ الَّتِي يَنْتَصِبُ تَمْيِيزُ كَمِ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ عَلَى مَعْنَاهَا وَالَّتِي يُجَرُّ تَمْيِيزُ كَمِ الْخَبَرِيَّةِ بِتَقْدِيرِهَا ظَهَرَتْ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ تَصْرِيحًا بِالْمُقَدَّرِ، لِأَنَّ كُلَّ حَرْفٍ يَنْصِبُ مُضْمَرًا يَجُوزُ ظُهُورُهُ إِلَّا فِي مَوَاضِعَ مِثْلَ إِضْمَارِ أَنْ بَعْدَ حَتَّى، قَالَ الرَّضِيُّ: إِذَا فُصِلَ بَيْنَ كَمِ الْخَبَرِيَّةِ والاستفهامية وَبَين مميزهما بِفِعْلٍ مُتَعَدٍّ وَجَبَ جَرُّ التَّمْيِيزِ بِمِنْ (أَيْ ظَاهِرِهِ) لِئَلَّا يَلْتَبِسَ التَّمْيِيزُ بِالْمَفْعُولِ نَحْو قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ [الدُّخان: ٢٥] ووَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ [الْقَصَص: ٥٨] اهـ أَيْ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ بِمَفْعُولِ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْفَاصِلِ، أَوْ هُوَ لِلتَّنْبِيهِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزٌ لَا مَفْعُولٌ إِغَاثَةً لِفَهْمِ السَّامِعِ وَذَلِكَ مِنْ بَلَاغَةِ الْعَرَبِ، وَعِنْدِي أَنَّ مُوجِبَ ظُهُورِ مِنْ فِي حَالَةِ الْفَصْلِ هُوَ بعد المميّز عَن الْمُمَيَّزِ لَا غَيْرَ، وَقِيلَ: ظُهُورُ (مِنْ)

{ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } ifadesi (كَمْ) lafzının temyizidir. İstifham bildiren “kem”in temyizi onun manası üzerine mansub olan, haberiyye bildiren “kem”in temyizi ise takdiriyle mecrur olan “min” (مِنْ) harfi, takdir edilenin açıkça ifade edilmesi kabilinden bazı yerlerde zâhir olarak gelmiştir. Çünkü gizli bir şekilde amel eden her harfin, “hattâ”dan sonra “en”in gizlenmesi gibi bazı yerler hariç, açıkça görünmesi caizdir. er-Radî şöyle der: “Haberiyye ve istifhamiyye 'kem' ile bunların temyizleri arasına geçişli bir fiil girerse, temyizin mef'ûl ile karışmaması için temyizin 'min' ile (yani açıkça 'min' getirilerek) mecrur yapılması vacip olur; nitekim Yüce Allah'ın: { كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Geriye nice bahçeler ve pınarlar bıraktılar” [ed-Duhân: 25] ve { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ } “Biz nice kentleri helak ettik” [el-Kasas: 58] buyrukları böyledir.” Yani araya giren o fiilin mef'ûlü ile karışmaması içindir; yahut dinleyicinin anlamasına yardımcı olmak üzere baştan itibaren mef'ûl değil temyiz olduğuna dikkat çekmek içindir ki bu da Arapların belagatindendir. Bana göre fasl (araya kelime girmesi) durumunda “min”in açıkça gelmesini gerektiren sebep, sadece temyiz edilen ile temyiz arasındaki mesafenin uzaklaşmasıdır. Bir görüşe göre de “min”in zâhir olması,

وَاجِبٌ مَعَ الْفَصْلِ بِالْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي، وَجَائِزٌ مَعَ الْفَصْلِ بِغَيْرِهِ، كَمَا تقل عَبْدُ الْحَكِيمِ عَنِ الْيَمَنِيِّ وَالتَّفْتَازَانِيِّ فِي «شَرْحَيِ الْكَشَّافِ» .

Abdülhakîm'in, *el-Keşşâf*’ın iki şerhinde el-Yemenî ve et-Teftâzânî'den naklettiği üzere, geçişli fiille fasl edildiğinde vacip, bunun dışındaki şeylerle fasl edildiğinde ise caizdir.

وَفِي «الْكَافِيَّةِ» أَنَّ ظُهُورَ (مِنْ) فِي مُمَيَّزِ (كَمِ) الْخَبَرِيَّةِ والاستفهامية جَائِز هَكَذَا أَطْلَقَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ، لَكِنَّ الرَّضِيَّ قَالَ إِنَّهُ لَمْ يَعْثُرْ عَلَى شَاهِدٍ عَلَيْهِ فِي (كَمْ) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ إِلَّا مَعَ الْفَصْلِ بِالْفِعْلِ وَأَمَّا فِي كَمِ الْخَبَرِيَّةِ فَظُهُورُ (مِنْ) مَوْجُودٌ بِكَثْرَةٍ بِدُونِ الْفَصْلِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ ابْنَ الْحَاجِبِ لَمْ يَعْبَأْ بِخُصُوصِ الْأَمْثِلَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا الرَّضِيُّ، وَإِنَّمَا اعْتَدَّ بِظُهُورِ (مِنْ) فِي الْمُمَيَّزِ وَهُوَ الظَّاهِر.

*el-Kâfiye*’de ise haberiyye ve istifhamiyye “kem”in temyizinde “min”in (مِنْ) açıkça gelmesinin caiz olduğu belirtilmiş; İbnü'l-Hâcib bunu mutlak olarak zikretmiştir. Fakat er-Radî, istifhamiyye “kem”de fiille fasl hali müstesna buna dair bir şahit bulamadığını; haberiyye “kem”de ise fasl olmaksızın da “min”in açıkça gelmesinin pek çok örneği bulunduğunu söylemiştir. Görünen o ki İbnü'l-Hâcib, er-Radî'nin zikrettiği özel örneklere itibar etmemiş, sadece temyizde “min”in açıkça gelişini dikkate almıştır ki açık olan da budur.

و (الْآيَة) هُنَا الْمُعْجِزَةُ وَدَلِيلُ صِدْقِ الرُّسُلِ، أَوِ الْكَلِمَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى مَجِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَإِنَّهَا آيَةٌ لِمُوسَى إِذْ أَخْبَرَ بِهَا قَبْلَ قُرُونٍ، وَآيَةٌ لِمُحَمَّدٍ ﵊، إِذْ كَانَ التَّبْشِيرُ بِهِ قَبْلَ وُجُودِهِ بِقُرُونٍ، وَوَصْفُهَا بِالْبَيِّنَةِ عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ مُبَالَغَةٌ فِي الصِّفَةِ مِنْ فِعْلِ بَانَ أَيْ ظَهَرَ، فَيَكُونُ الظُّهُورُ ظُهُورَ الْعِيَانِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَظُهُورَ الدَّلَالَةِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي، وَفِي هَذَا السُّؤَالِ وَصِيغَتِهِ حَذْفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ تَقْدِيرُهُ فَبَدَّلُوهَا وَلَمْ يَعْمَلُوا بِهَا.

Buradaki “âyet” (الْآيَة), mucize ve peygamberlerin doğruluğunun delilidir; yahut Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in geleceğine delalet eden kelimelerdir. Zira bunlar yüzyıllar öncesinden haber verdiği için Musa'ya bir ayettir; yüzyıllar öncesinden müjdelendiği için Muhammed [aleyhisselâm]'a da bir ayettir. Her iki ihtimale göre ayetin “apaçık” (beyyine) diye nitelenmesi, “bâne” (yani zâhir oldu/belirdi) fiilinden gelen bir mübalağadır; dolayısıyla açıklık, birinci veche göre gözle görülür bir açıklık, ikinci veche göre ise delaletin açıklığıdır. Bu soruda ve sîgasında, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” buyruğunun delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri “Fakat onlar onu değiştirdiler ve gereğince amel etmediler” şeklindedir.

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ إِلَخ، أَفَادَ أأن الْمَقْصُودَ أَوَّلًا مِنْ هَذَا الْوَعيد هم بَنُو إِسْرَائِيلَ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: سَلْ بَنِي

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” buyruğu, { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ } “İsrailoğullarına sor, kendilerine nice [apaçık ayetler] verdik” cümlesinin bir fezlekesidir (tezyîl). Bu ifade, bu tehditten öncelikle kastedilenlerin { سَلْ بَنِي

إِسْرائِيلَ

إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarına sor” sözüyle kendilerinden bahsedilen İsrailoğulları olduğunu bildirmiştir;

، وَأَفَادَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي أُوتِيَهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ هِيَ نِعَمٌ عَلَيْهِمْ وَإِلَّا لَمَا كَانَ لِتَذْيِيلِ خَبَرِهِمْ بِحُكْمِ مَنْ يُبَدِّلُ نِعَمَ اللَّهِ مُنَاسَبَةٌ وَهَذَا مِمَّا يَقْصِدُهُ الْبُلَغَاءُ، فَيُغْنِي مِثْلُهُ فِي الْكَلَامِ عَنْ ذِكْرِ جُمَلٍ كَثِيرَةٍ إِيجَازًا بَدِيعًا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ وَإِيجَازِ الْقَصْرِ مَعًا لِأَنَّهُ يُفِيدُ مُفَادَ أَنْ يُقَالَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ هِيَ نِعْمَةٌ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يُقَدِّرُوهَا حَقَّ قَدْرِهَا، فَبَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ بِضِدِّهَا بَعْدَ ظُهُورِهَا فَاسْتَحَقُّوا الْعِقَابَ، لِأَنَّ مَنْ يُبَدِّلُ نِعْمَةَ اللَّهِ فَاللَّهُ مُعَاقِبُهُ، وَلِأَنَّهُ يُفِيدُ بِهَذَا الْعُمُوم حكما جَامعا يَشْمَلُ الْمَقْصُودِينَ وَغَيْرَهُمْ مِمَّنْ يُشْبِهُهُمْ وَلِذَلِكَ يَكُونُ ذِكْرُ مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ الْجَامِعِ بَعْدَ حُكْمٍ جُزْئِيٍّ تَقَدَّمَهُ فِي الْأَصْلِ تَعْرِيضًا يُشْبِهُ التَّصْرِيحَ، وَنَظِيرُهُ أَنْ يُحَدِّثَكَ أَحَدٌ بِحَدِيثٍ فَتَقُولَ فَعَلَ اللَّهُ بِالْكَاذِبِينَ كَذَا وَكَذَا تُرِيدُ أَنَّهُ قَدْ كَذَبَ فِيمَا حَدَّثَكَ وَإِلَّا لَمَا كَانَ لِذَلِكَ الدُّعَاءِ عِنْدَ سَمَاعِ ذَلِكَ الْحَدِيثِ مَوْقِعٌ.

