Binûn

2- Bakara Suresi — 65. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ النَّاسِ أُمَّةً وَاحِدَةً الْوَحْدَةَ فِي الضلال وَالْكفْر يكون اللَّهُ قَدْ نَبَّهَهُمْ أَنَّ بَعْثَةَ الرُّسُلِ تَقَعُ لِأَجْلِ إِزَالَةِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ الَّذِي يَحْدُثُ فِي قُرُونِ الْجَهَالَةِ، فَكَذَلِكَ انْتَهَتْ تِلْكَ الْقُرُونُ إِلَى الْقَرْنِ الَّذِي أَعْقَبَتْهُ بَعْثَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَتَكُونُ الْآيَةُ تَثْبِيتًا لِلْمُؤْمِنِينَ فَالْمُنَاسَبَةُ حَاصِلَةٌ مَعَ قَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا [الْبَقَرَة: ٢١٢] . فَالْمَعْنَى أَنَّ الْإِسْلَامَ هَدَى إِلَى شَرِيعَةٍ تَجْمَعُ النَّاسَ كُلَّهُمْ تَبْيِينًا لِفَضِيلَةِ هَذَا الدِّينِ وَاهْتِدَاءِ أَهْلِهِ إِلَى مَا لَمْ يَهْتَدِ إِلَيْهِ غَيْرُهُمْ، مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مَا تَقَدَّمَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ تَمْهِيدٌ لَهُ وَتَأْنِيسٌ بِهِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا.

Şayet insanların tek bir ümmet olmasından kasıt sapıklık ve küfür üzerindeki birlik ise, Allah onlara peygamberlerin gönderilişinin cehalet asırlarında ortaya çıkan küfür ve sapıklığı gidermek gayesine matuf olduğunu hatırlatmış olur. Nitekim o asırlar da ardından Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğinin geldiği asırla nihayete ermiştir. Bu durumda ayet müminleri tesbit (inançlarında pekiştirme) mahiyetinde olur ve münasebet { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” [Bakara: 212] kavli ile kurulmuş bulunur. Manası şudur: İslam, bu dinin faziletini ve mensuplarının başkalarının ulaşamadığı hidayete eriştiğini açıklamak üzere bütün insanları toplayan bir şeriata hidayet etmiştir; bununla birlikte kendisinden önceki şeriatların İslam'a bir hazırlık ve ona bir alıştırma olduğuna da { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinde açıklayacağımız üzere işaret edilmektedir.

وَالنَّاسُ اسْمُ جَمْعٍ لَيْسَ لَهُ مُفْرَدٌ مِنْ لَفْظِهِ، وَ (الْ) فِيهِ لِلِاسْتِغْرَاقِ لَا مَحَالَةَ وَهُوَ هُنَا لِلْعُمُومِ أَيِ الْبَشَرِ كُلِّهِمْ، إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ فَرِيقٌ مَعْهُودٌ وَلَكِنَّهُ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ مَبْنِيٌّ عَلَى مُرَاعَاةِ الْغَالِبِ الْأَغْلَبِ وَعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالنَّادِرِ لِظُهُورِ أَنَّهُ لَا يَخْلُو زَمَنٌ غَلَبَ فِيهِ الْخَيْرُ عَنْ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ النَّاسِ فِيهِ شِرِّيرًا مِثْلَ عَصْرِ النُّبُوَّةِ وَلَا يَخْلُو زَمَنٌ غَلَبَ فِيهِ الشَّرُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ النَّاسِ فِيهِ خَيِّرًا مِثْلَ نُوحٍ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هود: ٤] .

en-Nâs (الناس) kelimesi, kendi lafzından tekili olmayan bir isim-i cemdir (topluluk ismidir). Başındaki harf-i tarif (ال) şüphesiz istiğrak (kapsayıcılık) içindir ve burada umûm (genellik) bildirir, yani bütün insanlığı kasteder; zira ortada bilinen belirli bir zümre yoktur. Fakat bu, nadir olan durumları dikkate almayıp ezici çoğunluğun durumunu gözetmeye dayalı örfî bir umûmdur. Zira nübüvvet asrında olduğu gibi hayrın galip geldiği bir zamanın içinde kötü insanların bulunmaması düşünülemeyeceği gibi, Nûh asrında olduğu gibi şerrin galip geldiği bir zamanın içinde de { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } “Onunla beraber inanan pek az kimse vardı” [Hûd: 40] buyrulduğu üzere iyi insanların bulunmaması düşünülemez.

وَالْأمة بضمة الْهَمْزَةِ: اسْمٌ لِلْجَمَاعَةِ الَّذِينَ أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْأَمِّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ الْقَصْدُ أَيْ يَؤُمُّونَ غَايَةً وَاحِدَةً، وَإِنَّمَا تَكُونُ الْجَمَاعَةُ أُمَّةً إِذَا اتَّفَقُوا فِي الْمَوْطِنِ أَوِ الدِّينِ أَوِ اللُّغَةِ أَوْ فِي جَمِيعهَا.

el-Ümme (الْأمة) hemzenin dammesiyle; işleri, gayeleri bir olan topluluğun ismidir. Hemzenin fethasıyla kastetmek manasına gelen el-emm (الأم) kökünden türemiştir; yani aynı gayeye yönelirler demektir. Bir topluluk ancak vatan, din, dil veya bunların tamamında birleştikleri zaman ümmet vasfını alır.

وَالْوَصْف ب (وَاحِدَةٌ) فِي الْآيَةِ لِتَأْكِيدِ الْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ (أُمَّةً) لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ

Ayetteki { واحِدَةً } “tek” sıfatı, { أُمَّةً } kelimesindeki teklik anlamını pekiştirmek ve ümmetten

الْمُرَادُ مِنَ الْأُمَّةِ الْقَبِيلَةَ، فَيُظَنَّ أَنَّ الْمُرَادَ كَانَ النَّاسُ أَهْلَ نَسَبٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ قَدْ تُطْلَقُ عَلَى مَنْ يَجْمَعُهُمْ نَسَبٌ مُتَّحِدٌ.

maksadın kabile olduğu vehmini gidermek içindir; aksi halde insanların aynı soydan geldiklerinin kastedildiği zannedilebilirdi. Çünkü ümmet kelimesi bazen tek bir nesebin bir araya getirdiği topluluk için de kullanılır.

وَالْوَحْدَةُ هُنَا: مُرَادٌ بِهَا الِاتِّحَادُ وَالتَّمَاثُلُ فِي الدِّينِ بِقَرِينَةِ تَفْرِيعٍ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ إِلَخْ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْحَقِّ وَالْهُدَى أَيْ كَانَ النَّاسُ عَلَى مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْحَقِّ وَالتَّوْحِيدِ، وَبِهَذَا الْمَعْنَى رَوَى الطَّبَرِيُّ تَفْسِيرَهَا عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَهُوَ مُخْتَارُ الزَّمَخْشَرِيِّ قَالَ الْفَخْرُ: وَهُوَ مُخْتَارُ أَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ قَالَ الْقَفَّالُ: بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ إِلَى قَوْلِهِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ، لِأَنَّ تَفْرِيعَ الْخَبَرِ بِبِعْثَةِ النَّبِيِّينَ عَلَى الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ وَتَعْلِيلَ الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ انْتَظَمَ مِنْ ذَلِكَ كَلَامٌ مِنْ بَلِيغِ الْإِيجَازِ وَهُوَ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فَجَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ

Buradaki teklik (el-vahde) ile dinde birlik ve benzeşme kastedilmektedir; bunun karinesi ise { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “[Bunun üzerine] Allah peygamberleri gönderdi...” ifadesinin buna bağlanmasıdır. Dolayısıyla maksadın; insanların hak ve hidayet üzere tek bir ümmet oldukları, yani hak ve tevhid dini üzere tek bir millet teşkil ettikleri manası olması muhtemeldir. Taberî bu tefsiri Übey b. Ka'b, İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Câbir b. Zeyd'den rivayet etmiştir ve Zemahşerî'nin tercihi de budur. Fahruddin [er-Râzî], “Muhakkiklerin çoğunun tercihi budur” demiştir. Kaffâl ise şöyle demiştir: “Bunun delili kendisinden sonraki { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } kavlinden { فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } kavline kadar olan kısımdır. Çünkü peygamberlerin gönderilmesi haberinin önceki cümleye bağlanması ve gönderilişin { لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } ‘insanların ayrılığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için’ sözüyle gerekçelendirilmesi, son derece beliğ bir îcaz örneği teşkil eden bir kelam örgüsü meydana getirmiştir. O da şudur: İnsanlar tek bir ümmet idi, ayrılık baş göstermeye başlayınca haktan yüz çevirmelerinden korkulduğu için hak üzere sebat etsinler diye elçiler

بِالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لِيَدُومُوا عَلَى الْحَقِّ خَشْيَةَ انْصِرَافِهِمْ عَنْهُ إِذَا ابْتَدَأَ الِاخْتِلَافُ يَظْهَرُ وَأَيَّدَهُمُ اللَّهُ بِالْكُتُبِ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ مَجِيءُ الرُّسُلِ لِأَجْلِ إِبْطَالِ اخْتِلَافٍ حَدَثَ، وَأَنَّ الِاخْتِلَافَ الَّذِي يَحْتَاجُ إِلَى بَعْثَةِ الرُّسُلِ هُوَ الِاخْتِلَافُ النَّاشِئُ بَعْدَ الِاتِّفَاقِ عَلَى الْحَقِّ كَمَا يَقْتَضِيهِ التَّفْرِيعُ عَلَى جُمْلَةِ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ وَعَلَى صَرِيحِ قَوْلِهِ: لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

rağbet ve korku, vaat ve tehdit ile geldiler; Allah da insanların ayrılığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için onları kitaplarla destekledi. Dolayısıyla elçilerin gelişi, sonradan ortaya çıkan bir ayrılığı ortadan kaldırmak içindir ve peygamberlerin gönderilmesini gerektiren ayrılık, hak üzerindeki ittifaktan sonra doğan ayrılıktır. Nitekim { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } cümlesine { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } kavlindeki ‘fe’ harfiyle yapılan atıf ve { لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } kavlinin açık ifadesi de bunu iktiza etmektedir.”

وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْقَرِينَةِ يَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ فَاخْتَلَفُوا بَعْدَ قَوْلِهِ أُمَّةً واحِدَةً، لِأَنَّ الْبَعْثَةَ تَرَتَّبَتْ عَلَى الِاخْتِلَافِ لَا عَلَى الْكَوْنِ أُمَّةً وَاحِدَةً، وَعَلَى هَذَا الْفَهْمِ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ) إِلَخْ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الضَّلَالِ لَصَحَّ تَفْرِيعُ الْبَعْثَةِ عَلَى نَفْسِ هَذَا الْكَوْنِ بِلَا تَقْدِيرٍ وَلَوْلَا أَنَّ الْقَرِينَةَ صَرَفَتْ عَنْ هَذَا لَكَانَ هُوَ الْمُتَبَادِرَ، وَلِهَذَا قَالَ ابْن عَطِيَّة كَانَ مَنْ قَدَّرَ النَّاسَ فِي الْآيَةِ كَانُوا مُؤْمِنِينَ قَدَّرَ فِي الْكَلَامِ فَاخْتَلَفُوا وَكُلُّ مَنْ قَدَّرَهُمْ كُفَّارًا كَانَتْ بَعْثَةُ الرُّسُلِ إِلَيْهِمُ اهـ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْتَقْدِيرَ قَوْلُهُ فِي آيَةِ سُورَةِ يُونُسَ [١٩] وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا لِأَنَّ الظَّاهِرَ اتِّحَادُ غَرَضِ الْآيَتَيْنِ، وَلِأَنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَ هُنَا عَنِ النَّاسِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً وَنَحْنُ نَرَى اخْتِلَافَهُمْ عَلِمْنَا أَنَّهُمْ لَمْ يَدُومُوا عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ.

İşte bu karineden ötürü, { أُمَّةً واحِدَةً } sözünden sonra bir ‘fahtelefû’ (فَاخْتَلَفُوا / ayrılığa düştüler) takdirinde bulunmak vacip olur; çünkü peygamberlerin gönderilmesi tek bir ümmet oluşa değil, ayrılığa düşüşe bağlanmıştır. Bu anlayışa binaen İbn Mes'ûd [ayeti] (كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ) şeklinde okumuştur. Şayet maksat onların sapıklıkta tek bir ümmet oldukları olsaydı, peygamberlerin gönderilmesini hiçbir takdir yapmaksızın doğrudan bu oluşa bağlamak sahih olurdu ve karine bunu engellemeseydi akla ilk gelen de bu olurdu. Nitekim İbn Atıyye şöyle demiştir: “Ayetteki insanları mümin olarak takdir edenler kelamda ‘fahtelefû’ (ayrılığa düştüler) takdirini yapmışlardır; onları kâfir olarak takdir edenlere göre ise elçiler doğrudan onlara gönderilmiştir.” Yunus Suresi'ndeki [19] { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } “İnsanlar ancak tek bir ümmet idi, sonra ayrılığa düştüler” kavli de bu takdiri desteklemektedir; çünkü zahir olan, iki ayetin gayesinin aynı olduğudur. Ayrıca burada insanların tek bir ümmet oldukları haber verilmişken biz onların ayrılık içinde olduklarını gördüğümüzden, onların bu hal üzere devam etmediklerini anlamış oluruz.

وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ التَّوْحِيدَ وَالْهُدَى وَالصَّلَاحَ هِيَ الْفِطْرَةُ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ النَّاسَ عَلَيْهَا حِينَ خَلَقَهُمْ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الْأَعْرَاف:

Bu veçheye göre ayetten maksat; tevhidin, hidayetin ve salahın, Allah'ın insanları yaratırken kendileri üzerine yarattığı fıtrat olduğuna dikkat çekmektir. Nitekim { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [A'râf:

١٧٢] ، وَأَنَّهَا مَا غَشَّاهَا إِلَّا تَلْقِينُ الضَّلَالِ وَتَرْوِيجُ الْبَاطِلِ وَأَنَّ اللَّهَ بَعَثَ النَّبِيئِينَ لِإِصْلَاحِ

172] ayeti de buna delalet etmektedir. Bu fıtratı ancak sapıklığın telkini ve batılın yaygınlaştırılması perdelemiştir; Allah peygamberleri fıtratı

الْفِطْرَةِ إِصْلَاحًا جُزْئِيًّا فَكَانَ هَدْيُهُمْ مُخْتَلِفَ الْأَسَالِيبِ عَلَى حَسَبِ اخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ وَالْأَهْلِيَّةِ وَشِدَّةِ الشَّكَائِمِ، فَكَانَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُيَسِّرُ وَمِنْهُمُ الْمُغَلِّظُ وَأَنَّهُ بَعَثَ مُحَمَّدًا لِإِكْمَالِ ذَلِكَ الْإِصْلَاحِ، وَإِعَادَةِ النَّاسِ إِلَى الْوَحْدَةِ عَلَى الْخَيْرِ وَالْهُدَى وَذَلِكَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ.

kısmi olarak ıslah etmek üzere göndermiştir; dolayısıyla onların hidayet metotları maslahatların, ehliyetlerin ve inatçılığın derecelerine göre farklı üsluplarda olmuştur. Peygamberlerden kolaylaştırıcı olanlar da vardı, sert davrananlar da. Nihayetinde Allah, bu ıslahı tamamlamak ve insanları hayır ve hidayet üzerindeki birliğe geri döndürmek için Hz. Muhammed'i göndermiştir. İşte { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinin manası da budur.

