وَتَحْرِيمُ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ قَدْ خُصِّصَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ نُسِخَ، فَأَمَّا تَخْصِيصُهُ فَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ إِلَى قَوْلِهِ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ [الْبَقَرَة: ١٩١، ١٩٤] . وَأَمَّا نَسْخُهُ فَبِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Haram ayda savaşmanın haramlığı bu ayetten sonra tahsis edilmiş, ardından da neshedilmiştir. Tahsis edilmesi, Allah Teâlâ'nın { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Mescid-i Haram yanında onlar sizinle savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın...” kavlinden { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Haram ay, haram aya karşılıktır ve hürmetler karşılıklıdır” [Bakara: 191, 194] kavline kadar olan ayetlerle vuku bulmuştur. Neshedilmesi ise Allah Teâlâ'nın şu kavliyledir:
بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ إِلَى قَوْلِهِ فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التَّوْبَة: ١، ٥] فَإِنَّهَا صَرَّحَتْ بِإِبْطَالِ الْعَهْدِ الَّذِي عَاهَدَ الْمُسْلِمُونَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْهُدْنَةِ، وَهُوَ الْعَهْدُ الْوَاقِعُ فِي صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَهْدًا مُؤَقَّتًا بِزَمَنٍ مُعَيَّنٍ وَلَا بِالْأَبَدِ، وَلِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ
{ بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ } “Allah'tan ve Resûlü'nden, kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklere bir ültimatomdur: Yeryüzünde dört ay daha serbestçe dolaşın...” kavlinden { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe: 1, 5] kavline kadar olan ayetlerdir. Zira bu ayetler, Müslümanların müşriklerle mütareke üzerine yaptıkları antlaşmanın iptal edildiğini açıkça belirtmiştir; bu antlaşma Hudeybiye barışında vuku bulan antlaşmadır, çünkü belirli bir süreyle geçici olarak yapılmadığı gibi ebedî de değildi; ayrıca müşrikler yeminlerini bozmuşlardı,
كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ [التَّوْبَة: ١٣] . ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَّلَهُمْ أَجَلًا وَهُوَ انْقِضَاءُ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ مِنْ ذَلِكَ الْعَامِ وَهُوَ تِسْعَةٍ مِنِ الْهِجْرَةِ فِي حَجَّةِ أَبِي بَكْرٍ بِالنَّاسِ، لِأَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَهْرِ شَوَّالٍ وَقَدْ خرج
nitekim diğer ayette: { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ } “Yeminlerini bozan ve Resûl'ü yurdundan çıkarmaya yeltenen bir toplulukla savaşmaz mısınız?” [Tevbe: 13] buyrulmaktadır. Sonra Allah Teâlâ onlara bir mühlet verdi; bu da hicretin dokuzuncu yılında Ebû Bekir'in insanlara haccı kıldırdığı o senenin haram aylarının sona ermesiydi. Çünkü o ayet Şevval ayında inmişti ve
الْمُشْركُونَ لِلْحَجِّ فَقَالَ لَهُمْ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَأَخَّرَهَا آخِرَ الْمُحَرَّمِ مِنْ عَامِ عَشَرَةٍ مِنِ الْهِجْرَةِ، ثُمَّ قَالَ: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ أَيْ تِلْكَ الْأَشْهُرُ الْأَرْبَعَةُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ فَنَسَخَ تَحْرِيمَ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ جَمْعٌ مُعَرَّفٌ بِلَامِ الْجِنْسِ وَهُوَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ وَعُمُومُ الْأَشْخَاصِ يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ الْأَزْمِنَةِ وَالْأَمْكِنَةِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلِذَلِكَ قَاتَلَ النَّبِيءُ ﷺ ثَقِيفًا فِي شَهْرِ ذِي الْقِعْدَةِ عَقِبَ فَتْحِ مَكَّةَ كَمَا فِي كُتُبِ الصَّحِيحِ. وَأَغْزَى أَبَا عَامِرٍ إِلَى أَوْطَاسَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْغَزْوِ فِي جَمِيعِ أَشْهُرِ السَّنَةِ يَغْزُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَهُمْ أَوْلَى بِالْحُرْمَةِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
müşrikler hac için çıkmışlardı; bu sebeple onlara: 'Yeryüzünde dört ay daha dolaşın' dedi ve bu süreyi hicretin onuncu yılının Muharrem ayının sonuna kadar erteledi. Ardından: 'Haram aylar çıktığında —yani o dört ay bittiğinde— müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün' buyurarak haram aylarda savaşmanın haramlığını neshetti. Zira { الْمُشْرِكِينَ } kelimesi cins lâmı ile marife kılınmış bir çoğuldur ve bu da umum (genellik) sîgalarındandır; şahısların umumiliği ise tahkike göre zamanların ve mekânların umumiliğini de gerektirir. İşte bu yüzden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, sahih hadis kitaplarında geçtiği üzere Mekke'nin fethinin hemen ardından Zilkade ayında Sakîf kabilesiyle savaşmıştır. Ayrıca haram ayda Ebû Âmir'i Evtâs'a gazaya göndermiştir. Müslümanlar, yılın bütün aylarında gazaya çıkmanın meşruluğu üzerinde icma etmişlerdir; nitekim Ehl-i Kitap ile de savaşmaktadırlar ki onlar haram aylardaki hürmet bakımından müşriklerden daha önceliklidir.
فَإِنْ قُلْتَ: إِذَا نُسِخَ تَحْرِيمُ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فَمَا مَعْنَى
Eğer: 'Haram aylarda savaşmanın haramlığı neshedilmişse,
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ فِي خُطْبَةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Veda Hutbesi'ndeki: «Şüphesiz kanlarınız, mallarınız ve ırzlarınız; şu beldenizde, şu ayınızda, şu gününüzün haramlığı gibi size haramdır» sözünün manası nedir?