ayrıca İsrailoğullarının Allah Teâlâ'nın nimetini değiştirdiklerini bildirmiştir. Bu da İsrailoğullarına verilen ayetlerin onlar için birer nimet olduğuna delalet etmiştir; aksi takdirde onların haberinin, Allah'ın nimetini değiştiren kimsenin hükmüyle noktalanmasının hiçbir münasebeti olmazdı. Bu, beliğ kimselerin gözettiği inceliklerdendir; zira kelamda böylesi bir kullanım, hem hazif îcazı hem de kasr îcazını bir arada barındıran eşsiz bir vecizlik ile pek çok cümlenin zikredilmesine ihtiyaç bırakmaz. Çünkü bu ifade; “Kendilerine bir nimet olan nice apaçık ayet verdik de onun kadrini hakkıyla takdir etmediler; böylece Allah'ın nimetini apaçık ortaya çıktıktan sonra zıddıyla değiştirdiler ve cezayı hak ettiler; zira kim Allah'ın nimetini değiştirirse Allah onu cezalandırır” denilmesiyle elde edilecek anlamı verir. Ayrıca bu umumîlik sayesinde, asıl kastedilenleri ve onlara benzeyen diğer kimseleri de kapsayan kapsamlı bir hüküm bildirir. Bu sebeple kendisinden önce geçen hususi bir hükmün ardından böylesi kapsamlı bir sözün zikredilmesi, açıkça söylemeye denk bir tariz (dolaylı anlatım) olur. Bunun benzeri, birisi sana bir söz anlattığında senin “Allah yalancıları şöyle şöyle yapsın!” demendir; bununla sana anlattığı şeyde yalan söylediğini kastetmiş olursun, aksi halde o sözü duyduğunda bu bedduayı etmenin hiçbir yeri olmazdı.

وَإِنَّمَا أُثْبِتَ لِلْآيَاتِ أَنَّهَا نِعَمٌ لِأَنَّهَا إِنْ كَانَتْ دَلَائِلَ صِدْقِ الرَّسُولِ فَكَوْنُهَا نِعَمًا لِأَنَّ

Ayetlerin birer nimet olduğu hükmünün verilmesi şundandır: Şayet bunlar peygamberin doğruluğunun delilleri ise bunların nimet olması,

دَلَائِلَ الصِّدْقِ هِيَ الَّتِي تَهْدِي النَّاسَ إِلَى قَبُولِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ عَنْ بَصِيرَةٍ لِمَنْ لَمْ يَكُنِ اتبعهُ، وتزيد اللَّذين اتَّبَعُوهُ رُسُوخَ إِيمَانٍ قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً [التَّوْبَة: ١٢٤] وَبِذَلِكَ التَّصْدِيقِ يَحْصُلُ تَلَقِّي الشَّرْعِ الَّذِي فِيهِ صَلَاحُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَتِلْكَ نِعْمَةٌ عَاجِلَةٌ وَآجِلَةٌ، وَإِنْ كَانَتِ الْآيَاتُ الْكَلَامَ الدَّالَّ عَلَى الْبِشَارَةِ بِالرَّسُولِ فَهِيَ نِعْمَةٌ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهَا قُصِدَ بِهَا تَنْوِيرُ سَبِيلِ الْهِدَايَةِ لَهُمْ عِنْدَ بَعْثَةِ الرَّسُولِ لِئَلَّا يَتَرَدَّدُوا فِي صِدْقِهِ بَعْدَ انْطِبَاقِ الْعَلَامَاتِ الَّتِي ائْتُمِنُوا عَلَى حِفْظِهَا.

doğruluk delillerinin insanları basiret üzere peygambere tabi olmayan kimseleri onun davetini kabule iletmesi ve ona tabi olanların da imanlarının kökleşmesini artırması sebebiyledir. Nitekim Yüce Allah: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً } “İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır” [et-Tevbe: 124] buyurmuştur. İşte bu tasdik sayesinde dünya ve ahiretin salahını barındıran şeriat kabul edilir ki bu da peşin ve vadeli bir nimettir. Şayet ayetler, Peygamber'in müjdelendiğine delalet eden sözler ise onlar için bir nimettir; çünkü bununla peygamber gönderildiğinde kendilerine emanet edilen alametlerin uyuşmasından sonra onun doğruluğunda tereddüt etmemeleri için hidayet yolunun aydınlatılması amaçlanmıştır.

وَالتَّبْدِيلُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ تَبْدِيلُ الْوَصْفِ بِأَنْ أَعْرَضُوا عَنْ تِلْكَ الْآيَاتِ فَتَبَدَّلَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا، إِذْ صَارَتْ بِالْإِعْرَاضِ سَبَبَ شَقَاوَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، لِأَنَّهَا لَوْ لَمْ تُؤْتَ لَهُمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا إِذْ يَكُونُونَ عَلَى سَذَاجَةٍ هُمْ بِهَا أَقْرَبُ إِلَى فِعْلِ الْخَيْرِ مِنْهُمْ بَعْدَ قَصْدِ الْمُكَابَرَةِ وَالْإِعْرَاضِ لِأَنَّهُمَا يَزِيدَانِهِمْ تَعَمُّدًا لِارْتِكَابِ الشُّرُورِ، وَفِي الْآخِرَةِ أَيْضًا لِأَنَّ الْعِقَابَ عَلَى الْكُفْرِ يَتَوَقَّفُ عَلَى الدَّعْوَةِ وَظُهُورِ الْمُعْجِزَةِ، وَقَدْ أَشْبَهَهُمْ فِي هَذَا التَّبْدِيلِ الْمُشْرِكُونَ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْقُرْآنِ وَالتَّدَبُّرِ فِي هَدْيِهِ أَوِ التَّبْدِيلِ بِأَنِ اسْتَعْمَلُوا تِلْكَ الْآيَاتِ فِي غَيْرِ الْمُرَادِ مِنْهَا بِأَنْ جَعَلُوهَا أَسْبَابَ غُرُورٍ فَإِنَّ اللَّهَ مَا آتَى رَسُولَهُمْ تِلْكَ الْآيَاتِ إِلَّا لتفضيل أمته فتوكأوا عَلَى ذَلِكَ وَتَهَاوَنُوا عَلَى الدِّينِ فَقَالُوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَة: ١٨] وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَة: ٨٠] .

Birinci veche göre değiştirme (tebdîl), o ayetlerden yüz çevirmeleri sebebiyle niteliğin değiştirilmesidir; zira yüz çevirmeleri sebebiyle bu ayetler dünyada ve ahirette onların bedbahtlık sebebi haline gelmiş ve ayetlerden kastedilen gaye değişmiştir. Çünkü bu ayetler kendilerine verilmemiş olsaydı dünya hayatında kendileri için daha hayırlı olurdu; zira inatlaşma ve yüz çevirme kastından önceki saf halleriyle hayır işlemeye daha yakın olurlardı; çünkü bu iki tutum onların kötülükleri kasten işlemesini artırır. Ahirette de durum böyledir; zira küfrün cezalandırılması davete ve mucizenin ortaya çıkmasına bağlıdır. Kur'an'dan ve onun hidayetini tefekkür etmekten yüz çevirmeleri sebebiyle müşrikler bu değiştirmede onlara benzemişlerdir. Yahut değiştirme, o ayetleri kastedilenin dışında kullanarak kendilerine bir gurur ve aldanma sebebi kılmaları şeklindedir; zira Allah onların peygamberine o ayetleri sırf ümmetini üstün kılmak için vermişti; onlar ise buna dayanıp dini hafife aldılar ve: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide: 18] dediler ve { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” [el-Bakara: 80] dediler.

وَالتَّبْدِيلُ جَعْلُ شَيْءٍ بَدَلًا عَنْ آخَرَ، أَيْ تَعْوِيضُهُ بِهِ فَيَكُونُ تَعْوِيضَ ذَاتٍ بِذَاتٍ

Tebdîl (تَبْدِيل), bir şeyi diğerinin yerine bedel kılmak yani onu onunla değiştirmektir; dolayısıyla bir zâtı başka bir zâtla değiştirmek anlamına gelir.

وَتَعْوِيضَ وَصْفٍ بِوَصْفٍ كَقَوْلِ أَبِي الشِّيصِ:

[veya] bir niteliğin başka bir nitelikle değiştirilmesidir; nitekim Ebü'ş-Şîs şöyle demiştir:

بَدِّلْتُ مِنْ بُرْدِ الشَّبَابِ مُلَاءَةً ... خَلَقًا وَبِئْسَ مَثُوبَةُ الْمُقْتَاضِ

Gençlik hırkası yerine eskimiş bir örtü aldım ... Takas edenin karşılığı ne de kötüdür!

فَإِنَّهُ أَرَادَ تبدل حَالَةِ الشَّبَابِ بِحَالَةِ الشَّيْبِ، وَكَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

Burada gençlik halinin yaşlılık haliyle değişmesini kastetmiştir. Nitekim Nâbiğa da şöyle demiştir:

عَهِدْتُ بِهَا حَيًّا كراما فبدّلت ... حناظيل آجَالِ النِّعَاجِ الْجَوَافِلِ

Orada cömert bir kabile tanırdım, fakat [onların yerini] ... Ürküp kaçışan dağ keçisi sürülerinin bitirdiği yaban kavunları aldı.

وَلَيْسَ قَوْلُهُ: نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ قَبِيلِ وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ بِأَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ وَمَنْ يُبَدِّلْهَا أَيِ الْآيَاتِ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ لِظُهُورِ أَنَّ فِي لَفْظِ (نِعْمَةِ اللَّهِ) مَعْنًى جَامِعًا لِلْآيَاتِ وَغَيْرِهَا مِنَ النِّعَمِ.

Ayetteki “Allah'ın nimeti” ifadesi, aslı “Kim onu -yani ayetleri- değiştirirse, şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” şeklinde olacak bir zamir yerine açık ismin konulması kabilinden değildir; zira “Allah'ın nimeti” lafzında ayetleri ve diğer nimetleri de kapsayan genel bir anlam bulunduğu açıktır.

وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ الْمَجِيءُ فِيهِ كِنَايَةٌ عَنِ الْوُضُوحِ وَالْمُشَاهَدَةِ وَالتَّمَكُّنِ، لِأَنَّهَا مِنْ لَوَازِمِ الْمَجِيءِ عُرْفًا.

{ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ } “kendisine geldikten sonra” ifadesindeki gelme (meci'), açıklıktan, bizzat müşahede etmekten ve imkân bulmaktan kinayedir; zira bunlar örfen gelmenin gereklerindendir.

وَإِنَّمَا جُعِلَ الْعِقَابُ مُتَرَتِّبًا على التبديل الْوَاقِع بَعْدَ هَذَا التَّمَكُّنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ تَبْدِيلٌ عَنْ بَصِيرَةٍ

Cezanın, bu imkân buluştan sonra gerçekleşen değiştirmeye bağlanması ise, bu değiştirmenin bir basiret ve bilinç dahilinde yapıldığını göstermek içindir;

لَا عَنْ جَهْلٍ أَوْ غَلَطٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِيمَا تَقَدَّمَ: ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٧٥] . وَحَذَفَ مَا بُدِّلَ بِهِ النِّعْمَةُ لِيَشْمَلَ جَمِيعَ أَحْوَالِ التَّبْدِيلِ مِنْ كَتْمِ بَعْضِهَا وَالْإِعْرَاضِ عَنْ بَعْضٍ وَسُوءِ التَّأْوِيلِ. وَالْعِقَابُ نَاشِئٌ عَنْ تَبْدِيلِ تِلْكَ النِّعَمِ فِي أَوْصَافِهَا أَوْ فِي ذَوَاتِهَا، وَلَا يكون تبديلها إِلَّا لِقَصْدِ مُخَالَفَتِهَا، وَإِلَّا لَكَانَ غَيْرَ تَبْدِيلٍ بَلْ تَأْيِيدًا وَتَأْوِيلًا، بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً [إِبْرَاهِيم: ٢٨] لِأَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ لَمْ يَتَقَدَّمْ فِيهَا مَا يُؤْذِنُ بِأَنَّ النِّعْمَةَ مَا هِيَ وَلَا تُؤْذِنُ بِالْمُسْتَبْدَلِ بِهِ هُنَالِكَ فَتَعَيَّنَ التَّصْرِيحُ بِالْمُسْتَبْدَلِ بِهِ، وَالْمُبَدِّلُونَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ غَيْرُ الْمُرَادِ مِنَ الْمُبَدِّلِينَ فِي هَذِهِ، لِأَنَّ تِلْكَ فِي كَفَّارِ قُرَيْشٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهَا: وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً [إِبْرَاهِيم: ٣٠] .

yoksa cehalet veya bir yanılgı eseri değildir; nitekim daha önce geçen: { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ediyorlardı” [el-Bakara: 75] ayeti de böyledir. Nimetin yerine neyin konulduğu zikredilmemiştir ki, bir kısmını gizlemek, bir kısmından yüz çevirmek ve kötü tevillerde bulunmak gibi değiştirmenin bütün hallerini kapsasın. Ceza, o nimetlerin niteliklerinde veya bizzat kendilerinde yapılan değiştirmeden kaynaklanmaktadır. Bu nimetlerin değiştirilmesi de ancak onlara muhalefet etme kastıyla olur; aksi takdirde değiştirme sayılmaz, bilakis teyit ve tevil olurdu. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise bundan farklıdır: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” [İbrâhîm: 28]. Çünkü o ayetten önce nimetin ne olduğunu bildiren bir ifade geçmediği gibi, orada neyin yerine ne konulduğunu da bildirmemektedir; dolayısıyla yerine konulan şeyin açıkça zikredilmesi gerekmiştir. Ayrıca o ayetteki değiştirenler ile bu ayette kastedilen değiştirenler farklıdır; çünkü o ayet Kureyş kâfirleri hakkındadır, nitekim devamındaki: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً } “Allah'a ortaklar koştular” [İbrâhîm: 30] buyruğu da buna delildir.

وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ دَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ وَهُوَ عِلَّتُهُ، لِأَنَّ جَعْلَ هَذَا الْحُكْمِ الْعَامِّ جَوَابًا لِلشَّرْطِ يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ ثَبَتَ لَهُ فِعْلُ الشَّرْطِ يَدْخُلُ فِي عُمُومِ هَذَا الْجَوَابِ، فَكَوْنُ اللَّهِ شَدِيدَ الْعِقَابِ أَمْرٌ مُحَقَّقٌ مَعْلُومٌ فَذِكْرُهُ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهُ الْفَائِدَةُ لِأَنَّهَا مَعْلُومَةٌ بَلِ التَّهْدِيدُ، فَعُلِمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ تَهْدِيدُ الْمُبَدِّلِ فَدَلَّ عَلَى مَعْنَى: فَاللَّهُ يُعَاقِبُهُ، لِأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ، وَمَعْنَى شِدَّةِ عِقَابِهِ: أَنَّهُ لَا يُفْلِتُ الْجَانِيَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى الْعِقَابِ، وَقَدْ جُوِّزَ أَنْ يَكُونَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ نَفْسَ جَوَابِ الشَّرْطِ بِجَعْلِ الْ فِي الْعِقَابِ عِوَضًا عَنِ الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَيْ شَدِيدٌ مُعَاقَبَتُهُ.

{ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” buyruğu ise şartın cevabının delili ve onun gerekçesidir; zira bu genel hükmün şart cümlesine cevap kılınmasından, şart fiilini işleyen kimsenin bu cevabın kapsamına gireceği anlaşılır. Allah'ın cezasının pek çetin oluşu kesinleşmiş ve bilinen bir husustur; dolayısıyla bunun zikredilmesinden maksat [yeni bir] bilgi vermek değil -zira zaten bilinmektedir-, bilakis tehdittir. Böylece maksadın değiştireni tehdit etmek olduğu anlaşılmış ve bu da: “Allah onu cezalandırır; çünkü Allah'ın cezası pek çetindir” anlamına delalet etmiştir. O'nun cezasının çetin olmasının anlamı ise; suçluyu asla cezasız bırakmayacağıdır, çünkü O, cezalandırmaya hakkıyla güç yetirendir. { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } ifadesinin bizzat şartın cevabı olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { الْعِقَابِ } kelimesindeki el- (الـ) takısı, tamlanan zamirin yerine geçer, yani “O'nun cezalandırması pek çetindir” demek olur.

وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ هَنَا مَعَ أَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَإِنَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ، لِإِدْخَالِ

Zahirin gereği “şüphesiz O'nun cezası pek çetindir” denilmesi iken, burada lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi,

الرَّوْعِ فِي ضَمِيرِ السَّامِعِ وَتَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ، وَلِتَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ كَالْكَلَامِ الْجَامِعِ مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ، لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْمَثَلِ أَمْرٌ قَدْ عَلِمَهُ النَّاسُ مِنْ قَبْلُ، وَالْعِقَابُ هُوَ الْجَزَاءُ الْمُؤْلِمُ عَنْ جِنَايَةٍ وَجُرْمٍ، سُمِّيَ عِقَابًا لِأَنَّهُ يعقب الْجِنَايَة.

dinleyicinin kalbine korku salmak, heybet duygusunu artırmak ve bu cümlenin kendi başına müstakil veciz bir söz gibi olması içindir; zira bu ifade insanların daha önceden bildiği bir darb-ı mesel mesabesindedir. Ukâb (عِقَاب) ise işlenen bir cürüm ve cinayete karşılık verilen elem verici cezadır; cinayetin hemen peşinden geldiği (ya'kupu) için 'ukâb' olarak isimlendirilmiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 212]

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢)

{ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi. Onlar iman edenlerle alay ederler. Halbuki sakınanlar, kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.” (212)

اسْتِئْنَافٌ بِالرُّجُوعِ إِلَى أَحْوَالِ كُفَّارِ الْعَرَبِ الْمَعْنِيِّينَ مِنَ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ قَصْدًا وَتَعْرِيضًا مِنْ قَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ [الْبَقَرَة: ٢١٠] ، وَالْمُحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:

Bu ayet; { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “Onlar ille de Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” [el-Bakara: 210] buyruğundan itibaren kastedilen ve üstü kapalı olarak işaret edilen Arap kâfirlerinin hallerine dönen yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Onlara karşı:

سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ [الْبَقَرَة: ٢١١] اسْتِئْنَافًا لِبَيَانِ خُلُقِهِمُ الْعَجِيبِ الْمُفْضِي بِهِمْ إِلَى قِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِالْإِيمَانِ وَأَهْلِهِ إِلَى الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ وَشُعَبِهِ الَّتِي سَبَقَ الْحَدِيثُ عَنْهَا، فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُرَادُ: رُؤَسَاءُ قُرَيْشٍ، فَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِلْأَحْوَالِ الْمَاضِيَةِ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ قُطِعَ عَنِ الْجُمَلِ السَّابِقَةِ لَا سِيَّمَا وَقَدْ حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا الِاسْتِطْرَادُ بِقَوْلِهِ: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ [الْبَقَرَة: ٢١١] الْآيَةَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا أَهْلَ الْكِتَابِ مِنْ مُعْلِنٍ وَمُنَافِقٍ كَمَا رُوِيَ عَنْ مُقَاتِلٍ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنِ اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ التَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِالَّذِينَ كَفَرُوا، وَلِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا هُمُ الْمُرَادَ لَقِيلَ زُيِّنَ لَهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا، لِأَنَّهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يُنَاسِبُ حَالَ الْمُشْرِكِينَ لَا حَالَ أَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا سَيَأْتِي.

{ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarına sor” [el-Bakara: 211] buyruğuyla delil getirilmişti; bu başlangıç ise, onları imanı ve iman ehlini umursamamaya, daha önce bahsedilen küfre ve küfrün kollarına devam etmeye sürükleyen tuhaf ahlaklarını açıklamak içindir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre burada kastedilenler Kureyş'in ileri gelenleridir. Dolayısıyla bu başlangıç, geçmişteki hallerin gerekçesi anlamındadır; işte bu yüzden önceki cümlelerden koparılmıştır (fasl edilmiştir), hele ki araya { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } [el-Bakara: 211] ayetiyle yapılan ara söz (istıtrâd) girmişken. Mukâtil'den rivayet edildiği gibi “inkâr edenler” ile kastedilenler açık ve münafık olan Ehl-i Kitap değildir; çünkü Kur'an'ın ıstılahında onlardan “inkâr edenler” diye bahsedilmez. Şayet kastedilen onlar olsaydı, İsrailoğullarından oldukları için “dünya hayatı onlara süslü gösterildi” denilirdi. Ayrıca { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar iman edenlerle alay ederler” buyruğu, ileride geleceği üzere Ehl-i Kitab'ın değil, müşriklerin haline uygundur.

وَالتَّزْيِينُ: جَعْلُ الشَّيْءِ زَيْنًا أَوِ الِاحْتِجَاجُ لِكَوْنِهِ زَيْنًا، لِأَنَّ التَّفْعِيلَ يَأْتِي لِلْجَعْلِ وَيَأْتِي لِلنِّسْبَةِ كَالتَّعْلِيمِ وَكَالتَّفْسِيقِ وَالتَّزْكِيَةِ، وَالزَّيْنُ شِدَّةُ الْحُسْنِ.

Tezyîn (تَزْيِين); bir şeyi süs kılmak veya onun süs olduğuna delil getirmektir; zira tef'îl kalıbı, ta'lîm kelimesinde olduğu gibi bir şeyi kılmak/yapmak için de gelir, tefsîk ve tezkiye kelimelerinde olduğu gibi bir şeye nispet etmek için de gelir. Zeyn (زَيْن) ise güzelliğin ileri derecesidir.

وَالْحَيَاةُ الدُّنْيَا مُرَادٌ بِهَا مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْحَيَاةُ مِنَ اللَّذَّاتِ وَالْمُلَائِمَاتِ وَالذَّوَاتِ الْحَسَنَةِ، وَهَذَا إِطْلَاقٌ مَشْهُورٌ لِلْحَيَاةِ وَمَا يُرَادِفُهَا فَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا» أَيْ إِلَى مَنَافِعِ دُنْيَا، وَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ اشْتُهِرَ حَذْفُهُ.

Dünya hayatı ile kastedilen, hayatın içerdiği lezzetler, hoşa giden şeyler ve güzel varlıklardır. Bu, hayat ve onunla eş anlamlı kelimeler için meşhur bir kullanımdır; nitekim hadiste: «Kimin hicreti elde edeceği bir dünyaya ise...» yani bir dünyanın menfaatlerine ise buyrulmuştur ki bu da hazfedilmesi meşhur olan bir tamlananın (muzaf) hazfi kabilindendir.

وَمَعْنَى تَزْيِينِ الْحَيَاةِ لَهُمْ، إِمَّا أَنَّ مَا خُلِقَ زَيْنًا فِي الدُّنْيَا قَدْ تَمَكَّنَ مِنْ نُفُوسِهِمْ وَاشْتَدَّ تَوَغُّلُهُمْ فِي اسْتِحْسَانِهِ، لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ الزَّيْنَةَ هِيَ حَسَنَةٌ فِي أَعْيُنِ جَمِيعِ النَّاسِ فَلَا يَخْتَصُّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِجَعْلِهَا لَهُمْ زَيْنَةً كَمَا هُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ كَفَرُوا فَإِنَّ اللَّامَ تُشْعِرُ بِالِاخْتِصَاصِ، وَإِمَّا تَرْوِيجُ تَزْيِينِهَا فِي نُفُوسِهِمْ بِدَعْوَةٍ شَيْطَانِيَّةٍ تُحَسِّنُ مَا لَيْسَ بِالْحَسَنِ كَالْأَقْيِسَةِ الشِّعْرِيَّةِ وَالْخَوَاطِرِ الشَّهْوِيَّةِ.

Hayatın onlara süslü gösterilmesinin anlamı; ya dünyada süs olarak yaratılan şeylerin onların nefislerine yerleşmesi ve onu güzel bulmaya aşırı derecede dalmalarıdır -çünkü süs olan şeyler bütün insanların gözünde güzeldir, dolayısıyla { لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlere” buyruğunun gerektirdiği üzere onların kendilerine süs kılınması kâfirlere özgü değildir, zira buradaki lâm harfi tahsis bildirir-; ya da şiirsel kıyaslar ve şehevi vesveseler gibi güzel olmayanı güzel gösteren şeytani bir davetle bu süsün onların nefislerinde revaç bulmasıdır.

وَالْمُزَيِّنُ عَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا أَنَّهُمْ أَفْرَطُوا فِي الْإِقْبَالِ عَلَى الزِّينَةِ، وَالْمُزَيِّنُ عَلَى الْمَعْنَى الثَّانِي هُوَ الشَّيْطَانُ وَدُعَاتُهُ.

Birinci anlama göre süsleyen Yüce Allah'tır, ancak onlar bu süse yönelmede aşırıya kaçmışlardır. İkinci anlama göre ise süsleyen şeytan ve onun davetçileridir.

وَحُذِفَ فَاعِلُ التَّزْيِينِ لِأَنَّ الْمُزَيَّنَ لَهُمْ أُمُورٌ كَثِيرَةٌ: مِنْهَا خَلْقُ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ حَسَنَةً بَدِيعَةً كَمَحَاسِنِ الذَّوَاتِ وَالْمَنَاظِرِ، وَمِنْهَا إِلْقَاءُ حُسْنِ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ فِي نُفُوسِهِمْ وَهِيَ غَيْرُ حَسَنَةٍ كَقَتْلِ النَّفْسِ، وَمِنْهَا إِعْرَاضُهُمْ عَمَّنْ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِقْبَالِ عَلَى الْأُمُورِ النَّافِعَةِ حَتَّى انْحَصَرَتْ هِمَمُهُمْ فِي التَّوَغُّلِ مِنَ الْمَحَاسِنِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي تَحْتَهَا الْعَارُ لَوْ كَانَ بَادِيًا، وَمِنْهَا ارْتِيَاضُهُمْ عَلَى الِانْكِبَابِ عَلَى اللَّذَّاتِ دُونَ الْفِكْرِ فِي الْمَصَالِحِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أُمُورٍ يَصْلُحُ كُلٌّ مِنْهَا أَنْ يُعَدَّ فَاعِلًا لِلتَّزْيِينِ حَقِيقَةً أَوْ عُرْفًا، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ طُوِيَ ذِكْرُ هَذَا الْفَاعِلِ تَجَنُّبًا لِلْإِطَالَةِ.

Süsleme eyleminin faili hazfedilmiştir; çünkü onlara süslü gösterilen şeyler pek çoktur: Bunlardan biri, varlıkların ve manzaraların güzelliği gibi bazı şeylerin güzel ve eşsiz yaratılmasıdır. Biri de cana kıymak gibi güzel olmadığı halde bazı şeylerin güzelliğinin onların nefislerine telkin edilmesidir. Bir diğeri, faydalı işlere yönelmeye kendilerini davet eden kimselerden yüz çevirmeleridir; öyle ki gayretleri, açıkça görülseydi altında utanç yatan zahiri güzelliklere dalmaktan ibaret kalmıştır. Biri de maslahatları hiç düşünmeksizin lezzetlere dalmaya alışmalarıdır. Bunlar ve benzeri hususların her biri, hakikatte veya örfte süslemenin faili sayılmaya elverişlidir; işte bu sebeple sözü uzatmaktan kaçınmak için bu failin zikri dürülüp bırakılmıştır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَذْفُ الْفَاعِلِ لِدِقَّتِهِ، إِذِ الْمُزَيِّنُ لَهُمُ الدُّنْيَا أَمْرٌ خَفِيٌّ فَيَحْتَاجُ فِي تَفْصِيلِهِ إِلَى شَرْحٍ فِي أَخْلَاقِهِمْ وَهُوَ مَا اكْتَسَبَتْهُ نُفُوسُهُمْ مِنَ التَّعَلُّقِ بِاللَّذَّاتِ وَبِغَيْرِهَا مِنْ كُلِّ مَا حَمَلَهُمْ عَلَى التَّعَلُّقِ بِهِ التَّنَافُسُ أَوِ التَّقْلِيدُ حَتَّى عَمُوا عَمَّا فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَضْرَارِ الْمُخَالِطَةِ لِلَّذَّاتِ أَوْ مِنَ الْأَضْرَارِ الْمُخْتَصَّةِ الْمُغَشَّاةِ بِتَحْسِينِ الْعَادَاتِ الذَّمِيمَةِ، وَحَمَلَهُمْ عَلَى الدَّوَامِ عَلَيْهِ ضَعْفُ الْعَزَائِمِ النَّاشِئُ عَنِ اعْتِيَادِ الِاسْتِرْسَالِ فِي جَلْبِ الْمُلَائِمَاتِ دُونَ كَبْحٍ لِأَزِمَّةِ الشَّهَوَاتِ، وَلِأَجْلِ اخْتِصَاصِهِمْ بِهَذِهِ الْحَالَةِ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَدُونَ بَعْضِ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ رَبَّتِ الْأَدْيَانُ فِيهِمْ عَزِيمَةَ مُقَاوَمَةِ دَعْوَةِ النُّفُوسِ الذَّمِيمَةِ بِتَعْرِيفِهِمْ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ تِلْكَ اللَّذَّاتُ مِنَ الْمَذَمَّاتِ وَبِأَمْرِهِمْ بِالْإِقْلَاعِ عَنْ كُلِّ مَا فِيهِ ضُرٌّ عَاجِلٌ أَوْ آجِلٌ حَتَّى يُجَرِّدُوهَا عَنْهَا إِنْ أَرَادُوا تَنَاوُلَهَا وَيَنْبِذُوا مَا هُوَ ذَمِيمَةٌ مَحْضَةٌ، وَرَاضَتْهُمْ عَلَى ذَلِكَ بِالْبَشَائِرِ وَالزَّوَاجِرِ حَتَّى صَارَتْ لَهُمْ مَلَكَةٌ، فَلِذَلِكَ لَمْ تُزَيَّنِ الدُّنْيَا لَهُمْ، لِأَنَّ زِينَتَهَا عِنْدَهُمْ ومعرضة لِلْحُكْمِ عَلَيْهَا بِالْإِثْبَاتِ تَارَةً وَبِالنَّفْيِ أُخْرَى، فَإِنَّ مَنْ عَرَفَ مَا فِي الْأَمْرِ الزَّيْنِ ظَاهِرُهُ مِنِ الْإِضْرَارِ وَالْقَبَائِحِ انْقَلَبَ زَيْنُهُ عِنْدَهُ شَيْنًا، خُصَّ التَّزْيِينُ بِهِمْ، إِذِ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ذَمُّهُمْ وَالتَّحْذِيرُ مِنْ خُلُقِهِمْ، وَلِهَذَا لَزِمَ حَمْلُ التَّزْيِينِ عَلَى تَزْيِينٍ يُعَدُّ ذَمًّا، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَزْيِينًا مَشُوبًا بِمَا يَجْعَلُ تِلْكَ الزِّينَةَ مَذَمَّةً، وَإِلَّا فَإِنَّ أَصْلَ تَزْيِينِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْمُقْتَضِي لِلرَّغْبَةِ فِيمَا هُوَ زَيْنٌ أَمْرٌ لَيْسَ بِمَذْمُومٍ إِذَا رُوعِيَ فِيهِ مَا أَوْصَى اللَّهُ بِرَعْيِهِ قَالَ تَعَالَى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَاف: ٣٢] .

