وأَمْ فِي الْإِضْرَابِ كَبَلْ إِلَّا أَنَّ أَمْ تُؤْذِنُ بِالِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ هُنَا تَقْرِيرٌ بِذَلِكَ وَإِنْكَارُهُ إِنْ كَانَ حَاصِلًا أَيْ بَلْ أَحَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا دُونَ بَلْوَى وَهُوَ حُسْبَانٌ بَاطِلٌ لَا يَنْبَغِي اعْتِقَادُهُ.
İdrâb ifade etmede { أَمْ }, { بَلْ } gibidir; ancak { أَمْ } soru anlamı da bildirir. Buradaki soru ise bunu takrir (itiraf ettirme) ve şayet vaki olmuşsa inkâr etme (kınama) gayelidir; yani “Yoksa siz hiçbir imtihan olmaksızın [cennete] gireceğinizi mi sandınız?” demektir. Bu ise inanılmaması gereken batıl bir zandır.
وَحَسِبَ بِكَسْرِ السِّينِ فِي الْمَاضِي: فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِ الْقُلُوبِ أَخَوَاتِ ظَنَّ، وَفِي مُضَارِعِهِ وَجْهَانِ كَسْرُ السِّينِ وَهُوَ أَجْوَدُ وَفَتْحُهَا وَهُوَ أَقْيَسُ وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا فِي الْمَشْهُورِ، وَمَصْدَرُهُ الْحِسْبَانُ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَأَصْلُهُ مِنَ الْحِسَابِ بِمَعْنَى الْعَدِّ فَاسْتُعْمِلَ فِي الظَّنِّ تَشْبِيهًا لِجَوَلَانِ النَّفْسِ فِي اسْتِخْرَاجِ عِلْمِ مَا يَقَعُ بِجَوَلَانِ الْيَدِ فِي الْأَشْيَاءِ لِتَعْيِينِ عَدَدِهَا وَمِثْلُهُ فِي ذَلِكَ فِعْلُ عَدَّ بِمَعْنَى ظَنَّ.
Geçmiş zamanda sîn harfinin kesresiyle olan Hasibe (حَسِبَ); Zanne (ظَنَّ)'nin kardeşlerinden olan bir kalbî fiildir. Muzarisinde iki vecih vardır: Sîn harfinin kesreli oluşu ki bu daha fasih olanıdır; fethalı oluşu ki bu kurala daha uygun olanıdır. Meşhur kıraatlerde her ikisiyle de okunmuştur. Masdarı ha harfinin kesresiyle hısbân (حِسْبَان)'dır. Aslı sayma manasındaki hisâb (حِسَاب)'dan gelmektedir; nefsin gerçekleşen şeyin bilgisini ortaya çıkarmadaki cevelanı, elin sayılarını belirlemek için nesneler üzerindeki cevelanına benzetilerek zan manasında kullanılmıştır. Zannetti manasındaki Adde (عَدَّ) fiili de bu hususta onun gibidir.
وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ وَهُوَ إِقْبَالٌ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ بَعْدَ أَنْ كَانَ الْكَلَامُ عَلَى غَيْرِهِمْ فَلَيْسَ فِيهِ الْتِفَات، وَجعل صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْتِفَاتًا بِنَاءً عَلَى تَقَدُّمِ قَوْلِهِ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢١٣] وَأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ أَمْ حَسِبُوا أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ الِانْتِقَالُ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ بِالْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ الْحَاصِلِ بِأَمْ، صَارَ الْكَلَامُ افْتِتَاحًا مَحْضًا وَبِذَلِكَ يُتَأَكَّدُ اعْتِبَارُ الِانْتِقَالِ مِنْ أُسْلُوبٍ إِلَى أُسْلُوبٍ، فَالِالْتِفَاتُ هُنَا غَيْرُ مَنْظُورٍ إِلَيْهِ عَلَى التَّحْقِيقِ.
Hitap Müslümanlaradır. Bu, kelamın başkaları hakkında olmasından sonra doğrudan onlara yöneltilen bir hitap olup bunda iltifat yoktur. el-Keşşâf sahibi, daha önce geçen { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Allah iman edenleri hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti” [Bakara: 213] kavline dayanarak ve bunun [gaip zamiriyle] “Yoksa onlar -yani iman edenler- sandılar mı?” denilmesini gerektirdiğinden hareketle bunu iltifat kabul etmiştir. Ancak daha zahir olan şudur: { أَمْ } ile meydana gelen idrâb-ı intikālî ile bir gayeden diğer bir gayeye geçiş vaki olunca, kelam müstakil bir başlangıç haline gelmiş ve bununla bir üsluptan diğer bir üsluba geçiş mülahazası kesinleşmiştir. Dolayısıyla tahkike göre burada iltifat söz konusu değildir.
وَدُخُولُ الْجَنَّةِ هُنَا دُخُولُهَا بِدُونِ سَبْقِ عَنَاءٍ وَبَلْوَى، وَهُوَ دُخُولُ الَّذِينَ اسْتَوْفَوْا كُلَّ مَا وَجَبَ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُقَصِّرُوا فِي شَيْءٍ مِنْهُ، وَإِلَّا فَإِنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ مَحْسُوبٌ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ وَلَوْ لَمْ تَأْتِهِ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ أَوْ أَتَتْهُ وَلَمْ يَصْبِرْ عَلَيْهَا، بِمَعْنَى أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى ذَلِكَ وَعَدَمَ الضَّجَرِ
Cennete girmekten buradaki kasıt; önceden bir meşakkat ve imtihan geçirmeksizin cennete girmektir. Bu da üzerlerine vacip olan her şeyi eksiksiz yerine getiren ve hiçbirinde kusur etmeyenlerin girişidir. Aksi takdirde, darlık ve zorluk başına gelmese yahut gelse bile buna sabretmemiş olsa dahi cennete giriş her mümin için takdir edilmiştir. Şu anlamda ki, buna sabretmek ve bıkkınlık göstermemek
مِنْهُ
günahların bağışlanmasını gerektirir;
مُوجِبٌ لِغُفْرَانِ الذُّنُوبِ، أَوِ الْمُرَادُ مِنْ ذَلِك أَن تنالهم الْبَأْسَاءُ فَيَصْبِرُوا وَلَا يَرْتَدُّوا عَنِ الدِّينِ، لِذَلِكَ فَيَكُونُ دُخُولُ الْجَنَّةِ مُتَوَقِّفًا عَلَى الصَّبْرِ عَلَى الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَتَطَرُّقُ هَاتِهِ الْحَالَةِ سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَتْبَاعِ الرُّسُلِ فِي أَوَّلِ ظُهُورِ الدِّينِ وَذَلِكَ مِنْ أَسْبَابِ مَزِيدِ فَضَائِلِ اتِّبَاعِ الرُّسُل، فَلذَلِك هيّء الْمُسْلِمُونَ لِتَلَقِّيهِ مِنْ قَبْلِ وُقُوعِهِ لُطْفًا بِهِمْ لِيَكُونَ حُصُولُهُ أَهْوَنَ عَلَيْهِمْ.
yahut bundan murat, başlarına darlık geldiğinde sabretmeleri ve bundan ötürü dinden dönmemeleridir; böylece cennete giriş bu anlamda darlık ve zorluklara sabretmeye bağlı olur. Bu durumun başa gelmesi, dinin ilk ortaya çıkışında peygamberlerin takipçileri hakkında Allah Teâlâ'nın sünnetlerinden bir sünnettir ve bu da peygamberlere uymanın faziletlerinin artma sebeplerindendir. Bu sebeple Müslümanlar, başlarına gelmesi kendilerine daha hafif olsun diye bir lütuf olarak vuku bulmadan önce bunu karşılamaya hazırlanmışlardır.
وَقَدْ لَقِيَ الْمُسْلِمُونَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ الْبَأْسَاءَ وَالضَّرَّاءَ وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَتَحَمَّلُوا مَضَضَ الْغُرْبَةِ، فَلَمَّا وَرَدُوا الْمَدِينَةَ لَقُوا مِنْ أَذَى الْيَهُودِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَأَذَى الْمُشْرِكِينَ فِي قَرَابَتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بِمَكَّةَ مَا كَدَّرَ عَلَيْهِمْ صَفْوَ حَفَاوَةِ الْأَنْصَارِ بِهِمْ، كَمَا أَنَّ الْأَنْصَارَ لَقُوا مِنْ ذَلِكَ شِدَّةَ الْمُضَايَقَةِ فِي دِيَارِهِمْ بَلْ وَفِي أَمْوَالِهِمْ فَقَدْ كَانَ الْأَنْصَارُ يَعْرِضُونَ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ أَنْ يَتَنَازَلُوا لَهُمْ عَنْ حَظٍّ مِنْ أَمْوَالِهِمْ.
Nitekim Müslümanlar İslam'ın ilk dönemlerinde müşriklerin eziyetlerinden ötürü darlık ve zorlukla karşılaşmış, yurtlarından çıkarılmış ve gurbetin acısına katlanmışlardır. Medine'ye geldiklerinde ise bizzat kendileri hakkında Yahudilerin eziyetinden, Mekke'deki akrabaları ve malları hakkında da müşriklerin eziyetinden öyle şeylerle karşılaştılar ki bu, Ensar'ın kendilerine gösterdiği samimi karşılamanın sevincini gölgelemiştir. Aynı şekilde Ensar da bundan dolayı kendi yurtlarında, hatta mallarında şiddetli bir sıkıntıya maruz kalmıştır; zira Ensar, Muhacirlere mallarından bir payı kendilerine devretmeyi teklif ediyordu.
ولَمَّا أُخْتُ لَمْ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى نَفْيِ الْفِعْلِ وَلَكِنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنْ لَمْ وَمَا النَّافِيَةِ فَأَفَادَتْ تَوْكِيدَ النَّفْيِ، لِأَنَّهَا رُكِّبَتْ مِنْ حَرْفَيْ نَفْيٍ، وَمِنْ هَذَا كَانَ النَّفْيُ بِهَا مُشْعِرًا بِأَنَّ السَّامِعَ كَانَ يَتَرَقَّبُ حُصُولَ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ بِهَا فَيَكُونُ النَّفْيُ بِهَا نَفْيًا لِحُصُولِ قَرِيبٍ، وَهُوَ يُشْعِرُ بِأَنَّ حُصُولَ الْمَنْفِيِّ بِهَا يَكُونُ بَعْدَ مُدَّةٍ، وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِقْرَاءُ وَاحْتَجُّوا لَهُ بِقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Lemmâ (لَمَّا), fiilin olumsuzluğunu bildirmede Lem (لَمْ)'in kız kardeşidir; fakat “lem” ile nefy edatı olan “mâ”dan mürekkeptir ve iki nefy harfinden oluştuğu için olumsuzluğu pekiştirir. Bundan dolayı onunla yapılan olumsuzluk, dinleyicinin olumsuzlanan fiilin gerçekleşmesini beklemekte olduğunu hissettirir; böylece onunla yapılan nefy, yakın zamanda gerçekleşmeyi nefyeder ve olumsuzlanan şeyin bir süre sonra gerçekleşeceğini ihsas ettirir. Bu, istikrânın (tümevarımsal araştırmanın) gösterdiği bir kullanımdır ve buna Nâbiğa'nın şu sözünü delil getirmişlerdir:
أَزِفَ (١) التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزُلْ بِرِحَالِنَا (٢) وَكَأَنْ قَدِ
“Göç vakti yaklaştı (١), ancak bineklerimiz henüz denklerimizle yola çıkmadı (٢), ama sanki çıktı bile.”
فَنَفَى بِلَمَّا ثُمَّ قَالَ: وَكَأَنْ قَدِ، أَيْ وَكَأَنَّهُ قَدْ زَالَتْ.
Burada “lemmâ” ile olumsuzlamış, ardından “ve ke-en kad” yani “sanki çıkmış gibi” demiştir.
وَالْوَاوُ لِلْحَالِ أَيْ أَحَسِبْتُمْ دُخُولَ الْجَنَّةِ فِي حَالَةِ انْتِفَاءِ مَا يُتَرَقَّبُ حُصُولُهُ لَكُمْ مِنْ مَسِّ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ فَإِنَّكُمْ لَا تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ذَلِكَ الدُّخُولَ السَّالِمَ من المحنة إِلَّا إِذَا تَحَمَّلْتُمْ مَا هُوَ مِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ.
[Buradaki] vâv hal bildirmektedir; yani “Sizin için gerçekleşmesi beklenen darlık ve zorluğun dokunması durumu henüz gerçekleşmemişken cennete gireceğinizi mi sandınız? Zira siz bu kabil sıkıntılara katlanmadıkça imtihandan arınmış bir şekilde cennete giremezsiniz” [demektir].
وَالْإِتْيَانُ مَجَازٌ فِي الْحُصُولِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْحَاصِلَ بَعْدَ الْعَدَمِ يُجْعَلُ كَأَنَّهُ أَتَى مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ.
Gelmek (el-İtyân), gerçekleşme anlamında mecazdır; çünkü yokluktan sonra meydana gelen şey, sanki uzak bir yerden gelmiş gibi kabul edilir.