فَإِنَّ التَّشْبِيهَ يَقْتَضِي تَقْرِيرَ حُرْمَةِ الْأَشْهُرِ. قُلْتُ: إِنْ تَحْرِيمَ الْقِتَالِ فِيهَا تَبَعٌ لِتَعْظِيمِهَا وَحُرْمَتِهَا وَتَنْزِيهِهَا عَنْ وُقُوعِ الْجَرَائِمِ وَالْمَظَالِمِ فِيهَا فَالْجَرِيمَةُ فِيهَا تُعَدُّ أَعْظَمَ مِنْهَا لَوْ كَانَتْ فِي غَيْرِهَا. وَالْقِتَالُ الظُّلْمُ مُحَرَّمٌ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَالْقِتَالُ لِأَجْلِ الْحَقِّ عِبَادَةٌ فَنُسِخَ تَحْرِيمُ الْقِتَالِ فِيهَا لِذَلِكَ وَبَقِيَتْ حُرْمَةُ الْأَشْهُرِ بِالنِّسْبَةِ لِبَقِيَّةِ الْجَرَائِمِ.
Zira bu benzetme, ayların hürmetinin devam ettiğini teyit etmeyi gerektirir' dersen, derim ki: Onlarda savaşmanın haram kılınması; o ayların yüceltilmesine, hürmetine ve içlerinde suçların ile zulümlerin işlenmesinden tenzih edilmesine tabidir; dolayısıyla o aylarda işlenen bir suç, başka aylarda işlenmiş olmasından daha büyük kabul edilir. Haksız yere savaşmak (zulüm savaşı) her vakitte haramdır; hak uğruna savaşmak ise bir ibadettir; bu sebeple o aylarda savaşmanın haramlığı neshedilmiş, diğer suçlar bakımından ayların hürmeti ise baki kalmıştır.
وَأَحْسَنُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْآيَةَ قَرَّرَتْ حُرْمَةَ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِحِكْمَةِ تَأْمِينِ سُبُلِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، إِذِ الْعُمْرَةُ أَكْثَرُهَا فِي رَجَبٍ وَلِذَلِكَ قَالَ: قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَاسْتَمَرَّ ذَلِكَ إِلَى أَنْ أَبْطَلَ النَّبِيءُ ﷺ الْحَجَّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي عَامِ حَجَّةِ أَبِي بَكْرٍ بِالنَّاسِ إِذْ قَدْ صَارَتْ مَكَّةُ بِيَدِ الْمُسْلِمِينَ وَدَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ قُرَيْشٌ وَمُعْظَمُ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَالْبَقِيَّةُ مُنِعُوا مِنْ زِيَارَةِ مَكَّةَ، وَأَنَّ ذَلِكَ كَانَ يَقْتَضِي إِبْطَالَ تَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِأَنَّ تَحْرِيمَهُ فِيهَا لِأَجْلِ تَأْمِينِ سَبِيلِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ. وَقَدْ تَعَطَّلَ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُشْرِكِينَ وَلَمْ يَبْقَ الْحَجُّ إِلَّا لِلْمُسْلِمِينَ وَهُمْ لَا قِتَالَ بَيْنَهُمْ، إِذْ قِتَالُ الظُّلْمِ مُحَرَّمٌ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَقِتَالُ الْحَقِّ يَقَعُ فِي كُلِّ وَقْتٍ مَا لَمْ يَشْغَلْ عَنْهُ شَاغِلٌ مِثْلُ الْحَجِّ، فَتَسْمِيَتُهُ
Bundan daha güzeli şudur: Ayet, hac ve umre yollarının güvenliğini sağlama hikmetine binaen haram aylarda savaşmanın hürmetini teyit etmiştir; zira umre çoğunlukla Receb ayında yapılırdı, bu yüzden { قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } buyurmuştur. Bu durum, Mekke Müslümanların eline geçip Kureyş ile Arap kabilelerinin çoğu İslam'a girince ve geri kalanlar Mekke'yi ziyaretten menedilince, Ebû Bekir'in insanlara haccı kıldırdığı yılda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklere haccı yasaklamasına kadar devam etti. Bu durum, haram aylarda savaşmanın haramlığının kaldırılmasını gerektiriyordu; çünkü o aylarda savaşın haram kılınması, hac ve umre yolunun güvenliği içindi. Müşrikler açısından bu durum ortadan kalkmış, hac sadece aralarında savaş bulunmayan Müslümanlara kalmıştı; zira zulüm savaşı her zaman haramdır, hak savaşı ise hac gibi meşgul edici bir engel olmadıkça her vakit vuku bulur. Dolayısıyla buna
نَسْخًا تَسَامُحٌ، وَإِنَّمَا هُوَ انْتِهَاءُ مَوْرِدِ الْحُكْمِ، وَمِثْلُ هَذَا التَّسَامُحِ فِي الْأَسْمَاءِ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْمُتَقَدِّمِينَ، ثُمَّ أَسْلَمَ جَمِيعُ الْمُشْرِكِينَ قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَذَكَرَ النَّبِيءُ ﷺ حُرْمَةَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فِي خُطْبَتِهِ، وَقَدْ تَعَطَّلَ حِينَئِذٍ الْعَمَلُ بِحُرْمَةِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، إِذْ لَمْ يَبْقَ مُشْرِكٌ يَقْصِدُ الْحَجَّ. فَمَعْنَى نَسْخِ تَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَيْهِ قَدِ انْقَضَتْ كَمَا انْتَهَى مَصْرِفُ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ مَصَارِفِ الزَّكَاةِ بِالْإِجْمَاعِ لِانْقِرَاضِهِمْ.
nesih denilmesi bir müsamahadır (gevşek kullanımdır); aslında bu sadece hükmün uygulama alanının (mevridinin) sona ermesidir. İsimlendirmedeki bu tür müsamahalar mütekaddimûn (önceki âlimler) kelamında bilinmektedir. Daha sonra Veda Haccı'ndan önce bütün müşrikler Müslüman oldu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde haram ayların hürmetini zikretti. O esnada haram aylarda savaş yasağı ile amel etmek zaten fiilen durmuştu, zira hacca niyetlenen hiçbir müşrik kalmamıştı. Haram aylarda savaş yasağının neshedilmesinin anlamı, tıpkı kalpleri İslam'a ısındırılacak olanların (müellefe-i kulûb) ortadan kalkması sebebiyle zekât harcama kalemlerinden çıkarılmasının icma ile sona ermesi gibi, buna duyulan ihtiyacın sona ermiş olmasıdır.
وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ.
{ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan men etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyük [bir günah]tır. Fitne de öldürmekten daha büyüktür.”
إِنْحَاءٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَإِظْهَارٌ لِظُلْمِهِمْ بَعْدَ أَنْ بَكَّتَهُمْ بِتَقْرِيرِ حُرْمَةِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّ مَا وَقَعَ مِنْ أَهْلِ السَّرِيَّةِ مِنْ قَتْلِ رَجُلٍ فِيهِ كَانَ عَنْ خَطَأٍ فِي الشَّهْرِ أَوْ ظَنِّ سُقُوطِ الْحُرْمَةِ بِالنِّسْبَةِ لِقِتَالِ الْعَدُوِّ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ اسْتَعْظَمُوا فِعْلًا وَاسْتَنْكَرُوهُ وَهُمْ يَأْتُونَ مَا هُوَ أَفْظَعُ مِنْهُ، ذَلِكَ أَنَّ تَحْرِيمَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ لَيْسَ لِذَاتِ الْأَشْهُرِ، لِأَنَّ الزَّمَانَ لَا حُرْمَةَ لَهُ فِي ذَاتِهِ وَإِنَّمَا حُرْمَتُهُ تَحْصُلُ بِجَعْلِ اللَّهِ إِيَّاهُ ذَا حُرْمَةٍ، فَحُرْمَتُهُ تَبَعٌ لِحَوَادِثَ تَحْصُلُ فِيهِ، وَحُرْمَةُ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِمُرَاعَاةِ تَأْمِينِ سَبِيلِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَمُقَدِّمَاتِهِمَا وَلَوَاحِقِهِمَا فِيهَا، فَلَا جَرَمَ أَنَّ الَّذِينَ استعظموا حُصُول الْقَتْل فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَاسْتَبَاحُوا حُرُمَاتٍ ذَاتِيَّةً بِصَدِّ الْمُسْلِمِينَ، وَكَفَرُوا بِاللَّهِ الَّذِي جَعَلَ الْكَعْبَةَ حَرَامًا وَحَرَّمَ لِأَجْلِ حَجِّهَا الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ، وَأَخْرَجُوا أَهْلَ الْحَرَمِ مِنْهُ، وَآذَوْهُمْ، لَأَحْرِيَاءُ بِالتَّحْمِيقِ وَالْمَذَمَّةِ، لِأَنَّ هَاتِهِ الْأَشْيَاءَ الْمَذْكُورَةَ كُلُّهَا مُحَرَّمَةٌ لِذَاتِهَا لَا تَبَعًا لِغَيْرِهَا. وَقَدْ قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ لِرَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ جَاءَ يَسْأَلُهُ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ إِذَا أَصَابَ الثَّوْبَ هَلْ يُنَجِّسُهُ، وَكَانَ ذَلِكَ عَقِبَ مَقْتَلِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄ «عَجَبًا لَكُمْ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ تَسْتَحِلُّونَ دَمَ الْحُسَيْنِ وَتَسْأَلُونَ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ» . وَيَحِقُّ التَّمَثُّلُ هُنَا بِقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:
Bu, haram ayların hürmetini teyit edip onları susturduktan sonra müşriklere yönelik şiddetli bir kınama ve onların zulümlerini ortaya koymadır. Zira hürmetin teyidi, seriyye ehlinin o ayda bir adamı öldürmüş olmasının ay hususundaki bir hatadan veya düşmanla savaş hususunda hürmetin düştüğü zannından kaynaklandığını gösterir. Nitekim müşrikler, kendileri bundan daha korkuncunu işleyip dururken bu fiili pek büyük görüp ayıplamışlardı. Çünkü haram ayda savaşmanın haramlığı ayların bizatihi kendisinden kaynaklanmaz; zira zaman kendi zatında bir hürmete sahip değildir, hürmeti ancak Allah'ın onu hürmetli kılmasıyla hâsıl olur. Dolayısıyla hürmeti, içinde vuku bulan olaylara bağlıdır; haram ayların hürmeti de hac ve umre yolunun, bunların ön ve art hazırlıklarının güvenliğini gözetmek içindir. Şüphesiz haram ayda öldürmenin vuku bulmasını büyük görüp Müslümanları engelleyerek zâtî hürmetleri çiğneyen, Kâbe'yi haram kılan ve haccı için haram ayları hürmetli kılan Allah'ı inkâr eden, Harem ehlini oradan çıkaran ve onlara eziyet eden kimseler ahmak sayılmaya ve yerilmeye çok daha layıktır; çünkü zikredilen bütün bu şeyler başkasına bağlı olarak değil, bizzat kendileri haramdır. Nitekim Hasan-ı Basrî, Hüseyin b. Ali radıyallâhu anhümâ'nın öldürülmesinin hemen akabinde elbisesine isabet eden sivrisinek kanının onu necis kılıp kılmayacağını sormaya gelen Iraklı bir adama şöyle demiştir: 'Şaşarım size ey Irak halkı! Hüseyin'in kanını helal sayıyorsunuz da sivrisineğin kanını mı soruyorsunuz!' Burada Ferazdak'ın şu sözünü misal getirmek pek yerindedir:
أَتَغْضَبُ إِنْ أُذُنَا قُتَيْبَةَ حُزَّتَا ... جَهَارًا وَلَمْ تَغْضَبْ لِقَتْلِ ابْنِ خَازِمِِِ
Kuteybe'nin iki kulağı uluorta kesildi diye öfkelenirsin de... İbn Hâzim'in öldürülmesine öfkelenmez misin?
وَالْمَعْنَى أَنَّ الصَّدَّ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنْ أَفْعَالِ الْمُشْرِكِينَ أَكْبَرُ إِثْمًا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ إِثْمِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ.
Anlam şudur: Müşriklerin engellemeleri ve buna atfedilen fiilleri, Allah katında günah bakımından haram ayda savaşmanın günahından daha büyüktür.
وَالْعِنْدِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: عِنْدَ اللَّهِ عِنْدِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ وَهِيَ عِنْدِيَّةُ الْعِلْمِ وَالْحُكْمِ.
{ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” kavlindeki katındalık (indiyyet) mecazidir; bu, ilim ve hüküm katındalığıdır.
وَالتَّفْضِيلُ فِي قَوْلِهِ: أَكْبَرُ: تَفْضِيل فِي الْإِثْمِ أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمَذْكُورَاتِ أَعْظَمُ إِثْمًا.