Failin hazfedilmesinin sebebi inceliğinden de kaynaklanabilir; zira onlara dünyayı süsleyen şey gizli bir husustur ve detaylandırılması ahlaklarına dair bir açıklamayı gerektirir. Bu da nefislerinin lezzetlere ve rekabet yahut taklidin kendilerini bağlanmaya sevk ettiği her şeye bağlanarak kazandığı durumdur; öyle ki lezzetlere karışmış olan zararlara yahut çirkin adetlerin güzelleştirilmesiyle perdelenen özel zararlara karşı kör olmuşlardır. Bu duruma devam etmelerine ise, şehvetlerin dizginlerini kısmaksızın hoşa giden şeyleri elde etmede sınırsızca davranmaya alışmaktan kaynaklanan azim zayıflığı sebep olmuştur. İşte bu durumun müminler ile, dinlerin o lezzetlerin neleri barındırdığını bildirerek ve peşin ya da vadeli zararı olan her şeyden vazgeçmelerini emrederek nefislerinin çirkin çağrılarına karşı koyma azmini eğittiği -böylece onları tatmak istediklerinde zararlarından arındırırlar ve sırf çirkin olanı tamamen atarlar- ve müjdeler ile sakındırmalarla bunu bir meleke haline getirdiği bazı Ehl-i Kitap dışındaki kâfirlere özgü olması sebebiyle dünya [müminlere] süslenmemiştir. Çünkü dünya süsü onların katında bazen olumlama bazen de olumsuzlama ile hüküm vermeye açıktır; zira zahiri süslü olan bir şeyin içindeki zararları ve çirkinlikleri bilen kimsenin nazarında onun süsü bir ayıba ve kusura dönüşür. Bu yüzden süsleme onlara tahsis edilmiştir; çünkü { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere süslü gösterildi” buyruğundan maksat onları yermek ve onların bu ahlakından sakındırmaktır. Bu sebeple buradaki süslemeyi yergi sayılan bir süslemeye hamletmek gerekmiştir; dolayısıyla bundan kastedilenin o süsü yergiye dönüştüren şeylerle karışmış bir süsleme olması zorunludur. Aksi takdirde, dünya hayatının süslenmesinin aslı ve süs olan şeye rağbeti gerektirmesi, Allah'ın riayet edilmesini tavsiye ettiği şeylere riayet edildiğinde yerilmiş bir husus değildir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı süsü ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?” [el-A'râf: 32].

وَقَدِ اسْتَقْرَيْتُ مَوَاقِعَ التَّزْيِينِ الْمَذْمُومِ فَحَصَرْتُهَا فِي ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ: الْأَوَّلُ مَا لَيْسَ بِزَيْنٍ أَصْلًا لَا ذَاتًا وَلَا صِفَةً، لِأَنَّ جَمِيعَهُ ذَمٌّ وَأَذًى وَلَكِنَّهُ زُيِّنَ لِلنَّاسِ بِأَوْهَامٍ وَخَوَاطِرَ شَيْطَانِيَّةٍ

Yerilmiş süslemenin geçtiği yerleri araştırdım ve bunları üç türe ayırdım: Birincisi, ne zatı ne de sıfatı bakımından asla süs olmayan şeylerdir; çünkü bütünüyle yergi ve eziyettir, fakat insanlara vehimler, şeytani vesveseler

وَتَخْيِيلَاتٍ شِعْرِيَّةٍ كَالْخَمْرِ. الثَّانِي مَا هُوَ زَيْنٌ حَقِيقَةً لَكِنْ لَهُ عَوَاقِبُ تَجْعَلُهُ ضُرًّا وَأَذًى كَالزِّنَا. الثَّالِثُ مَا هُوَ زَيْنٌ لَكِنَّهُ يَحِفُّ بِهِ مَا يُصَيِّرُهُ ذَمِيمًا كَنَجْدَةِ الظَّالِمِ وَقَدْ حَضَرَ لِي التَّمْثِيلُ لِثَلَاثَتِهَا بِقَوْلِ طَرَفَةَ:

ve şiirsel hayallerle süslü gösterilmiştir; içki gibi. İkincisi, hakikatte süs olan fakat kendisini zarar ve eziyet kılan sonuçları bulunan şeylerdir; zina gibi. Üçüncüsü, süs olan fakat etrafını onu çirkin kılan şeylerin kuşattığı durumlardır; zalime yardım etmek gibi. Bu üçüne Tarafe'nin şu sözüyle örnek vermek hatırıma geldi:

وَلَوْلَا ثَلَاثٌ هُنَّ مِنْ عِيشَةِ الْفَتَى ... وَجَدِّكَ لَمْ أَحْفِلْ مَتَى قَامَ عُوَّدِي

Eğer bir yiğidin hayatına dair şu üç şey olmasaydı ... Dedene yemin olsun ki, ziyaretçilerimin ne zaman kalkıp gideceğine aldırmazdım:

فَمِنْهُنَّ سَبْقِي الْعَاذِلَاتِ بِشَرْبَةٍ ... كُمَيْتٍ مَتَى مَا تُعْلَ بِالْمَاءِ تُزْبِدِ

Bunlardan biri, beni kınayan kadınlardan önce ... Su katıldığında köpüren kırmızı şarabı içmemdir,

وَتَقْصِيرُ يَوْمِ الدَّجْنِ وَالدَّجْنُ مُعْجِبٌ ... بِبَهْكَنَةٍ تَحْتَ الْخِبَاءِ الْمُعَمَّدِ ٢

Biri de, bulutları hayran bırakan o kapalı günde ... Direkli çadırın altında dolgun bedenli bir güzelle günü kısaltmamdır,

وَكَرِّي إِذَا نَادَى الْمُضَافُ مُجَنَّبًا ... كَسِيِدِ الْغَضَا نَبَّهْتَهُ الْمُتَوَرِّدِِِ

Ve diğeri, yardıma çağıran feryat edip kenara çekildiğinde ... Su başına gelen uyandırılmış bir çöl kurdu gibi [düşmana] hücum etmemdir.

وَقَوْلُهُ: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِلَخْ، وَهَذِهِ حَالَةٌ أَعْجَبُ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا وَهِيَ حَالَةُ التَّنَاهِي فِي الْغُرُورِ إِذْ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى افْتِتَانِهِمْ بِزَهْرَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا حَتَّى سَخِرُوا بِمَنْ لَمْ يَنْسِجْ عَلَى مِنْوَالِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ تَرَكُوا كَثِيرًا مِنْ زَهْرَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِمَا هَدَاهُمُ الدِّينُ إِلَى وُجُوبِ تَرْكِ ذَلِكَ فِي أَحْوَالٍ وَأَنْوَاعٍ تَنْطَوِي عَلَى خَبَائِثَ.

{ وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar iman edenlerle alay ederler” buyruğu ise { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere süslü gösterildi” cümlesine matuftur. Bu durum öncekinden daha şaşırtıcıdır ve gururun/aldanmanın son noktasıdır; zira sadece dünya hayatının süsüne aldanmakla kalmamış, dinin kendilerini kötülükler barındıran durum ve türlerde dünya süsünü terk etmenin gerekliliğine hidayet etmesi sebebiyle dünya hayatının süsünden birçoğunu terk eden ve kendi yollarından gitmeyen müminlerle de alay etmişlerdir.

وَالسَّخَرُ بِفَتْحَتَيْنِ: كَالْفَرَحِ وَقَدْ تُسَكَّنُ الْخَاءُ تَخْفِيفًا وَفِعْلُهُ كَفَرِحَ وَالسُّخْرِيَةُ الِاسْمُ، وَهُوَ تَعَجُّبٌ مَشُوبٌ بِاحْتِقَارِ الْحَالِ الْمُتَعَجَّبِ مِنْهَا، وَفِعْلُهُ قَاصِرٌ لِدَلَالَتِهِ عَلَى وَصْفٍ نَفْسِيٍّ مِثْلُ عَجِبَ، وَيَتَعَدَّى بِمِنْ جَارَّةٍ لِصَاحِبِ الْحَالِ الْمُتَعَجَّبِ مِنْهَا فَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ ابْتِدَاءً مَعْنَوِيًّا، وَفِي لُغَةِ تَعْدِيَتِهِ بِالْبَاءِ وَهِيَ ضَعِيفَةٌ.

Sahar (السَّخَر) iki fetha iledir: Fereh (فَرَح) veznindedir; hafiflik olsun diye hâ harfi sakin de okunabilir ve fiili feriha (فَرِحَ) gibidir. Suhrıyye (السُّخْرِيَة) ise isimdir. Bu, durumu hayret uyandıran kimseyi küçümsemeyle karışık bir şaşkınlıktır. 'Acibe (عَجِبَ) fiili gibi nefsi bir niteliğe delalet ettiği için fiili lâzımdır (geçişsizdir) ve şaşılan durumun sahibini cer eden 'min' (مِنْ) harf-i ceriyle müteaddî olur; bu da manevi bir başlangıç (ibtida) bildirir. Bir lehçede 'bâ' (بـ) harf-i ceriyle de geçişli kılınır fakat bu zayıftır.