وَالْمَثَلُ: الْمُشَابِهُ فِي الْهَيْئَةِ وَالْحَالَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي
Mesel (el-Mesel); Allah Teâlâ'nın { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي
اسْتَوْقَدَ نَارا [الْبَقَرَة: ١٧] .
اسْتَوْقَدَ نَارا } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir” [Bakara: 17] kavlinde daha önce geçtiği üzere şekil ve durum bakımından benzer olandır.
والَّذِينَ خَلَوْا هُمُ الْأُمَمُ الَّذِينَ مَضَوْا وَانْقَرَضُوا وَأَصْلُ خَلَوْا خَلَا مِنْهُمُ الْمَكَانُ فَبُولِغَ فِي إِسْنَادِ الْفِعْلِ فَأُسْنِدَ إِلَيْهِمْ مَا هُوَ مِنْ صِفَاتِ مَكَانِهِمْ.
{ الَّذِينَ خَلَوْا } “gelip geçmiş olanlar”, geçip gitmiş ve nesli tükenmiş ümmetlerdir. “Halav” (خَلَوْا) kelimesinin aslı “mekân onlardan boşaldı / hâlî kaldı” (خلَا منهم المكان) şeklindedir. Dolayısıyla fiilin isnadında mübalağa yapılarak, aslında mekânlarının niteliği olan bir durum kendilerine isnad edilmiştir.
وَ (مِنْ) قَبْلِكُمْ مُتَعَلِّقٌ بَخَلَوْا لِمُجَرَّدِ الْبَيَانِ وَقَصْدِ إِظْهَارِ الْمُلَابَسَةِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ.
{ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önce” ifadesi, sırf beyan ve iki fırka arasındaki irtibatı ortaya koyma kastıyla “halav” (خَلَوْا) fiiline müteallıktır (bağlıdır).
وَالْمَسُّ حَقِيقَتُهُ: اتِّصَالُ الْجِسْمِ بِجِسْمٍ آخَرَ وَهُوَ مَجَازٌ فِي إِصَابَةِ الشَّيْءِ وَحُلُولِهِ، فَمِنْهُ مَسُّ الشَّيْطَانِ أَيْ حُلُولُ ضُرِّ الْجِنَّةِ بِالْعَقْلِ، وَمَسُّ سَقَرٍ: مَا يُصِيبُ مِنْ نَارِهَا، وَمَسَّهُ الْفَقْرُ وَالضُّرُّ: إِذَا حَلَّ بِهِ، وَأَكْثَرُ مَا يُطْلَقُ فِي إِصَابَةِ الشَّرِّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا [الزمر: ٨] وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا [يُونُس: ١٢] وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فصلت: ٥١] وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ [الْأَعْرَاف: ٧٣] فَالْمَعْنَى هُنَا: حَلَّتْ بِهِمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] .
Dokunmak (el-Mess); hakikati bir cismin başka bir cisme temas etmesidir. Bir şeyin isabet etmesi ve vuku bulması anlamında ise mecazdır. Şeytanın dokunması (cinnet zararının akla isabet etmesi), Sekar'ın dokunması (ateşinin isabet ettiği şey), yoksulluk ve zararın dokunması (onun başına gelmesi) bu kabildendir. Çoğunlukla şerrin isabet etmesinde kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman dua eder” [Zümer: 8], { وَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا } “İnsana darlık dokunduğu zaman bize yalvarır” [Yûnus: 12], { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Kendisine bir kötülük dokununca da yalvarıp durur” [Fussilet: 51], { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona bir kötülükle dokunmayın” [A'râf: 73]. Buradaki mana da “onların başına darlık ve zorluk geldi” demektir. Darlık ve zorluk (el-be'sâ ve'd-darrâ) hakkındaki açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “Darlık ve zorlukta sabredenler...” [Bakara: 177] kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَزُلْزِلُوا أَيْ أُزْعِجُوا أَوِ اضْطَرَبُوا، وَإِنَّمَا الَّذِي اضْطَرَبَ نِظَامُ مَعِيشَتِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً [الْأَحْزَاب: ١١] ، وَالزَّلْزَلَةُ تَحَرُّكُ الْجِسْمُ مِنْ مَكَانِهِ بِشِدَّةٍ، وَمِنْهُ زِلْزَالُ الْأَرْضِ، فَوَزْنُ زُلْزِلَ فُعْفِلَ، وَالتَّضْعِيفُ فِيهِ دَالٌّ على تكَرر الْفِعْل كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَكُبْكِبُوا فِيها [الشُّعَرَاء: ٩٤] وَقَالُوا لَمْلَمَ بِالْمَكَانِ إِذَا نَزَلَ بِهِ نُزُولَ إِقَامَةٍ.
{ وَزُلْزِلُوا } “ve sarsıldılar” kavli; yani rahatsız edildiler veya sarsıntıya uğratıldılar demektir. Sarsılan şey ise onların hayat düzenidir. Nitekim Allah Teâlâ: { هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً } “İşte orada müminler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı” [Ahzâb: 11] buyurmuştur. Zelzele (ez-Zelzele); cismin şiddetle yerinden oynamasıdır; yer sarsıntısı/deprem (zilzâlü'l-ard) de bundandır. Zulzile (زُلْزِلَ) kelimesinin vezni fu'file (فُعْفِلَ)'dir. Bundaki şeddelenme/tekrarlanma fiilin tekrarına delalet eder; nitekim Allah Teâlâ { فَكُبْكِبُوا فِيها } “Orada tepetaklak atıldılar” [Şuarâ: 94] buyurmuştur. Nitekim bir kimse bir yerde ikamet etmek üzere konakladığında da “lemleme bi'l-mekân” derler.
وحَتَّى غَايَةٌ لِلْمَسِّ وَالزَّلْزَالِ، أَيْ بَلَغَ بِهِمُ الْأَمْرُ إِلَى غَايَةٍ يَقُولُ عِنْدَهَا الرَّسُولُ وَالَّذِينَ مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ.
{ حَتَّى } “nihayet”, dokunmanın ve sarsılmanın gayesidir (son sınırıdır); yani durum, peygamberin ve onunla beraber olanların “Allah'ın yardımı ne zaman?” diyeceği bir sınıra ulaştı [demektir].
وَلَمَّا كَانَتِ الْآيَةُ مُخْبِرَةً عَنْ مَسٍّ حَلَّ بِمَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأُمَمِ وَمُنْذِرَةً بِحُلُولِ مِثْلِهِ بِالْمُخَاطَبِينَ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ، جَازَ فِي فِعْلِ يَقُولُ أَنْ يُعْتَبَرَ قَوْلَ رَسُولِ أُمَّةٍ سَابِقَةٍ أَيْ زُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ رَسُول المزلزلين فأل لِلْعَهْدِ، أَوْ حَتَّى يَقُولَ كُلُّ رَسُولٍ لِأُمَّةٍ سَبَقَتْ فَتَكُونَ الْ لِلِاسْتِغْرَاقِ، فَيَكُونَ الْفِعْلُ مَحْكِيًّا بِهِ تِلْكَ الْحَالَةُ الْعَجِيبَةُ فَيُرْفَعُ بَعْدَ حَتَّى لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمُرَادَ بِهِ الْحَالُ يَكُونُ مَرْفُوعًا، وَبِرَفْعِ الْفِعْلِ قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَجَازَ فِيهِ أَنْ يُعْتَبَرَ قَوْلُ رَسُولِ الْمُخَاطَبِينَ ﵇ فأل فِيهِ لِلْعَهْدِ وَالْمعْنَى: وزلزلوا وتزلزلون مِثْلَهُمْ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ فَيَكُونُ الْفِعْلُ مَنْصُوبًا لِأَنَّ الْقَوْلَ لَمَّا يَقَعْ وَقْتَئِذٍ، وَبِذَلِكَ قَرَأَ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ، فَقِرَاءَةُ الرَّفْعِ أَنْسَبُ بِظَاهِرِ السِّيَاقِ وَقِرَاءَةُ النَّصْبِ أَنْسَبُ بِالْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَبِكِلْتَا
Ayet geçmiş ümmetlerin başına gelen dokunmayı haber verip ayetin indiği esnada muhatapların da benzerinin başına geleceğini ihtar ettiğinden; { يَقُولُ } fiilinde, bunun geçmiş bir ümmetin peygamberinin sözü kabul edilmesi caiz olmuştur; yani sarsılanların peygamberi diyene kadar sarsıldılar [demektir ki] bu takdirde elif-lâm ahid içindir; yahut geçmiş her bir ümmetin peygamberi diyene kadar [demektir ki] bu takdirde elif-lâm istiğrak içindir. Böylece fiil o hayret verici durumu hikâye eder ve şimdiki/geçmişteki hali ifade eden fiil merfû olacağından { حَتَّى }'den sonra ref ile okunur. Nâfi ve Ebû Ca'fer fiilin ref'iyle okumuşlardır. Ayrıca bunun muhatapların peygamberinin aleyhisselâm sözü kabul edilmesi de caizdir; bu durumda elif-lâm ahid içindir ve mana: “Sarsıldılar ve peygamber diyene kadar siz de onlar gibi sarsılacaksınız” şeklinde olur. O vakitte bu söz henüz vaki olmadığından fiil mensup olur. Geriye kalan on kıraat imamı da böyle okumuştur. Dolayısıyla ref kıraati bağlamın zahirine daha uygun, nasb kıraati ise sözün sevk edildiği amaca daha uygundur. Her iki
الْقِرَاءَتَيْنِ يَحْصُلُ كِلَا الْغَرَضَيْنِ.
kıraatle de her iki maksat hâsıl olmaktadır.
وَمَتَى اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي اسْتِبْطَاءِ زَمَانِ النَّصْرِ.
{ مَتَى } “ne zaman”, yardımın vaktini gecikmiş bulma (istibtâ) anlamında kullanılan bir soru edatıdır.
وَقَوْلُهُ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ بِقَرِينَةِ افْتِتَاحِهِ بِأَلَا، وَهُوَ بِشَارَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْمُسْلِمِينَ بِقُرْبِ النَّصْرِ بَعْدَ أَنْ حَصَلَ لَهُمْ مِنْ قَوَارِعِ صَدْرِ الْآيَةِ مَا مَلَأَ الْقُلُوبَ
{ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır” kavli, { أَلا } ile başlaması karinesiyle müstakil yeni bir cümledir (istînâftır). Ayetin başındaki sarsıcı ifadelerden ötürü kalpleri
رُعْبًا، وَالْقَصْدُ مِنْهُ إِكْرَامُ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِأَنَّهَا لَا يَبْلُغُ مَا يَمَسُّهَا مَبْلَغَ مَا مَسَّ مَنْ قَبْلَهَا، وَإِكْرَامٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِأَلَّا يَحْتَاجَ إِلَى قَوْلِ مَا قَالَتْهُ الرُّسُلُ قَبْلَهُ مِنِ اسْتِبْطَاءِ نَصْرِ اللَّهِ بِأَنْ يَجِيءَ نَصْرُ اللَّهِ لَهَاتِهِ الْأُمَّةِ قَبْلَ اسْتِبْطَائِهِ، وَهَذَا يُشِيرُ إِلَى فتح مَكَّة.
korku kapladıktan sonra Allah Teâlâ'dan Müslümanlara zaferin yakın olduğuna dair bir müjdedir. Bundan maksat; bu ümmete, kendilerine dokunacak sıkıntının öncekilere dokunanın derecesine ulaşmayacağını bildirmek suretiyle ikramda bulunmak; ayrıca Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın bu ümmete yardımının geciktiği zannedilmeden önce gelmesiyle, kendisinden önceki peygamberlerin Allah'ın yardımını gecikmiş bularak söyledikleri sözü söylemeye muhtaç bırakılmayacağını bildirmek suretiyle ikram etmektir. Bu da Mekke'nin fethine işaret etmektedir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 215]
يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)
{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İnfak edeceğiniz hayır/mal; ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” (215)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِابْتِدَاءِ جَوَابٍ عَنْ سُؤَالٍ سَأَلَهُ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ النَّبِيءَ ﷺ. رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ السَّائِلَ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ الْأَنْصَارِيُّ، وَكَانَ ذَا مَالٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ: بِمَاذَا يَتَصَدَّقُ وَعَلَى مَنْ يُنْفِقُ؟ وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: السَّائِلُونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ يَعْنِي أَنَّهُ تَكَرَّرَ السُّؤَالُ عَنْ تَفْصِيلِ الْإِنْفَاقِ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ عَلَى الْإِجْمَالِ، فَطَلَبُوا بَيَانَ مَنْ يُنْفِقُ عَلَيْهِمْ وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ إِمَّا لِأَنَّ نُزُولَهَا وَقَعَ عَقِبَ نُزُولِ الَّتِي قَبْلَهَا وَإِمَّا لِأَمْرٍ بِوَضْعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ جَمْعًا لِطَائِفَةٍ مِنَ الْأَحْكَامِ المفتتحة بجملة يَسْئَلُونَكَ وَهِيَ سِتَّةُ أَحْكَامٍ.