{ أَكْبَرُ } “daha büyüktür” kavlindeki üstünlük (tafdil), günah bakımındandır; yani o zikredilenlerin her biri günahça daha büyüktür.
وَالْمُرَادُ بِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: مَنْعُ مَنْ يُرِيدُ الْإِسْلَامَ مِنْهُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah yolundan alıkoymaktan (sadd) kasıt: İslam'a girmek isteyeni ondan menetmektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ [الْأَعْرَاف: ٨٦] .
{ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ } “Tehdit ederek ve Allah'a inananı O'nun yolundan alıkoyarak...” [A'râf: 86].
وَالْكُفْرُ بِاللَّهِ: الْإِشْرَاكُ بِهِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَكْثَرُ الْعَرَبِ، وَكَذَلِكَ إِنْكَارُ وَجُودِهِ بِالنِّسْبَةِ لِلدَّهْرِيِّينَ مِنْهُمْ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَنِ الْكُفْرِ وَضَابِطِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ [الْبَقَرَة: ٦] إِلَخْ.
Allah'ı inkâr etmek (küfür): Arapların çoğunu teşkil eden müşrikler açısından O'na şirk koşmak; onların dehrîleri (maddecileri) açısından ise O'nun varlığını inkâr etmektir. Küfür ve onun tanımına dair açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da birdir...” [Bakara: 6] kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: بِهِ الْبَاءُ فِيهِ لِتَعْدِيَةِ كُفْرٌ وَلَيْسَتْ لِلظَّرْفِيَّةِ وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ.
Ayetindeki { بِهِ } lafzındaki 'bâ' harfi-ceri küfür fiilini geçişli kılmak (ta'diye) içindir, zarfiyet için değildir; 'bâ' ile mecrur olan zamir ise lafza-i celâle (Allah lafzına) dönmektedir.
وكُفْرٌ مَعْطُوفٌ عَلَى صَدٌّ أَيْ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِاللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ قِتَالِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَإِنْ كَانَ الْقِتَالُ كَبِيرًا.
{ كُفْرٌ } kelimesi { صَدٌّ } kelimesine matuftur; yani Allah yolundan alıkoymak ve Allah'ı inkâr etmek, haram ayda savaşmaktan —savaş büyük bir günah olsa bile— daha büyüktür.
وَ (الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) مَعْطُوفٌ عَلَى (سَبِيلِ اللَّهِ) فَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ (صَدَّ) تَبَعًا لِتَعَلُّقِ متبوعه بِهِ.
{ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } ise { سَبِيلِ اللَّهِ } üzerine matuftur; dolayısıyla tâbi olduğu kelimenin { صَدٌّ } kelimesine taalluk etmesine bağlı olarak o da ona taalluk eder.
وَعلم أَنَّ مُقْتَضَى ظَاهِرِ تَرْتِيبِ نَظْمِ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَصَدٌّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ، فَخُولِفَ مُقْتَضَى هَذَا النَّظْمِ إِلَى الصُّورَةِ الَّتِي جَاءَتِ الْآيَةُ عَلَيْهَا، بِأَنْ قُدِّمَ قَوْلُهُ (وَكُفْرٌ بِهِ) فَجُعِلَ مَعْطُوفًا عَلَى (صَدٍّ) قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَ صَدٌّ مَا تَعَلَّقَ بِهِ وَهُوَ (وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) فَإِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى (سَبِيلِ اللَّهِ) الْمُتَعَلِّقِ بِ (صَدٌّ) إِذِ الْمَعْطُوفُ عَلَى الْمُتَعَلِّقِ مُتَعَلِّقٌ فَهُوَ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَى الِاسْمِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِ، لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ عَلَى الْمُتَعَلِّقِ بِهِ أَجْنَبِيٌّ عَنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْمَعْطُوفُ عَلَى الْمُتَعَلِّقِ فَهُوَ مِنْ صِلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَالدَّاعِي إِلَى هَذَا التَّرْتِيبِ هُوَ أَنْ يَكُونَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى أُسْلُوبٍ أَدَقَّ مِنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَهُوَ الِاهْتِمَامُ بِتَقْدِيمِ مَا هُوَ أَفْظَعُ مِنْ جَرَائِمِهِمْ، فَإِنَّ الْكُفْرَ بِاللَّهِ أَفْظَعُ مِنَ الصَّدِّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَكَانَ تَرْتِيبُ النَّظْمِ عَلَى تَقْدِيمِ الْأَهَمِّ فَالْأَهَمِّ، فَإِنَّ الصَّدَّ عَنْ سَبِيلِ الْإِسْلَامِ يَجْمَعُ مَظَالِمَ كَثِيرَةً لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَلَى النَّاسِ فِي مَا يَخْتَارُونَهُ لِأَنْفُسِهِمْ، وَجَحْدٌ لِرِسَالَةِ رَسُولِ اللَّهِ، وَالْبَاعِثُ عَلَيْهِ انْتِصَارُهُمْ لِأَصْنَامِهِمْ أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً
Bilindiği üzere, sözün dizilişinin zahiri gereği: 'Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan alıkoymak ve halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür' denilmesini iktiza ederdi. Fakat bu dizilişin gereğinden, ayetin geldiği şekle dönülerek ayrılmıştır; şöyle ki { وَكُفْرٌ بِهِ } kavli öne geçirilmiş ve { صَدٌّ } kelimesi kendisine müteallik olan { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } lafzını tamamlamadan önce onun üzerine matuf kılınmıştır. Zira o, { صَدٌّ } kelimesine müteallik olan { سَبِيلِ اللَّهِ } üzerine matuftur; çünkü müteallika matuf olan şey de bir mütealliktir, dolayısıyla kendisine bir şey taalluk eden isme matuf olandan önce gelmeye daha layıktır. Zira kendisine taalluk edilene matuf olan şey, matufun aleyhe yabancıdır; müteallika matuf olan ise matufun aleyhin sılasındandır (bağlantısındandır). Bu dizilişi gerektiren sebep, söz diziminin zahirin gereğinden daha ince bir üslup üzerine kurulmasıdır; bu da onların cürümlerinden daha korkunç olanı öne almaya gösterilen ihtimamdır. Zira Allah'ı inkâr etmek Mescid-i Haram'dan alıkoymaktan daha korkunçtur; bu sebeple diziliş sırası en mühim olanı öne alma esasına göre tertip edilmiştir. Çünkü İslam yolundan alıkoymak birçok zulmü bir arada toplar; zira bu, insanların kendileri için seçtikleri şeye bir tecavüz, Allah Resûlü'nün risaletini inkâr etmektir ve buna sevk eden saik de putlarına arka çıkmalarıdır: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً }
إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجابٌ [ص: ٥] فَلَيْسَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ إِلَّا رُكْنًا مِنْ أَرْكَانِ الصَّدِّ عَنِ الْإِسْلَامِ فَلِذَلِكَ قَدَّمَ الصَّدَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ثَنَّى بِالْكُفْرِ بِاللَّهِ لِيُفَادَ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ بَعْدَ أَنْ دَلَّ عَلَيْهِ الصَّدُّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِدَلَالَةِ التَّضَمُّنِ، ثُمَّ عَدَّ عَلَيْهِمُ الصَّدَّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ثُمَّ إِخْرَاجَ أَهْلِهِ مِنْهُ. وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ «وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ (بِهِ) لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْكُفْرِ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَإِنَّ الْكُفْرَ يَتَعَدَّى إِلَى مَا يُعْبَدُ وَمَا هُوَ دِينٌ وَمَا يَتَضَمَّنُ دِينًا، عَلَى أَنَّهُمْ يُعَظِّمُونَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَلَا يَعْتَقِدُونَ فِيهِ مَا يُسَوِّغُ أَنْ يُتَكَلَّفَ بِإِطْلَاقِ لَفْظِ الْكُفْرِ عَلَيْهِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ.
{ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجابٌ } “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu pek şaşılacak bir şey!” [Sâd: 5]. Dolayısıyla Allah'ı inkâr etmek, İslam'dan alıkoymanın rükünlerinden yalnızca bir rükündür. Bu sebeple önce Allah yolundan alıkoymayı öne geçirmiş, ardından Allah'ı inkâra yer vermiştir ki, Allah yolundan alıkoymanın tazammun delaletiyle işaret ettiği anlam daha sonra mutabakat delaletiyle ifade edilmiş olsun. Sonra da Mescid-i Haram'dan alıkoymalarını ve ardından halkını oradan çıkarmalarını aleyhlerine saymıştır. { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } ifadesinin { بِهِ } kavlindeki zamire matuf olması sahih değildir; zira Mescid-i Haram'ı inkâr etmenin bir anlamı yoktur. Çünkü küfür, ancak ibadet edilen, din olan ve din içeren şeylere taalluk eder; kaldı ki onlar Mescid-i Haram'ı yüceltmekteydiler ve onda küfür lafzının mecazen söylenmesine imkân verecek bir inanca da sahip değillerdi.
وَقَوْلُهُ: وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَيْ إِخْرَاجُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَكَّةَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا حَوْلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِأَنَّ فِي إِخْرَاجِهِمْ مَظَالِمَ كَثِيرَةً فَقَدْ مَرِضَ الْمُهَاجِرُونَ فِي خُرُوجِهِمْ إِلَى الْمَدِينَةِ وَمِنْهُمْ كَثِيرٌ مَنْ أَصَابَتْهُ الْحُمَّى حَتَّى رُفِعَتْ مِنَ الْمَدِينَةِ بِبَرَكَةِ دُعَاءِ الرَّسُولِ ﷺ، عَلَى
Ayetindeki { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } kavli; Müslümanların Mekke'den çıkarılması demektir, zira onlar Mescid-i Haram'ın çevresindeydiler. Onların çıkarılmasında birçok zulüm bulunmaktaydı; nitekim Muhacirler Medine'ye çıkışlarında hastalanmış, içlerinden birçoğu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasının bereketiyle Medine'den kaldırılıncaya kadar hummaya yakalanmıştı. Kaldı
أَنَّ التَّفْضِيلَ إِنَّمَا تَعَلَّقَ بِوُقُوعِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لَا بِنَفْسِ الْقَتْلِ فَإِنَّ لَهُ حُكْمًا يَخُصُّهُ.
ki üstünlük (tafdil), bizzat öldürme fiiline değil, savaşın haram aylarda vuku bulmasına taalluk etmektedir; zira bizzat öldürmenin kendine has ayrı bir hükmü vardır.
وَالْأَهْلُ: الْفَرِيقُ الَّذِينَ لَهُمْ مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِمَا يُضَافُ إِلَيْهِ اللَّفْظُ، فَمِنْهُ أَهْلُ الرَّجُلِ عَشِيرَتُهُ، وَأَهْلُ الْبَلَدِ الْمُسْتَوْطِنُونَ بِهِ، وَأَهْلُ الْكَرَمِ الْمُتَّصِفُونَ بِهِ، أَرَادَ بِهِ هُنَا الْمُسْتَوْطِنِينَ بِمَكَّةَ وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ أَحَقُّ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ اتَّبَعُوا مِلَّةَ مَنْ بَنَى الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ قَالَ تَعَالَى: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ [الْأَنْفَال: ٣٤] وَقَوْلُهُ: وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ تَذْيِيلٌ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ، لِقَوْلِهِ: وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ وَإِذْ قَدْ كَانَ إِخْرَاجُ أَهْلِ الْحَرَمِ مِنْهُ أَكْبَرَ مِنَ الْقَتْلِ كَانَ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ مِنَ الصَّدِّ عَنِ الدِّينِ وَالْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالصَّدِّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَكْبَرَ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى، لِأَنَّ تِلْكَ أَعْظَمُ جُرْمًا مِنْ جَرِيمَةِ إِخْرَاجِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مَكَّةَ.
Ehl (أَهْل): Lafzın kendisine izafe edildiği şeyle özel bir aidiyeti bulunan topluluktur. Kişinin ehli onun aşiretidir; beldenin ehli orada yerleşmiş olanlardır; kerem ehli ise onunla vasıflananlardır. Burada kastedilen Mekke'de yerleşmiş olan Müslümanlardır; bunda, Mescid-i Haram'a onların daha layık olduğuna bir ima vardır, zira onlar Mescid-i Haram'ı inşa edenin dinine uyanlardır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onlar oranın dostları değillerdir; oranın dostları ancak takva sahipleridir” [Enfâl: 34] buyurmuştur. { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne de öldürmekten daha büyüktür” kavli ise { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } kavli için gerekçe (talil) makamında sevk edilmiş bir fezlekedir (tezyil). Harem ehlinin oradan çıkarılması öldürmekten daha büyük olunca, ondan önce zikredilen dinden alıkoymak, Allah'ı inkâr etmek ve Mescid-i Haram'dan menetmek fahva'l-hitab (öncelik) delaletiyle evleviyetle daha büyüktür; zira bunlar, Müslümanları Mekke'den çıkarma cürmünden daha büyük bir cürümdür.