وَعَنْ عَطَاءٍ وَالْحَسَنِ أَنَّ الْمَعْنَى كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً مُتَّفِقِينَ عَلَى الضَّلَالِ وَالشَّرِّ وَهُوَ يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَعَلَيْهِ فَعَطْفُ قَوْلِهِ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ عَطْفٌ عَلَى اللَّفْظِ الظَّاهِرِ لَا تَقْدِيرَ مَعَهُ أَيْ كَانُوا كَذَلِكَ فَبَعَثَ اللَّهِ النَّبِيئِينَ فَيُعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ لِيُرْشِدُوا النَّاسَ إِلَى الْحَقِّ بِالتَّبْشِيرِ وَالنِّذَارَةِ. فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ إِظْهَارُ أَنَّ مَا بَعَثَ اللَّهُ بِهِ النَّبِيئِينَ قَدْ وَقَعَ فِيهِ التَّغْيِيرُ وَالِاخْتِلَافُ فِيمَا بُعِثُوا بِهِ وَأَنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا بِالْقُرْآنِ لِإِرْشَادِهِمْ إِلَى مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ فَيَكُونُ

Atâ ve Hasen'den nakledildiğine göre ise mana: “İnsanlar sapıklık ve şer üzerinde birleşmiş tek bir ümmet idiler” şeklindedir; bu görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Buna göre { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } kavlinin atfı, lafzın zahirine yapılmış bir atıftır ve takdir gerektirmez; yani onlar böyleydiler de Allah peygamberleri gönderdi, böylece insanların müjdeleme ve uyarma yoluyla hakka irşat edilmelerinin murat edildiği anlaşılır. Bu tevil doğrultusunda ayetten maksat; peygamberlerin tebliğ ettiği hakikatte tahrifat ve ihtilaf meydana geldiğini ve Allah'ın ihtilaf ettikleri hususlarda onları irşat etmek üzere Hz. Muhammed'i Kur'an ile gönderdiğini göstermektir. Dolayısıyla

الْمَقْصُودُ بَيَانَ مَزِيَّةِ دِينِ الْإِسْلَامِ وَفَضْلِهِ عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ بِمَا كَانَ مَعَهُ مِنَ الْبَيَانِ وَالْبُرْهَانِ.

amaç, İslam dininin getirdiği apaçık beyan ve deliller vesilesiyle diğer bütün dinlere olan üstünlüğünü ve faziletini açıklamaktır.

وَأَيًّا مَا كَانَ الْمُرَادُ فَإِنَّ فِعْلَ كَانَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي أَصْلِ مَعْنَاهُ وَهُوَ اتِّصَافُ اسْمِهَا الْمُخْبَرِ عَنْهُ بِمَضْمُونِ خَبَرِهَا فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي وَأَنَّ ذَلِكَ قَدِ انْقَطَعَ، إِذْ صَارَ النَّاسُ مُنْقَسِمِينَ إِلَى فِئَتَيْنِ فِئَةٍ عَلَى الْحَقِّ وَفِئَةٍ عَلَى الْبَاطِلِ.

Kastedilen mana hangisi olursa olsun, buradaki kâne (كَانَ) fiili asıl anlamında kullanılmıştır; o da isminin geçmiş zamanda haberinin içeriğiyle nitelenmiş olması ve artık insanların biri hak üzere diğeri batıl üzere iki gruba ayrılmasıyla bu durumun sona ermiş bulunmasıdır.

فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْوَحْدَةَ فِي الْحَقِّ فَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ فِي زَمَنٍ كَانَ الْغَالِبُ فِيهِ عَلَى النَّاسِ الرُّشْدَ وَالِاسْتِقَامَةَ وَالصَّلَاحَ وَالْإِصْلَاحَ فَلَمْ يَكُونُوا بِحَاجَةٍ إِلَى بِعْثَةِ الرُّسُلِ إِلَى أَنِ اخْتَلَفَتْ أَحْوَالُهُمْ فَظَهَرَ فِيهِمُ الْفَسَادُ، فَقِيلَ كَانَ ذَلِكَ فِيمَا بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ وَنُقِلَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ قَالَ قَوْمٌ كَانَ ذَلِكَ زَمَنَ نوح كفر رجل قَوْمِهِ فَهَلَكُوا بِالطُّوفَانِ إِلَّا مَنْ نَجَّاهُ اللَّهُ مَعَ نُوحٍ فَكَانَ أُولَئِكَ النَّفَرُ النَّاجُونَ أُمَّةً وَاحِدَةً قَائِمَةً عَلَى الْحَقِّ، وَقِيلَ إِنَّمَا كَانَ النَّاسُ عَلَى الْحَقِّ حِينَ خَلَقَ اللَّهُ الْأَرْوَاحَ الَّتِي سَتُودَعُ فِي بَنِي آدَمَ فَفَطَرَهَا عَلَى الْإِسْلَامِ فَأَقَرُّوا لَهُ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَهُوَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧٢، ١٧٣] : وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ عَلَى أَحَدِ تَفَاسِيرِ تِلْكَ الْآيَةِ وَرُوِيَ هَذَا عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَالرَّبِيعِ بْنِ سُلَيْمَانَ.

Eğer hak üzere birlik kastedilmişse, bu durum insanlarda rüştün, istikametin, salah ve ıslahın galip olduğu bir dönemde vuku bulmuştur; bu sebeple durumları bozulup aralarında fesat baş gösterene kadar peygamberlerin gönderilmesine ihtiyaç duymamışlardır. Bunun Âdem ile Nûh arasında gerçekleştiği söylenmiş olup bu İbn Abbâs, Katâde ve Mücâhid'den nakledilmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Bir topluluk bunun Nûh zamanında olduğunu, kavminden inkâr eden bir adam yüzünden tufan ile helak olduklarını ve Nûh ile birlikte Allah'ın kurtardığı kimseler müstesna kaldığını; böylece kurtulan o topluluğun hak üzere kaim tek bir ümmet olduğunu söylemiştir. Yine denilmiştir ki insanlar ancak Allah Teâlâ'nın Âdemoğullarına emanet edilecek ruhları yaratıp onları İslam fıtratı üzere var ettiği ve onların da Allah'ın vahdaniyetini ve kulluğu ikrar ettikleri anda hak üzere bulunuyorlardı. Bu da A'râf Suresi'ndeki [172, 173] şu ayette ifade edilen husustur: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahit olduk' demişlerdi. Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz yahut 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik' demeyesiniz diye.” Bu, o ayetin tefsirlerinden birine göredir ve Übey b. Ka'b, Câbir b. Zeyd ve Rebî' b. Süleyman'dan rivayet edilmiştir.

وَفِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» عَنِ الْقَاضِي عَبْدِ الْجَبَّارِ وَأَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ:

Tefsîr-i Fahr'de Kâdî Abdülcebbâr ve Ebû Müslim el-İsfahânî'den aktarıldığına göre ayetin manası şudur:

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فِي التَّمَسُّكِ بِالشَّرَائِعِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى وُجُودِ الْخَالِقِ وَصِفَاتِهِ وَاجْتِنَابِ

İnsanlar, Yaratıcı'nın varlığına ve sıfatlarına dair aklî şeriatlara sarılma, zulüm ve

الظُّلْمِ وَالْكَذِبِ وَحُجَّتُهُمَا عَلَى ذَلِكَ أَن قَوْله: النَّبِيِّينَ جَمْعٌ يُفِيدُ الْعُمُومَ (أَيْ لِأَنَّهُ مُعَرَّفٌ بِاللَّامِ) فَيَقْتَضِي أَنَّ بَعْثَةَ كُلِّ النَّبِيئِينَ كَانَتْ بَعْدَ أَنْ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً بِدَلِيلِ الْفَاءِ، وَالشَّرَائِعُ إِنَّمَا تُلُقِّيَتْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ كَوْنَ النَّاسِ أُمَّةً وَاحِدَةً شَيْءٌ سَابِقٌ عَلَى شَرَائِعِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا يَكُونُ إِلَّا مُسْتَفَادًا مِنَ الْعَقْلِ، وَهُمَا يَعْنِيَانِ أَنَّ اللَّهَ فَطَرَ الْإِنْسَانَ فِي أَوَّلِ نَشْأَتِهِ عَلَى سَلَامَةِ الْفِطْرَةِ مِنَ الْخَطَأِ وَالضَّلَالِ، قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [التِّين: ٤] وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالنَّاسِ آدَمُ وَحَوَّاءُ. نَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَوْمٍ، وَالَّذِي نَجْزِمُ بِهِ أَنَّ هَذَا كَانَ فِي زَمَنٍ مِنْ أَزْمَانِ وُجُودِ النَّاسِ عَلَى الْأَرْضِ يَعْلَمُهُ اللَّهُ تَعَالَى لِقَوْلِهِ:

yalandan sakınma hususunda tek bir ümmet idiler. Onların bu husustaki delili; en-nebiyyîn (النَّبِيِّينَ) lafzının umum ifade eden bir çoğul olmasıdır (yani harf-i tarif ile marife kılındığı için). Bu da ‘fe’ harfinin delaletiyle bütün peygamberlerin gönderilişinin, insanların tek bir ümmet olmasından sonra gerçekleştiğini iktiza eder. Şeriatlar ise ancak peygamberlerden alınmıştır; binaenaleyh insanların tek bir ümmet oluşunun peygamberlerin şeriatlarından önce var olan bir durum olması zorunludur ve bu da ancak akıldan istifade ile mümkündür. Onlar bununla, Allah'ın insanı ilk yaratılışında fıtratının hata ve sapıklıktan selameti üzere yarattığını kastetmektedirler. Nitekim Allah Teâlâ: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Doğrusu biz insanı en güzel biçimde yarattık” [Tîn: 4] buyurmuştur. İnsanlar ile Âdem ve Havva'nın kastedildiği de söylenmiştir; bunu İbn Atıyye, Mücâhid ve bir topluluktan nakletmiştir. Bizim kesin olarak bildiğimiz husus ise bunun, insanların yeryüzündeki varlık dönemlerinden Allah Teâlâ'nın bildiği bir dönemde gerçekleştiğidir; nitekim Allah Teâlâ:

وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً [الْفرْقَان: ٣٨] وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مِنْ زَمَنِ وُجُودِ آدَمَ إِلَى أَنْ أَشَرَكَ قَوْمُ نُوحٍ.

{ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “Ve bunların arasında daha nice nesiller [helak ettik]” [Furkân: 38] buyurmuştur. En zahir olanı, bunun Âdem'in varlığından Nûh kavminin şirk koşmasına kadar geçen süre içinde olmasıdır.

وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْوَحْدَةَ عَلَى الْبَاطِلِ فَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ فِي زَمَنِ نُوحٍ فِي أَوَّلِ مَا قَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مَعَ مَا وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ نُوحًا أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ، فَيَظْهَرُ أَنَّ الضَّلَالَ

Eğer batıl üzere birlik kastedilmişse, Sahih'te Nûh'un yeryüzü ehline gönderilen ilk elçi olduğuna dair rivayetle birlikte, Allah'ın bize anlattığı ilk kıssada Nûh zamanında gerçekleştiği görülmektedir. Böylece sapıklığın

حَدَثَ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ وَعَمَّهُمْ عَاجِلًا فَبَعَثَ اللَّهُ نُوحًا إِلَيْهِمْ ثُمَّ أَهْلَكَ الْكَافِرِينَ مِنْهُمْ بِالطُّوفَانِ وَنَجَّى نُوحًا وَنَفَرًا مَعَهُ فَأَصْبَحَ جَمِيعُ النَّاسِ صَالِحِينَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ. فَيَجْدُرُ بِنَا أَنْ نَنْظُرَ الْآنَ فِيمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْمَعْنَى فِي تَارِيخِ ظُهُورِ الشَّرَائِعِ وَفِي أَسْبَابِ ذَلِكَ.

yeryüzü ehlinde ortaya çıktığı ve kısa sürede hepsini kapladığı, bunun üzerine Allah'ın onlara Nûh'u gönderdiği, ardından inkârcıları tufan ile helak edip Nûh'u ve beraberindeki az bir topluluğu kurtardığı ve böylece bütün insanların salih kimseler haline geldiği, daha sonra onların da ayrılığa düştüğü ve Allah'ın peygamberleri gönderdiği anlaşılır. Şu halde bu ayetin şeriatların zuhur tarihi ve bunun sebepleri hususunda içerdiği manaya bakmamız yerinde olacaktır.

النَّاسُ أَبْنَاءُ أَبٍ وَاحِدٍ وَأُمٍّ وَاحِدَةٍ فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانُوا فِي أَوَّلِ أَمْرِهِمْ أُمَّةً وَاحِدَةً لِأَنَّ أَبَوَيْهِمْ لَمَّا وَلَدَا الْأَبْنَاءَ الْكَثِيرِينَ وَتَوَالَدَ أَبْنَاؤُهُمَا تَأَلَّفَتْ مِنْهُمْ فِي أَمَدٍ قَصِيرٍ عَائِلَةٌ وَاحِدَةٌ خُلِقَتْ مِنْ مِزَاجٍ نَقِيٍّ فَكَانَتْ لَهَا أمزجة متماثلة ونشأوا عَلَى سِيرَةٍ وَاحِدَةٍ فِي أَحْوَالِ الْحَيَاةِ كُلِّهَا وَمَا كَانَتْ لِتَخْتَلِفَ إِلَّا اخْتِلَافًا قَلِيلًا لَيْسَ لَهُ أَثَرٌ يُؤْبَهُ بِهِ وَلَا يُحْدِثُ فِي الْعَائِلَةِ تَنَافُرًا وَلَا تُغَالُبَا.

İnsanlar tek bir anne ve babanın çocuklarıdır; dolayısıyla ilk başlarda tek bir ümmet olmaları kaçınılmazdır. Çünkü anne babaları pek çok çocuk dünyaya getirip bu çocuklar da üreyince, kısa bir süre zarfında temiz bir mizaçtan yaratılmış, birbirine benzer mizaçlara sahip tek bir aile meydana geldi. Hayatın bütün hallerinde aynı yaşayış üzere yetiştiler; dikkate değer bir iz bırakmayan, aile içinde nefret ve tahakküme yol açmayan pek az bir ihtilaf dışında aralarında bir farklılık çıkmazdı.

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ نَوْعَ الْإِنْسَانِ أَرَادَهُ لِيَكُونَ أَفْضَلَ الْمَوْجُودَاتِ فِي هَذَا الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ خَلَقَهُ عَلَى حَالَةٍ صَالِحَةٍ لِلْكَمَالِ وَالْخَيْرِ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [التِّين: ٤] . فَآدَمُ خُلِقَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ يَلِيقُ بِالذَّكَرِ جِسْمًا وَعَقْلًا وَأَلْهَمَهُ مَعْرِفَةَ الْخَيْرِ وَاتِّبَاعَهُ وَمَعْرِفَةَ الشَّرِّ وَتَجَنُّبَهُ فَكَانَتْ آرَاؤُهُ مُسْتَقِيمَةً تَتَوَجَّهُ ابْتِدَاءً لِمَا فِيهِ النَّفْعُ وَتَهْتَدِي إِلَى مَا يَحْتَاجُ لِلِاهْتِدَاءِ إِلَيْهِ، وَتَتَعَقَّلُ مَا يُشَارُ بِهِ عَلَيْهِ فَتَمَيَّزَ النَّافِعُ مِنْ غَيْرِهِ وَيُسَاعِدُهُ عَلَى الْعَمَلِ بِمَا يَهْتَدِي إِلَيْهِ فِكْرُهُ جَسَدٌ سَلِيمٌ قَوِيٌّ مَتِينٌ وَحَوَّاءُ خُلِقَتْ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ يَلِيقُ بِالْأُنْثَى خَلْقًا مُشَابِهًا لِخَلْقِ آدَمَ، إِذْ أَنَّهَا خُلِقَتْ كَمَا خُلِقَ آدَمُ، قَالَ تَعَالَى:

Sonra Allah Teâlâ insan nevini yarattığında, onun bu yeryüzü âlemindeki varlıkların en üstünü olmasını murat etti. Dolayısıyla onu kemale ve hayra elverişli bir hal üzere yaratmış olması kaçınılmazdır. Allah Teâlâ: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Doğrusu biz insanı en güzel biçimde yarattık” [Tîn: 4] buyurmuştur. Âdem, bedenen ve aklen bir erkeğe yakışacak en güzel biçimde yaratıldı; ona hayrı bilip ona uyması, şerri bilip ondan kaçınması ilham edildi. Görüşleri dosdoğruydu; başlangıçta faydalı olana yönelir, hidayetine muhtaç olduğu şeye erer ve kendisine işaret edilen hususları aklederdi; böylece faydalı olanı diğerinden ayırt ederdi. Fikrinin ulaştığı şeylerle amel etmesine ise sağlam, güçlü ve dayanıklı bir beden yardımcı olurdu. Havva da bir kadına yakışacak en güzel biçimde, Âdem'in yaratılışına benzer bir hilkatle yaratıldı; zira o da Âdem gibi yaratılmıştır. Allah Teâlâ:

خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها [النِّسَاء: ١] فَكَانَتْ فِي انْسِيَاقِ عَقْلِهَا وَاهْتِدَائِهَا وَتَعَقُّلِهَا وَمُسَاعَدَةِ جَسَدِهَا عَلَى ذَلِكَ عَلَى نَحْوِ مَا كَانَ عَلَيْهِ آدَمُ. وَلَا شَكَّ أَنَّ أَقْوَى عُنْصُرٍ فِي تَقْوِيمِ الْبَشَرِ عِنْدَ الْخِلْقَةِ هُوَ الْعَقْلُ الْمُسْتَقِيمُ فَبِالْعَقْلِ تَأَتَّى لِلْبَشَرِ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي خَصَائِصِهِ، وَأَنْ يَضَعَهَا فِي مَوَاضِعِ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا.

{ خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve ondan da eşini var eden” [Nisâ: 1] buyurmuştur. Aklının işleyişi, hidayeti, idraki ve bedeninin buna yardım etmesi hususunda Havva da Âdem'in bulunduğu hal üzereydi. Şüphe yok ki insanın yaratılışındaki en güçlü kıvam unsuru müstakim (doğru çalışan) akıldır. İnsan, fıtrî vasıflarını kullanmayı ve onları ihtiyaç duyulan yerlere sarf etmeyi akıl vasıtasıyla başarmıştır.

هَكَذَا كَانَ شَأْنُ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى فَمَا وَلَدَا مِنَ الْأَوْلَادِ نَشَأَ مِثْلَ نَشْأَتِهِمَا فِي الْأَحْوَالِ كُلِّهَا، أَلَمْ تَرَ كَيْفَ اهْتَدَى أَحَدُ بَنِي آدَمَ إِلَى دَفْنِ أَخِيهِ مِنْ مُشَاهَدَةِ فِعْلِ الْغُرَابِ الْبَاحِثِ فِي الأَرْض فَكَانَت الِاسْتِنْبَاطُ الْفِكْرِيُّ وَالتَّقْلِيدُ بِهِ أُسَّ الْحَضَارَةِ الْبَشَرِيَّةِ. فَالصَّلَاحُ هُوَ الْأَصْلُ الَّذِي خُلِقَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ وَدَامَ عَلَيْهِ دَهْرًا لَيْسَ بِالْقَصِيرِ، ثُمَّ أَخَذَ يَرْتَدُّ إِلَى أَسْفَلِ سَافِلِينَ، ذَلِكَ أَنَّ ارْتِدَادَ الْإِنْسَانِ إِلَى أَسْفَلِ سَافِلِينَ إِنَّمَا عَرَضَ لَهُ بِعَوَارِضَ كَانَتْ فِي مَبْدَأِ الْخَلِيقَةِ قَلِيلَةَ الْطُرُوِّ أَوْ مَعْدُومَتَهُ، لِأَنَّ أَسْبَابَ الِانْحِرَافِ عَنِ الْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ لَا تَعْدُو أَرْبَعَةَ أَسْبَابٍ:

Erkek ve kadının durumu böyle idi; onların dünyaya getirdikleri çocuklar da bütün hallerde onların yetiştiği gibi yetiştiler. Âdemoğlundan birinin, yeri eşeleyen karganın fiilini müşahade ederek kardeşini defnetmeye nasıl akıl erdirdiğini görmedin mi? Böylece fikrî istinbat (düşünerek sonuç çıkarma) ve bunu taklit etme, insanlık medeniyetinin temeli oldu. Dolayısıyla salah (iyilik ve doğruluk), insanın yaratıldığı asıl durumdur ve insanlık bunun üzerinde hiç de kısa olmayan bir çağ boyunca devam etmiştir. Sonra insan aşağıların aşağısına (esfele sâfilîn) doğru gerilemeye başladı. İnsanın aşağıların aşağısına gerilemesi, yaratılışın başlangıcında ortaya çıkışı pek az olan yahut hiç bulunmayan arızî sebeplerle vuku bulmuştur. Zira selim fıtrattan sapmanın sebepleri şu dört sebebi aşmaz:

الْأُول: خَلَلٌ يَعْرِضُ عِنْدَ تَكْوِينِ الْفَرْدِ فِي عَقْلِهِ أَوْ فِي جَسَدِهِ فَيَنْشَأُ مُنْحَرِفًا عَنِ الْفَضِيلَةِ لِتِلْكَ الْعَاهَةِ.

Birincisi: Fer Din teşekkülü esnasında aklında veya bedeninde meydana gelen bir bozukluktur ki, bu illet sebebiyle faziletten sapmış olarak yetişir.

الثَّانِي: اكْتِسَابُ رَذَائِلَ مِنَ الْأَخْلَاقِ مِنْ مُخْتَرَعَاتِ قُوَاهُ الشَّهْوِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ وَمِنْ تَقْلِيدِ غَيْرِهِ بِدَاعِيَةِ اسْتِحْسَانِ مَا فِي غَيْرِهِ مِنْ مَفَاسِدَ يَخْتَرِعُهَا وَيَدْعُو إِلَيْهَا.

İkincisi: Şehevî ve gazabî güçlerinin icatlarından ve başkasının icat edip çağırdığı kötülükleri güzel bulma dürtüsüyle onu taklit etmekten ahlaki rezillikler edinmektir.

الثَّالِثُ: خَوَاطِرُ خَيَالِيَّةٌ تَحْدُثُ فِي النَّفْسِ مُخَالِفَةٌ لِمَا عَلَيْهِ النَّاسُ كَالشَّهَوَاتِ وَالْإِفْرَاطِ فِي حُبِّ الذَّاتِ أَوْ فِي كَرَاهِيَةِ الْغَيْرِ مِمَّا تُوَسْوِسُ بِهِ النَّفْسُ فَيُفَكِّرُ صَاحِبُهَا فِي تَحْقِيقِهَا.

Üçüncüsü: Nefiste insanların bulunduğu hale aykırı olarak meydana gelen hayalî vesveselerdir; nefsin fısıldadığı şehvetler, aşırı benlik sevgisi veya başkasına karşı aşırı nefret gibi haller olup sahibi bunları gerçekleştirmeyi düşünür.

الرَّابِعُ: صُدُورُ أَفْعَالٍ تَصْدُرُ مِنَ الْفَرْدِ بِدَوَاعٍ حَاجِيَّةٍ أَوْ تَكْمِيلِيَّةٍ وَيَجِدُهَا مُلَائِمَةً لَهُ أَوْ لَذِيذَةً عِنْدَهُ فَيُلَازِمُهَا حَتَّى تَصِيرَ لَهُ عَادَةً وَتَشْتَبِهَ عِنْدَهُ بَعْدَ طُولِ الْمُدَّةِ بِالطَّبِيعَةِ، لِأَنَّ الْعَادَةَ إِذَا صَادَفَتْ سَذَاجَةً مِنَ الْعَقْلِ غَيْرَ بَصِيرَةٍ بِالنَّوَاهِي رَسَخَتْ فَصَارَتْ طَبْعًا.

Dördüncüsü: Ferdin zarurî veya tamamlayıcı gerekçelerle işlediği, kendisine uygun yahut lezzetli bulduğu ve nihayetinde alışkanlık haline getirip uzun zaman sonra fıtratı gibi benimsediği fiillerdir. Zira alışkanlık, yasaklardan habersiz saf bir akılla karşılaştığında kökleşir ve tabiat haline gelir.

فَهَذِهِ أَرْبَعَةُ أَسْبَابٍ لِلِانْحِطَاطِ عَنِ الْفِطْرَةِ الطَّيِّبَةِ، وَالْأَوَّلُ كَانَ نَادِرَ الْحُدُوثِ فِي الْبَشَرِ، لِأَنَّ سَلَامَةَ الْأَبْدَانِ وَشَبَابَ وَاعْتِدَالَ الطَّبِيعَةِ وَبَسَاطَةَ الْعَيْشِ وَنِظَامَ الْبِيئَةِ كُلُّ تِلْكَ كَانَتْ مَوَانِعَ مِنْ طُرُوِّ الْخَلَلِ التَّكْوِينِيِّ، أَلَا تَرَى أَنَّ نَوْعَ كُلِّ حَيَوَانٍ يُلَازِمُ حَالَ فِطْرَتِهِ فَلَا يَنْحَرِفُ عَنْهَا بِاتِّبَاعِ غَيْرِهِ.

İşte bunlar temiz fıtrattan düşüşün dört sebebidir. Birincisi insanlıkta nadiren meydana gelirdi; çünkü bedenlerin sıhhati, tabiatın gençliği ve dengesi, yaşayışın sadeliği ve çevrenin düzeni, hilkatteki bozukluğun arız olmasına engel idi. Görmez misin ki her hayvan türü kendi fıtrat halini korur ve başkasına uyarak ondan sapmaz.

وَالثَّانِي كَانَ غَيْرَ مَوْجُودٍ، لِأَنَّ الْبَشَرَ يَوْمَئِذٍ كَانُوا عَائِلَةً وَاحِدَةً فِي مَوْطِنٍ وَاحِدٍ يَسِيرُ عَلَى نِظَامٍ وَاحِدٍ وَتَرْبِيَةٍ وَاحِدَةٍ وَإِحْسَاسٍ وَاحِدٍ فَمِنْ أَيْنَ يَجِيئُهُ الِاخْتِلَافُ؟

İkincisi ise mevcut değildi; zira o gün insanlık aynı vatanda, aynı nizam, aynı terbiye ve aynı duygu üzere yaşayan tek bir aileydi; şu halde ihtilaf nereden gelecekti?

وَالثَّالِثُ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لَكِنَّ الْمَحَبَّةَ النَّاشِئَةَ عَنْ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ وَعَنِ الْإِلْفِ، وَالشَّفَقَةَ

Üçüncüsünün vuku bulması mümkündü; fakat güzel muaşeret ve ünsiyetten doğan sevgi ile kardeşlikten doğan şefkat

النَّاشِئَةَ عَنِ الْأُخُوَّةِ وَالْمَوَاعِظَ الصَّادِرَةَ عَنِ الْأَبَوَيْنِ كَانَتْ حَجْبًا لِمَا يَهْجِسُ مِنْ هَذَا الْإِحْسَاسِ.

ve anne babadan sadır olan öğütler, bu türden doğan hislere birer set oluşturuyordu.

وَالرَّابِعُ لَمْ يَكُنْ بِالَّذِي يَكْثُرُ فِي الْوَقْتِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُودِ الْبَشَرِ، لِأَنَّ الْحَاجَاتِ كَانَتْ جَارِيَةً عَلَى وَفْقِ الطِّبَاعِ الْأَصْلِيَّةِ وَلِأَنَّ التَّحْسِينَاتِ كَانَتْ مَفْقُودَةً، وَإِنَّمَا هَذَا السَّبَبُ الرَّابِعُ مِنْ مُوجِبَاتِ الرُّقِيِّ وَالِانْحِطَاطِ فِي أَحْوَالِ الْجَمْعِيَّاتِ الْبَشَرِيَّةِ الطَّارِئَةِ.

Dördüncüsü de insanlığın ilk zamanlarında çokça görülen bir şey değildi; zira ihtiyaçlar aslî tabiatlara uygun cereyan ediyordu ve lüks/süslenme ihtiyaçları henüz yoktu. Bu dördüncü sebep ancak sonradan teşekkül eden insan topluluklarının durumlarındaki ilerleme ve gerilemenin sebeplerindendir.

أَمَّا حَادِثَةُ قَتْلِ ابْنِ آدَمَ أَخَاهُ فَمَا هِيَ إِلَّا فَلْتَةٌ نَشَأَتْ عَنِ السَّبَبِ الثَّالِثِ عَنْ إِحْسَاسٍ وِجْدَانِيٍّ هُوَ الْحَسَدُ مَعَ الْجَهْلِ بِمَغَبَّةِ مَا يَنْشَأُ عَنِ الْقَتْلِ لِأَنَّ الْبَشَرَ لَمْ يَعْرِفِ الْمَوْتَ إِلَّا يَوْمَئِذٍ وَلِذَلِكَ أَسْرَعَتْ إِلَيْهِ النَّدَامَةُ، فَتَبَيَّنَ أَنَّ الصَّلَاحَ هُوَ حَالُ الْأُمَّةِ يَوْمَئِذٍ أَوْ هُوَ الْغَالِبُ عَلَيْهَا.

Âdemoğlunun kardeşini öldürmesi hadisesine gelince, bu ancak üçüncü sebepten, yani cinayetin doğuracağı sonucun cehaletiyle birlikte haset şeklindeki vicdanî bir histen kaynaklanan münferit bir hatadır (felte); zira insanoğlu ölümü ancak o gün tanımıştı ve bu yüzden hemen pişmanlık duymuştu. Böylece o gün ümmetin halinin salah (iyilik ve doğruluk) olduğu veya en azından bu durumun onlara galip geldiği açıklık kazanmaktadır.

وَيَنْشَأُ عَنْ هَذَا الصَّلَاحِ وَالِاسْتِقَامَةِ فِي الْآبَاءِ دَوَامُ الِاسْتِقَامَةِ فِي النَّسْلِ، لِأَنَّ النَّسْلَ مُنْسَلٌّ مِنْ ذَوَاتِ الْأُصُولِ فَهُوَ يَنْقُلُ مَا فِيهَا مِنَ الْأَحْوَالِ الْخُلُقِيَّةِ وَالْخَلْقِيَّةِ، وَلَمَّا كَانَ النَّسْلُ مُنْسَلًّا مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى كَانَ بِحُكْمِ الطَّبْعِ مُحَصِّلًا عَلَى مَجْمُوعٍ مِنَ الْحَالَتَيْنِ فَإِنِ اسْتَوَتِ الْحَالَتَانِ أَوْ تَقَارَبَتَا جَاءَ النَّسْلُ عَلَى أَحْوَالٍ مُسَاوِيَةِ الْمَظَاهِرِ لِأَحْوَالِ سَلَفِهِ، قَالَ نُوحٌ ﵇ فِي عَكْسِهِ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نوح: ٢٧] ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَالَ الْبَشَرِ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ صَلَاحٌ مَا نَقَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ عَشَرَةُ قُرُونٍ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْحَقِّ.

Babaların bu salah ve istikametinden, neslin istikametinin devamı doğar. Çünkü nesil, asılların zatından türemektedir; dolayısıyla onlardaki ahlaki ve fıtrî halleri aktarır. Nesil hem erkekten hem dişiden türediği için fıtrat icabı bu iki halin toplamını elde eder; eğer iki hal birbirine denk veya yakın olursa, nesil atalarının halleriyle aynı tezahürleri taşıyan vasıflarla dünyaya gelir. Nitekim Nûh (aleyhisselâm) bunun zıddı hakkında: { وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } “Onlar ancak ahlaksız ve inkârcı evlatlar dünyaya getirirler” [Nûh: 27] demiştir. İnsanlığın ilk durumunun salah olduğuna delalet eden hususlardan biri de el-Keşşâf'ta İbn Abbâs'tan nakledilen; Âdem ile Nûh arasında haktan bir şeriat üzere on asır geçtiği rivayetidir.