Bazı Müslümanların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorduğu bir soruya verilen cevabın başlangıcı mahiyetinde ibtidâî bir istînâftır. Vâhidî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre soruyu soran kimse, mal sahibi bir zat olan Amr b. el-Cemûh el-Ensârî'dir. O: “Ey Allah'ın Resulü! Neyi sadaka olarak verelim ve kime infak edelim?” demiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Soranlar müminlerdir; yani kendilerine defalarca mücmel olarak emredilen infakın tafsilatına dair soru tekrar etmiş, onlar da kime infak edileceğinin açıklanmasını talep etmişlerdir. Bu ayetin buradaki yeri; ya nüzulünün bir önceki ayetin nüzulünün hemen ardından vaki olmasındandır yahut { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” cümlesiyle başlayan bir grup hükmün -ki bunlar altı hükümdür- bir arada toplanması için buraya konulmasının emredilmesindendir.
ثُمَّ قَدْ قِيلَ إِنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ فرض الزَّكَاة، فالسؤال حِينَئِذٍ عَن الْإِنْفَاق المتطوع بِهِ وَهِي محكمَة وَقيل نزلت قبل فَرْضِ الزَّكَاةِ فَتَكُونُ بَيَانًا لِمَصَارِفِ الزَّكَاةِ ثُمَّ نُسِخَتْ بِآيَةِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ الْآيَةَ فِي [سُورَةِ بَرَاءَةَ: ٦٠] ، فَهُوَ بِتَخْصِيصٍ لِإِخْرَاجِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى، وَإِنْ كَانُوا مِنْ غَيْرِ الْأَصْنَافِ الثَّمَانِيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ بَرَاءَةَ.
Sonra bunun zekâtın farz kılınmasından sonra indiği de söylenmiştir; bu takdirde soru nafile infak hakkındadır ve ayet muhkemdir. Zekâtın farz kılınmasından önce indiği de söylenmiştir; bu takdirde zekâtın sarf yerlerinin beyanı olur, ardından [Tevbe Suresi: 60]'taki { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar/zekâtlar ancak fakirler ve miskinler içindir...” ayetiyle neshedilmiştir. Bu da Tevbe ayetinde zikredilen sekiz sınıftan olmasalar bile anne-babanın, akrabaların ve yetimlerin çıkarılması suretiyle yapılan bir tahsistir.
وماذا اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمُنْفِقِ (بِفَتْحِ الْفَاءِ) وَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ عَنِ الْمُنْفِقِ السُّؤَالُ عَنْ أَحْوَالِهِ الَّتِي يَقَعُ بِهَا مَوْقِعَ الْقَبُولِ عِنْدَ اللَّهِ، فَإِنَّ الْإِنْفَاقَ حَقِيقَةٌ مَعْرُوفَةٌ فِي الْبَشَرِ وَقَدْ عَرَفَهَا السَّائِلُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. فَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُنْفِقُونَ عَلَى الْأَهْلِ وَعَلَى النَّدَامَى وَيُنْفِقُونَ فِي الْمَيْسِرِ، يَقُولُونَ فُلَانٌ يُتَمِّمُ أَيِسَارَهُ أَيْ يَدْفَعُ عَنْ أَيِسَارِهِ أَقْسَاطَهُمْ مِنْ مَالِ الْمُقَامَرَةِ وَيَتَفَاخَرُونَ بِإِتْلَافِ الْمَالِ. فَسَأَلُوا فِي الْإِسْلَامِ عَنِ الْمُعْتَدِّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ، فَلِذَلِكَ طَابَقَ الْجَوَابُ السُّؤَالَ إِذْ أُجِيبَ: قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، فَجَاءَ
{ مَاذَا }, infak edilen şeyden (münfak / fâ harfinin fethasıyla) soran bir istifhamdır. İnfak edilen şeyden sormanın anlamı ise, onun Allah katında makbul sayılacağı halleri sormaktır. Zira infak insanlar arasında bilinen bir hakikattir ve soranlar bunu Cahiliye döneminde de biliyorlardı. Nitekim Cahiliye'de ailelerine, meclis arkadaşlarına harcar ve kumarda infakta bulunurlardı; 'falan kimse kumar arkadaşlarının hisselerini tamamlıyor' derlerdi, yani kumar arkadaşlarının kumar paylarını öder ve malı tüketmekle övünürlerdi. İslam gelince bunlardan hangisinin makbul sayılacağını, hangisinin sayılmayacağını sordular. İşte bundan dolayı cevap soruya tam olarak mutabık gelmiş ve: { قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “De ki: İnfak edeceğiniz hayır/mal; ana-baba ve akrabalar içindir...” şeklinde cevap verilmiştir. Böylece
بِبَيَانِ مَصَارِفِ الْإِنْفَاقِ الْحَقِّ وَعُرِفَ هَذَا الْجِنْسُ بِمَعْرِفَةِ أَفْرَادِهِ، فَلَيْسَ فِي هَذَا الْجَوَابِ ارْتِكَابُ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ كَمَا قِيلَ، إِذْ لَا يُعْقَلُ
hakiki infakın sarf yerleri beyan edilmiş ve bu cins, fertlerinin bilinmesiyle tanıtılmıştır. Dolayısıyla iddia edildiği gibi bu cevapta üslûb-ı hakîm (sorulanı bırakıp muhatabın ihtiyacı olanı cevaplama sanatı) yoluna başvurulmuş değildir. Zira
أَنْ يَسْأَلُوا عَنِ الْمَالِ الْمُنْفَقِ بِمَعْنَى السُّؤَالِ عَنِ النَّوْعِ الَّذِي يُنْفَقُ مِنْ ذَهَبٍ أَمْ مِنْ وَرِقٍ أَمْ مِنْ طَعَامٍ، لِأَنَّ هَذَا لَا تَتَعَلَّقُ بِالسُّؤَالِ عَنْهُ أَغْرَاضُ الْعُقَلَاءِ، إِذْ هُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْمَقْصِدَ مِنِ الْإِنْفَاقِ إِيصَالُ النَّفْعِ لِلْمُنْفَقِ عَلَيْهِ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ السُّؤَالَ عَنْ كَيْفِيَّاتِ الْإِنْفَاقِ وَمَوَاقِعِهِ، وَلَا يُرِيبُكُمْ فِي هَذَا أَنَّ السُّؤَالَ هُنَا وَقَعَ بِمَا وَهِيَ يَسْأَلُ بِهَا عَنِ الْجِنْسِ لَا عَنِ الْعَوَارِضِ، فَإِنَّ ذَلِكَ اصْطِلَاحٌ مَنْطِقِيٌّ لِتَقْرِيبِ مَا تَرْجَمُوهُ مِنْ تَقْسِيمَاتٍ مَبْنِيَّةٍ عَلَى اللُّغَةِ الْيُونَانِيَّةِ وَأَخَذَ بِهِ السَّكَّاكِيُّ، لِأَنَّهُ يَحْفِلُ بِاصْطِلَاحِ أَهْلِ الْمَنْطِقِ وَذَلِكَ لَا يَشْهَدُ لَهُ الِاسْتِعْمَالُ الْعَرَبِيُّ.
onların infak edilen mal hakkında altından mı, gümüşten mi yoksa yiyecekten mi infak edileceği türünden bir soru sormuş olmaları akla yatkın değildir. Zira akıl sahiplerinin maksatları böyle bir şeyi sormaya yönelmez; çünkü onlar infaktan maksadın kendisine infak edilen kimseye fayda ulaştırmak olduğunu bilirler. Dolayısıyla sorunun infakın keyfiyetleri ve sarf yerleri hakkında olduğu kesinlik kazanır. Burada sorunun arazlardan değil de cinsten sormaya yarayan “mâ” ile sorulmuş olması sizi şüpheye düşürmesin; çünkü bu, Yunanca üzerine kurulmuş taksimatlardan tercüme ettikleri şeyleri yaklaştırmak için ortaya konmuş bir mantık terimidir. Sekkâkî de mantık ehlinin terimlerine itibar ettiği için bunu benimsemiştir; oysa Arap dili kullanımı buna tanıklık etmemektedir.
وَالْخَيْرُ: الْمَالُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً [الْبَقَرَة: ١٨٠] آيَةِ الْوَصِيَّةِ.
Hayır (el-Hayr); vasiyet ayeti olan Allah Teâlâ'nın { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Bir hayır (mal) bırakırsa...” [Bakara: 180] kavlinde daha önce geçtiği üzere mal demektir.
وَمَا أَنْفَقْتُمْ شَرْطٌ، فَفِعْلُ أَنْفَقْتُمْ مُرَادٌ بِهِ الِاسْتِقْبَالُ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى الشَّرْطِ، وَعَبَّرَ بِالْمَاضِي لِإِظْهَارِ الرَّغْبَةِ فِي حُصُولِ الشَّرْطِ فَيَنْزِلُ كَالْحَاصِلِ الْمُتَقَرِّرِ.
{ مَا أَنْفَقْتُمْ } “Neyi infak ederseniz” şart cümlesidir; şartın gereği olarak “enfaqtüm” (أَنْفَقْتُمْ) fiiliyle gelecek zaman murat edilmiştir. Şartın gerçekleşmesine olan rağbeti göstermek için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir ki böylece gerçekleşmiş ve kesinleşmiş gibi kabul edilir.
وَاللَّام فِي فَلِلْوالِدَيْنِ لِلْمِلْكِ، بِمَعْنَى الِاسْتِحْقَاقِ أَيْ فالحقيق بِهِ الْوَالِدين أَيْ إِنْ تُنْفِقُوا فَأَنْفِقُوا لِلْوَالِدَيْنِ أَوْ أَعْطُوا لِلْوَالِدَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى [الْبَقَرَة: ١٧٧] الْآيَةَ.
{ فَلِلْوالِدَيْنِ } “ana-baba içindir”deki lâm harfi mülkiyet içindir ve hak ediş (istihkak) manasındadır; yani ona layık olan anne-babadır; 'eğer infak edecekseniz anne-babaya infak edin veya anne-babaya verin' demektir. Bunların açıklaması Allah Teâlâ'nın { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى } “Mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara verdi...” [Bakara: 177] ayetinde daha önce geçmişti.
وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ عَلَى هَؤُلَاءِ وَالتَّرْغِيبِ فِيهِ، وَهِيَ فِي النَّفَقَةِ الَّتِي لَيْسَتْ مِنْ حَقِّ الْمَالِ أَعْنِي الزَّكَاةَ وَلَا هِيَ مِنْ حَقِّ الذَّاتِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا ذَاتٌ كَالزَّوْجَةِ، بَلْ هَذِهِ النَّفَقَةُ الَّتِي هِيَ مَنْ حَقِّ الْمُسْلِمِينَ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ لِكِفَايَةِ الْحَاجَةِ وَلِلتَّوْسِعَةِ وَأَوْلَى الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ يَقُومَ بِهَا أَشَدُّهُمْ قُرَابَةً بِالْمُعْوِزِينَ مِنْهُمْ، فَمِنْهَا وَاجِبَةٌ كَنَفَقَةِ الْأَبَوَيْنِ الْفَقِيرَيْنِ وَالْأَوْلَادِ الصِّغَارِ الَّذِينَ لَا مَالَ لَهُمْ إِلَى أَنْ يَقْدِرُوا عَلَى التَّكَسُّبِ أَوْ يَنْتَقِلَ حَقُّ الْإِنْفَاقِ إِلَى غَيْرِ الْأَبَوَيْنِ، وَذَلِكَ كُلُّهُ بِحَسَبِ عَادَةِ أَمْثَالِهِمْ، وَفِي تَحْدِيدِ الْقُرْبَى الْمُوجِبَةِ لِلْإِنْفَاقِ خِلَافٌ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ. فَلَيْسَتْ هَاتِهِ الْآيَةُ بِمَنْسُوخَةٍ بِآيَةِ الزَّكَاةِ، إِذْ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهُمَا حَتَّى نَحْتَاجَ لِلنَّسْخِ وَلَيْسَ فِي لَفْظِ هَاتِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ حَتَّى يُظَنَّ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي صَدَقَةٍ وَاجِبَةٍ قَبْلَ فَرْضِ الزَّكَاةِ.
Ayet bunlara infakta bulunmayı emretmeye ve buna teşvik etmeye delalet etmektedir. Bu, malın hakkından olmayan -yani zekât olmayan- ve eş gibi bizzat şahsın kendisi olmasından kaynaklanan bir şahsî hak da olmayan bir nafakadır; bilakis bu nafaka, ihtiyacı gidermek ve refaha kavuşturmak için Müslümanların birbiri üzerindeki hakkı olan nafakadır. Müslümanlar içinde bunu yerine getirmeye en layık olanlar da muhtaç olanlara en yakın akraba bulunanlardır. Bu infakın bir kısmı fakir anne-babanın ve kazanç elde etmeye güç yetirene veya nafaka hakkı anne-baba dışındakilere geçene kadar malı olmayan küçük çocukların nafakası gibi vaciptir. Bütün bunlar onların emsalinin örfüne göredir; nafakayı vacip kılan akrabalığın sınırları konusunda fakihler arasında ihtilaf vardır. Dolayısıyla bu ayet zekât ayetiyle neshedilmiş değildir; zira nesh gerektirecek bir tearuz (çelişki) bulunmamaktadır ve bu ayetin lafzında zekât farz kılınmadan önce vacip bir sadaka hakkında indiği zannedilecek derecede vücubiyete delalet eden bir ifade de yoktur.