وَالْفِتْنَةُ: التَّشْغِيبُ وَالْإِيقَاعُ فِي الْحِيرَةِ وَاضْطِرَابُ الْعَيْشِ فَهِيَ اسْمٌ شَامِلٌ لِمَا يُعَظِّمُ مِنَ الْأَذَى الدَّاخِلِ عَلَى أَحَدٍ أَوْ جَمَاعَةٍ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَأُرِيدَ بِهَا هُنَا مَا لَقِيَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْمَصَائِبِ فِي الدِّينِ بِالتَّعَرُّضِ لَهُمْ بِالْأَذَى بِالْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَمَنْعِهِمْ مِنْ إِظْهَارِ عِبَادَتِهِمْ، وَقَطِيعَتِهِمْ فِي الْمُعَامَلَةِ، وَالسُّخْرِيَةِ بِهِمْ وَالضَّرْبِ الْمُدْمِي وَالتَّمَالُؤِ عَلَى قَتْلِ الرَّسُولِ ﷺ وَالْإِخْرَاجِ مِنْ مَكَّةَ وَمَنْعٍ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَنِسَائِهِمْ وَصَدِّهِمْ عَنِ الْبَيْتِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَجْمُوعَ ذَلِكَ أَكْبَرُ مِنْ قَتْلِ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدًا مِنْ رِجَالِ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ عَمْرٌو الْحَضْرَمِيُّ وَأَسْرِهِمْ رَجُلَيْنِ مِنْهُمْ.
Fitne (الْفِتْنَةُ): Karışıklık çıkarmak, şaşkınlığa düşürmek ve hayatın düzenini bozmaktır. Dolayısıyla bir kişiye veya bir topluluğa başkalarından gelen büyük çaptaki eziyetleri kapsayan umumi bir isimdir. Burada fitne ile kastedilen; sözle ve fiille eziyete kalkışarak, ibadetlerini açığa vurmalarına engel olarak, ilişkileri kesip boykot ederek, onlarla alay ederek, kanatıncaya kadar döverek, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek üzere ittifak ederek, Mekke'den sürerek, mallarından ve kadınlarından mahrum bırakıp Beytullah'tan menederek Müslümanların müşriklerden dinde uğradıkları musibetlerdir. Bütün bunların toplamının, Müslümanların müşrik adamlardan birini —ki o da Amr b. el-Hadramî'dir— öldürmesinden ve onlardan iki adamı esir almasından daha büyük olduğu gizli değildir.
وَ (أَكْبَرُ) أَيْ أَشَدُّ كِبَرًا أَيْ قُوَّةً فِي الْمَحَارِمِ، أَيْ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ الَّذِي هُوَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كَبِيرٌ.
{ أَكْبَرُ } yani haram kılınan şeyler bakımından büyüklüğü daha şiddetli ve daha güçlü olandır; yani haram ayda vuku bulması 'büyük' olan o öldürmeden daha büyüktür.
وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا.
{ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا } “Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ دَعَا إِلَى الِاعْتِرَاضِ بِهَا مُنَاسَبَةُ قَوْلِهِ: وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ صُدُورِ الْفِتْنَةِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَمَا تَتَضَمَّنُهُ الْفِتْنَةُ مِنَ الْمُقَاتَلَةِ الَّتِي تَدَاوَلَهَا الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ. إِذِ الْقِتَالُ يَشْتَمِلُ عَلَى أَنْوَاعِ الْأَذَى وَلَيْسَ الْقَتْلُ إِلَّا بَعْضَ أَحْوَالِ الْقِتَالِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا [الْحَج: ٣٩] فَسَمَّى فِعْلَ الْكُفَّارِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ مُقَاتَلَةً وَسَمَّى الْمُسْلِمِينَ مُقَاتَلِينَ بِفَتْحِ التَّاءِ، وَفِيهِ إِعْلَامٌ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ مُضْمِرُونَ غَزْوَ الْمُسْلِمِينَ وَمُسْتَعِدُّونَ لَهُ وَإِنَّمَا تَأَخَّرُوا عَنْهُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، لِأَنَّهُمْ
Bu cümle, bir ara cümlesidir (itiraziyye). Bu itiraza sevk eden amil; { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } kavlinin müşriklerden Müslümanlara yönelik fitnenin sadır olduğunu ve fitnenin de Müslümanlar ile müşrikler arasında cereyan eden savaşı içerdiğini ifade etmesi münasebetidir. Zira savaş her türlü eziyeti kapsar; öldürmek ise savaşın durumlarından sadece biridir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Savaşa maruz kalanlara, zulme uğradıkları için [savaşma] izni verildi” [Hac: 39] kavlini görmez misin? Kâfirlerin Müslümanlara karşı fiilini 'mukātele' (savaş) olarak isimlendirmiş ve Müslümanları da 'tâ' harfinin fethasıyla { يُقاتَلُونَ } (savaşa maruz bırakılanlar) diye adlandırmıştır. Bu ifadede, müşriklerin Müslümanlarla savaşmayı içlerinde gizlediklerine ve buna hazırlandıklarına dair bir bildirim vardır; hicretten sonra bundan geri durmaları ise sırf
كَانُوا يُقَاسُونَ آثَارَ سِنِي جَدْبٍ فَقَوْلُهُ لَا يَزالُونَ وَإِنْ أَشْعَرَ أَنَّ قِتَالَهُمْ مَوْجُودٌ فَالْمُرَادُ بِهِ أَسْبَابُ الْقِتَالِ، وَهُوَ الْأَذَى وَإِضْمَارُ الْقِتَالِ كَذَلِكَ، وَأَنَّهُمْ إِنْ شَرَعُوا فِيهِ لَا يَنْقَطِعُونَ عَنْهُ، عَلَى أَنَّ صَرِيحَ لَا يَزَالُ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ هَذَا يَدُومُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَ (حَتَّى) لِلْغَايَةِ وَهِيَ هُنَا غَايَةٌ تَعْلِيلِيَّةٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ فِتْنَتَهُمْ وَقِتَالَهُمْ يَدُومُ إِلَى أَنْ يَحْصُلَ غَرَضُهُمْ وَهُوَ أَنْ يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ.