ثُمَّ كَثُرَتِ الْعَائِلَةُ الْبَشَرِيَّةُ وَتَكَوَّنَتْ مِنْهَا الْقَبِيلَةُ فَتَكَاثَرَتْ وَنَشَأَ فِيهَا مَعَ الزَّمَانِ قَلِيلًا قَلِيلًا خَوَاطِرُ مُخْتَلِفَةٌ وَدَبَّتْ فِيهَا أَسْبَابُ الِاخْتِلَافِ فِي الْأَحْوَالِ تَبَعًا لِاخْتِلَافٍ بَيْنَ حَالَيِ الْأَبِ وَالْأُمِّ، فَجَاءَ النَّسْلُ عَلَى أَحْوَالٍ مُرَكَّبَةٍ مُخَالِفَةٍ لِكُلٍّ مِنْ مُفْرَدِ حَالَتَيِ الْأَبِ وَالْأُمِّ، وَبِذَلِكَ حَدَثَتْ أَمْزِجَةٌ جَدِيدَةٌ وَطَرَأَتْ عَلَيْهَا حِينَئِذٍ أَسْبَابُ الِانْحِطَاطِ الْأَرْبَعَةُ، وَصَارَتْ مُلَازِمَةً لِطَوَائِفَ مِنَ الْبَشَرِ بِحُكْمِ التَّنَاسُلِ وَالتَّلَقِّي، هُنَالِكَ جَاءَتِ الْحَاجَةُ إِلَى هَدْيِ الْبَشَرِ بِبَعْثَةِ الرُّسُلِ، وَالتَّارِيخُ الدِّينِيُّ دَلَّنَا عَلَى أَنَّ نُوحًا أَوَّلُ الرُّسُلِ الَّذِينَ دَعَوْا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى قَالَ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً [الشورى: ١٣] الْآيَةَ، وَلَمَّا ذَكَرَ الرُّسُلَ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ ابْتَدَأَهُمْ فِي جَمِيعِ تِلْكَ الْآيَاتِ بِنُوحٍ وَلَمْ يَذْكُرْ آدَمَ وَفِي حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ فِي الصَّحِيحِ تَصْرِيحٌ بِذَلِكَ أَنَّ آدَمَ يَقُولُ لِلَّذِينَ يَسْتَشْفِعُونَ بِهِ إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ، وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ ايتُوا نُوحًا أَوَّلَ رَسُولٍ أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ، وَبِهَذَا يَتَعَيَّنُ أَنَّ خَطِيئَةَ قَابِيلَ لَيْسَتْ مُخَالَفَةَ شَرْعٍ مَشْرُوعٍ، وَأَنَّ آدَمَ لَمْ يَكُنْ رَسُولًا وَأَنَّهُ نَبِيءٌ صَالِحٌ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِمَا يُهَذِّبُ أَبْنَاءَهُ

Daha sonra insanlık ailesi çoğaldı ve ondan kabile oluştu; kabile kalabalıklaştı ve zamanla aralarında peyderpey farklı düşünceler doğdu. Anne ile babanın iki hali arasındaki farklılığa bağlı olarak hallerdeki ayrılık sebepleri aralarına sızdı; böylece nesil, anne ve babanın tekil hallerinin her birinden farklı olan mürekkep (bileşik) haller üzere dünyaya geldi. Bununla yeni mizaçlar oluştu ve işte o zaman bu mizaçlara söz konusu dört gerileme sebebi arız oldu. Üreme ve etkileşim yoluyla bu bozulmalar insan topluluklarının ayrılmaz vasfı haline geldi. İşte orada peygamberlerin gönderilmesiyle insanlığın hidayete kavuşturulması ihtiyacı hasıl oldu. Din tarihi bize Nûh'un, Allah Teâlâ'ya davet eden ilk elçi olduğunu göstermiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } “O, Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için de din kıldı” [Şûrâ: 13] buyurmuştur. Kur'an ayetlerinde elçiler zikredildiğinde, bütün o ayetlerde onlara Nûh ile başlanmış ve Âdem zikredilmemiştir. Sahih'teki şefaat hadisinde de bu husus açıkça belirtilmiştir; zira Âdem, kendisinden şefaat dileyenlere 'Ben o makamda değilim' der, hatasını zikreder ve 'Siz Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk elçi olan Nûh'a gidin' der. Bununla kesinlik kazanmaktadır ki Kābil'in günahı konulmuş bir şeriata muhalefet değildir; Âdem de bir resul olmayıp çocuklarını terbiye eden

وَيُعَلِّمُهُمْ بِالْجَزَاءِ.

ve onlara cezayı öğreten salih bir nebi idi.

فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ هُوَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مُفَرَّعٌ عَلَى مَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً مَعَ تَحَقُّقِ وُجُودِ الْخِلَافِ بَيْنَهُمْ بِالْمُشَاهَدَةِ مِنْ إِرَادَةِ أَنَّ كَوْنَهُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً دَامَ مُدَّةً ثُمَّ انْقَضَى، فَيَكُونُ مُفَرَّعًا عَلَى جُمْلَةٍ مُقَدَّرَةٍ تَقْدِيرُهَا فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيئِينَ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ مُفَرَّعًا عَلَى الْكَوْنِ أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْبَاطِلِ فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ أَوَّلُ النَّبِيِّينَ الْمَبْعُوثِينَ نُوحًا، لِأَنَّهُ أَوَّلُ الرُّسُلِ لِإِصْلَاحِ الْخَلْقِ. وَعَلَى الثَّانِي: يَكُونُ أَوَّلُهُمْ آدَمَ بُعِثَ لِبَنِيهِ لَمَّا قَتَلَ أَحَدُهُمْ أَخَاهُ فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ آدَمَ لَمْ يُبْعَثْ بِشَرِيعَةٍ لِعَدَمِ الدَّوَاعِي إِلَى ذَلِكَ، وَإِنَّمَا كَانَ مُرْشِدًا كَمَا يُرْشِدُ الْمُرَبِّي عَائِلَتَهُ.

Allah Teâlâ'nın { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } kavli, birinci veçheye göre, aralarındaki ihtilafın gözle görülür biçimde tahakkuk etmesiyle birlikte { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } sözünün hissettirdiği 'onların tek bir ümmet oluşunun bir süre devam edip sonra bittiği' manasına terettüp eder. Dolayısıyla ‘fahtelefû fe-ba‘asa’ (ayrılığa düştüler de Allah peygamberleri gönderdi) şeklinde takdir edilen bir cümleye bağlanmış olur. Diğer veçheye göre ise batıl üzere tek bir ümmet oluşa bağlanır. Birinciye göre gönderilen ilk peygamber Nûh olur; çünkü o, insanlığı ıslah etmek için gönderilen ilk resuldür. İkinciye göre ise onların ilki Âdem olur; çocuklarından biri kardeşini öldürdüğünde oğullarına gönderilmiştir. Zira zahir olan, Âdem'in gerektirici sebeplerin bulunmaması hasebiyle bir şeriatla gönderilmediği, ancak bir terbiyecinin ailesini irşat ettiği gibi bir mürşit olduğudur.

وَالْمُرَادُ بِالنَّبِيِّينَ هُنَا الرُّسُلُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْإِرْسَالُ بِالشَّرَائِعِ مُتَوَغِّلٌ فِي الْقِدَمِ وَقَبْلَهُ ظُهُورُ الشَّرْطِ وَهُوَ أَصْلُ ظُهُورِ الْفَوَاحِشِ لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ الْفَاسِدَ أَصْلُ

Buradaki peygamberlerden (en-nebiyyîn) maksat, “Onlarla beraber hak ile Kitab'ı da indirdi” kavlinin karinesiyle resullerdir. Şeriatlarla elçi gönderilmesi son derece kadimdir; ondan önce ise şirkin ortaya çıkışı vardır ki o da çirkin ve hayasız fiillerin (fevâhiş) zuhurunun aslıdır. Çünkü bozuk inanç,

ذَمِيمِ الْفِعَالِ، وَقَدْ عَبَدَ قَوْمُ نُوحٍ الْأَصْنَامَ، عَبَدُوا وَدًّا وَسُوَاعًا وَيَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا وَهُمْ يَوْمَئِذٍ لَمْ يَزَالُوا فِي مَوَاطِنِ آدَمَ وَبَنِيهِ فِي (جِبَالِ نُوذٍ) مِنْ بِلَادِ الْهِنْدِ كَمَا قِيلَ، وَفِي الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ وَدًّا وَسُوَاعًا وَيَغُوثَ وَيَعُوقُ وَنَسْرًا كَانُوا مِنْ صَالِحِي قَوْمِ نُوحٍ، فَلَمَّا هَلَكُوا أَوْحَى الشَّيْطَانُ إِلَى قَوْمِهِمْ أَنِ انْصِبُوا إِلَى مَجَالِسِهِمُ الَّتِي كَانُوا يَجْلِسُونَ أَنْصَابًا وَسَمُّوهَا بِأَسْمَائِهِمْ فَفَعَلُوا فَلَمْ تُعْبَدْ، حَتَّى إِذَا هَلَكَ أُولَئِكَ وَتَنَسَّخَ الْعِلْمُ عُبِدَتْ اهـ، وَقِيلَ كَانُوا مِنْ صَالِحِي قَوْمِ آدَمَ، وَقِيلَ إِنَّ سُوَاعًا هُوَ ابْنُ شِيثَ وَأَنَّ يَغُوثَ ابْنُ سُوَاعٍ ويعوق ابْن سغوث وَنَسْرَ بن يَعُوقَ، وَقِيلَ إِنَّهُمْ مِنْ صَالِحِي عَصْرِ آدَمَ مَاتُوا فَنَحَتَ قَابِيلُ بْنُ آدَمَ لَهُمْ صُوَرًا ثُمَّ عَبَدُوهُمْ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَجْيَالٍ (١) ، وَهَذَا كُلُّهُ زَمَنٌ مُتَوَغِّلٌ فِي الْقِدَمِ قَبْلَ التَّارِيخِ فَلَا يُؤْخَذُ إِلَّا بِمَزِيدِ الِاحْتِرَازِ، وَأَقْدَمُ شَرِيعَةٍ أَثْبَتَهَا التَّارِيخُ شَرِيعَةُ بِرَهَمَانَ فِي الْهِنْدِ فَإِنَّهَا تَبْتَدِئُ مِنْ قَبْلِ الْقَرْنِ الثَّلَاثِينَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ. وَفِي هَذَا الْعَهْدِ كَانَتْ فِي الْعِرَاقِ شَرِيعَةٌ عَظِيمَةٌ بِبَابِلَ وَضَعَهَا مَلِكُ بَابِلَ الْمَدْعُوُّ (حَمُورَابِي) وَيَظُنُّ الْمُؤَرِّخُونَ أَنَّهُ كَانَ مُعَاصِرًا لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ وَأَنَّهُ الْمَذْكُورُ فِي «سِفْرِ التَّكْوِينِ» بِاسْمِ (مَلِكِي صَادِقْ) الَّذِي لَقِيَ إِبْرَاهِيمَ فِي شَالِيمَ وَبَارَكَ إِبْرَاهِيمَ وَدَعَا لَهُ.

kınanmış fiillerin aslıdır. Nitekim Nûh kavmi putlara tapmış; Vedd, Suvâ‘, Yeğûs, Yeûk ve Nesr'e ibadet etmişlerdir. Onlar o gün, denildiğine göre henüz Hind beldelerindeki (Nûz dağları)nda, Âdem ve çocuklarının yurtlarında bulunuyorlardı. Buhârî'de İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Vedd, Suvâ‘, Yeğûs, Yeûk ve Nesr, Nûh kavminin salih kimseleriydi. Onlar vefat edince şeytan kavimlerine, vaktiyle oturdukları meclislerine heykeller dikmelerini ve bu heykellere onların isimlerini vermelerini fısıldadı. Onlar da bunu yaptılar; fakat o zaman bunlara tapılmadı. Nihayet o nesil helak olup ilim unutulunca bunlara tapılmaya başlandı. Denildi ki onlar Âdem kavminin salihleriydi. Yine denildi ki Suvâ‘, Şîs'in oğluydu; Yeğûs, Suvâ‘ın oğluydu; Yeûk, Yeğûs'un oğluydu ve Nesr de Yeûk'un oğluydu. Bir diğer rivayette ise onların Âdem devrinin salihleri olduğu, vefat ettiklerinde Âdem'in oğlu Kābil'in onlar için suretler yonttuğu, ardından üç nesil sonra bunlara taptıkları söylenmiştir (١). Bütün bunlar tarih öncesinde son derece kadim bir döneme aittir ve ancak fevkalade bir ihtiyatla ele alınmalıdır. Tarihin tespit ettiği en eski şeriat ise Hindistan'daki Brahman şeriatıdır; zira bu şeriat Hicret'ten önceki otuzuncu asırdan öncesine uzanır. Bu dönemde Irak'ta, Babil'de (Hammurabi) diye adlandırılan Babil kralının koyduğu büyük bir şeriat vardı. Tarihçiler onun İbrâhim aleyhisselâm ile çağdaş olduğunu ve 'Tekvin Kitabı'nda, Şalem'de İbrâhim ile karşılaşan, İbrâhim'i mübarek kılıp ona dua eden (Melkisedek) adıyla zikredilen kişi olduğunu düşünmektedirler.

وَالْبَعْثُ: الْإِرْسَالُ وَالْإِنْهَاضُ لِلْمَشْيِ وَمِنْهُ بَعَثَ الْبَعِيرَ إِذَا أَنْهَضَهُ بَعْدَ أَنْ بَرَكَ وَالْبَعْثُ

Ba‘s (الْبَعْثُ); göndermek ve yürümek üzere ayağa kaldırmaktır. Bir kimsenin çöktükten sonra deveyi kaldırması durumunda kullanılan “ba‘ase'l-ba‘îra” ifadesi bundandır. Ba‘s

هُنَا مَجَازٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي أَمْرِ اللَّهِ النَّبِيءَ بِتَبْلِيغِ الشَّرِيعَةِ لِلْأُمَّةِ.

burada, Allah'ın peygambere şeriatı ümmete tebliğ etmesini emretmesinde kullanılmış bir mecazdır.

وَ (النَّبِيئِينَ) جَمْعُ نَبِيءٍ وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّبَأِ وَهُوَ الْخَبَرُ الْمُهِمُّ، لِأَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَهُ بِالْوَحْيِ وَعَلِمَ مَا فِيهِ صَلَاحُ نَفْسِهِ وَصَلَاحُ مَنْ يَنْتَسِبُ إِلَيْهِ، فَإِنْ أَمَرَهُ بِتَبْلِيغِ شَرِيعَةِ الْأُمَّةِ فَهُوَ رَسُولٌ فَكُلُّ رَسُولٍ نَبِيءٌ، وَالْقُرْآنُ يَذْكُرُ فِي الْغَالِبِ النَّبِيءَ مُرَادًا بِهِ الرَّسُولُ، وَقَدْ وَرَدَ أَنَّ عَدَدَ الْأَنْبِيَاءِ مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا لَا يَعْلَمُ تَفْصِيلَهُمْ وَأَزْمَانَهُمْ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى قَالَ تَعَالَى: وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً [الْفرْقَان: ٣٨] وَقَالَ: وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ [الْإِسْرَاء: ١٧] . وَعَدَدُ الرُّسُلِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ.

(en-Nebiyyîn / النَّبِيئِينَ) ise nebi (نَبِيء) kelimesinin çoğuludur. O, mef‘ûl manasında fa‘îl (فَعِيل) vezninde olup önemli haber anlamına gelen nebe (النَّبَأ) kelimesinden türetilmiştir. Çünkü Allah ona vahiyle haber vermiş, o da kendisinin ve kendisine tabi olanların salahına olan şeyleri bilmiştir. Şayet Allah ona ümmete şeriatı tebliğ etmesini emrederse o bir resuldür; binaenaleyh her resul bir nebidir. Kur'an çoğunlukla nebi kelimesini resulü kastederek zikreder. Peygamberlerin sayısının yüz yirmi dört bin olduğu rivayet edilmiştir; onların tafsilatını ve zamanlarını ancak Allah Teâlâ bilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً } “ve bunların arasında daha birçok nesiller [helak ettik]” [Furkān: 38] ve { وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ } “Nûh'tan sonra nice nesilleri helak ettik” [İsrâ: 17] buyurmuştur. Resullerin sayısı ise üç yüz on üçtür.