وَابْنُ السَّبِيلِ هُوَ الْغَرِيبُ عَنِ الْحَيِّ الْمَارِّ فِي سَفَرِهِ، يُنْفَقُ عَلَيْهِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ.
{ ابْنِ السَّبِيلِ } “yolda kalmış”; yolculuğu esnasında oradan geçen, o beldenin yabancısı olan kimsedir; kendisine ihtiyacı olan miktar infak edilir.
وَقَوْلُهُ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ الْكِنَايَةُ عَنِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْعَلِيمَ الْقَدِيرَ إِذَا امْتَثَلَ أَحَدٌ لِأَمْرِهِ لَا يَحُولُ بَيْنَهُ
{ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” kavli bir tezyildir (pekiştirmedir). { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” kavlinden maksat ise bunun karşılığını vermekten kinayedir; zira Alîm ve Kadîr olan [Allah], bir kimse O'nun emrine itaat ettiğinde kendisiyle [o kulun mükâfatı arasına bir engel girmez]...
وَبَيْنَ جَزَائِهِ عَلَيْهِ حَائِلٌ. وَشَمَلَ عُمُومُ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ الْأَفْعَالَ الْوَاجِبَةَ وَالْمُتَطَوَّعَ بِهَا فَيَعُمُّ النَّفَقَات وَغَيرهَا.
...ile [o kulun] mükâfatı arasına bir engel girmez. { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne yaparsanız” ifadesinin umumiliği farz ve nafile fiilleri kapsar; dolayısıyla nafakaları ve diğer [hayırları] da içine alır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 216]
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦)
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Savaş, hoşunuza gitmediği hâlde üzerinize farz kılındı. İhtimal ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için hayırlı olur ve ihtimal ki bir şeyi seversiniz de o sizin için şer olur. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (216)
الْمُنَاسَبَةُ أَنَّ الْقِتَالَ مِنَ الْبَأْسَاءِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ [الْبَقَرَة: ٢١٤] فَقَدْ كُلِّفَتْ بِهِ الْأُمَمُ قَبْلَنَا، فَقَدْ كُلِّفَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ بِقِتَالِ الْكَنْعَانِيِّينَ مَعَ مُوسَى ﵇، وَكُلِّفُوا بِالْقِتَالِ مَعَ طَالُوتَ وَهُوَ شَاوَلُ مَعَ دَاوُدَ، وَكُلِّفَ ذُو الْقَرْنَيْنِ بِتَعْذِيبِ الظَّالِمِينَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانُوا فِي جِهَةِ الْمَغْرِبِ مِنَ الْأَرْضِ.
[Ayetler arasındaki] münasebet şudur: Savaş, { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ } “Sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden... onlara darlık ve sıkıntı dokunmuştu” [Bakara: 214] ayetinde geçen darlık ve sıkıntılardandır (be'sâ). Nitekim bizden önceki ümmetler de bununla mükellef kılınmıştır; İsrailoğulları, Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte Kenanlılarla savaşmakla mükellef kılınmış, Tâlût -ki o Şaul'dur- ve Dâvûd ile birlikte savaşmakla mükellef tutulmuş, Zülkarneyn de yeryüzünün batı tarafında bulunan kavimden zalim olanları cezalandırmakla mükellef kılınmıştı.
وَلَفْظُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ مِنْ صِيَغِ الْوُجُوبِ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آيَةِ الْوَصِيَّةِ. وَآل فِي (الْقِتَالِ) لِلْجِنْسِ، وَلَا يَكُونُ الْقِتَالُ إِلَّا لِلْأَعْدَاءِ فَهُوَ عَامٌّ عُمُومًا عُرْفِيًّا أَيْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ قِتَالُ عَدُوِّ الدِّينِ.
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ } lafzı vücub (farziyet) kiplerindendir ve vasiyet ayetinde daha önce geçmişti. { الْقِتَالِ } kelimesindeki harf-i tarif cins içindir; savaş da ancak düşmanlara karşı olur, dolayısıyla bu örfî bir umumiliktir (genelliktir); yani 'din düşmanıyla savaşmak üzerinize farz kılındı' demektir.
وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ، وَأَعْدَاؤُهُمْ يَوْمَئِذٍ الْمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُمْ خَالَفُوهُمْ فِي الدِّينِ وَآذَوُا الرَّسُولَ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَالْقِتَالُ الْمَأْمُورُ بِهِ هُوَ الْجِهَادُ لِإِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ، وَقَدْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ غَيْرَ مَأْذُونٍ فِي الْقِتَالِ فِي أَوَّلِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ أُذِنَ لَهُ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا [الْحَج: ٣٩] ، ثُمَّ نَزَلَتْ آيَةُ قِتَالِ الْمُبَادِئِينَ بِقِتَالِ الْمُسْلِمِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Hitap Müslümanlaradır; onların o günkü düşmanları ise dinde kendilerine muhalefet ettikleri, Resûl'e ve müminlere eziyet ettikleri için müşriklerdi. Dolayısıyla emredilen savaş, Allah'ın kelimesini yüceltmek için yapılan cihattır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İslâm'ın ilk zuhurunda savaşmaya izinli değildi. Sonra Allah Teâlâ'nın: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılan kimselere, zulme uğramaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” [Hac: 39] kavliyle kendisine bu hususta izin verildi. Ardından da az önce geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] kavlinde Müslümanlarla savaşı ilk başlatanlarla savaşma ayeti indi.
هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي وَاقِعَةِ سَرِيَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ كَمَا يَأْتِي، وَذَلِكَ فِي الشَّهْرِ السَّابِعَ عَشَرَ مِنِ الْهِجْرَةِ، فَالْآيَةُ وَرَدَتْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مَعَ جُمْلَةِ التَّشْرِيعَاتِ وَالنُّظُمِ الَّتِي حَوَتْهَا كَقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَة: ١٨٣] ، كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَة: ١٧٨] ، كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ [الْبَقَرَة: ١٨٠] . فَعَلَى الْمُخْتَارِ يَكُونُ قَوْلُهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ خَبَرًا عَنْ حُكْمٍ سَبَقَ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِهِ وَلِيَنْتَقِلَ مِنْهُ إِلَى قَوْلِهِ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ الْآيَةَ، أَوْ إِعَادَةً لِإِنْشَاءِ وُجُوبِ الْقِتَالِ زِيَادَةً فِي تَأْكِيدِهِ، أَوْ إِنْشَاءً أُنُفًا لِوُجُوبِ الْقِتَالِ إِنْ كَانَتْ هَذِهِ أَوَّلَ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي هَذَا الْمَعْنَى بِنَاءً عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا إِذْنٌ فِي الْقِتَالِ وَإِعْدَادٌ لَهُ وَلَيْسَتْ بِمُوجِبَةٍ لَهُ.
Bu ayet, ileride geleceği üzere hicretin on yedinci ayında Abdullah b. Cahş seriyyesi hadisesinde inmiştir. Dolayısıyla ayet bu surede; { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç üzerinize farz kılındı” [Bakara: 183], { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Kısas üzerinize farz kılındı” [Bakara: 178], { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Birinize ölüm geldiği zaman... üzerinize farz kılındı” [Bakara: 180] kavillerinde olduğu gibi ihtiva ettiği teşri ve hükümler bütünüyle beraber yer almıştır. Tercih edilen görüşe göre { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } kavli, hükmü daha da pekiştirmek ve oradan { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } ayetine geçiş yapmak için daha önce geçmiş bir hükümden haber vermektedir; yahut savaşın farziyetini daha fazla tekit etmek üzere inşa kipiyle yeniden bildirmektir; yahut da Allah Teâlâ'nın { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } kavlinin savaşa izin vermek ve ona bir hazırlık olup farz kılıcı olmadığı esasına dayanılarak, şayet bu mana hakkında inen ilk ayet ise savaşın farziyetinin ilk defa konulmasıdır.
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ، حَالٌ لَازِمَةٌ وَهِيَ يَجُوزُ اقْتِرَانُهَا بِالْوَاوِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهَا
{ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } kavli lâzım bir haldir (durum bildirir) ve 'vav' ile bitişmesi caizdir. Dilersen bunu,
جُمْلَةً ثَانِيَةً مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ، إِلَّا أَنَّ الْخَبَرَ بِهَذَا لَمَّا كَانَ مَعْلُومًا لِلْمُخَاطَبِينَ
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } cümlesine matuf ikinci bir cümle de yapabilirsin. Ancak bununla haber vermek muhataplarca zaten bilinen bir durum olduğundan,
تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنِ الْإِخْبَارِ لَازِمَ الْفَائِدَةِ، أَعْنِي كَتَبْنَاهُ عَلَيْكُمْ وَنَحْنُ عَالِمُونَ أَنَّهُ شَاقٌّ عَلَيْكُمْ، وَرُبَّمَا رُجِحَ هَذَا الْوَجْهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.
haber vermekten maksadın lâzımü'l-fâide (bilindiğini bildirmek) olması zorunlu olur; yani 'Biz onun size ağır geldiğini bildiğimiz hâlde onu üzerinize farz kıldık' demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz bilmezsiniz” kavli de bu vechi kuvvetlendirmektedir.
وَالْكُرْهُ بِضَمِّ الْكَافِ: الْكَرَاهِيَةُ وَنُفْرَةُ الطَّبْعِ مِنَ الشَّيْءِ وَمِثْلُهُ الْكُرْهُ بِالْفَتْحِ عَلَى الْأَصَحِّ، وَقِيلَ: الْكُرْهُ بِالضَّمِّ الْمَشَقَّةُ وَنُفْرَةُ الطَّبْعِ، وَبِالْفَتْحِ هُوَ الْإِكْرَاهُ وَمَا يَأْتِي عَلَى الْإِنْسَانِ مِنْ جِهَةِ غَيْرِهِ مِنَ الْجَبْرِ عَلَى فِعْلٍ مَا بِأَذًى أَوْ مَشَقَّةٍ، وَحَيْثُ قُرِئَ بِالْوَجْهَيْنِ هُنَا وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً [الْأَحْقَاف: ١٥] وَلَمْ يَكُنْ هُنَا وَلَا هُنَا لَك مَعْنًى لِلْإِكْرَاهِ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ وَإِبَايَةِ الطَّبْعِ كَمَا قَالَ الْحَمَاسِيُّ الْعُقَيْلِيُّ:
Kâf harfinin zammesiyle Kürh (كُرْه); hoşlanmamak ve tabiatın bir şeyden nefret etmesidir. En sahih görüşe göre kâf harfinin fethasıyla olan kerh (كَرْه) de böyledir. Bir görüşe göre: Zamme ile olan (kürh), meşakkat ve tabiatın nefret etmesidir; fetha ile olan (kerh) ise zorlama (ikrah) olup, bir kimseye başkası tarafından eziyet veya meşakkatle bir fiili işletmek üzere uygulanan cebirdir. Burada ve Allah Teâlâ'nın: { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً } “Annesi onu güçlükle taşıdı ve güçlükle doğurdu” [Ahkâf: 15] kavlinde her iki vecihle de okunduğu ve ne burada ne de orada zorlama anlamı bulunmadığı için, Hamâse şairi el-Ukaylî'nin şu sözünde olduğu gibi, kesinlikle hoşlanmama ve tabiatın geri durması anlamındadır:
بِكُرْهِ سُرَاتِنَا يَا آلَ عَمْرٍو ... نُغَادِيكُمْ بِمُرْهَفَةِ النِّصَالِ
"Ey Amr oğulları! İleri gelenlerimizin hoşnutsuzluğuna rağmen, sabahleyin size keskin kılıçlarla baskın yaparız."
رَوَوْهُ بِضَمِّ الْكَافِ وَبِفَتْحِهَا.
Bu beyti kâf harfinin zammesiyle de fethasıyla da rivayet etmişlerdir.
عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ الْوَارِدَ مَوْرِدَ التَّذْيِيلِ: دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَا قَبْلَهُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ لِيَكُونَ جُزْئِيًّا مِنْ جُزْئِيَّاتِ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئا.
Kaldı ki Allah Teâlâ'nın bundan sonra tezyil (pekiştirme) makamında gelen: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “İhtimal ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için hayırlı olur” kavli, öncesindekinin { أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئا } ifadesinin fertlerinden bir fert olması için hoşlanmama manasında bir masdar olduğuna delildir.
وَقد تحمل صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لِحَمْلِ الْمَفْتُوحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالْآيَةِ الْأُخْرَى عَلَى الْمَجَازِ، وَقَرَّرَهُ الطِّيبِيُّ وَالتَّفْتَازَانِيُّ بِمَا فِيهِ تَكَلُّفٌ، وَإِذْ هُوَ مَصْدَرٌ فَالْإِخْبَارُ بِهِ مُبَالَغَةٌ فِي تَمَكُّنِ الْوَصْفِ مِنَ الْمُخْبَرِ عَنْهُ كَقَوْلِ الْخَنْسَاءِ:
Keşşâf sahibi, bu ayette ve diğer ayette fethalı okunan kelimeyi mecaza hamletmek için zorlama bir tevil yapmıştır; et-Tîbî ve et-Teftâzânî de bunu külfetli açıklamalarla izah etmişlerdir. Kelime masdar olduğuna göre, onunla haber verilmesi, Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi, kendisinden haber verilen şeyde bu sıfatın yerleşmişliğini mübalağa ile ifade etmektir:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ أَيْ تُقْبِلٌ وَتُدْبِرُ.