kıtlık yıllarının izleriyle boğuşuyor olmalarındandı. Dolayısıyla { لَا يَزالُونَ } “devam ederler” kavli, her ne kadar onların savaşının fiilen mevcut olduğunu hissettirse de murad edilen şey savaşın sebepleri yani eziyet ve savaşı içte gizlemektir; aynı şekilde şayet savaşa başlarlarsa bundan asla vazgeçmeyecekleridir. Kaldı ki 'lâ yezâlü' ifadesinin sarih delaleti, bu durumun gelecekte de devam edeceğini gösterir. { حَتَّى } gaye (ulaşılacak hedef) içindir ve buradaki gaye gerekçe (talil) bildiren bir gayedir. Anlam şudur: Onların fitnesi ve savaşı, maksatları olan sizi dininizden döndürme gayesi gerçekleşinceye kadar sürüp gidecektir.
وَقَوْلُهُ: إِنِ اسْتَطاعُوا تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّ الْمُسْلِمِينَ عَنْ دِينِهِمْ، فَمَوْقِعُ هَذَا الشَّرْطِ مَوْقِعُ الِاحْتِرَاسِ مِمَّا قَدْ تُوهِمُهُ الْغَايَةُ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ وَلِهَذَا جَاءَ الشَّرْطُ بِحَرْفِ (إِنْ) الْمُشْعِرِ بِأَنَّ شَرْطَهُ مَرْجُوٌّ عَدَمُ وُقُوعِهِ.
Ayetindeki { إِنِ اسْتَطاعُوا } “Güçleri yetse” kavli, onların Müslümanları dinlerinden döndürmeye güç yetiremeyeceklerine dair bir tarizdir (üstü kapalı bir ifadedir). Bu şartın konumu, { حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } kavlindeki gayenin vehmettirebileceği olumsuz anlamı savuşturma (ihtiras) makamıdır. Bu sebeple şart, şart koşulan şeyin gerçekleşmemesinin umulduğunu hissettiren { إِنْ } edatıyla getirilmiştir.
وَالرَّدُّ: الصَّرْفُ عَنْ شَيْءٍ وَالْإِرْجَاعُ إِلَى مَا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ، فَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ وَإِلَى مَا زَادَ عَلَى الْمَفْعُولِ بِإِلَى وَعَنْ، وَقَدْ حُذِفَ هُنَا أَحَدُ الْمُتَعَلِّقَيْنِ وَهُوَ الْمُتَعَلِّقُ بِوَاسِطَةِ إِلَى لِظُهُورِ أَنَّهُمْ يُقَاتِلُونَهُمْ لِيَرُدُّوهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الشِّرْكِ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ، لِأَنَّ أَهْلَ كُلِّ دِينٍ إِذَا اعْتَقَدُوا صِحَّةَ دِينِهِمْ حَرَصُوا عَلَى إِدْخَالِ النَّاسِ فِيهِ قَالَ تَعَالَى: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٠] ، وَقَالَ: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا [النِّسَاء: ٨٩] .
Red (الرَّدُّ): Bir şeyden vazgeçirmek ve bundan önceki duruma geri döndürmektir. Bu fiil mef'ûle bizzat geçişli olduğu gibi, mef'ûlden fazlasına da 'ilâ' ve 'an' harf-i cerleriyle geçişli olur. Burada 'ilâ' vasıtasıyla olan mütealliklerden biri hazfedilmiştir; çünkü daha önce üzerinde bulundukları şirke döndürmek için onlarla savaştıkları açıktır. Zira her dinin mensubu, dinlerinin doğruluğuna inandıklarında insanları ona sokmaya hırs gösterirler. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler senden razı olur ne de Hristiyanlar” [Bakara: 120] ve { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr etmenizi arzu ettiler” [Nisâ: 89] buyurmuştur.
وَتَعْلِيقُ الشَّرْطِ بِإِنَّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ اسْتِطَاعَتَهُمْ ذَلِكَ وَلَوْ فِي آحَادِ الْمُسْلِمِينَ أَمْرٌ مُسْتَبْعَدُ الْحُصُولِ لِقُوَّةِ إِيمَانِ الْمُسْلِمِينَ فَتَكُونُ مُحَاوَلَةُ الْمُشْرِكِينَ رَدَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَنَاءً بَاطِلًا.
Şartın { إِنْ } edatı ile bağlanması; Müslümanların imanlarının kuvveti sebebiyle, müşriklerin Müslümanlardan tek bir ferdi bile dinden döndürmeye güç yetirmelerinin vuku bulması imkânsız bir durum olduğunu göstermek içindir. Dolayısıyla müşriklerin Müslümanlardan birini döndürme çabası boş bir zahmetten ibaret kalacaktır.
وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها.
{ وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar ateş ehlidirler, onlar orada [ebedî kalıcıdırlar].”