وَالْمُرَادُ بِالنَّبِيِّينَ هُنَا خُصُوصُ الرُّسُلِ مِنْهُمْ بِقَرِينَة قَوْله فَبَعَثَ وبقرينة الْحَالِ فِي قَوْلِهِ: مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، لِأَنَّ الْبِشَارَةَ وَالْإِنْذَارَ مِنْ خَصَائِصِ الرِّسَالَةِ وَالدَّعْوَةِ وَبِقَرِينَةِ مَا يَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ.

Burada nebilerden maksat, { فَبَعَثَ } “[Allah] gönderdi” ifadesinin ve { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak” buyruğundaki hâl ögesinin karinesiyle, onların arasından özellikle resullerdir. Zira müjdeleme ve uyarma, risaletin ve davetin özelliklerindendir. Ayrıca ayetin devamında gelen { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ } “ve onlarla birlikte hak ile Kitab’ı indirdi...” buyruğu da [bunun] karinesidir.

فَالتَّعْرِيفُ فِي (النَّبِيِّينَ) لِلِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ الِاسْتِغْرَاقُ الْمُلَقَّبُ بِالْعُرْفِيِّ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْمَعَانِي.

Dolayısıyla (en-Nebiyyîn) kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak (kapsayıcılık) içindir; bu da meânî âlimlerinin ıstılahında örfî istiğrak olarak adlandırılan türdendir.

وَالْبِشَارَةُ: الْإِعْلَامُ بِخَيْرٍ حَصَلَ أَوْ سَيَحْصُلُ، وَالنِّذَارَةُ بِكَسْرِ النُّونِ الْإِعْلَامُ بِشَرٍّ وَضُرٍّ حَصَلَ أَوْ سَيَحْصُلُ، وَذَلِكَ هُوَ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ الَّذِي تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الشَّرَائِعُ.

Bişâret (müjde); meydana gelmiş veya gelecek olan bir hayrı bildirmektir. Nûn harfinin kesresiyle nizâret (uyarı) ise meydana gelmiş veya gelecek olan bir şer ve zararı bildirmektir. İşte bu, şeriatların ihtiva ettiği vaat ve tehdittir.

فَالرُّسُلُ هُمُ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَأَمَّا الْأَنْبِيَاءُ غَيْرُ الرُّسُلِ فَإِنَّ وَظِيفَتَهُمْ هِيَ ظُهُورُ صَلَاحِهِمْ بَيْنَ قَوْمِهِمْ حَتَّى يَكُونُوا قُدْوَةً لَهُمْ، وَإِرْشَادُ أَهْلِهِمْ وَذَوِيِهِمْ وَمُرِيدِيهِمْ لِلِاسْتِقَامَةِ مَنْ دُونِ دَعْوَةٍ حَتَّى يَكُونَ بَيْنَ قَوْمِهِمْ رِجَالٌ صَالِحُونَ، وَإِرْشَادُ مَنْ يَسْتَرْشِدُهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ، وَتَعْلِيمُ مَنْ يَرَوْنَهُ أَهْلًا لِعِلْمِ الْخَيْرِ مِنَ الْأُمَّةِ.

Vaat ve tehditle gelenler resullerdir. Resul olmayan nebilere gelince, onların vazifesi; kavimleri arasında salahlarının aşikâr olması suretiyle onlara örnek teşkil etmek, kavimleri arasında salih adamlar bulunsun diye umumi bir davet olmaksızın ailelerini, yakınlarını ve taliplilerini istikamete irşat etmek, kavimlerinden kendilerine müracaat edenleri doğru yola yönlendirmek ve ümmetten hayır ilmine ehil gördükleri kimselere öğretmektir.

ثُمَّ هُمْ قَدْ يَجِيئُونَ مُؤَيِّدِينَ لِشَرِيعَةٍ مَضَتْ كَمَجِيءِ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ لِتَأْيِيدِ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَمَجِيءِ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مُوسَى لِتَأْيِيدِ التَّوْرَاةِ، وَقَدْ لَا يَكُونُ لَهُمْ تَعُلُّقٌ بِشَرْعِ مَنْ قَبْلَهُمْ كَمَجِيءِ خَالِدِ بْنِ سِنَان الْعَبْسِي نبيئا فِي عَبْسٍ مِنَ الْعَرَبِ.

Sonra onlar; İshâk, Ya‘kūb ve Esbât'ın İbrâhim aleyhisselâm'ın şeriatını teyit etmek üzere gelmesi veya Mûsâ'dan sonraki İsrâiloğulları peygamberlerinin Tevrat'ı teyit etmek üzere gelmesi gibi geçmiş bir şeriatı destekleyici olarak gelebilirler. Bazen de Araplardan Abs kabilesinde bir nebi olarak gelen Hâlid b. Sinân el-Absî gibi kendilerinden önceki bir şeriatla hiçbir bağları bulunmayabilir.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ، الْإِنْزَالُ: حَقِيقَتُهُ تَدْلِيَةُ الْجِسْمِ مِنْ علو إِلَى أَسْفَل، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي وُصُولِ الشَّيْءِ مِنَ الْأَعْلَى مَرْتَبَةً إِلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْوَحْيَ جَاءَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى وَدَالٌّ عَلَى مُرَادِهِ مِنَ الْخَلْقِ فَهُوَ وَارِدٌ لِلرُّسُلِ فِي جَانِبٍ لَهُ عُلُوُّ مَنْزِلَةٍ.

Allah Teâlâ'nın { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ } “Onlarla beraber Kitab'ı indirdi” kavline gelince; inzâl (indirme) kelimesinin hakiki anlamı, bir cismin yukarıdan aşağıya sarkıtılması/indirilmesidir. Burada ise mertebe bakımından daha yüce olandan daha aşağıda olana bir şeyin ulaşması anlamında mecazdır. Zira vahiy, Allah Teâlâ katından gelmiş olup O'nun mahlukattan muradına delalet etmektedir; binaenaleyh resullere mertebece yüce bir makamdan ulaşmaktadır.

وَأَضَافَ مَعَ إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيئِينَ إِضَافَةً مُجْمَلَةً وَاخْتِيرَ لَفْظُ مَعَ دُونَ عَلَيْهِمْ لِيَصْلُحَ لِمَنْ أُنْزِلَ عَلَيْهِ كِتَابٌ مِنْهُمْ مِثْلِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى وَمُحَمَّدٍ، وَلِمَنْ جَاءَ مُؤَيِّدًا لِمَنْ قَبْلَهُ مِثْلِ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى.

“Ma‘a” (ile/beraber) edatını nebi zamirine mücmel bir tamlama ile izafe etmiş ve “aleyhim” (onlara) yerine “ma‘ahum” (onlarla beraber) lafzını seçmiştir; ta ki hem İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed gibi kendilerine kitap indirilen kimselere, hem de Mûsâ ile Îsâ arasındaki İsrâiloğulları nebileri gibi kendilerinden öncekini teyit etmek üzere gelen kimselere uygun düşsün.

وَالْكِتَابُ هُوَ الْمَكْتُوبُ، وَأُطْلِقَ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ عَلَى الشَّرِيعَةِ لِأَنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ النَّاسَ بِكِتَابَتِهَا لِدَوَامِ حِفْظِهَا وَالتَّمَكُّنِ مِنْ مُدَارَسَتِهَا، وَإِطْلَاقُ الْكِتَابِ عَلَيْهَا قَدْ يَكُونُ حَقِيقَةً إِنْ كَانَتِ الشَّرِيعَةُ فِي وَقْتِ الْإِطْلَاقِ قَدْ كُتِبَتْ أَوْ كُتِبَ بَعْضُهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الم ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَة: ١- ٢] عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ هُنَالِكَ، وَقَدْ يَكُونُ مَجَازًا عَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ، وَمَا هُنَا يُحْمَلُ عَلَى الْحَقِيقَةِ لِأَنَّ الشَّرَائِعَ قَدْ نَزَلَتْ وَكُتِبَتْ وَكُتِبَ بَعْضُ الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.

Kitap (el-Kitâb); yazılmış olan şeydir (mektûb). Şeriat ıstılahında şeriata kitap denmiştir; çünkü Allah, korunmasının devamlılığı ve mütalaa edilmesinin mümkün olması için insanlara onu yazmalarını emretmektedir. Şeriata kitap denmesi, eğer bu ifadenin kullanıldığı sırada şeriat bütünüyle yahut kısmen yazılmışsa hakikat olabilir; nitekim Allah Teâlâ'nın { الم ذلِكَ الْكِتابُ } “Elif. Lâm. Mîm. İşte o Kitap” [Bakara: 1-2] kavlinde orada geçen iki vecihten birine göre böyledir. Diğer veche göre ise mecaz olabilir. Buradaki ifade ise hakikate hamledilir; zira şeriatlar inmiş ve yazılmıştır, Muhammedî şeriatın da bir kısmı yazılmıştır.

وَالْمَعِيَّةُ مَعِيَّةٌ اعْتِبَارِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ أُرِيدَ بِهَا مُقَارَنَةُ الزَّمَانِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْمَعِيَّةِ هِيَ الْمُقَارَنَةُ فِي الْمَكَانِ وَهِيَ الْمُصَاحَبَةُ، وَلَعَلَّ اخْتِيَارَ الْمَعِيَّةِ هُنَا لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ مِنَ التَّأْيِيدِ وَالنَّصْرِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٢٠]

Beraberlik (ma‘iyyet), itibarî ve mecazi bir beraberlik olup bununla zaman birlikteliği kastedilmiştir. Zira beraberliğin hakiki anlamı mekândaki birlikteliktir ki bu da arkadaşlıktır. Burada beraberlik ifadesinin seçilmesi, teyit ve yardımı hissettirmesinden dolayı olabilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ: 20] buyurmuştur.

وَفِي الْحَدِيثِ «وَمَعَكَ رُوحُ الْقُدُسِ»

Hadiste de: “Ve Rûhu'l-Kudüs seninle beraberdir” buyrulmuştur.

. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْكِتَابِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ وَأَنْزَلَ مَعَ النَّبِيئِينَ الْكُتُبَ الَّتِي نَزَلَتْ كُلَّهَا

. el-Kitâb lafzındaki belirlilik takısı istiğrak içindir; yani nebilerle birlikte inen bütün kitapları indirdi [demektir].

وَهُوَ مِنْ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ عَلَى مَعْنَى التَّوْزِيعِ، فَالْمَعْنَى أَنْزَلَ مَعَ كل نَبِي كِتَابَهُ وَقَرِينَةُ التَّوْزِيعِ مَوْكُولَةٌ لِعِلْمِ السَّامِعِينَ لِاشْتِهَارِ ذَلِكَ.

Bu, dağıtım (tevzi‘) manası üzere çoğulun çoğulla karşılanması kabilindendir. Yani mana; her bir nebiyle birlikte onun kitabını indirdi [şeklindedir]. Tevzi‘ karinesi ise meşhur olmasından ötürü muhatapların bilgisine havale edilmiştir.

وَإِنَّمَا أَفْرَدَ الْكِتَابَ وَلَمْ يَقُلِ الْكُتُبَ، لِأَنَّ الْمُفْرَدَ وَالْجَمْعَ فِي مَقَامِ الِاسْتِغْرَاقِ سَوَاءٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعَ مَا فِي الْإِفْرَادِ مِنِ الْإِيجَازِ وَدَفْعِ احْتِمَالِ الْعَهْدِ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَنْزِلَ كِتَابٌ وَاحِد مَعَ جمع النَّبِيئِينَ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الِاسْتِغْرَاقَ لَا الْعَهْدَ، وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كَوْنَ اللَّامِ لِلْعَهْدِ وَالْمَعْنَى أَنَزَلَ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ كِتَابَهُ.

“el-Kütüb” (kitaplar) demeyip “el-Kitâb”ı müfret (tekil) getirmesi; müfret ile cemiin istiğrak makamında eşit olmasından dolayıdır. Bu husus, müfret getirmedeki icaz ve ahit ihtimalini bertaraf etme durumuyla birlikte daha önce geçmişti. Zira peygamberler topluluğu ile birlikte tek bir kitabın inmesi caiz olamayacağına göre, muradın ahit değil istiğrak olması kesinleşmiştir. el-Keşşâf sahibi ise lam harfinin ahit için olmasını caiz görmüştür; buna göre mana, her biriyle birlikte kendi kitabını indirdi şeklinde olur.

وَالضَّمِيرُ فِي لِيَحْكُمَ رَاجِعٌ إِلَى الْكِتَابِ فَإِسْنَادُ الْحُكْمِ إِلَى الْكِتَابِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، لِأَنَّهُ مُبَيِّنُ مَا بِهِ الْحُكْمُ، أَوْ فِعْلُ يَحْكُمُ مَجَازٌ فِي الْبَيَانِ. وَيَجُوزُ رُجُوعُ الضَّمِيرِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ أَيْ أَنْزَلَ اللَّهُ الْكِتَابَ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِسْنَاد الْحُكْمِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، لِأَنَّهُ الْمُسَبِّبُ لَهُ وَالْآمِرُ بِالْقَضَاءِ بِهِ، وَتَعْدِيَةُ (يَحْكُمُ) بِبَيْنَ لِأَنَّهُ لَمْ يُعَيَّنْ فِيهِ مَحْكُومٌ لَهُ أَوْ عَلَيْهِ.

{ لِيَحْكُمَ } “hükmetsin diye” lafzındaki zamir kitaba racidir. Dolayısıyla hükmün kitaba isnat edilmesi aklî mecazdır; çünkü kitap, kendisiyle hükmedilecek şeyi açıklayandır; yahut “yahkumu” fiili beyan (açıklama) anlamında mecazdır. Zamirin Lafza-i Celâl'e raci olması da caizdir; yani Allah, aralarında hükmetsin diye Kitab'ı indirdi [demektir]. [Bu takdirde de] hükmün isnadı aklî mecazdır; zira hükmün müsebbibi ve onunla hükmedilmesini emreden O'dur. (Yahkumu) fiilinin “beyne” (aralarında) ile geçişli kılınması ise lehine veya aleyhine hüküm verilen kimsenin onda tayin edilmemiş olmasındandır.

وَحُكْمُ الْكِتَابِ بَيْنَ النَّاسِ بَيَانُ الْحَقِّ وَالرُّشْدِ وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِ، وَكَوْنُهُ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ كِنَايَة عَن إِظْهَاره الْحَقِّ، لِأَنَّ الْحَقَّ وَاحِدٌ لَا يُخْتَلَفُ فِيهِ إِلَّا عَنْ ضَلَالٍ أَوْ خَطَأٍ، وَلِهَذَا قَالَ جُمْهُورُ عُلَمَائِنَا إِنَّ الْمُصِيبَ فِي الِاجْتِهَادِيَّاتِ وَاحِدٌ.

Kitab'ın insanlar arasında hükmetmesi; hakkı, doğru yolu ve buna dair delillendirmeyi açıklamasıdır. Hükmün, onların ihtilafa düştükleri şeyde olması ise hakkı izhar etmekten kinayedir; zira hak tektir ve ancak bir sapkınlık veya hata sebebiyle onda ihtilafa düşülür. Bundan dolayı âlimlerimizin cumhuru, içtihadî meselelerde isabet edenin tek kişi olduğunu söylemişlerdir.

وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ.

{ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Halbuki onda, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden, ancak o kitap verilenlerin bizzat kendileri ihtilafa düştü. Bunun üzerine Allah, iman edenleri kendi izniyle hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِبَيَانِ حَقِيقَةٍ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ اخْتِلَافِ الْأُمَمِ وَهُوَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ وَبَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ الْوَاحِدِ مَعَ تَلَقِّيهِمْ دِينًا وَاحِدًا، وَالْمَعْنَى وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاخْتُلِفَ فِيهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Ümmetlerin ihtilaf hâllerinden bir başka hakikati açıklamak üzere { أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } cümlesine atfedilmiştir. Bu hakikat de Ehl-i Kitab'ın bir kısmının diğer kısmıyla ve tek bir dini kabul etmelerine rağmen aynı kitaba mensup olanların kendi aralarındaki ihtilafıdır. Mana şöyledir: “Onlarla beraber hak ile Kitab'ı indirdi de onda ihtilafa düşüldü.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ [هود: ١١٠] . وَالْمَعْنَى وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا أَقْوَامُهُمُ الَّذِينَ أُوتُوا كُتُبَهُمْ فَاسْتَغْنَى بِجُمْلَةِ الْقَصْرِ عَنِ الْجُمْلَةِ الْأُخْرَى لِتَضَمُّنِ جُمْلَةِ الْقَصْرِ إِثْبَاتًا وَنَفْيًا.

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ } “Andolsun ki Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü” [Hûd: 110]. Mana: “Onda, ancak kendilerine kitapları verilen kendi kavimleri ihtilafa düştü” demektir. Hasr cümlesi hem ispatı hem nefyi (olumsuzluğu) içerdiği için diğer cümleye ihtiyaç bırakmamıştır.

فَاللَّهُ بَعَثَ الرُّسُلَ لِإِبْطَالِ الضَّلَالِ الْحَاصِلِ مِنْ جَهْلِ الْبَشَرِ بِصَلَاحِهِمْ فَجَاءَتِ الرُّسُلُ بِالْهُدَى، اتَّبَعَهُمْ مَنِ اتَّبَعَهُمْ فَاهْتَدَى وَأَعْرَضَ عَنْهُمْ مَنْ أَعْرَضَ فَبَقِيَ فِي ضَلَالَةٍ، فَإِرْسَالُ الرُّسُلِ لِإِبْطَالِ الِاخْتِلَافِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، ثُمَّ أَحْدَثَ اتِّبَاعُ الرُّسُلِ بِعْدَهُمُ اخْتِلَافًا آخَرَ وَهُوَ اخْتِلَافُ كُلِّ قَوْمٍ فِي نَفْسِ شَرِيعَتِهِمْ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا بَيَانُ عَجِيبِ حَالِ الْبَشَرِ فِي تَسَرُّعِهِمْ إِلَى الضَّلَالِ، وَهِيَ حَقِيقَةٌ تَارِيخِيَّةٌ مِنْ تَارِيخِ الشَّرَائِعِ، وَتَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ.

Allah resulleri, insanların kendi salahlarını bilmemelerinden kaynaklanan sapkınlığı ortadan kaldırmak için göndermiş, resuller de hidayetle gelmiştir. Onlara uyan kimse uymuş ve doğru yolu bulmuş, onlardan yüz çeviren kimse de yüz çevirmiş ve sapkınlık içinde kalmıştır. Dolayısıyla resullerin gönderilmesi hak ile batıl arasındaki ihtilafı iptal etmek içindir. Daha sonra resullerin tabileri, onların ardından başka bir ihtilaf çıkardılar ki bu da her kavmin bizzat kendi şeriatı içindeki ihtilafıdır. Bundan maksat, insanların sapkınlığa koşmaktaki şaşırtıcı durumunu açıklamak —ki bu şeriatlar tarihinden tarihî bir hakikattir— ve Müslümanları benzeri bir duruma düşmekten sakındırmaktır.

وَالتَّعْرِيضُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ أَشْهَرُ أَهْلِ الشَّرَائِعِ يَوْمَئِذٍ فِيمَا صَنَعُوا بِكُتُبِهِمْ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِيهَا، وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ اسْتِطْرَادِ الْقُرْآنِ فِي تَوْبِيخِ أَهْلِ الْكِتَابِ وَخَاصَّةً الْيَهُودَ وَهِيَ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ بَلِيغَةٌ قَالَ زُهَيْرٌ:

Ayrıca o gün şeriat ehlinin en meşhuru olan Ehl-i Kitab'ın kitapları hususunda yaptıkları ihtilaflara üstü kapalı bir gönderme (ta‘riz) vardır. Bu, Kur'an'ın Ehl-i Kitab'ı ve bilhassa Yahudileri azarlamadaki eşsiz istitrad (konudan konuya zarif geçiş) sanatındandır ve bu, beliğ bir Arap üslubudur. Züheyr şöyle demiştir:

إِنَّ الْبَخِيلَ مَلُومٌ حِينَ كَانَ ... وَلَكِنَّ الْجَوَادَ عَلَى عِلَّاتِهِ هَرَمُ

Şüphesiz cimri ne zaman olsa kınanır... Lakin cömert her haline rağmen övgüye layıktır / [cömertliğin zirvesindedir]

وَقَالَ الْفَرَزْدَقُ يَمْدَحُ الْخَلِيفَةَ وَيَسْتَطْرِدُ بِهِجَاءِ جَرِيرٍ:

Ferazdak da halifeyi överken Cerîr'i hicvetmeye geçerek (istidrat yaparak) şöyle demiştir:

إِلَى مَلِكٍ مَا أُمُّهُ مِنْ مُحَارِبٍ ... أَبُوهُ وَلَا كَانَتْ كُلَيْبٌ تُصَاهِرُهُ

Annesi Muhârib'den olmayan bir hükümdara... Ne babası ne de Kuleyb ona hısım akraba olabilmiştir.

وَالضَّمِيرُ مِنْ قَوْلِهِ: فِيهِ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْكِتَابِ وَأَنْ يَعُودَ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي تَضَمَّنَهُ الْكِتَابُ، وَالْمَعْنَى عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ وَاحِدٌ، لِأَنَّ الْكِتَابَ أُنْزِلَ مُلَابِسًا لِلْحَقِّ وَمُصَاحِبًا لَهُ فَإِذَا اخْتُلِفَ فِي الْكِتَابِ اخْتُلِفَ فِي الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ وَبِالْعَكْسِ عَلَى طَرِيقَةِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ فِي الْمَنْطِقِ.

{ فِيهِ } “onda” kavlindeki zamirin kitaba raci olması caiz olduğu gibi, Kitab'ın içerdiği hakka raci olması da caizdir. Her iki takdire göre de mana birdir; zira Kitap, hakka bitişik ve onunla beraber indirilmiştir. Dolayısıyla Kitap hakkında ihtilafa düşüldüğünde, mantıktaki müsavat kıyası gereğince onun içindeki hak hakkında da ihtilafa düşülmüş olur ve bunun aksi de geçerlidir.

وَالِاخْتِلَافُ فِي الْكِتَابِ ذَهَابُ كُلِّ فَرِيقٍ فِي تَحْرِيفِ الْمُرَادِ مِنْهُ مَذْهَبًا يُخَالِفُ مَذْهَبَ الْآخَرِ فِي أُصُولِ الشَّرْعِ لَا فِي الْفُرُوعِ، فَإِنَّ الِاخْتِلَافَ فِي أُصُولِهِ يُعَطِّلُ الْمَقْصُودَ مِنْهُ.

Kitap hakkındaki ihtilaf; füruatta değil, şeriatın asıllarında her fırkanın ondan murat edilen manayı tahrif etmede diğerinin benimsediği yola aykırı bir yol tutmasıdır. Çünkü şeriatın asıllarındaki ihtilaf, ondan hedeflenen gayeyi geçersiz kılar.

وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْمُعَرِّفَاتِ لِمَا فِي الصِّلَةِ مِنَ الْأَمْرِ الْعَجِيبِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُخْتَلِفُونَ فِي مَقْصِدِ الْكِتَابِ هُمُ الَّذِينَ أُعْطُوا الْكِتَابَ لِيُزِيلُوا بِهِ الْخِلَافَ بَيْنَ النَّاسِ فَأَصْبَحُوا هُمْ سَبَبَ خِلَافٍ فِيهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ الْمُرَادَ مِنْهُ.

Diğer marife lafızlar yerine ism-i mevsulün getirilmesi, sıla cümlesindeki şaşırtıcı durumdan ötürüdür; o da Kitab'ın maksadı hususunda ihtilafa düşenlerin, insanlar arasındaki ihtilafı onunla gidersinler diye kendilerine kitap verilenlerin ta kendileri olması ve neticede bizzat kendilerinin kitapta bir ihtilaf sebebi haline gelmeleridir. Şüphe yok ki bu durum, kitaptan kastedilen muradı boşa çıkarmaktadır.

وَالْمَعْنَى تَشْنِيعُ حَالِ الَّذِينَ أُوتُوهُ بِأَنْ كَانُوا أَسْوَأَ حَالًا مِنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي الْحَقِّ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرَائِعِ، لِأَنَّ أُولَئِكَ لَهُمْ بَعْضُ الْعُذْرِ بِخِلَافِ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا بَعْدَ كَوْنِ الْكِتَابِ بِأَيْدِيهِمْ.

Mana; kendilerine kitap verilenlerin durumunun çirkinliğini ortaya koymaktır; şöyle ki onlar, şeriatlar gelmeden önce hak konusunda ihtilafa düşenlerden daha kötü bir durumdadırlar. Çünkü öncekilerin bir dereceye kadar mazereti vardı; kitap ellerinde bulunduktan sonra ihtilafa düşenler ise böyle değildir.

وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ مُتَعَلِّقٌ بِاخْتَلَفَ، وَالْبَيِّنَاتُ جَمْعُ بَيِّنَةٍ وَهِيَ الْحُجَّةُ وَالدَّلِيلُ.

{ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” kavli { اخْتَلَفَ } “ihtilafa düştü” fiiline mütallaktır (bağlıdır). Beyyinât, hüccet ve delil anlamına gelen beyyinenin çoğuludur.

وَالْمُرَادُ بِالْبَيِّنَاتِ هُنَا الدَّلَائِلُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا الصَّدُّ عَنِ الِاخْتِلَافِ فِي مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ، وَهِيَ النُّصُوصُ الَّتِي لَا تَحْتَمِلُ غَيْرَ مَدْلُولَاتِهَا أَعْنِي قَوَاطِعَ الشَّرِيعَةِ، وَالظَّوَاهِرَ الْمُتَعَاضِدَةَ الَّتِي الْتَحَقَتْ بِالْقَوَاطِعِ. وَالظَّوَاهِرَ الَّتِي لَمْ يَدْعُ دَاعٍ إِلَى تَأْوِيلِهَا وَلَا عَارَضَهَا مُعَارِضٌ. وَالظَّوَاهِرُ الْمُتَعَارِضَةُ الَّتِي دَلَّ تَعَارُضُهَا عَلَى أَنَّ مَحْمَلَ كُلٍّ مِنْهَا عَلَى حَالَةٍ لَا تُعَارِضُ حَالَةَ مَحْمَلِ الْآخَرِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي الْأُصُولِ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَتَوَارِيخِ التَّشْرِيعِ الدَّالَّةِ عَلَى نَسْخِ حُكْمٍ حُكْمًا آخَرَ، أَوْ مَا يَقُومُ مَقَامَ التَّارِيخِ مِنْ نَحْوِ هَذَا نَاسِخٌ، أَوْ كَانَ الْحُكْمُ كَذَا فَصَارَ كَذَا، فَهَذِهِ بَيِّنَاتٌ مَانِعَةٌ مِنَ الِاخْتِلَافِ لَوْ كَانَ غَرَضُ الْأُمَمِ اتِّبَاعَ الْحَقِّ وَمَجِيءُ الْبَيِّنَاتِ بُلُوغُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا وَظُهُورُ الْمُرَادِ مِنْهَا.

Burada beyyinâttan (apaçık delillerden) maksat, şeriatın maksatlarında ihtilafa düşmeyi engelleme mahiyetinde olan delillerdir. Bunlar da lafızları kendi delaletlerinden başkasına ihtimal taşımayan metinler, yani şeriatın kat‘î delilleri; birbirini destekleyerek kat‘îler derecesine ulaşan zâhir lafızlar; tevil edilmesini gerektiren bir sebep bulunmayan ve karşıtı olmayan zâhirler; aralarındaki tearuz her birinin diğerinin hamledildiği duruma zıt olmayan bir duruma hamledilmesini gösteren mütearız (çelişkili görünen) zâhirler —ki fıkıh usulünde delillerin cem ve tevfiki olarak ifade edilir— ve bir hükmün diğer bir hükmü nesh ettiğini gösteren teşri tarihleri yahut 'bu nâsihtir' veya 'hüküm şöyle idi, sonra böyle oldu' gibi tarihin yerine geçen ifadelerdir. Şayet ümmetlerin gayesi hakka uymak olsaydı, bunlar ihtilafa engel olan apaçık delillerdir. Delillerin gelmesi ise onlara delalet eden şeylerin ulaşması ve onlardan murat edilen mananın zahir olmasıdır.

وَالْبَعْدِيَّةُ هُنَا: بَعْدِيَّةُ اعْتِبَارٍ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهَا تَأَخُّرُ زَمَانِ الِاخْتِلَافِ عَنْ مَجِيءِ الْبَيِّنَاتِ، وَإِنْ كَانَ هُوَ كَذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، أَيْ أَنَّ الْخِلَافَ كَانَ فِي حَالَةٍ تَقَرَّرَتْ فِيهَا دَلَائِلُ الْحَقِّ فِي نُفُوسِ الْمُخْتَلِفِينَ.

Buradaki sonralık (ba‘diyyet), itibarî bir sonralıktır; bununla ihtilaf zamanının beyyinâtın gelişinden sonra olması kastedilmemiştir —gerçekte öyle olsa bile—; yani ihtilaf, hakkın delillerinin ihtilaf edenlerin nefislerinde yerleşip kesinleştiği bir durumda meydana gelmiştir.

وَقَوْلُهُ: بَغْياً بَيْنَهُمْ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ لِاخْتَلَفُوا، وَالْبَغْيُ: الظُّلْمُ وَأَصْلُ الْبَغْيِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الطَّلَبُ، ثُمَّ شَاعَ فِي طَلَبِ مَا لِلْغَيْرِ بِدُونِ حَقٍّ فَصَارَ بِمَعْنَى الظُّلْمِ مَعْنًى ثَانِيًا وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْحَسَدِ لِأَنَّ الْحَسَدَ ظُلْمٌ.

{ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden” kavli, { اخْتَلَفُوا } fiilinin mef‘ûlün lieclihidir (gaye zarfıdır). Bağy (الْبَغْيُ); zulüm demektir. Bağy kelimesinin Arap kelamındaki asıl anlamı talep etmektir; sonra başkasına ait olanı haksız yere talep etmede yaygınlaşmış ve ikinci bir anlam olarak zulüm manasına gelmiştir. Burada ise haset manasında kullanılmıştır; zira haset bir zulümdür.

وَالْمَعْنَى أَنَّ دَاعِيَ الِاخْتِلَافِ هُوَ التَّحَاسُدُ وَقَصْدُ كُلِّ فَرِيقٍ تَغْلِيطَ الْآخَرِ فَيُحَمِّلُ الشَّرِيعَةَ غَيْرَ مَحَامِلِهَا لِيُفْسِدَ مَا حَمَلَهَا عَلَيْهِ الْآخَرُ فَيُفْسِدُ كُلُّ فَرِيقٍ صَوَابَ غَيْرِهِ وَأَمَّا خَطَؤُهُ فَأَمْرُهُ أَظْهَرُ.

Mana şudur: İhtilafın sebebi karşılıklı hasetleşme ve her grubun diğerini yanıltmayı/haksız çıkarmayı hedeflemesidir. Bu yüzden her fırka, diğerinin şeriata yüklediği manayı bozmak için şeriatı uygun olmayan manalara hamleder; böylece her grup diğerinin doğrusunu ifsat eder, diğerinin hatası ise zaten daha aşikârdır.

وَقَوْلُهُ: بَيْنَهُمْ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: بَغْياً لِلتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّ الْبَغْيَ بِمَعْنَى الْحَسَدِ، وَأَنَّهُ ظُلْمٌ فِي نَفْسِ الْأُمَّةِ وَلَيْسَ ظُلْمًا عَلَى عَدُوِّهَا.