"O ancak bir ileri atılma ve geri çekilmedir"; yani 'ileri atılır ve geri çekilir' demektir.
وَقِيلَ: الْكُرْهُ اسْمٌ للشَّيْء الْمَكْرُوه كالخبز. فَالْقِتَالُ كَرِيهٌ لِلنُّفُوسِ، لِأَنَّهُ يَحُولُ بَيْنَ الْمُقَاتِلِ وَبَيْنَ طُمَأْنِينَتِهِ وَلَذَّاتِهِ وَنَوْمِهِ وَطَعَامِهِ وَأَهْلِهِ وَبَيْتِهِ، وَيُلْجِئُ الْإِنْسَانَ إِلَى عَدَاوَةِ مَنْ كَانَ صَاحِبَهُ وَيُعَرِّضُهُ لِخَطَرِ الْهَلَاكِ أَوْ أَلَمِ الْجِرَاحِ، وَلَكِنَّ فِيهِ دَفْعَ الْمَذَلَّةِ الْحَاصِلَةِ مِنْ غَلَبَةِ الرِّجَالِ وَاسْتِضْعَافِهِمْ،
Denildi ki: Kürh, ekmek (hubz) kelimesi gibi hoşa gitmeyen şeyin (mekrûh) ismidir. Dolayısıyla savaş nefislere nahoş gelir; zira o, savaşan kimse ile huzuru, lezzetleri, uykusu, yemeği, ailesi ve evi arasına girer; insanı dostu olan kimseye düşmanlık etmeye mecbur bırakır ve onu helak olma tehlikesine veya yaraların acısına maruz bırakır. Fakat onda insanların üstün gelmesinden ve [Müslümanları] zayıf düşürmesinden doğacak zilleti defetmek vardır.
وَفِي الْحَدِيثِ «لَا تَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ فَإِذَا لَقِيتُمْ فَاصْبِرُوا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyiniz; fakat karşılaştığınız zaman da sabrediniz.”
، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْقِتَالَ مِنَ الضَّرُورَاتِ الَّتِي لَا يُحِبُّهَا النَّاسُ إِلَّا إِذَا كَانَ تَرْكُهَا يُفْضِي إِلَى ضُرٍّ عَظِيمٍ قَالَ الْعُقَيْلِيُّ:
Bu da savaşın, terk edilmesi büyük bir zarara yol açmadıkça insanların asla sevmediği zaruretlerden olduğuna bir işarettir. el-Ukaylî şöyle demiştir:
وَنَبْكِي حِينَ نَقْتُلُكُمْ عَلَيْكُمْ ... وَنَقْتُلُكُمْ كَأَنَّا لَا نُبَالِي
"Sizi öldürürken arkamızdan ağlarız, yine de hiç umursamazmışız gibi sizi öldürürüz."
وَمَعْلُومٌ أَنَّ كَرَاهِيَة الطَّبْع الْفِعْل لَا تُنَافِي تَلَقِّيَ التَّكْلِيفِ بِهِ بِرِضًا لِأَنَّ أَكْثَرَ التَّكْلِيفِ لَا يَخْلُو عَنْ مَشَقَّةٍ.
Malumdur ki tabiatın bir fiilden hoşlanmaması, onunla mükellef kılınmayı rıza ile karşılamaya mâni değildir; zira mükellefiyetlerin çoğu meşakkatten hali değildir.
ثُمَّ إِنَّ كَانَتِ الْآيَةُ خَبَرًا عَنْ تَشْرِيعٍ مَضَى، يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَهُوَ كُرْهٌ حِكَايَةً لِحَالَةٍ مَضَتْ وَتِلْكَ فِي أَيَّامِ قِلَّةِ الْمُسْلِمِينَ فَكَانَ إِيجَابُ الْقِتَالِ ثَقِيلًا عَلَيْهِمْ، وَقَدْ كَانَ مِنْ أَحْكَامِهِ أَنْ يَثْبُتَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ لِعَشَرَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَعْدَائِهِمْ، وَذَلِكَ مِنْ مُوجِبَاتِ كَرَاهِيَتِهِمُ الْقِتَالَ، وَعَلَيْهِ فَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْكَرَاهِيَةُ بَاقِيَةً إِلَى وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ وَقَدْ كَانُوا كَرِهُوا الصُّلْحَ وَاسْتَحَبُّوا الْقِتَالَ، لِأَنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ جَيْشٌ كَثِيرٌ فَيَكُونُ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِمَصَالِحِهِمْ، فَقَدْ أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالَ حِينَ كَانُوا يَكْرَهُونَهُ وَأَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الصُّلْحَ فِي وَقْتٍ أَحَبُّوا فِيهِ الْقِتَالَ، فَحَذَفَ ذَلِكَ لِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، وَالْمَقْصُودُ الْإِفْضَاءُ إِلَى قَوْلِهِ: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِتَطْمَئِنَّ أَنْفُسُهُمْ بِأَنَّ الصُّلْحَ الَّذِي كَرِهُوهُ هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي حِوَارِ عُمَرَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ، وَيَكُونُ فِي الْآيَةِ احْتِبَاكٌ، إِذِ الْكَلَامُ عَلَى الْقِتَالِ، فَتَقْدِيرُ السِّيَاقِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَمُنِعْتُمْ مِنْهُ وَهُوَ حُبٌّ لَكُمْ، وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا الْقِتَالَ وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوهُ وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ، وَإِنْ كَانَتِ الْآيَةُ إِنْشَاءَ تَشْرِيعٍ فَالْكَرَاهِيَةُ مَوْجُودَةٌ حِينَ نُزُولِ الْآيَةِ فَلَا تَكُونُ وَارِدَةً فِي شَأْنِ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَأَوَّلُ الْوَجْهَيْنِ أَظْهَرُهُمَا عِنْدِي لِيُنَاسِبَ قَوْله عقبه: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢١٧] .
Ayrıca ayet geçmiş bir hükümden haber veriyorsa, { وَهُوَ كُرْهٌ } cümlesinin geçmiş bir durumu hikâye etmesi muhtemeldir; bu da Müslümanların az olduğu günlerdeydi ve savaşın farz kılınması onlara ağır geliyordu. Zira o zamanki hükümlerden biri, onlardan bir kişinin düşmanları olan müşriklerden on kişiye karşı sebat etmesiydi ve bu da savaşı hoş görmemelerinin sebeplerindendi. Buna göre bu hoşnutsuzluğun bu ayetin indiği vakte kadar devam etmesi gerekmez. Dolayısıyla Hudeybiye Barışı hakkında inmiş olması da muhtemeldir; zira o gün kalabalık bir ordu oldukları için barışı hoş görmemiş ve savaşı arzu etmişlerdi. Bu takdirde [bu ayet], savaşı hoş görmedikleri bir zamanda onlara savaşı farz kılan, savaşı sevdikleri bir zamanda ise onlara barışı vacip kılan Allah'ın onların maslahatlarını daha iyi bildiğini kendilerine bir hatırlatma olur. Makamın karinesinden ötürü bu kısım hazfedilmiştir. Maksat, Ömer'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir ile olan diyaloğunda daha önce geçtiği üzere, hoşlanmadıkları o barışın kendileri için hayırlı olduğuna gönüllerinin mutmain olması için sözün { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } kavline bağlanmasıdır. Bu durumda söz savaş hakkında olduğu için ayette ihtibâk sanatı bulunur. İfadenin takdiri şöyledir: 'Savaş hoşunuza gitmediği hâlde üzerinize farz kılındı; savaş hoşunuza gittiği hâlde ise ondan menedildiniz. İhtimal ki savaşı hoş görmezsiniz de o sizin için hayırlı olur ve ihtimal ki savaşı seversiniz de o sizin için şer olur.' Şayet ayet yeni bir hükmün konulması ise hoşlanmama durumu ayetin indiği anda mevcuttur; bu durumda Hudeybiye Barışı hakkında inmiş olamaz. Bana göre iki vecihten ilki, hemen arkasındaki: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ } [Bakara: 217] kavline uygun düşmesi bakımından daha açıktır.
وَقَوْلُهُ: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ تَذْيِيلٌ احْتِيجَ إِلَيْهِ لِدَفْعِ الِاسْتِغْرَابِ النَّاشِئِ عَنْ قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مَكْرُوهًا فَكَانَ شَأْنُ رَحْمَةِ اللَّهِ بِخَلْقِهِ أَلَّا يَكْتُبَهُ عَلَيْهِمْ فَذَيَّلَ بِهَذَا لِدَفْعِ ذَلِكَ.
{ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “İhtimal ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için hayırlı olur” kavli, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } kavlinden doğan şaşkınlığı defetmek için başvurulmuş bir tezyildir (pekiştirmedir). Çünkü hoşa gitmeyen bir şey olduğunda, Allah'ın kullarına olan merhametinin gereği onu onlara farz kılmamasıydı; işte bunu gidermek için bu [tezyil] eklenmiştir.
وَجُمْلَةُ وَعَسى مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ: حَالِيَّةٌ مِنْ شَيْئاً عَلَى الصَّحِيحِ مِنْ مَجِيءِ الْحَالِ مِنَ النَّكِرَةِ، وَهَذَا الْكَلَامُ تَلَطُّفٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِرَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ غَنِيًّا عَنِ الْبَيَانِ وَالتَّعْلِيلِ، لِأَنَّهُ يَأْمُرُ فَيُطَاعُ، وَلَكِنْ فِي بَيَان الْحِكْمَة تَخْفِيفًا مِنْ مَشَقَّةِ التَّكْلِيفِ، وَفِيهِ تَعْوِيدُ الْمُسْلِمِينَ بِتَلَقِّي الشَّرِيعَةِ مُعَلَّلَةً مُذَلَّلَةً فَأَشَارَ إِلَى أَنَّ حِكْمَةَ التَّكْلِيفِ تَعْتَمِدُ الْمَصَالِحَ وَدَرْءَ الْمَفَاسِدِ، وَلَا تَعْتَمِدُ مُلَاءَمَةَ الطَّبْعِ وَمُنَافَرَتَهُ، إِذْ يَكْرَهُ الطَّبْعُ شَيْئًا وَفِيهِ نَفْعُهُ وَقَدْ يُحِبُّ شَيْئًا وَفِيهِ هَلَاكُهُ، وَذَلِكَ بِاعْتِبَارِ الْعَوَاقِبِ وَالْغَايَاتِ،
{ وَعَسى } cümlesi { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } cümlesine matuftur; { وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } cümlesi ise nekireden hal gelmesinin caiz oluşuna dair sahih görüşe göre { شَيْئاً } kelimesinden haldir. Bu hitap, Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne ve müminlere bir lütfudur; her ne kadar Kendisi açıklamadan ve gerekçe sunmaktan müstağni olsa da -çünkü O emreder ve emrine itaat edilir- hikmetin açıklanmasında mükellefiyetin meşakkatinin hafifletilmesi vardır. Ayrıca bunda Müslümanların şeriatı gerekçelendirilmiş ve kolaylaştırılmış olarak almaya alıştırılması vardır. Böylece teklifin (mükellefiyetin) hikmetinin tabiatın uygun bulmasına ve nefret etmesine değil, maslahatları temin etmeye ve mefsedetleri defetmeye dayandığına işaret etmiştir. Zira tabiat bazen kendisinde menfaati olan bir şeyden hoşlanmaz, bazen de kendisinde helaki olan bir şeyi sevebilir; bu da akıbetler ve gayeler itibariyledir.
فَإِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ لَذِيذًا مُلَائِمًا وَلَكِنَّ ارْتِكَابَهُ يُفْضِي إِلَى الْهَلَاكِ، وَقَدْ يَكُونُ كَرِيهًا مُنَافِرًا وَفِي ارْتِكَابِهِ صَلَاحٌ. وَشَأْنُ جُمْهُورِ النَّاسِ الْغَفْلَةُ عَنِ
Nitekim bir şey lezzetli ve hoşa giden cinsten olabilir fakat onu işlemek helake sürükler; bir şey de nahoş ve nefret edilen türden olabilir fakat onu işlemekte salah (iyilik) vardır. İnsanların çoğunun âdeti ise,
الْعَاقِبَةِ وَالْغَايَةِ أَوْ جَهْلُهُمَا، فَكَانَتِ الشَّرَائِعُ وَحَمَلَتُهَا مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالْحُكَمَاءِ تُحَرِّضُ النَّاسَ عَلَى الْأَفْعَالِ وَالتُّرُوكِ بِاعْتِبَارِ الْغَايَاتِ وَالْعَوَاقِبِ.
akıbetten ve gayeden gafil olmak yahut onları bilmemektir. Bu sebeple şeriatlar ve onların taşıyıcısı olan âlimler ile hikmet ehli, insanları gayeleri ve akıbetleri dikkate alarak fiilleri yapmaya veya terk etmeye teşvik etmişlerdir.