وَوَجْهُ سُخْرِيَتِهِمْ بِالْمُؤْمِنِينَ أَنَّهُمُ احْتَقَرُوا رَأْيَهُمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ اللَّذَّاتِ لِامْتِثَالِ أَمْرِ الرَّسُولِ وَأَفْنَوْهُمْ فِي ذَلِكَ وَرَأَوْهُمْ قَدْ أَضَاعُوا حُظُوظَهُمْ وَرَاءَ أَوْهَامٍ بَاطِلَةٍ، لِأَنَّ الْكُفَّارَ اعْتَقَدُوا أَنَّ مَا مَضَى مِنْ حَيَاتِهِمْ فِي غَيْرِ نِعْمَةٍ قَدْ ضَاعَ عَلَيْهِمْ إِذْ لَا خُلُودَ فِي الدُّنْيَا وَلَا حَيَاةَ بَعْدَهَا كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ (أَنْشَدَهُ شِمْرُ) :

Müminlerle alay etmelerinin yönü şudur: Peygamber'in emrine uymak uğruna lezzetlerden yüz çevirmelerindeki fikirlerini küçümsemişler, bu hususta onları yok saymışlar ve batıl vehimler uğruna paylarını zayi ettiklerini görmüşlerdir. Çünkü kâfirler, nimet olmaksızın geçen ömürlerinin boşa gittiğine inanıyorlardı; zira dünyada ebedilik yoktur ve şairin dediği gibi (Şimr inşad etmiştir) ondan sonra bir hayat da yoktur:

وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَلْعَقُ الْمَاءَ قَالَ لِي ... دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نَقَاخٍ (١) مَبَرَّدِ

Suyu yalayarak içenden daha ahmak biri bana: ... “Şarabı bırak da soğutulmuş tatlı ve berrak sudan iç” dedi.

فَالسُّخْرِيَةُ نَاشِئَةٌ عَنْ تَزْيِينِ الْحَيَاةِ عِنْدَهُمْ وَلِذَلِكَ يَصِحُّ جَعْلُ الْوَاوِ لِلْحَالِ لِيُفِيدَ تَقْيِيدَ حَالَةِ التَّزْيِينِ بِحَالَةِ السُّخْرِيَةِ، فَتَتَلَازَمُ الْحَالَانِ وَيُقَدَّرُ لِلْجُمْلَةِ مُبْتَدَأٌ، أَيْ وهم يَسْخَرُونَ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ كَانَ الْكُفَّارُ يَسْخَرُونَ مِنْهُمْ بِلَالًا وَعَمَّارًا وَصُهَيْبًا يَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينُ تَرَكُوا الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا وَتَحَمَّلُوا الْمَشَاقَّ لِطَلَبِ مَا يُسَمُّونَهُ بِالْآخِرَةِ وَهِيَ شَيْءٌ

Dolayısıyla alay etme, dünya hayatının onların nazarında süslü gösterilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu sebeple vâv harfini hâl kılmak caizdir ki, süslenme halini alay etme haliyle kayıtlamayı ifade etsin; böylece iki hâl birbirini gerektirir ve cümle için bir mübteda (özne) takdir edilir, yani “onlar alay edip dururlarken” demek olur. Denilmiştir ki, kâfirlerin kendileriyle alay ettiği kimseler arasında Bilâl, Ammâr ve Suheyb de vardı ve şöyle diyorlardı: “Bu zavallılar dünyayı ve onun güzel nimetlerini terk ettiler ve âhiret diye adlandırdıkları batıl bir şeyi

بَاطِلٌ، وَمِمَّنْ كَانَ يَسْخَرُ بِهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَالْمُنَافِقُونَ.

elde etmek uğruna meşakkatlere katlandılar.” Onlarla alay edenler arasında Abdullah b. Übeyy ve münafıklar da vardı.

وَجِيءَ فِي فِعْلِ التَّزْيِينِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي وَفِي فِعْلِ السُّخْرِيَةِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ قَضَاءً لِحَقَّيِ الدَّلَالَةِ على أَن مَعْنيين فِعْلِ التَّزْيِينِ أَمْرٌ مُسْتَقِرٌّ فِيهِمْ لِأَنَّ الْمَاضِيَ يَدُلُّ عَلَى التَّحَقُّقِ، وَأَنَّ مَعْنَى يَسْخَرُونَ مُتَكَرِّرٌ مُتَجَدِّدٌ مِنْهُمْ لِأَنَّ الْمُضَارِعَ يُفِيدُ التَّجَدُّدَ وَيُعْلِمُ السَّامِعَ أَنَّ مَا هُوَ مُحَقَّقٌ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ هُوَ أَيْضًا مُسْتَمِرٌّ لِأَنَّ الشَّيْءَ الرَّاسِخَ فِي النَّفْسِ لَا تَفْتُرُ عَنْ تَكْرِيرِهِ، وَيُعْلِمُ أَنَّ مَا كَانَ مُسْتَمِرًّا هُوَ أَيْضًا مُحَقَّقٌ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَسْتَمِرُّ إِلَّا وَقَدْ تَمَكَّنَ مِنْ نَفْسِ فَاعِلِهِ وَسَكَنَتْ إِلَيْهِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَتُزَيَّنُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَسَخِرُوا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَعَلَى هَذَا فَإِنَّمَا اخْتِيرَ لِفِعْلِ التَّزْيِينِ خُصُوصُ الْمُضِيِّ

Süslü gösterilme (tezyîn) fiilinde mâzî (geçmiş zaman) kipi, alay etme fiilinde ise muzârî (geniş/şimdiki zaman) kipi getirilmiştir. Bu, iki delalet hakkını yerine getirmek içindir: Tezyîn fiilinin anlamının onlarda yerleşik bir durum olduğunu bildirmektir; zira mâzî [kip], kesin olarak gerçekleşmişliğe delalet eder. 'Alay ederler' anlamının ise onlardan tekrar tekrar yenilendiğini bildirmektir; çünkü muzârî [kip] teceddüt (yenilenme) ifade eder. Ayrıca [bu üslup] dinleyiciye, iki fiilden kesinleşmiş olanın aynı zamanda devam ettiğini bildirir; zira nefiste kökleşmiş olan bir şeyi nefis tekrarlamaktan geri durmaz. Yine sürekli devam eden şeyin aynı zamanda kesinleşmiş bulunduğunu da bildirir; çünkü bir fiil, ancak failinin nefsinde iyice yerleştiğinde ve ona alışıp sükûnet bulduğunda devamlılık kazanır. Buna göre ayetteki mana: 'İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi ve [sürekli] süslü gösterilmektedir; inananlarla alay ettiler ve [sürekli] alay etmektedirler' şeklinde olur. Bu doğrultuda, süslenme fiili için özellikle mâzî kipinin seçilmesi...

وَلِفِعْلِ السُّخْرِيَةِ خُصُوصُ الْمُضَارَعَةِ إِيثَارًا لِكُلٍّ مِنَ الصِّفَتَيْنِ بِالْفِعْلِ الَّتِي هِيَ بِهِ أَجْدَرُ لِأَنَّ التَّزْيِينَ لَمَّا كَانَ هُوَ الْأَسْبَقَ فِي الْوُجُودِ وَهُوَ مَنْشَأُ السُّخْرِيَةِ أُوثِرَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى التَّحَقُّقِ، لِيَدُلَّ عَلَى مَلَكَةٍ وَاعْتَمَدَ فِي دَلَالَتِهِ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ بِالِاسْتِتْبَاعِ، وَالسُّخْرِيَةُ لَمَّا كَانَتْ مُتَرَتِّبَةً عَلَى التَّزْيِينِ وَكَانَ تَكَرُّرُهَا يَزِيدُ فِي الذَّمِّ، إِذْ لَا يَلِيقُ بِذِي الْمُرُوءَةِ السُّخْرِيَةُ بِغَيْرِهِ، أُوثِرَتْ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ وَاعْتُمِدَ فِي دَلَالَتِهَا عَلَى التَّحَقُّقِ دَلَالَةُ الِالْتِزَامِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُسْتَمِرَّ لَا يَكُونُ إِلَّا مُتَحَقِّقًا.

alay etme fiili için de özellikle muzârinin seçilmesi, her iki niteliğe de kendisine en layık olan fiilin verilmesini tercih etmekten kaynaklanır. Çünkü tezyîn, varlıkta daha önce olduğu ve alay etmenin de kaynağı bulunduğu için, bir melekeye delalet etsin diye gerçekleşmişliği gösteren [mâzî] sîgası tercih edilmiş ve onun devamlılığa delaletinde ise tabi kılma yoluna başvurulmuştur. Alay etme ise tezyîne bağlı olduğu ve tekrarlandıkça yergiyi artırdığı için -zira mürüvvet sahibine başkasıyla alay etmek yakışmaz-, devamlılığı gösteren [muzâri] sîgası tercih edilmiş ve onun gerçekleşmişliğe delaletinde ise gereklilik (iltizam) delaletine dayanılmıştır; çünkü devam eden bir şey ancak gerçekleşmiş olur.

وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ أُرِيدَ مِنَ الَّذِينَ اتَّقَوْا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ سَخِرَ مِنْهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لِأَنَّ أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا مُتَّقِينَ، وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ وَهُمْ فَوْقَهُمْ لَكِنْ عَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى اسْمٍ ظَاهِرٍ لِدَفْعِ إِيهَامِ أَنْ يَغْتَرَّ الْكَافِرُونَ بِأَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَيْهِمْ وَيُضَمُّوا إِلَيْهِ كَذِبًا وَتَلْفِيقًا كَمَا فَعَلُوا حِينَ سَمِعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى [النَّجْم: ١٩] إِذْ سَجَدَ الْمُشْرِكُونَ وَزَعَمُوا أَنَّ مُحَمَّدًا أَثْنَى عَلَى آلِهَتِهِمْ. فَعَدَلَ لِذَلِكَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِالِاسْمِ الَّذِي سَبَقَ أَعنِي (الَّذين ءامنوا) لِقَصْدِ التَّنْبِيهِ عَلَى مَزِيَّةِ التَّقْوَى وَكَوْنِهَا سَبَبًا عَظِيمًا فِي هَذِهِ الْفَوْقِيَّةِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي انْتِهَازِ فُرَصِ الْهُدَى وَالْإِرْشَادِ لِيُفِيدَ فَضْلَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا، وَيُنَبِّهَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى وُجُوبِ التَّقْوَى لِتَكُونَ سَبَبَ تَفَوُّقِهِمْ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ غَيْرُ الْمُتَّقِينَ فَلَيْسَ مِنْ غَرَضِ الْقُرْآنِ أَنْ يَعْبَأَ بِذِكْرِ حَالِهِمْ لِيَكُونُوا دَوْمًا بَيْنَ شَدَّةِ الْخَوْفِ وَقَلِيلِ الرَّجَاءِ، وَهَذِهِ عَادَةُ الْقُرْآنِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ.

{ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ } “Halbuki sakınanlar onların üstündedir” buyruğunda sakınanlar (müttakîler) ile inkâr edenlerin kendileriyle alay ettiği müminler kastedilmiştir; çünkü o müminler takva sahibi kimselerdi. Zahirin gereği “halbuki onlar onların üstündedir” denilmesi iken, kâfirlerin zamirin kendilerine döndüğü zannına kapılarak aldanmalarını ve Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı?” [en-Necm: 19] buyruğunu işittiklerinde müşriklerin secde edip Muhammed'in ilahlarını övdüğünü iddia ettikleri gibi buna yalan ve uydurma şeyler eklemelerini engellemek için zamir yerine açık isim kullanılmıştır. İşte bu sebeple zamirden açık isme dönülmüştür; ancak Kur'an'ın hidayet ve irşat fırsatlarını değerlendirme adetine uygun olarak, müminlerin inkâr edenlere olan üstünlüğünü ifade etmek ve kıyamet gününde inkâr edenlere üstün gelmelerine bir sebep olsun diye müminleri takvanın gerekliliğine uyarmak amacıyla, daha önce geçen “iman edenler” ismiyle değil, takvanın meziyetine ve bu üstünlükte çok büyük bir sebep olduğuna dikkat çekmek için getirilmiştir. Müttaki olmayan müminlere gelince; Kur'an'ın gayesi, onların daima şiddetli bir korku ile az bir ümit arasında bulunmaları için hallerini zikretmeye ehemmiyet vermek değildir; nitekim Kur'an'ın bu gibi makamlardaki adeti böyledir.

وَالْفَوْقِيَّةُ هُنَا فَوْقِيَّةُ تَشْرِيفٍ وَهِيَ مَجَازٌ فِي تَنَاهِي الْفَضْلِ وَالسِّيَادَةِ كَمَا اسْتُعِيرَ التَّحْتُ لِحَالَةِ الْمَفْضُولِ وَالْمُسَخَّرِ وَالْمَمْلُوكِ. وَقُيِّدَتْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ تَنْصِيصًا عَلَى دَوَامِهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ

Buradaki üstünlük (fevkiyyet), bir şereflendirme üstünlüğüdür; faziletin ve üstünlüğün son noktası anlamında mecazdır; nitekim alt olma (taht) da derecesi düşük, boyun eğdirilmiş ve mülk edinilmiş kimsenin hali için istiare edilmiştir. Kıyamet günüyle kayıtlanması ise devamlılığını açıkça belirtmek içindir; çünkü o gün,

الْيَوْمَ هُوَ مَبْدَأُ الْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ.

ebedi hayatın başlangıcıdır.

فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَمَا كَانَ حَظُّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ كَثْرَةِ التَّقْوَى وَقِلَّتِهَا إِنَّهُمْ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالْإِيمَانِ وَالْمَقَامُ مَقَامُ التَّنْوِيهِ بِفَضْلِ الْمُؤْمِنِينَ فَكَانَ الْأَحَقُّ بِالذِّكْرِ هُنَا وصف «الَّذين ءامنوا» قُلْتُ: وَأَمَّا بَيَانُ مَزِيَّةِ التَّقْوَى الَّذِي ذَكَرْتُهُ فَلَهُ مُنَاسَبَاتٌ أُخْرَى. قلت فِي الْآيَةُ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ غَيْرَ الْمُتَّقِينَ لَا تظخر مَزِيَّتُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنَّمَا تَظْهَرُ بَعْدَ ذَلِكَ، لِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُوَ مَبْدَأُ أَيَّامِ الْجَزَاءِ فَغَيْرُ الْمُتَّقِينَ لَا تظهر لَهُمُ التَّفَوُّقُ يَوْمَئِذٍ، وَلَا يُدْرِكُهُ الْكُفَّارُ بِالْحِسِّ

Şayet: “Müminlerin takvadan aldıkları pay az olsun çok olsun, onlar iman sebebiyle kıyamet gününde inkâr edenlerin üstündedirler ve makam da müminlerin faziletini övme makamıdır; o halde burada zikredilmeye en layık olan nitelik 'iman edenler' sıfatıydı” dersen; ben de derim ki: “Bahsettiğin takvanın meziyetini beyan etmenin başka münasebetleri de vardır.” Şunu derim: Ayette, müttaki olmayanların meziyetlerinin kıyamet gününde [hemen] ortaya çıkmayacağına, ancak ondan sonra ortaya çıkacağına üstü kapalı bir işaret (ta'rîz) vardır; çünkü kıyamet günü ceza günlerinin başlangıcıdır, dolayısıyla müttaki olmayanların üstünlüğü o gün hemen görünmez ve kâfirler de bunu hissen idrak edemezler.

قَالَ تَعَالَى: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَة:

Nitekim Yüce Allah: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının” [el-Bakara:

٢٤] نَعَمْ تَظْهَرُ مَزِيَّتُهُمْ بَعْدَ انْقِضَاءِ مَا قُدِّرَ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ عَلَى الذُّنُوبِ.

24] buyurmuştur. Evet, günahları sebebiyle kendileri için takdir edilen azap sona erdikten sonra onların meziyetleri ortaya çıkacaktır.

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي سَادَةِ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ سَخِرُوا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَضُعَفَائِهِمْ فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ خَيْرٌ مِنْهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، وَوَعَدَ اللَّهُ الْفُقَرَاءَ بِالرِّزْقِ وَفِي قَوْلِهِ: مَنْ يَشاءُ تَعْرِيضٌ بِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِقَطْعِ الرِّزْقِ عَنْهُمْ وَزَوَالِ حُظْوَتِهِمْ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, Mekke'deki Kureyş liderleri hakkında inmiştir; onlar yoksul ve zayıf müminlerle alay etmişlerdi. Bunun üzerine Allah, yoksul müminlerin Allah katında kendilerinden daha hayırlı olduğunu onlara bildirmiş ve yoksullara rızık vaat etmiştir. { مَنْ يَشاءُ } “dilediğine” ifadesinde ise müşriklerin rızıklarının kesileceği ve mevkilerinin yok olacağı tehdidine dair üstü kapalı bir işaret vardır.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ إِلَخْ تَذْيِيلٌ قُصِدَ مِنْهُ تَعْظِيمُ تَشْرِيفِ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ التَّذْيِيلَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ مُرْتَبِطًا بِمَا قَبْلَهُ فَالسَّامِعُ يَعْلَمُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ مَعْنًى مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ فَوْقِيَّةً عَظِيمَةً لَا يُحِيطُ بِهَا الْوَصْفُ، لِأَنَّهَا فَوْقِيَّةٌ مُنِحُوهَا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَفَضْلُ اللَّهِ لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَلِأَن من سُخْرِيَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالَّذِينَ آمَنُوا أَنَّهُمْ سَخِرُوا بِفُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ لِإِقْلَالِهِمْ.

{ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine rızık verir...” buyruğu ise, kıyamet gününde müminlerin şerefinin yüceliğini belirtmeyi amaçlayan bir fezlekedir (tezyîl). Çünkü tezyîlin kendisinden öncesiyle bağlantılı olması gerekir; dolayısıyla dinleyici bu tezyîlden takdiri: “Sakınanlar onların üstündedir, hem de vasfedilemeyecek kadar büyük bir üstünlükle” şeklinde olan hazfedilmiş bir anlamı anlar; çünkü bu, Allah'ın lütfundan kendilerine bağışlanmış bir üstünlüktür ve Allah'ın lütfunun ise sonu yoktur. Ayrıca inkâr edenlerin iman edenlerle alay etmelerinin bir sebebi de fakir müminleri yoksullukları sebebiyle küçümsemeleridir.

وَالْحِسَابُ هُنَا حَصْرُ الْمِقْدَارِ فَنَفْيُ الْحِسَابِ نَفْيٌ لِعِلْمِ مِقْدَارِ الرِّزْقِ، وَقَدْ شَاعَتْ هَذِهِ الْكِنَايَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَمَا شَاعَ عِنْدَهُمْ أَنْ يَقُولُوا يُعَدُّونَ بِالْأَصَابِعِ وَيُحِيطُ بِهَا الْعَدُّ كِنَايَةً عَنِ الْقِلَّةِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ شَيْءٌ لَا يُحْصَى وَلِذَلِكَ صَحَّ أَنْ يُنْفَى الْحِسَابُ هُنَا عَنْ أَمْرٍ لَا يُعْقَلُ حِسَابُهُ وَهُوَ الْفَوْقِيَّةُ وَقَالَ قَيْسُ بْنُ الْخَطِيمِ:

Buradaki hesap (el-hisâb), miktarın sınırlandırılmasıdır; dolayısıyla hesabın nefyedilmesi rızkın miktarının bilinmesinin nefyidir. Bu kinaye Arap kelamında son derece yaygındır; nitekim azlıktan kinaye olarak “parmakla sayılırlar” ve “sayı onları kuşatır” demeleri de onlar arasında yaygındır. “Sayılamayacak bir şey” sözleri de bu kabildendir. İşte bu sebeple burada hesabı aklen tasavvur edilemeyen bir şeyden -ki o da üstünlüktür- nefyetmek sahih olmuştur. Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir:

مَا تَمْنَعِي يَقْظَى فَقَدْ تُؤْتَيْنَهُ ... فِي النَّوْمِ غَيْرَ مُصَرَّدٍ مَحْسُوبِ

Uyanıkken esirgediğin şeyi uykuda [rüyamda] verirsin ... Kesintisiz ve hesapsızca.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 213]

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların anlaşmazlığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden onda anlaşmazlığa düşenler, sadece o kendilerine kitap verilenlerden başkası değildi. Bunun üzerine Allah, iman edenleri, kendi izniyle hakkında ayrılığa düştükleri hakka ulaştırdı. Allah dilediğini doğru yola iletir.” (213)

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların anlaşmazlığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi.”

اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَدْيَانِ أَمر كَانَ فِي الْبشر الْحِكْمَة اقتضته وَأَنه قد ارْتَفَعَ ذَلِكَ وَرَجَعَ اللَّهُ بِالنَّاسِ إِلَى وَحْدَةِ الدِّينِ بِالْإِسْلَامِ.

[Bu ayet], dinlerin farklılaşmasının insanlıkta hikmetin gerektirdiği bir durum olduğunu, artık bunun ortadan kalktığını ve Allah'ın İslam ile insanları din birliğine geri döndürdüğünü beyan etmek için yapılan bir istinaftır (söz başlangıcıdır).

وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا تَقَدَّمَهَا تَحْتَمِلُ وُجُوهًا:

Bu ayet ile öncesi arasındaki münasebet birkaç veçhe ihtimal taşır:

الْأَوَّلُ: قَالَ فَخْرُ الدِّينِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي قَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا [الْبَقَرَة: ٢١٢] أَنَّ سَبَبَ إِصْرَارِ الْكُفَّارِ عَلَى كُفْرِهِمْ هُوَ اسْتِبْدَالُهُمُ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِه الْحَالة غير مُخْتَصَّةٌ بِالَّذِينَ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ بَلْ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي الْأَزْمِنَةِ الْمُتَقَادِمَةِ

Birincisi: Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ, { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” [Bakara: 212] ayetinde inkârcıların küfürlerinde ısrar etmelerinin sebebinin dünyayı ahirete tercih etmeleri olduğunu açıkladığında, bu ayette de söz konusu durumun sadece Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr edenlere has olmadığını, bilakis geçmiş zamanlarda da mevcut bulunduğunu beyan etmiştir.

لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً قَائِمَةً عَلَى الْحَقِّ وَمَا كَانَ اخْتِلَافُهُمْ لِسَبَبِ الْبَغْيِ وَالتَّحَاسُدِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا اهـ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِتَنْظِيرِ مَا لَقِيَهُ الْمُسْلِمُونَ بِمَا كَانَ فِي الْأُمَمِ الْغَابِرَةِ.

Zira insanlar hak üzere kaim olan tek bir ümmet idi ve aralarındaki ayrılık da dünyayı talep hususundaki azgınlık ve karşılıklı hasetten başka bir sebepten kaynaklanmamıştı. [Râzî'nin sözü bitti]. Buna göre cümle, Müslümanların karşılaştıkları sıkıntıları geçmiş ümmetlerin maruz kaldığı hallerle örneklendirip kıyaslamak için söylenmiş beyânî bir istinaf olur.

الثَّانِي: يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الطِّيبِيِّ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ [الْبَقَرَة: ٢١٤] أَخَذَ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً تَشْجِيعُ الرَّسُولِ ﵇ وَالْمُؤْمِنِينَ عَلَى الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عَلَى أَذَى الْمُشْرِكِينَ بِذِكْرِ مَا قَابَلَتْ بِهِ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ أَنْبِيَاءَهَا وَمَا لَقُوا فِيهَا مِنَ الشَّدَائِدِ اهـ فَالْمُنَاسَبَةُ عَلَى هَذَا فِي مَدْلُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ [الْبَقَرَة: ٢١٢] إِلَخْ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِلْمُنَاسَبَةِ.

İkincisi: Tîbî'nin, Allah Teâlâ'nın { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Bakara: 214] ayeti civarındaki el-Keşşâf'tan naklettiği sözünden anlaşılmaktadır ki, { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi” kavlinden maksat; geçmiş ümmetlerin peygamberlerine karşı takındıkları tavırları ve bu uğurda çektikleri sıkıntıları hatırlatarak Resûl'ü (aleyhisselâm) ve müminleri sebat etmeye ve müşriklerin eziyetlerine sabretmeye teşviktir. Buna göre münasebet, Allah Teâlâ'nın { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi ve onlar alay ederler” [Bakara: 212] kavlinin medlûlünde ortaya çıkar ve cümle münasebetten dolayı ibtidâî bir istinaf olur.

وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ مَوْقِعَ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا جَامِعٌ لِمَوْقِعِ تَذْيِيلٍ لِمَا قَبْلَهَا وَمُقَدِّمَةٌ لِمَا بَعْدَهَا.

Bana göre zahir olan şudur ki, bu ayetin buradaki konumu kendisinden öncesi için bir fezleke (tezyîl), kendisinden sonrası için ise bir mukaddime olma vasfını kendinde toplamaktadır.

فَأَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّهَا أَفَادَتْ بَيَانَ حَالَةِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ كَيْفَ نَشَأَ الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ فِي الْحق مِمَّا لأَجله تَدَارَكَهُمُ اللَّهُ بِبِعْثَاتِ الرُّسُلِ فِي الْعُصُورِ وَالْأَجْيَالِ الَّتِي اقْتَضَتْهَا حِكْمَةُ اللَّهِ وَلُطْفُهُ مِمَّا يُمَاثِلُ الْحَالَةَ الَّتِي نَشَأَتْ فِيهَا الْبَعْثَةُ الْمُحَمَّدِيَّةُ وَمَا لَقِيَهُ الرَّسُولُ وَالْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.

Birincisine gelince; çünkü ayet, geçmiş ümmetlerin hak konusundaki ayrılıklarının nasıl doğduğunu ve Allah'ın kendi hikmet ve lütfunun gerektirdiği çağlarda ve nesillerde elçiler göndererek onları nasıl toparladığını açıklamaktadır. Bu da Muhammedî risaletin ortaya çıktığı dönemdeki durum ile Resûl ve Müslümanların müşriklerden gördüğü muameleye benzemektedir.

وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّهَا مُقَدِّمَةٌ لِمَا يَرِدُ بَعْدَهَا مِنْ ذِكْرِ اخْتِصَاصِ الْإِسْلَامِ بِالْهِدَايَةِ إِلَى الْحق الَّذِي اخْتلفت فِيهِ الْأُمَمُ وَهُوَ مَضْمُونُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ إِلَى قَوْلِهِ: إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَذَلِكَ مِنْ خَصَائِصِ كَوْنِ الْإِسْلَامِ مُهَيْمِنًا عَلَى مَا

İkincisine gelince; çünkü bu ayet, kendisinden sonra gelecek olan ve İslam'ın ümmetlerin ihtilaf ettiği hakka iletme hususundaki hususiyetini zikreden kısma bir mukaddimedir. Bu da Allah Teâlâ'nın { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } kavlinden { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } kavline kadar olan bölümün içeriğidir. Bu durum, İslam'ın kendisinden

سَبَقَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ الْإِلَهِيَّةِ وَتَفْضِيلِهِ عَلَى جَمِيعِ الْأَدْيَانِ وَأَنَّ هَذِهِ الْمَزِيَّةَ الْعُظْمَى يَجِبُ الِاعْتِرَافُ بِهَا وَأَلَّا تَكُونَ مَثَارَ حَسَدٍ لِلنَّبِيءِ وَأُمَّتِهِ، رَدًّا عَلَى حَسَدِ الْمُشْرِكِينَ، إِذْ يَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى حَسَدِ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِي سَبَقَ التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ إِلَى قَوْلِهِ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ

önceki ilahi şeriatlar üzerindeki hâkimiyetinin (müheymin oluşunun) ve bütün dinlere üstün kılınışının hususiyetlerindendir. Müşriklerin iman edenlerle alay ederken sergiledikleri hasetlerine ve Ehl-i Kitap'ın Allah Teâlâ'nın { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ } kavlinden { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } kavline kadar olan kısımda dikkat çekilen hasetlerine bir reddiye olarak, bu büyük meziyetin ikrar edilmesi ve Peygamber ile ümmetine karşı bir haset konusu yapılmaması gerekir

[الْبَقَرَة: ١٤٢] .

[Bakara: 142].

وَحَصَلَ مِنْ عُمُومِ ذَلِكَ تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ تَارِيخَ أَطْوَارِ الدِّينِ بَيْنَ عُصُورِ الْبَشَرِ بِكَلِمَاتٍ جَامِعَةٍ خُتِمَتْ بِقَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِمْ أُمَّةً وَاحِدَةً الْوَحْدَةَ فِي الْخَيْرِ وَالْحَقِّ وَهُوَ الْمُخْتَارُ كَمَا سَيَأْتِي فَقَدْ نَبَّهَ اللَّهُ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فَبَعَثَ لَهُمْ أَنْبِيَاءَ مُتَفَرِّقِينَ لِقَصْدِ تَهْيِئَةِ النَّاسِ لِلدُّخُولِ فِي دِينٍ وَاحِدٍ عَامٍّ، فَالْمُنَاسَبَةُ حَاصِلَةٌ مَعَ جُمْلَةِ ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً [الْبَقَرَة: ٢٠٨] بِنَاءً عَلَى أَنَّهَا خِطَابٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ أَيِ ادْخُلُوا فِي دِينِ الْإِسْلَامِ الَّذِي هَدَى اللَّهُ بِهِ الْمُسْلِمِينَ.

Bütün bunlardan, { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ } “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, kendi izniyle hakkında ayrılığa düştükleri hakka ulaştırdı” kavli ile son bulan kuşatıcı ifadelerle insanlık çağları boyunca dinin geçirdiği evrelerin tarihinin Müslümanlara öğretilmesi hasıl olmuştur. Şayet insanların tek bir ümmet olmasından kasıt hayır ve hak üzerindeki birlik ise -ki ileride geleceği üzere tercih edilen görüş de budur- Allah insanların ayrılığa düştüğünü, insanları tek ve evrensel bir dine girmeye hazırlamak maksadıyla onlara ayrı ayrı peygamberler gönderdiğini bildirmiştir. Buna göre münasebet, Ehl-i Kitap'a hitap olduğu kabulüne dayalı olarak -yani Allah'ın Müslümanları hidayete erdirdiği İslam dinine girin anlamında- { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } “Hep birden barışa (İslam'a) girin” [Bakara: 208] cümlesiyle gerçekleşmiş olur.