{ بَيْنَهُمْ } “aralarında” kavli, bağyın haset manasında olduğunu ve bunun düşmana karşı bir zulüm değil bizzat ümmetin kendi içindeki bir zulüm olduğunu açıkça belirtmek için { بَغْياً } kelimesine mütallaktır.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ كُلٍّ مِنَ الْمَجْرُورِ وَهُوَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ وَتَعَلُّقَ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ وَهُوَ بَغْياً بِقَوْلِهِ: اخْتَلَفَ الَّذِي هُوَ مَحْصُورٌ بِالِاسْتِثْنَاءِ الْمُفَرَّغِ، وَيَسْتَلْزِمُ أَنْ يَكُونَ كِلَاهُمَا مَحْصُورًا فِي فَاعِلِ الْفِعْلِ الَّذِي تَعَلَّقَا بِهِ، فَلَا يَتَأَتَّى فِيهِ الْخِلَافُ الَّذِي ذَكَرَهُ الرَّضِيُّ

Bil ki hem mecrur olan { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ } terkibinin hem de mef‘ûlün lieclih olan { بَغْياً } kelimesinin, müferrağ istisna ile hasredilmiş olan { اخْتَلَفَ } fiiline taalluk etmesi, her ikisinin de taalluk ettikleri fiilin failinde hasredilmiş olmasını gerektirir. Dolayısıyla Radî'nin zikrettiği ihtilaf burada cereyan etmez;

بَيْنَ النُّحَاةِ فِي جَوَازِ اسْتِثْنَاءِ شَيْئَيْنِ بَعْدَ أَدَاةِ اسْتِثْنَاءٍ وَاحِدَةٍ، لِأَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَا هُنَا لَيْسَ اسْتِثْنَاءَ أَشْيَاءَ بَلِ اسْتِثْنَاءُ شَيْءٍ وَاحِدٍ وَهُمُ الَّذِينَ أُوتُوهُ، لَكِنَّهُ مُقَيَّدٌ بِقَيْدَيْنِ هُمَا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وبَغْياً

o da nahivciler arasındaki tek bir istisna edatından sonra iki şeyin istisna edilmesinin cevazına dair ihtilaftır. Zira tahkik ehlinin görüşüne göre buradaki durum birden fazla şeyin istisnası değil, tek bir şeyin istisnasıdır ki o da { الَّذِينَ أُوتُوهُ } “kendilerine o [kitap] verilenler”dir; ancak o, { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } ve { بَغْياً } şeklinde iki kayıtla kayıtlanmıştır.

إِذِ الْمَقْصُودُ أَنَّ الْخِلَافَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ أَهْلِ الدِّينِ وَمُعَانِدِيهِ، وَلَا كَانَ بَيْنَ أَهْلِ الدِّينِ قَبْلَ ظُهُورِ الدَّلَائِلِ الصَّارِفَةِ عَنِ الْخِلَافِ، وَلَا كَانَ ذَلِكَ الْخِلَافُ عَنْ مَقْصِدٍ حَسَنٍ بَلْ كَانَ بَيْنَ أَهْلِ الدِّينِ الْوَاحِدِ، مَعَ قِيَامِ الدَّلَائِلِ وَبِدَافِعِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ.

Çünkü maksat; ihtilafın din ehli ile dine inatla karşı çıkanlar arasında olmadığını, ihtilafı giderici delillerin ortaya çıkmasından önce din ehli arasında cereyan etmediğini ve bu ihtilafın iyi bir niyetten kaynaklanmadığını, bilakis deliller mevcutken bağy ve haset saikiyle aynı dine mensup olanların kendi arasında vuku bulduğunu [belirtmektir].

وَالْآيَةُ تَقْتَضِي تَحْذِيرَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا وَقَعَتْ فِيهِ الْأُمَمُ السَّابِقَةُ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ أَيْ فِي أُصُولِ الْإِسْلَامِ، فَالْخِلَافُ الْحَاصِلُ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ لَيْسَ اخْتِلَافًا فِي أُصُولِ الشَّرِيعَةِ، فَإِنَّهَا إِجْمَاعِيَّةٌ، وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ تَحْقِيقَهَا، وَلِذَلِكَ اتَّفَقَتْ أُصُولُهُمْ فِي الْبَحْثِ عَنْ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنْ سُنَّةِ رَسُولِهِ لِلِاسْتِدْلَالِ عَنْ مَقْصِدِ الشَّارِعِ وَتَصَرُّفَاتِهِ، وَاتَّفَقُوا فِي أَكْثَرِ الْفُرُوعِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِ كَيْفِيَّةِ الْوُصُولِ إِلَى مَقْصِدِ الشَّارِعِ، وَقَدِ اسْتَبْرَءُوا لِلدِّينِ فَأَعْلَنُوا جَمِيعًا أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى حُكْمًا فِي كُلِّ مَسْأَلَةٍ، وَأَنَّهُ حُكْمٌ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُ كَلَّفَ الْمُجْتَهِدِينَ بِإِصَابَتِهِ وَأَنَّ الْمُصِيبَ وَاحِدٌ، وَأَنَّ مُخْطِئَهُ أَقَلُّ ثَوَابًا مِنْ مُصِيبِهِ، وَأَنَّ التَّقْصِيرَ فِي طَلَبِهِ إِثْمٌ. فَالِاخْتِلَافُ الْحَاصِلُ بَيْنَ عُلَمَائِنَا اخْتِلَافٌ جَلِيلُ الْمِقْدَارِ مُوَسِّعٌ لِلْأَنْظَارِ (١) .

Ayet, Müslümanların önceki ümmetlerin düştüğü dinde —yani İslam'ın asıllarında— ihtilafa düşme tehlikesine karşı sakındırılmasını iktiza eder. İslam âlimleri arasında meydana gelen ihtilaf şeriatın asıllarında bir ihtilaf değildir; zira asıllar icmâîdir ve onlar bu asılları tahakkuk ettirmek istedikleri hususunda icmâ etmişlerdir. Bu sebeple onların usulleri; Şâri‘in maksadına ve tasarruflarına istidlal etmek üzere Allah Teâlâ'nın muradını ve Resulü'nün sünnetini araştırmakta ittifak etmiş ve füruatın çoğunda da uyuşmuşlardır. Onlar ancak Şâri‘in maksadına ulaşma keyfiyetinin tayininde ihtilaf etmişlerdir. Onlar din konusunda titizlik göstermiş (istibrâ etmiş); her meselede Allah Teâlâ'nın bir hükmü olduğunu, bunun tek bir hüküm olduğunu, müçtehitleri bu hükme isabet etmekle mükellef kıldığını, isabet edenin bir kişi olduğunu, hata edenin sevabının isabet edenden daha az olduğunu ve onu aramaktaki kusurun günah olduğunu hep birlikte ilan etmişlerdir. Binaenaleyh âlimlerimiz arasındaki ihtilaf, kadri yüce ve ufukları genişleten bir ihtilaftır (١).

أَمَّا لَوْ جَاءَ أَتْبَاعُهُمْ فَانْتَصَرُوا لِآرَائِهِمْ مَعَ تَحَقُّقِ ضَعْفِ الْمُدْرِكِ أَوْ خَطَئِهِ لَقَصْدِ تَرْوِيجِ الْمَذْهَبِ وَإِسْقَاطِ رَأْيِ الْغَيْرِ فَذَلِكَ يُشْبِهُ الِاخْتِلَافَ الَّذِي شَنَّعَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَحَذَّرَنَا مِنْهُ فَكُونُوا مِنْ مِثْلِهِ عَلَى حَذَرٍ وَلَا تَكُونُوا كَمَثَلِ قَوْلِ الْمُعَرِّيِّ:

Ancak onların tabileri gelip de mezhebi revaçta tutmak ve başkasının görüşünü düşürmek maksadıyla, dayanağın zayıflığı veya hatası kesinleştiği halde onların görüşlerini taassupla savunurlarsa işte bu, Allah Teâlâ'nın kınadığı ve bizi sakındırdığı ihtilafa benzer. Binaenaleyh böylesi bir durumdan son derece sakınınız ve Maarrî'nin şu sözünde tasvir ettiği gibi olmayınız:

فَمُجَادِلٌ وَصَلَ الْجِدَالَ وَقَدْ دَرَى ... أَنَّ الْحَقِيقَةَ فِيهِ لَيْسَ كَمَا زَعَمْ

Nice tartışmacı vardır ki tartışmayı sürdürür; halbuki bilmektedir / İşin gerçeğinin iddia ettiği gibi olmadığını!

عَلِمَ الْفَتَى النَّظَّارُ أَنَّ بَصَائِرًا ... عَمِيَتْ فَكَمْ يخفى الْيَقِين وَكم يُعَمْ

Derin düşünen yiğit bildi ki basiretler / Körleşmiştir; artık yakîn ne kadar da gizlenir ve ne kadar da örtülür!

وَقَوْلُهُ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا هَذَا الْعَطْفُ يَحْتَمِلُ أَنَّ الْفَاءَ عَاطِفَةٌ عَلَى اخْتَلَفَ فِيهِ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ الْقَصْرِ، قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: عَطْفٌ بِالْفَاءِ إِشَارَةً إِلَى سُرْعَةِ هِدَايَتِهِ الْمُؤْمِنِينَ بِعَقِبِ الِاخْتِلَافِ اهـ، يُرِيدُ أَنَّهُ تَعْقِيبٌ بِحَسَبِ مَا يُنَاسِبُ سُرْعَةَ مِثْلِهِ وَإِلَّا فَهُدَى

Allah Teâlâ'nın { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Bunun üzerine Allah iman edenleri hidayete erdirdi” kavline gelince; bu atıfta fâ (فَـ) harfinin, hasr cümlesinin içerdiği “ihtulife fîh” (onda ihtilafa düşüldü) ifadesine atfedilmiş olması muhtemeldir. İbn Arafe şöyle demiştir: “Fâ ile atfedilmesi, ihtilafın hemen akabinde müminleri hidayete erdirmesindeki sürate işarettir.” Yani o, böylesi bir durumun süratine uygun düşecek bir ta‘kib (peş peşe geliş) olduğunu kastetmektedir; aksi takdirde

الْمُسْلِمِينَ وَقَعَ بَعْدَ أَزْمَانٍ مَضَتْ، حَتَّى تَفَاقَمَ اخْتِلَافُ الْيَهُودِ وَاخْتِلَافُ النَّصَارَى، وَفِيهِ بُعْدٌ لَا يَخْفَى، فَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ الْفَاءَ فَصِيحَةٌ لِمَا عُلِمَ مِنْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ التَّحْذِيرُ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الِاخْتِلَافِ ضَرُورَةَ أَنَّ الْقُرْآنَ إِنَّمَا نَزَلَ لِهُدَى الْمُسْلِمِينَ لِلْحَقِّ فِي كُلِّ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْكُتُبِ السَّالِفَةِ فَكَأَنَّ السَّامِعَ تَرَقَّبَ الْعِلْمَ بِعَاقِبَةِ هَذَا الِاخْتِلَافِ فَقِيلَ:

Müslümanların hidayete erdirilmesi, Yahudilerin ve Hristiyanların ihtilafları iyice büyüyene kadar geçen uzun devirlerden sonra vuku bulmuştur ve bunda gizli olmayan bir uzaklık vardır. Bana göre zahir olan, fâ harfinin fasîha (mahzuf bir söze delalet eden) olmasıdır; zira önceki kelamdan maksadın ihtilafa düşmekten sakındırmak olduğu bilinmektedir; nitekim Kur'an, geçmiş kitap ehlinin hakkında ihtilafa düştüğü her meselede Müslümanları hakka iletmek için inmiştir. Sanki dinleyici bu ihtilafın akıbetini öğrenmeyi beklemekteydi de şöyle denildi:

دَامَ هَذَا الِاخْتِلَافُ إِلَى مَجِيءِ الْإِسْلَامِ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ، فَقَدْ أَفْصَحَتْ عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ وَهُوَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ الْمَحْذُوفُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ [الْبَقَرَة: ٦٠] .

[...ve] bu ihtilafın İslâm'ın gelişine kadar devam ettiği, { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “bunun üzerine Allah iman edenleri hidayete erdirdi...” [şeklindedir]. Böylece [fâ harfi], Yüce Allah'ın { اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ } [el-Bakara: 60] “Âsân ile taşa vur! [Vurdu ve] hemen fışkırdı” buyruğunda olduğu gibi, hazfedilmiş matûfun aleyh olan mukadder bir kelama açıklık kazandırmış (fasîha olmuş)tur.

وَالْمُرَادُ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا الْمُسْلِمُونَ لَا مَحَالَةَ، وَالضَّمِيرُ فِي اخْتَلَفُوا عَائِدٌ لِلْمُخْتَلِفِينَ كُلِّهِمْ، سَوَاءٌ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْحَقِّ قَبْلَ مَجِيءِ الرُّسُلِ وَالَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الشَّرَائِعِ بَعْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ وَالْبَيِّنَاتِ وَلذَلِك بَينه بقوله: مِنَ الْحَقِّ وَهُوَ الْحَقُّ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ اخْتِلَافَ الْفَرِيقَيْنِ رَاجِعٌ إِلَى الِاخْتِلَافِ فِي تَعْيِينِ الْحَقِّ إِمَّا عَنْ جَهْلٍ أَوْ عَنْ حَسَدٍ وَبَغْيٍ.

{ الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler”den maksat hiç şüphesiz Müslümanlardır. { اخْتَلَفُوا } “ihtilafa düştüler” fiilindeki zamir ise ihtilaf edenlerin tamamına racidir; gerek resullerin gelişinden önce hak konusunda ihtilafa düşenler olsun, gerekse resullerin ve beyyinâtın gelişinden sonra şeriatlar konusunda ihtilafa düşenler olsun fark etmez. Bundan dolayı Allah bunu { مِنَ الْحَقِّ } “haktan” kavliyle açıklamıştır; bu hak da daha önce { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } kavlinde zikri geçen haktır. Zira her iki fırkanın ihtilafı da ya cehaletten yahut haset ve bağyden ötürü hakkın tayin edilmesindeki ihtilafa dayanmaktadır.

وَالْإِذْنُ: الْخِطَابُ بِإِبَاحَةِ فِعْلٍ وَأَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنْ فِعْلِ أَذِنَ إِذَا أَصْغَى أُذُنَهُ إِلَى كَلَامِ مَنْ يُكَلِّمُهُ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْخِطَابِ بِإِبَاحَةِ فِعْلٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ لِأَنَّ الْإِصْغَاءَ إِلَى كَلَامِ الْمُتَكَلِّمِ يَسْتَلْزِمُ الْإِقْبَالَ عَلَيْهِ وَإِجَابَةَ مَطْلَبِهِ، وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ الْإِذْنُ أَشْيَعَ فِي مَعْنَى الْخِطَابِ بِإِبَاحَةِ الْفِعْلِ، وَبِذَلِكَ صَارَ لَفْظُ الْإِذْنِ قَابِلًا لِأَنْ يُسْتَعْمَلَ مَجَازًا فِي مَعَانٍ مِنْ مُشَابِهَاتِ الْخِطَابِ بِالْإِبَاحَةِ، فَأُطْلِقَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى التَّمْكِينِ مِنَ الِاهْتِدَاءِ وَتَيْسِيرِهِ بِمَا فِي الشَّرَائِعِ مِنْ بَيَانِ الْهُدَى وَالْإِرْشَادِ إِلَى وَسَائِلِ الِاهْتِدَاءِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، لِأَنَّ مَنْ يُيَسِّرُ لَكَ شَيْئًا فَكَأَنَّهُ أَبَاحَ لَكَ تَنَاوُلَهُ.