فَإِنْ قُلْتَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي جَعْلِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ نَافِعَةٍ مَكْرُوهَةً، وَأَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ ضَارَّةٍ مَحْبُوبَةً، وَهَلَّا جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى النَّافِعَ كُلَّهُ مَحْبُوبًا وَالضَّارَّ كُلَّهُ مَكْرُوهًا فَتَنْسَاقُ النُّفُوسُ لِلنَّافِعِ بِاخْتِيَارِهَا وَتَجْتَنِبُ الضَّارَّ كَذَلِكَ فَنُكْفَى كُلْفَةَ مَسْأَلَةِ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ الَّتِي تَنَاظَرَ فِيهَا الْأَشْعَرِيُّ مَعَ شَيْخِهِ الْجِبَائِيِّ وَفَارَقَ الْأَشْعَرِيُّ مِنْ أَجْلِهَا نِحْلَةَ الِاعْتِزَالِ؟.
Eğer: 'Faydalı birçok şeyin nahoş, zararlı birçok şeyin ise sevimli kılınmasındaki hikmet nedir? Allah Teâlâ faydalı olanların hepsini sevimli, zararlı olanların hepsini de nahoş kılsaydı da nefisler kendi tercihleriyle faydalı olana yönelip aynı şekilde zararlı olandan sakınsalardı ve böylece Eş‘arî'nin hocası el-Cübbâî ile tartıştığı ve bu uğurda Mutezile mezhebini terk ettiği aslah (en uygun olanı yaratma) meselesinin külfetinden kurtulmuş olsaydık olmaz mıydı?' dersen,
قُلْتُ: إِنَّ حِكْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى بَنَتْ نِظَامَ الْعَالَمِ عَلَى وُجُودِ النَّافِعِ وَالضَّارِّ وَالطَّيِّبِ وَالْخَبِيثِ مِنَ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَحْدَاثِ، وَأَوْكَلَ لِلْإِنْسَانِ سُلْطَةَ هَذَا الْعَالَمِ بِحُكْمِ خَلْقِهِ الْإِنْسَانَ صَالَحًا لِلْأَمْرَيْنِ وَأَرَاهُ طَرِيقَيِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً [الْبَقَرَة: ٢١٣] ، وَقَدِ اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ أَنْ يَكُونَ النَّافِعُ أَكْثَرَ مِنَ الضَّارِّ وَلَعَلَّ وُجُودَ الْأَشْيَاءِ الضَّارَّةِ كَوَّنَهُ اللَّهُ لِتَكُونَ آلَةً لِحَمْلِ نَاسٍ عَلَى اتِّبَاعِ النَّافِعِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Derim ki: Allah Teâlâ'nın hikmeti, âlemin nizamını varlıklar, sıfatlar ve olaylar bakımından faydalı ile zararlının, iyi ile kötünün bir arada bulunması üzerine kurmuştur. İnsanı her iki duruma da elverişli yaratması ve Allah Teâlâ'nın: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi...” [Bakara: 213] kavlinde daha önce belirttiğimiz üzere ona hayır ve şer yollarını göstermesi sebebiyle bu âlemin idaresini insana bırakmıştır. Hikmet faydalı olanın zararlı olandan daha çok olmasını gerektirmiştir. Zararlı şeylerin varlığını ise Allah, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi, insanları faydalı olana uymaya sevk eden bir vasıta olsun diye yaratmış olabilir:
فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ [الْحَدِيد: ٢٥] ، وَقَدْ أَقَامَ نِظَامَ هَذَا الْعَالَمِ عَلَى وُجُودِ الْمُتَضَادَّاتِ، وَجَعَلَ الْكَمَالَ الْإِنْسَانِيَّ حَاصِلًا عِنْدَ حُصُولِ جَمِيعِ الصِّفَاتِ النَّافِعَةِ فِيهِ، بِحَيْثُ إِذَا اخْتَلَّتْ بَعْضُ الصِّفَاتِ النَّافِعَةِ مِنْهُ انْتُقِصَتْ بَقِيَّةُ الصِّفَاتِ النَّافِعَةِ مِنْهُ أَوِ اضْمَحَلَّتْ، وَجَعَلَ اللَّهُ الْكَمَالَ أَقَلَّ مِنَ النَّقْصِ لِتَظْهَرَ مَرَاتِبُ النُّفُوسِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَمَبَالِغُ الْعُقُولِ الْبَشَرِيَّةِ فِيهِ، فَاكْتَسَبَ النَّاسُ وَضَيَّعُوا وَضَرُّوا وَنَفَعُوا فَكَثُرَ الضَّارُّ وَقَلَّ النَّافِعُ بِمَا كَسَبَ النَّاسُ وَفَعَلُوا قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [١٠٠] .
{ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Onda hem çetin bir sertlik hem de insanlar için menfaatler vardır” [Hadîd: 25]. Allah bu âlemin nizamını zıtların varlığı üzerine kurmuş ve insânî kemali, kendisinde bütün faydalı sıfatların bulunması anında gerçekleşen bir duruma bağlamıştır; öyle ki onda bulunan faydalı sıfatların bir kısmı bozulduğunda, diğer faydalı sıfatlar da eksilir veya yok olur. Bu âlemde nefislerin mertebeleri ve insan akıllarının dereceleri ortaya çıksın diye Allah kemali noksanlıktan daha az kılmıştır. İnsanlar da kazandılar ve zayi ettiler, zarar verdiler ve fayda sağladılar; böylece insanların kazandıkları ve yaptıkları şeyler sebebiyle zararlı olan çoğaldı, faydalı olan ise azaldı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “De ki: Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz” [Mâide: 100].
وَكَمَا صَارَتِ الذَّوَاتُ الْكَامِلَةُ الْفَاضِلَةُ أَقَلَّ مِنْ ضِدِّهَا صَارَتْ صِفَاتُ الْكَمَالِ عَزِيزَةَ الْمَنَالِ، وَأُحِيطَتْ عِزَّتُهَا وَنَفَاسَتُهَا بِصُعُوبَةِ مَنَالِهَا عَلَى الْبَشَرِ وَبِمَا يَحُفُّ بِهَا مِنَ الْخَطَرِ وَالْمَتَاعِبِ، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مِمَّا تَنْسَاقُ لَهَا النُّفُوسُ بِسُهُولَةٍ لَاسْتَوَى فِيهَا النَّاسُ فَلَمْ تَظْهَرْ مَرَاتِبُ الْكَمَالِ وَلَمْ يَقَعِ التَّنَافُسُ بَيْنَ النَّاسِ فِي تَحْصِيلِ الْفَضَائِلِ وَاقْتِحَامِ الْمَصَاعِبِ لِتَحْصِيلِهَا قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Yetkin ve faziletli şahsiyetler zıtlarına nispetle nasıl daha az olduysa, kemal sıfatları da elde edilmesi güç vasıflar hâline gelmiş; onların bu kıymeti ve nefaseti, insan için elde edilmesinin zorluğuyla ve etrafını kuşatan tehlike ve meşakkatlerle çevrilmiştir. Çünkü nefislerin kolayca yönelebileceği şeyler olsaydı, bütün insanlar bu hususta eşit olur, böylece kemal mertebeleri ortaya çıkmaz ve faziletleri elde etmek ile bunlara ulaşmak uğruna zorluklara göğüs germek konusunda insanlar arasında bir yarış gerçekleşmezdi. Ebü't-Tayyib şöyle demiştir:
وَلَا فَضْلَ فِيهَا لِلشَّجَاعَةِ وَالنَّدَى ... وَصَبْرِ الْفَتَى لَوْلَا لِقَاءِ شَعُوبِ
"Ölümle karşılaşmak olmasaydı cesaretin, cömertliğin ve yiğidin sabrının dünyada hiçbir üstünlüğü olmazdı."
فَهَذَا سَبَبُ صُعُوبَةِ الْكِمَالَاتِ عَلَى النُّفُوسِ.
İşte kemalatın nefislere zor gelmesinin sebebi budur.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ نِظَامَ الْوُجُودِ فِي هَذَا الْعَالَمِ بِتَوَلُّدِ الشَّيْءِ مِنْ بَيْنِ شَيْئَيْنِ وَهُوَ
Sonra Allah Teâlâ bu âlemdeki varlık nizamını, bir şeyin iki şeyin arasından doğması üzere kurmuştur ki bu da,
الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالِازْدِوَاجِ، غَيْرَ أَنَّ هَذَا التَّوَلُّدَ يَحْصُلُ فِي الذَّوَاتِ بِطَرِيقَةِ التَّوَلُّدِ الْمَعْرُوفَةِ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [الرَّعْد: ٣] وَأَمَّا حُصُولُهُ فِي الْمَعَانِي، فَإِنَّمَا يَكُونُ بِحُصُولِ الصِّفَةِ من بَين معنيي صِفَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ مُتَضَادَّتَيْنِ تَتَعَادَلَانِ فِي نَفْسٍ فَيَنْشَأُ عَنْ تَعَادُلِهِمَا صِفَةٌ ثَالِثَةٌ.
çiftleşme (izdivaç) olarak ifade edilen durumdur. Ancak bu doğuş, somut varlıklarda bilinen üreme yoluyla gerçekleşir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Meyvelerin her birinden orada çifter çifter yarattı” [Ra'd: 3] buyurmuştur. Manalardaki (soyut niteliklerdeki) meydana gelişe gelince; bu ancak bir nefiste dengelenen birbirine zıt iki sıfatın anlamı arasından bir sıfatın ortaya çıkmasıyla olur ve bu iki zıddın dengelenmesinden üçüncü bir sıfat doğar.
وَالْفَضَائِلُ جُعِلَتْ مُتَوَلَّدَةً مِنَ النَّقَائِصِ فَالشَّجَاعَةُ مِنَ التَّهَوُّرِ وَالْجُبْنِ، وَالْكَرَمُ مِنَ السَّرَفِ وَالشُّحِّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّيْءَ الْمُتَوَلَّدَ مِنْ شَيْئَيْنِ يَكُونُ أَقَلَّ مِمَّا تُوُلِّدَ مِنْهُ، لِأَنَّهُ يَكُونُ أَقَلَّ مِنَ الثُّلُثِ، إِذْ لَيْسَ كُلَّمَا وُجِدَ الصِّفَتَانِ حَصَلَ مِنْهُمَا تَوَلُّدُ صِفَةٍ ثَالِثَةٍ، بَلْ حَتَّى يَحْصُلَ التَّعَادُلُ وَالتَّكَافُؤُ بَيْنَ تَيْنَكِ الصِّفَتَيْنِ الْمُتَضَادَّتَيْنِ وَذَلِكَ عَزِيزُ الْحُصُولِ وَلَا شَكَّ أَنْ هَاتِهِ النُّدْرَةَ قَضَتْ بِقِلَّةِ اعْتِيَادِ النُّفُوسِ هَاتِهِ الصِّفَاتِ، فَكَانَتْ صَعْبَةً عَلَيْهَا لِقِلَّةِ اعْتِيَادِهَا إِيَّاهَا.
Faziletler noksanlıklardan doğacak şekilde kılınmıştır; cesaret cüretkârlık ile korkaklıktan, cömertlik ise israf ile cimrilikten doğar. Şüphe yok ki iki şeyden doğan bir şey, kendisinden doğduğu şeylerden daha az olur; zira üçte birden daha azdır. Çünkü her iki sıfatın bulunduğu her durumda bunlardan üçüncü bir sıfatın doğması söz konusu olmaz; bilakis bu, ancak o iki zıt sıfat arasında bir denge ve eşitlik sağlandığı zaman gerçekleşir ki bu da nadiren elde edilir. Hiç şüphe yok ki bu nadirlik nefislerin bu sıfatlara alışkanlığının az olmasını netice vermiştir; dolayısıyla nefislerin bunlara alışkanlığının azlığı sebebiyle bu sıfatlar onlara zor gelmiştir.
وَوَرَاءَ ذَلِكَ فَاللَّهُ حَدَّدَ لِلنَّاسِ نِظَامًا لِاسْتِعْمَالِ الْأَشْيَاءِ النَّافِعَةِ وَالضَّارَّةِ فِيمَا خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ، فَالتَّبِعَةُ فِي صُورَةِ اسْتِعْمَالِهَا عَلَى الْإِنْسَانِ وَهَذَا النِّظَامُ كُلُّهُ تَهْيِئَةٌ لِمَرَاتِبِ الْمَخْلُوقَاتِ فِي الْعَالَمِ الْأَبَدِيِّ عَالَمِ الْخُلُودِ وَهُوَ الدَّارُ الْآخِرَةُ كَمَا
Bunun da ötesinde Allah, faydalı ve zararlı şeylerin yaratılış gayelerine uygun olarak kullanılması için insanlara bir nizam tayin etmiştir. Dolayısıyla onların kullanım şeklindeki sorumluluk insana aittir. Bütün bu nizam, ebedî âlem olan ahiret yurdunda mahlûkatın mertebelerinin hazırlanması içindir; nitekim,
يُقَالُ: «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ»
“Dünya ahiretin tarlasıdır” denilmiştir.
وَبِهَذَا تَكْمُلُ نَظَرِيَّةُ النَّقْضِ الَّذِي نَقَضَ بِهِ الشَّيْخُ الْأَشْعَرِيُّ عَلَى شَيْخِهِ الْجِبَائِيِّ أَصْلَهُمْ فِي وُجُوبِ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ فَيَكُونُ بَحْثُ الْأَشْعَرِيِّ نَقْضًا وَكَلَامُنَا هَذَا سَنَدًا وَانْقِلَابًا إِلَى اسْتِدْلَالٍ.
Bununla Şeyh el-Eş‘arî'nin, hocası el-Cübbâî'nin salah ve aslahın [Allah'a] vacip oluşuna dair esaslarını çürüttüğü nakz (itiraz) teorisi tamamlanmış olur; böylece Eş‘arî'nin incelemesi bir nakz (çürütme), bizim bu açıklamamız ise bir dayanak ve bir delile dönüşme niteliği taşır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ تَذْيِيلٌ لِلْجَمِيعِ، وَمَفْعُولَا يَعْلَمُ وتَعْلَمُونَ مَحْذُوفَانِ دَلَّ عَلَيْهِمَا مَا قَبْلَهُ أَيْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَهُمَا، لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ وَالنَّاسُ يُشْتَبَهُ عَلَيْهِمُ الْعِلْمُ فَيَظُنُّونَ الْمُلَائِمَ نَافِعًا وَالْمُنَافِرَ ضَارًّا.
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz bilmezsiniz” cümlesi bütün bu anlatılanlar için bir tezyildir (pekiştirmedir). { يَعْلَمُ } ve { تَعْلَمُونَ } fiillerinin mef'ulleri (nesneleri) hazfedilmiştir ve önceki ifade bunlara delalet etmektedir; yani 'Allah hayrı da şerri de bilir, siz ise bunları bilmezsiniz' demektir. Çünkü Allah eşyayı olduğu gibi bilir; insanlara gelince ilim onlara karışık gelir de nefse uygun olanı faydalı, nefse nahoş geleni ise zararlı zannederler.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ تَلَقِّي أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى بِاعْتِقَادِ أَنَّهُ الصَّلَاحُ وَالْخَيْرُ، وَأَنَّ مَا لَمْ تَتَبَيَّنْ لَنَا صِفَتُهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْمُكَلَّفِ بِهَا نُوقِنُ بِأَنَّ فِيهِ صِفَةً مُنَاسِبَةً لِحُكْمِ الشَّرْع فِيهِ فتطلبها بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ عَسَى أَنْ نُدْرِكَهَا، لِنُفَرِّعَ عَلَيْهَا وَنَقِيسَ وَيَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا مَسَائِلُ مَسَالِكِ الْعِلَّةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُجْرِي أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ إِلَّا عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ.
Bundan maksat; Müslümanlara, Allah Teâlâ'nın emrini onun salah ve hayır olduğuna inanarak karşılamayı ve mükellef kılındığımız fiillerden niteliği bize açık olmayanların şeriatın oradaki hükmüne uygun bir nitelik taşıdığına kesin olarak inanmayı öğretmektir. Ta ki o hüküm üzerine fer'î meseleler bina edip kıyas yapabilmemiz için imkân ölçüsünde onu araştırıp idrak etmeye çalışalım. İllet tespit etme yolları (mesâlikü'l-ille) meseleleri de bu kabildendir; zira Allah Teâlâ emrini ve nehyini ancak Kendi ilmine uygun olarak yürütür.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 217]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır. Fakat Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan [insanları] men etmek ve halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyük [bir günah]tır. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür. Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (217)
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ.
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır.”
مِنْ أَهَمِّ تَفَاصِيلِ الْأَحْوَالِ فِي الْقِتَالِ الَّذِي كُتِبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذِهِ أَنْ يَعْلَمُوا مَا إِذَا صَادَفَ الْقِتَالُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ إِذْ كَانَ مَحْجَرًا فِي الْعَرَبِ مِنْ عَهْدٍ
Bu ayetten önceki ayette Müslümanlara farz kılınan savaşa dair hallerin en mühim ayrıntılarından biri; aralarındaki savaşın haram aylara denk gelmesi hâlinde ne olacağını bilmeleridir. Çünkü bu, çok eski bir devirden beri Araplarda yasaklanmış bir husustu.
قَدِيمٍ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْإِسْلَامُ إِبْطَالَ ذَلِكَ الْحَجْرِ لِأَنَّهُ مِنَ الْمَصَالِحِ قَالَ تَعَالَى: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ [الْمَائِدَة: ٩٧] فَكَانَ الْحَالُ يَبْعَثُ عَلَى السُّؤَالِ عَنِ اسْتِمْرَارِ حُرْمَةِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ فِي نَظَرِ الْإِسْلَامِ.
İslâm da birtakım maslahatları içerdiği için bu yasağın kaldırıldığını zikretmemiştir; nitekim Allah Teâlâ: { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ } “Allah, Beyt-i Haram olan Kâbe'yi ve haram ayı insanlar için bir nizam kıldı” [Mâide: 97] buyurmuştur. Dolayısıyla mevcut durum, İslâm nazarında haram ayın hürmetinin devam edip etmediği hususunda soru sormayı gerektiriyordu.
رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» عَنِ الزُّهْرِيِّ مُرْسَلًا وَرَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ مُرْسَلًا وَمُطَوَّلًا، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ سَرِيَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَرْسَلَهُ فِي ثَمَانِيَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ يَتَلَقَّى عِيرًا لِقُرَيْشٍ بِبَطْنِ نَخْلَةَ فِي جُمَادَى الْآخِرَةِ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنِ الْهِجْرَةِ، فَلَقِيَ الْمُسْلِمُونَ الْعِيرَ فِيهَا تِجَارَةٌ مَنِ الطَّائِفِ وَعَلَى الْعِيرِ عَمْرُو بْنُ الْحَضْرَمِيِّ، فَقَتَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَمْرًا وَأَسَرَ اثْنَيْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ وَهُمَا عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَالْحَكَمُ بْنُ كَيْسَانَ وَفَرَّ مِنْهُمْ نَوْفَلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَغَنِمَ الْمُسْلِمُونَ غَنِيمَةً، وَذَلِكَ أَوَّلُ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ وَهُمْ يَظُنُّونَهُ مِنْ جُمَادَى الْآخِرَةِ، فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَى قُرَيْشٍ وَقَالُوا: اسْتَحَلَّ مُحَمَّدٌ الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَشَنَّعُوا ذَلِكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. فَقِيلَ: إِنَّ النَّبِيءَ ﷺ رَدَّ عَلَيْهِمُ الْغَنِيمَةَ وَالْأَسِيرَيْنِ، وَقِيلَ: رَدَّ الْأَسِيرَيْنِ وَأَخَذَ الْغَنِيمَةَ.
Vâhidî Esbâb-ı Nüzûl'de Zührî'den mürsel olarak, Taberî de Urve b. ez-Zübeyr'den mürsel ve mufassal olarak rivayet etmiştir ki: Bu ayet Abdullah b. Cahş seriyyesi hakkında inmiştir. Şöyle ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin ikinci yılı Cemâziyelâhir ayında Batn-ı Nahle mevkiinde Kureyş'e ait bir kervanı karşılaması için onu ashâbından sekiz kişiyle birlikte göndermişti. Müslümanlar, içinde Tâif ticaret malları bulunan ve başında Amr b. el-Hadramî'nin yer aldığı kervanla karşılaştılar. Müslümanlardan bir adam Amr'ı öldürdü, onun arkadaşlarından ikisini -yani Osman b. Abdillâh b. el-Mugīre ile Hakem b. Keysân'ı- esir aldı; Nevfel b. Abdillâh b. el-Mugīre ise ellerinden kaçtı ve Müslümanlar ganimet elde ettiler. Bu hadise, onlar Cemâziyelâhir ayından zannederken Receb ayının ilk gününde vuku bulmuştu. Bu durum Kureyş'e çok ağır geldi ve: 'Muhammed haram ayı helal saydı!' diyerek bunu dillerine dolayıp kötülediler; bunun üzerine bu ayet indi. Denildi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimeti ve iki esiri onlara geri verdi. Bir diğer görüşe göre ise iki esiri geri verip ganimeti aldı.
فَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ كَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] وَآيَةِ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٠] بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَتَانِ بَعْدَ هَذِهِ، كَانَ وَضْعُهُمَا فِي التِّلَاوَةِ قَبْلَهَا بِتَوْقِيفٍ خَاصٍّ لِتَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ إِكْمَالًا لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ الْآيَتَانِ الْأُخْرَيَانِ، وَهَذَا لَهُ نَظَائِرُ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْآيَاتِ بِاعْتِبَارِ النُّزُولِ وَالتِّلَاوَةِ. وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَأَنَّهَا تَكْمِلَةٌ وَتَأْكِيدٌ لِآيَةِ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ [الْبَقَرَة: ١٩٤] .
Eğer bu rivayet sahih ise bu ayetin inişi; { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Savaş, hoşunuza gitmediği hâlde üzerinize farz kılındı” [Bakara: 216] ayetinin ve { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] ayetinin inişinden uzun bir süre önce gerçekleşmiştir. Bu iki ayet bundan sonra indiğinde, bu ayetin diğer iki ayetin kapsadığı hususları tamamlayıcı olması için tilavetteki yerleri özel bir tevkif ile (vahyin belirlemesiyle) bundan önceye konulmuştur; nitekim iniş ve tilavet sırası bakımından bunun birçok ayette benzerleri vardır. Bana göre daha açık olan görüş; bu ayetin kendisinden önceki ayetten sonra inmiş olması ve { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır” [Bakara: 194] ayetini tamamlayıcı ve tekit edici mahiyette bulunmasıdır.
وَالسُّؤَالُ الْمَذْكُورُ هُنَا هُوَ سُؤَالُ الْمُشْركين النبيء ﵊ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ، هَلْ يُقَاتَلُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ.
Burada zikredilen soru; Allah Teâlâ'nın { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } kavlinde daha önce geçtiği üzere, Hudeybiye günü müşriklerin Peygamber aleyhisselâm'a 'Haram ayda savaşılır mı?' şeklindeki sorusudur.
وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ هُنَا وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِلَخْ وَقِيلَ: سُؤَالُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ قِتَالِ سَرِيَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ. فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَرَدَّتْ عَلَى سُؤَالِ النَّاسِ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِهَا عَقِبَ آيَةِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ [الْبَقَرَة: ٢١٦] ظَاهِرَةٌ.
Buradaki { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Fakat Allah yolundan alıkoymak...” ifadesine uygun olan da budur. Bir görüşe göre ise soru; müşriklerin Abdullah b. Cahş seriyyesindeki savaşa dair sorusudur. Buna göre cümle iptidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır) ve insanların haram ayda savaşmaya dair sorusuna cevap olarak gelmiştir; ayetin { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } [Bakara: 216] ayetinin hemen ardından gelmesindeki münasebet ise gayet açıktır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي (الشَّهْرِ الْحَرَامِ) تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَلِذَلِكَ أُحْسِنَ إِبْدَالُ النَّكِرَةِ مِنْهُ فِي
(eş-Şehri'l-Harâm / الشَّهْرِ الْحَرَامِ) ifadesindeki marifelik (belirlilik) cins belirliliğidir; bu sebeple
قَوْلِهِ:
ayetindeki:
قِتالٍ فِيهِ، وَهُوَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ فَيَجُوزُ فِيهِ إِبْدَالُ النَّكِرَةِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ، بِخِلَافِ بَدَلِ الْبَعْضِ عَلَى أَنَّ وَصْفَ النَّكِرَةِ هُنَا بِقَوْلِهِ (فِيهِ) يَجْعَلُهَا فِي قُوَّةِ الْمَعْرِفَةِ. فَالْمُرَادُ بَيَانُ أَيِّ شَهْرٍ كَانَ مِنَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ وَأَيِّ قِتَالٍ، فَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ إِنْكَارِيًّا مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَكَوْنُ الْمُرَادِ جِنْسَ هَذِهِ الْأَشْهُرِ ظَاهِرٌ، وَإِنْ كَانَ اسْتِفْسَارًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَكَذَلِكَ، وَمُجَرَّدُ كَوْنِ الْوَاقِعَةِ الَّتِي تَسَبَّبَ عَلَيْهَا السُّؤَالُ وَقَعَتْ فِي شَهْرٍ مُعَيَّنٍ لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ السُّؤَالِ بِذَلِكَ الشَّهْرِ، إِذْ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ السَّائِلِ بَلِ الْمَقْصُودُ السُّؤَالُ عَنْ دَوَامِ هَذَا الْحُكْمِ الْمُتَقَرِّرِ عِنْدَهُمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَهُوَ لَا يَخْتَصُّ بِشَهْرٍ دُونَ شَهْرٍ.