İzin (el-İzn); bir fiilin mubah kılındığına dair hitaptır. Aslı, bir kimsenin kendisiyle konuşanın sözüne kulağını vermesi anlamına gelen “ezine” (أَذِنَ) fiilinden türemiştir. Sonra lüzûmiyet alakasıyla mecaz yoluyla bir fiilin mubah kılındığına dair hitaba ıtlak olunmuştur; çünkü konuşanın sözüne kulak vermek, ona yönelmeyi ve talebine icabet etmeyi gerektirir. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki izin lafzı fiilin mubah kılınmasına dair hitap manasında daha yaygın hale gelmiştir. Böylece izin lafzı, mubah kılma hitabının benzerleri olan manalarda mecazen kullanılmaya elverişli kılınmıştır. İşte bu ayette de şeriatlarda hidayetin beyan edilmesi ve hidayet vesilelerine irşat edilmesi suretiyle hidayete erme imkânı verilmesine ve bunun kolaylaştırılmasına istiare yoluyla ıtlak olunmuştur; çünkü sana bir şeyi kolaylaştıran kimse, sanki onu elde etmeyi sana mubah kılmış gibidir.

وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ بَعَثَ بِالْإِسْلَامِ لِإِرْجَاعِ النَّاسِ إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى التَّوْحِيدِ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ، أَوْ لِإِرْجَاعِهِمْ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي جَاءَتِ الرُّسُلُ لِتَحْصِيلِهِ، فَاخْتَلَفَ أَتْبَاعُهُمْ فِيهِ بَدَلًا مِنْ أَنْ يُحَقِّقُوا بِأَفْهَامِهِمْ مَقَاصِدَ مَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُهُمْ، فَحَصَلَ بِمَا فِي الْإِسْلَامِ مِنْ بَيَانِ الْقُرْآنِ الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ وُضُوحُ الْحَقِّ وَالْإِرْشَادُ إِلَى كَيْفِيَّةِ أَخْذِهِ، فَحَصَلَ بِمَجِيءِ الْإِسْلَامِ إِتْمَامُ مُرَاد الله مِمَّا أُنْزِلَ مِنَ الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ.

Bunda, Allah'ın insanları hakka ve daha önce üzerinde bulundukları tevhide döndürmek veya peygamberlerinin getirdiği esasların gayelerini kendi anlayışlarıyla gerçekleştirmek yerine takipçilerinin hakkında ihtilafa düştükleri, peygamberlerin elde etmek üzere geldikleri hakka geri döndürmek için İslam'ı gönderdiğine bir ima vardır. Böylece, önünden de ardından da kendisine batılın yaklaşamayacağı Kur'an'ın İslam'daki beyanı ile hakkın açıklığı ve onu alma yöntemine yönelik irşat gerçekleşmiş; İslam'ın gelişiyle de Allah'ın önceki şeriatlardan indirdiği şeylerdeki muradı tamamlanmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تَذْيِيلٌ لِبَيَانِ أَنَّ فَضْلَ اللَّهِ يُعْطِيهِ مَنْ يَشَاءُ، وَهَذَا إِجْمَالٌ، وَتَفْصِيلُهُ أَنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ اقْتَضَتْ أَنْ يَتَأَخَّرَ تَمَامُ الْهُدَى إِلَى وَقْتِ مَجِيءِ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ لِمَا تَهَيَّأَ الْبَشَرُ بِمَجِيءِ الشَّرَائِعِ السَّابِقَةِ لِقَبُولِ هَذِه الشَّرِيعَة الجامعة،

{ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediğini dosdoğru yola iletir” kavli, Allah'ın lütfunu dilediğine verdiğini beyan eden bir tezyildir (pekiştirmedir). Bu icmali bir ifadedir; tafsilatı ise şudur: İnsanlığın önceki şeriatların gelişiyle bu kuşatıcı şeriatı kabule hazır hale gelmesi sebebiyle, Allah'ın hikmeti hidayetin kemale ermesini İslam şeriatının geliş vaktine kadar ertelemeyi gerektirmiştir.

فَكَانَت الشَّرَائِعُ السَّابِقَةُ تَمْهِيدًا وَتَهْيِئَةً لِقَبُولِ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ صُدِّرَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِقَوْلِهِ:

Dolayısıyla önceki şeriatlar İslam dininin kabulü için bir hazırlık ve zemin oluşturma mahiyetindeydi. Bundan dolayı bu ayetin başına şu kavil getirilmiştir:

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً، فَكَمَا كَانَ الْبَشَرُ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى هُدًى بَسِيطٍ ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ الضَّلَالَاتُ عِنْدَ تَحَرُّكِ الْأَفْكَارِ الْبَشَرِيَّةِ، رَجَعَ الْبَشَرُ إِلَى دِينٍ وَاحِدٍ فِي حَالَةِ ارْتِقَاءِ الْأَفْكَارِ، وَهَذَا اتِّحَادٌ عَجِيبٌ، لِأَنَّهُ جَاءَ بَعْدَ تَشَتُّتِ الْآرَاءِ وَالْمَذَاهِبِ، وَلِذَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ، و

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi...” Tıpkı insanlığın başlangıçta yalın bir hidayet üzere tek bir ümmet olup daha sonra beşeri düşüncelerin harekete geçmesiyle sapkınlıkların arız olması gibi; fikirlerin olgunlaşması evresinde de insanlık tek bir dine dönmüştür. Bu şaşırtıcı bir birlikteliktir; zira görüş ve mezheplerin darmadağın olmasından sonra gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki azgınlık/kıskançlık yüzünden ihtilafa düştüler...” ve

فِي الْحَدِيثِ: «مَثَلُ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَأْجَرَ قَوْمًا يَعْمَلُونَ لَهُ عَمَلًا يَوْمًا إِلَى اللَّيْلِ عَلَى أَجْرٍ مَعْلُومٍ فَعَمِلُوا لَهُ إِلَى نِصْفَ النَّهَارِ فَقَالُوا لَا حَاجَةَ لَنَا إِلَى أَجْرِكَ الَّذِي شَرَطْتَ لَنَا وَمَا عَمِلْنَا بَاطِلٌ فَقَالَ لَهُمْ لَا تَفْعَلُوا أَكْمِلُوا بَقِيَّةَ عَمَلِكُمْ وَخُذُوا أَجْرَكُمْ كَامِلًا فَأَبَوْا وَتَرَكُوا، وَاسْتَأْجَرَ آخَرِينَ بَعْدَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ: أَكْمِلُوا بَقِيَّةَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَلَكُمُ الَّذِي شَرَطْتُ لَهُمْ مِنَ الْأَجْرِ فَعَمِلُوا حَتَّى إِذَا كَانَ حِينَ صَلَاةِ الْعَصْرِ قَالُوا: لَك مَا عَمِلْنَا بَاطِلٌ وَلَكَ الْأَجْرُ الَّذِي جَعَلْتَ لَنَا فِيهِ، فَقَالَ لَهُمْ أَكْمِلُوا بَقِيَّةَ عَمَلِكُمْ فَإِنَّمَا بَقِيَ مِنَ النَّهَارِ شَيْءٌ يَسِيرٌ فَأَبَوْا، وَاسْتَأْجَرَ قَوْمًا أَنْ يَعْمَلُوا لَهُ بَقِيَّةَ يَوْمِهِمْ فَعَمِلُوا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمْ حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ وَاسْتَكْمَلُوا أَجْرَ الْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا، فَذَلِكَ مَثَلُهُمْ وَمَثَلُ مَا قَبِلُوا مِنْ هَذَا النُّورِ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مَا لَنَا أَكْثَرُ عَمَلًا وَأَقَلُّ عَطَاءً، قَالَ هَلْ ظَلَمْتُكُمْ مِنْ حَقِّكُمْ شَيْئًا؟ قَالُوا: لَا، قَالَ: فَذَلِكَ فَضْلِي أُوتِيهِ من أَشَاء» .

Hadiste de [şöyle buyrulmuştur]: “Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların misali; bilinen bir ücret karşılığında akşama kadar bir gün boyunca kendisine iş yapmaları için bir topluluk kiralayan adamın misali gibidir. Onlar günün yarısına kadar çalıştılar ve 'Bize şart koştuğun ücrete ihtiyacımız yok, yaptığımız iş de boşa gitti' dediler. Adam onlara: 'Böyle yapmayın, işinizin kalanını tamamlayın ve ücretinizi tam olarak alın' dedi; fakat onlar yanaşmayıp bıraktılar. Sonra onların ardından başkalarını kiralayıp onlara: 'Bu gününüzün kalanını tamamlayın, onlara şart koştuğum ücret sizin olsun' dedi. İkindi namazı vaktine kadar çalıştılar ve: 'Yaptığımız iş boşa gitti, bizim için takdir ettiğin ücret de senin olsun' dediler. Onlara: 'İşinizin kalanını tamamlayın, zira günden sadece az bir şey kaldı' dedi, fakat onlar yine yanaşmadılar. Bunun üzerine günün kalan kısmında kendisine çalışmaları için bir topluluk daha kiraladı; onlar günün kalanında güneş batıncaya kadar çalıştılar ve her iki fırkanın ücretini de eksiksiz aldılar. İşte onların misali ile bu nurdan kabul ettikleri şeyin misali böyledir. Bunun üzerine Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Bize ne oluyor ki emeğimiz daha çok, aldığımız bağış ise daha az?' dediler. [Allah] buyurdu ki: 'Hakkınızdan bir şeyi size haksızlık ederek eksilttim mi?' 'Hayır' dediler. Buyurdu ki: 'İşte bu benim lütfumdur, onu dilediğime veririm.'”

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 214]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek [noktaya geldiler]. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır.” (214)

إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌ عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ فَاحْتَاجَ إِلَى وَجْهِ مُنَاسَبَةٍ بِهِ، فَقَالَ الطِّيبِيُّ أَخْذًا مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» : إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً [الْبَقَرَة: ٢١٣] كَلَامٌ ذُكِرَتْ فِيهِ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ وَذُكِرَ مَنْ بُعِثَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَمَا لَقُوا مِنْهُمْ مِنَ الشَّدَائِدِ، وَمُدْمَجٌ لِتَشْجِيعِ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ عَلَى الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عَلَى أَذَى الْمُشْرِكِينَ كَمَا قَالَ: وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ [هود: ١٢٠] فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ كَانَ الرَّسُولُ وَأَصْحَابُهُ مُرَادِينَ مِنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَة: ٢١٣] وَهُوَ الْمُضْرَبُ عَنْهُ ببل الَّتِي تضمنها أَمْ أَيْ دَعْ ذَلِكَ، أَحَسِبُوا أَنْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ اهـ.

[Bu ifade] önceki sözden geçiş bildiren bir idrâb-ı intikālîdir (konudan konuya geçiştir); bu sebeple önceki sözle bir irtibat veletine ihtiyaç duymuştur. Tîbî, el-Keşşâf'ın kelamından hareketle şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi...” [Bakara: 213] kavli, kendisinde geçmiş ümmetlerin, onlara gönderilen peygamberlerin ve peygamberlerin onlardan gördükleri sıkıntıların zikredildiği bir kelam olup; Allah'ın { وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden kalbini kendisiyle tesbit edip kuvvetlendirdiğimiz her bir şeyi sana anlatıyoruz” [Hûd: 120] buyurduğu gibi, Peygamber'i ve müminleri sebat etmeye ve müşriklerin eziyetlerine sabretmeye teşvik etmek üzere idrac edilmiştir (araya yerleştirilmiştir). İşte bu açıdan Resul ve ashabı bu sözden murat edilen kimselerdir; nitekim O'nun { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah iman edenleri hidayete erdirdi” [Bakara: 213] kavli de buna delalet eder. { أَمْ } edatının içerdiği 'bel' ile kendisinden vazgeçilen (mudrabun anh) de işte budur; yani 'Bunu bırak, cennete gireceklerini mi sandılar?' [demektir].

وَبَيَانُهُ أَنَّ الْقَصْدَ مِنْ ذِكْرِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ حَيْثُمَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ هُوَ الْعِبْرَةُ وَالْمَوْعِظَةُ وَالتَّحْذِيرُ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا وَقَعُوا فِيهِ بِسُوءِ عَمَلِهِمْ وَالِاقْتِدَاءُ فِي المحامد، فَكَانَ فِي قَوْلُهُ

Bunun açıklaması şudur: Kur'an'da geçtiği her yerde geçmiş ümmetlerin zikredilmesinden maksat; ibret almak, öğüt almak, onların kötü amelleri yüzünden içine düştükleri duruma düşmekten sakınmak ve övgüye değer hasletlerde onlara uymaktır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın

تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً الْآيَة إِجْمَال لِذَلِكَ وَقَدْ خُتِمَ بِقَوْلِهِ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْخِتَامُ مَنْقَبَةً

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi...” ayetinde buna dair bir icmal bulunmakta olup ayet { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ } “Bunun üzerine Allah, kendi izniyle iman edenleri hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti” kavliyle sona ermiştir. Bu son kısım Müslümanlar için bir menkıbe (övgü) olunca,

لِلْمُسْلِمِينَ أُوقِظُوا أَنْ لَا يُزْهَوْا بِهَذَا الثَّنَاءِ فَيَحْسَبُوا أَنَّهُمْ قَضَوْا حَقَّ شُكْرِ النِّعْمَةِ فَعُقِّبَ بِأَنَّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَصْبِرُوا لِمَا عَسَى أَنْ يَعْتَرِضَهُمْ فِي طَرِيقِ إِيمَانِهِمْ مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ اقْتِدَاءً بِصَالِحِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ، فَكَمَا حَذَّرَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا وَقَعَ فِيهِ الضَّالُّونَ مِنْ أُولَئِكَ الْأُمَمِ حَرَّضَهُمْ هُنَا عَلَى الِاقْتِدَاءِ بِهُدَى الْمُهْتَدِينَ مِنْهُمْ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْبِشَارَةِ بِالنِّذَارَةِ وَعَكْسِ ذَلِكَ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَمْ حَسِبْتُمْ إِضْرَابًا عَنْ قَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلِيَكُونَ ذَلِكَ تَصْبِيرًا لَهُمْ عَلَى مَا نَالَهُمْ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ مِنْ تَطَاوُلِ الْمُشْرِكِينَ عَلَيْهِمْ بِمَنْعِهِمْ مِنَ الْعُمْرَةِ وَمَا اشْتَرَطُوا عَلَيْهِمْ لِلْعَامِ الْقَابِلِ، وَيَكُونَ أَيْضًا تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ [الْبَقَرَة: ٢١٦] الْآيَةَ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ الْأَوَّلِينَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ حِينَ أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْجَهْدِ وَالشَّدَائِدِ فَتَكُونُ تِلْكَ الْحَادِثَةُ زِيَادَةً فِي الْمُنَاسَبَةِ.

bu övgüyle böbürlenip nimetin şükrünün hakkını verdiklerini zannetmemeleri için uyarılmışlardır. Bunun ardından, geçmiş ümmetlerin salihlerine uyarak imanları yolunda başlarına gelmesi muhtemel darlık ve zorluklara sabretmeleri gerektiği bildirilmiştir. Nitekim Allah onları o ümmetlerin sapanlarının düştüğü duruma düşmekten sakındırdığı gibi; burada da Kur'an'ın müjdeyi uyarıyla, uyarıyı da müjdeyle takip ettirme adetine uygun olarak, onlardan doğru yolda olanların hidayetine tabi olmaya teşvik etmiştir. Böylece O'nun { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı?” kavli, { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah iman edenleri hidayete erdirdi” kavlinden bir idrâb (geçiş) olur; aynı zamanda Hudeybiye günü müşriklerin onları umreden menederek ve gelecek yıl için koştukları şartlarla kendilerine karşı takındıkları küstah tavırlara karşı bir teselli ve sabır tavsiyesi, ayrıca { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “Savaş üzerinize farz kılındı” [Bakara: 216] ayetine de bir hazırlık olur. İlk müfessirlerin çoğundan bu ayetin Hendek Gazvesi'nde, Müslümanlara o meşakkat ve şiddetli sıkıntılar isabet ettiği sırada indiği rivayet edilmiştir ki bu olay münasebeti daha da pekiştirmektedir.