{ قِتالٍ فِيهِ } “Onda savaşmaktan” ifadesinde nekranın (belirsiz ismin) ondan bedel kılınması güzel düşmüştür. Bu bir iştimal bedelidir; dolayısıyla bazısının bazısından bedel olması (bedel-i ba'z) durumunun aksine, burada nekranın marifeden bedel yapılması caizdir. Kaldı ki buradaki nekranın { فِيهِ } “onda” ifadesiyle sıfatlanması onu marife kuvvetine eriştirmektedir. Kastedilen, haram aylardan herhangi bir ayın ve herhangi bir savaşın açıklanmasıdır. Eğer soru müşrikler tarafından bir inkâr maksadıyla sorulmuşsa kastedilenin bu ayların cinsi olduğu açıktır; şayet Müslümanlar tarafından bir açıklama talebi (istifsar) idiyse yine böyledir. Soruya sebep teşkil eden hadisenin belirli bir ayda meydana gelmiş olması, sorunun sırf o aya has kılınmasını gerektirmez; zira bu, soranın aklına bile gelmez. Aksine asıl maksat, İslam'dan önce aralarında yerleşmiş bulunan bu hükmün devam edip etmediğini sormaktır ve bu da belirli bir aya mahsus değildir.
وَإِنَّمَا اخْتِيرَ طَرِيقُ الْإِبْدَالِ هُنَا- وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ- لِأَجَلِ الِاهْتِمَامِ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ لِأَجْلِ الشَّهْرِ أَيَقَعُ فِيهِ قِتَالٌ؟ لَا لِأَجْلِ الْقِتَالِ هَلْ يَقَعُ فِي الشَّهْرِ وَهُمَا مُتَآيِلَانِ، لَكِنَّ التَّقْدِيمَ لِقَضَاءِ حَقِّ الِاهْتِمَامِ، وَهَذِهِ نُكْتَةٌ لِإِبْدَالِ عَطْفِ الْبَيَانِ تَنْفَعُ فِي مَوَاقِعَ كَثِيرَةٍ، عَلَى أَنَّ فِي طَرِيقِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ تَشْوِيقًا بِارْتِكَابِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ.
Zahirin gereği 'Sana haram ayda savaşmayı soruyorlar' denilmesi iken burada bedel yolunun tercih edilmesi, haram aya gösterilen ihtimamdan ötürüdür. Bu da sorunun, 'Haram ayda savaş vuku bulur mu?' diyerek ay sebebiyle olduğuna, yoksa 'Savaş haram ayda vuku bulur mu?' diyerek savaş sebebiyle olmadığına dikkat çekmek içindir. Gerçi bu iki mana birbirine varır; fakat öne alma (takdim) önem hakkını vermek içindir. Bu, birçok yerde fayda sağlayan atf-ı beyan bedeline dair bir nüktedir. Bununla birlikte iştimal bedeli yönteminde, önce müphem bırakıp (icmal) ardından açıklamak (tafsil) suretiyle bir merak uyandırma (teşvik) da vardır.
وَتَنْكِيرُ (قِتَالٍ) مُرَادٌ بِهِ الْعُمُومُ، إِذْ لَيْسَ الْمَسْئُولُ عَنْهُ قِتَالًا مُعَيَّنًا وَلَا فِي شَهْرٍ مُعَيَّنٍ، بَلِ الْمُرَادُ هَذَا الْجِنْسُ فِي هَذَا الْجِنْسِ. وَ (فِيهِ) ظَرْفُ صِفَةٍ لِقِتَالٍ مُخَصَّصَةٍ لَهُ.
{ قِتالٍ } kelimesinin nekra (belirsiz) kılınmasıyla umumilik (genellik) kastedilmiştir; zira sorulan şey ne belirli bir savaştır ne de belirli bir aydadır; aksine murad edilen, bu cinsin bu cins içindeki durumudur. { فِيهِ } ise 'kıtâl' kelimesinin onu tahsis eden zarf türünden bir sıfatıdır.
وَقَوْلُهُ: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ إِظْهَارُ لَفْظِ الْقِتَالِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِيَكُونَ الْجَوَابُ صَرِيحًا حَتَّى لَا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الشَّهْرَ الْحَرَامَ هُوَ الْكَبِيرُ، وَلِيَكُونَ الْجَوَابُ عَلَى طَبَقِ السُّؤَالِ فِي اللَّفْظِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُعَرِّفْ لَفْظَ الْقِتَالِ ثَانِيًا بِاللَّامِ مَعَ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِ فِي السُّؤَالِ، لِأَنَّهُ قَدِ اسْتَغْنَى عَنْ تَعْرِيفِهِ بِاتِّحَادِ الْوَصْفَيْنِ فِي لَفْظِ السُّؤَالِ وَلَفْظِ الْجَوَابِ وَهُوَ ظَرْفُ (فِيهِ) ، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ تَعْرِيفِ النَّكِرَةِ بِاللَّامِ إِذَا أُعِيدَ ذِكْرُهَا إِلَّا التَّنْصِيصُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا تِلْكَ الْأُولَى لَا غَيْرُهَا، وَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ بِالْوَصْفِ الْمُتَّحِدِ، قَالَ التَّفْتَازَانِيّ: فالمسؤول عَنْهُ هُوَ الْمُجَابُ عَنْهُ وَلَيْسَ غَيْرُهُ كَمَا تُوُهِّمَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ النَّكِرَةَ إِذَا أُعِيدَتْ نَكِرَةً كَانَتْ غَيْرَ الْأُولَى، لِأَنَّ هَذَا لَيْسَ بِضَرْبَةِ لَازِمٍ يُرِيدُ أَنَّ ذَلِكَ يَتْبَعُ الْقَرَائِنَ.
{ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” kavlinde, haram ayın büyük olduğu zannedilmesin ve cevap lafız bakımından soruya birebir denk gelsin diye zamir makamında 'kıtâl' lafzı açıkça zikredilmiştir (ızhar). Soruda daha önce zikredilmiş olmasına rağmen 'kıtâl' lafzının ikinci kez harf-i tarif (el-) ile marife yapılmaması ise, soru ve cevabın lafzında { فِيهِ } zarfı olan vasfın birliği sebebiyle marife kılınmaya ihtiyaç kalmamasındandır. Çünkü nekra bir kelime tekrar zikredildiğinde harf-i tarif ile marife yapılmasındaki maksat, onunla kastedilenin başkası değil ilk geçen kelime olduğunu açıkça belirtmekten ibarettir ve bu durum aynı vasfın bulunmasıyla zaten gerçekleşmiştir. Teftâzânî şöyle demiştir: 'Sorulan şey ile cevap verilen şey aynıdır; nekra bir kelime nekra olarak tekrarlandığında öncekinden başkası olur kuralına dayanılarak zannedildiği gibi farklı bir şey değildir. Zira bu kural mutlak bir zorunluluk değildir; yani karinelere tabidir.'
وَالْجَوَابُ تَشْرِيعٌ إِنْ كَانَ السُّؤَالُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَاعْتِرَافٌ وَإِبْكَاتٌ إِنْ كَانَ السُّؤَالُ إِنْكَارًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ تَوَقَّعُوا أَنْ يُجِيبَهُمْ بِإِبَاحَةِ الْقِتَالِ فَيُثَوِّرُوا بِذَلِكَ الْعَرَبَ وَمَنْ فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ.
Bu cevap, eğer soru Müslümanlardan gelmişse bir teşri (hüküm koyma); şayet soru müşriklerin bir inkârı idiyse bir kabul ve onları susturmadır (ibkât). Zira onlar, Peygamber'in kendilerine savaşın mubah olduğunu söyleyerek cevap vermesini ve bu sayede Arapları ve kalbinde hastalık bulunanları kışkırtmayı umuyorlardı.
وَالْكَبِيرُ فِي الْأَصْلِ هُوَ عَظِيمُ الْجُثَّةِ مِنْ نَوْعِهِ، وَهُوَ مَجَازٌ فِي الْقَوِيِّ وَالْكَثِيرِ وَالْمُسِنِّ وَالْفَاحِشِ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، شَبَّهَ الْقَوِيَّ فِي نَوْعِهِ بِعَظِيمِ
Kebîr (كَبِير) kelimesi aslen kendi türü içinde cüssesi büyük olan demektir; güçlü, çok, yaşlı ve haddi aşan şeyler için mecazen kullanılır. Bu, aklî olanı hissî olana benzetmeye dayalı bir istiaredir; kendi türünde güçlü olanı fertler arasındaki cüssesi büyük olana
الْجُثَّةِ فِي الْأَفْرَادِ، لِأَنَّهُ مَأْلُوفٌ فِي أَنَّهُ قَوِيٌّ، وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْعَظِيمِ فِي الْمَآثِمِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، مِثْلَ تَسْمِيَةِ الذَّنْبِ كَبِيرَةً،
benzetmiştir, zira onun güçlü olduğu bilinip alışılmıştır. Burada ise makamın karinesiyle günahlar bakımından 'büyük' anlamındadır; tıpkı günahın 'kebîre' (büyük günah) diye isimlendirilmesi
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ وَإِنَّهُ لَكَبِيرٌ»
ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinde geçen: 'O ikisi büyük bir şeyden ötürü azap görmüyorlar; hâlbuki o gerçekten büyüktür'
الْحَدِيثَ.
ifadesinde olduğu gibi.
وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقِتَالَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ إِثْمٌ كَبِيرٌ، فَالنَّكِرَةُ هُنَا لِلْعُمُومِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، إِذْ لَا خُصُوصِيَّةَ لِقِتَالِ قَوْمٍ دُونَ آخَرِينَ، وَلَا لِقَتْلٍ فِي شَهْرٍ دُونَ غَيْرِهِ، لَا سِيَّمَا وَمُطَابَقَةُ الْجَوَابِ لِلسُّؤَالِ قَدْ أَكَّدَتِ الْعُمُومَ، لِأَنَّ الْمَسْئُولَ عَنْهُ حُكْمُ هَذَا الْجِنْسِ وَهُوَ الْقِتَالُ فِي هَذَا الْجِنْسِ وَهُوَ الشَّهْرُ الْحَرَامُ مِنْ غَيْرِ تَفْصِيلٍ، فَإِنَّ أَجْدَرَ أَفْرَادِ الْقِتَالِ بِأَنْ يَكُونَ مُبَاحًا هُوَ قِتَالُنَا الْمُشْرِكِينَ وَمَعَ ذَلِكَ فَهُوَ الْمَسْئُولُ عَنْهُ وَهُوَ الَّذِي وَقَعَ التَّحَرُّجُ مِنْهُ، أَمَّا تَقَاتُلُ الْمُسْلِمِينَ فَلَا يَخْتَصُّ إِثْمُهُ بِوُقُوعِهِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَأَمَّا قِتَالُ الْأُمَمِ الْآخَرِينَ فَلَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ حِينَئِذٍ.
Anlam şudur: Haram aylarda savaşmak büyük bir günahtır. Buradaki nekralık (belirsizlik) makamın karinesiyle umumilik (genellik) bildirir; zira savaşın başka bir kavme değil de bir kavme yapılmasının ya da öldürmenin başka bir ayda değil de bir ayda vuku bulmasının hiçbir hususiyeti yoktur. Bilhassa cevabın soruya mutabık olması umumiliği pekiştirmiştir; çünkü sorulan şey, herhangi bir ayrıma gidilmeksizin bu cinsin (yani savaşın) bu cins içindeki (yani haram ay içindeki) hükmüdür. Nitekim savaş fertleri içinde mubah olmaya en layık olanı, bizim müşriklerle savaşmamızdır; buna rağmen sorulan da çekinilen de o olmuştur. Müslümanların birbiriyle savaşmasına gelince, bunun günahı haram ayda vuku bulmasına has değildir; diğer milletlerle savaşmak ise o esnada akla bile gelmiyordu.
وَالْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ وَتَقْرِيرٌ لِمَا لِتِلْكَ الْأَشْهَرِ مِنَ الْحُرْمَةِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ لَهَا مُنْذُ زَمَنٍ قَدِيمٍ، لَعَلَّهُ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَإِنَّ حُرْمَةَ الزَّمَانِ تَقْتَضِي تَرْكَ الْإِثْمِ فِي مُدَّتِهِ.
Ayet, haram aylarda savaşmanın haram olduğuna bir delil ve Allah'ın o aylara pek eski bir zamandan beri —belki de İbrâhim aleyhisselâm'ın devrinden beri— verdiği hürmeti teyit edicidir. Zira zamanın hürmeti, onun süresi boyunca günah işlemeyi terk etmeyi gerektirir.
وَهَذِهِ الْأَشْهُرُ هِيَ زَمَنٌ لِلْحَجِّ وَمُقَدِّمَاتِهِ وَخَوَاتِمِهِ وَلِلْعُمْرَةِ كَذَلِكَ فَلَوْ لَمْ يَحْرُمِ الْقِتَالُ فِي خِلَالِهَا لِتَعَطَّلَ الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ، وَلِذَلِكَ أَقَرَّهَا الْإِسْلَامُ أَيَّامَ كَانَ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ مُشْرِكُونَ لِفَائِدَةِ الْمُسْلِمِينَ وَفَائِدَةِ الْحَجِّ، قَالَ تَعَالَى: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ [الْمَائِدَة: ٩٧] الْآيَةَ.
Bu aylar hac, haccın ön hazırlıkları ve bitişi ile umrenin zamanıdır. Şayet bu aylar esnasında savaş haram kılınmasaydı hac ve umre aksardı. Bu sebeple İslam, Arap yarımadasında müşriklerin bulunduğu dönemde Müslümanların ve haccın menfaati için bu ayları ikrar etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ } “Allah, Beyt-i Haram olan Kâbe'yi ve haram ayı insanlar için bir nizam kıldı” [Mâide: 97] buyurmuştur.