اعْتِرَاضٌ ثَانٍ، أَوْ عَطْفٌ عَلَى الِاعْتِرَاضِ الَّذِي قَبْلَهُ، وَالْمَقْصِدُ مِنْهُ التَّحْذِيرُ، لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ حِرْصَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رَدِّ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ وَعَقَّبَهُ بِاسْتِبْعَادِ أَنْ يَصْدُرَ ذَلِكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أَعْقَبَهُ بِالتَّحْذِيرِ مِنْهُ، وَجِيءَ بِصِيغَةِ يَرْتَدِدْ وَهِيَ صِيغَةُ مُطَاوَعَةٍ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ رُجُوعَهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ إِنْ قُدِّرَ حُصُولُهُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ مُحَاوَلَةٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّ مَنْ ذَاقَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ لَا يَسْهُلُ عَلَيْهِ رُجُوعُهُ عَنْهُ وَمَنْ عَرَفَ الْحَقَّ لَا يَرْجِعُ عَنْهُ إِلَّا بِعَنَاءٍ، وَلَمْ يُلَاحَظِ الْمَفْعُولُ الثَّانِي هُنَا إِذْ لَا اعْتِبَارَ بِالدِّينِ الْمَرْجُوعِ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا نِيطَ الْحُكْمُ بِالِارْتِدَادِ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى أَيِّ دِينٍ وَمِنْ يَوْمِئِذٍ صَارَ اسْمُ الرِّدَّةِ لَقَبًا شَرْعِيًّا عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ دِينِ
Bu, ikinci bir ara cümlesidir veya kendisinden önceki ara cümlesine matuftur; bundan maksat sakındırmadır. Çünkü müşriklerin Müslümanları İslam'dan döndürme hırsını zikredip ardından bunun Müslümanlardan sadır olmasının uzaklığını belirtince, peşinden bundan sakındırmayı getirmiştir. { يَرْتَدِدْ } sîgası ile getirilmiştir ki bu mutavaat (dönüşlülük) sîgasıdır; bu da onların İslam'dan dönmelerinin —şayet gerçekleştiği takdir edilirse— ancak müşriklerin çabalaması sonucu olacağına bir işarettir. Zira imanın tadını tadan kimsenin ondan dönmesi kolay olmaz; hakkı tanıyan kimse de ancak büyük bir zorlamayla ondan döner. Burada ikinci mef'ûle itibar edilmemiştir, çünkü kendisine dönülen dine itibar yoktur; hüküm yalnızca herhangi bir dine geçmek üzere İslam'dan irtidat etmeye bağlanmıştır. İşte o günden itibaren ridde ismi, dinden çıkmaya verilen şer'î bir lafız olmuştur.
الْإِسْلَامِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي هَذَا الْخُرُوجِ رُجُوعٌ إِلَى دِينٍ كَانَ عَلَيْهِ هَذَا الْخَارِجُ.
İslam [dininden çıkmaya verilen şer'î bir unvan olmuştur], her ne kadar bu çıkışta, çıkan kimsenin daha önce üzerinde bulunduğu bir dine dönüş olmasa bile.
وَقَوْلُهُ (فَيَمُتْ) مَعْطُوفٌ عَلَى الشَّرْطِ فَهُوَ كَشَرْطٍ ثَانٍ.
O'nun { فَيَمُتْ } sözü şarta matuftur, dolayısıyla ikinci bir şart gibidir.
وَفِعْلُ حَبِطَ مِنْ بَابِ سَمِعَ وَيَتَعَدَّى بِالْهَمْزَةِ، قَالَ اللُّغَوِيُّونَ أَصْلُهُ مِنَ الْحَبَطِ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَهُوَ انْتِفَاخٌ فِي بُطُونِ الْإِبِلِ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ فَتَمُوتُ مِنْ ذَلِكَ، فَإِطْلَاقُهُ عَلَى إِبْطَالِ الْأَعْمَالِ تَمْثِيلٌ لِأَنَّ الْإِبِلَ تَأْكُلُ الْخَضِرَ شَهْوَةً لِلشِّبَعِ فَيَئُولُ عَلَيْهَا بِالْمَوْتِ، فَشَبَّهَ حَالَ مَنْ عَمِلَ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لِنَفْعِهَا فِي الْآخِرَةِ فَلَمْ يَجِدْ لَهَا أَثَرًا بِالْمَاشِيَةِ الَّتِي أَكَلَتْ حَتَّى أَصَابَهَا الْحَبَطُ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُقَيَّدِ الْأَعْمَالُ بِالصَّالِحَاتِ لِظُهُورِ ذَلِكَ التَّمْثِيلِ.
{ حَبِطَ } fiili semi'a bâbındandır ve hemze ile geçişli yapılır. Dilciler şöyle demiştir: Aslı, bâ harfinin fethasıyla habat (حَبَط) kelimesinden gelir; o da çok yemekten dolayı develerin karınlarının şişmesi ve bundan ötürü ölmeleridir. Dolayısıyla bunun amellerin boşa gitmesi hakkında kullanılması temsîlî bir istiaredir; çünkü deve doymak arzusuyla yeşillik yer, fakat bu durum onun ölümüyle sonuçlanır. Böylece ahirette fayda vermesi için salih ameller işleyip de onun hiçbir eserini bulamayan kimsenin hali, şişip çatlayacak kadar yiyen hayvanın durumuna benzetilmiştir. Bu sebeple, söz konusu temsilin açıklığı dolayısıyla ameller [ayrıca] salih ameller olarak kayıtlanmamıştır.
وَحَبَطُ الْأَعْمَالِ: زَوَالِ آثَارِهَا الْمَجْعُولَةِ مُرَتَّبَةً عَلَيْهَا شَرْعًا، فَيَشْمَلُ آثَارَهَا فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابَ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ سِرُّ قَوْلِهِ: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ.
Amellerin heba olması (habatı); şer'an kendilerine terettüp kılınan eserlerinin yok olmasıdır. Dolayısıyla bu, amellerin dünyadaki eserlerini ve ahiretteki sevabını kapsar. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } buyruğunun sırrı da budur.
فَالْآثَارُ الَّتِي فِي الدُّنْيَا هِيَ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الْإِسْلَامِ مِنْ خَصَائِصِ الْمُسْلِمِينَ وَأَوَّلُهَا آثَارُ كَلِمَةِ الشَّهَادَةِ مِنْ حُرْمَةِ الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ وَالْأَعْرَاضِ وَالصَّلَاةِ عَلَيْهِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَالدَّفْنِ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ.
Dünyadaki eserler; Müslümanlara özgü hükümlerden İslam'a terettüp eden şeylerdir. Bunların ilki; canların, malların ve ırzların dokunulmazlığı, ölümden sonra üzerine namaz kılınması ve Müslüman mezarlıklarına defnedilmesi gibi kelime-i şehadetin eserleridir.
وَآثَارُ الْعِبَادَاتِ وَفَضَائِلُ الْمُسْلِمِينَ بِالْهِجْرَةِ وَالْأُخُوَّةِ الَّتِي بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَوَلَاءُ الْإِسْلَامِ وَآثَارُ الْحُقُوقِ مثل حق الْمُسلمين فِي بَيْتِ الْمَالِ وَالْعَطَاءِ وَحُقُوقِ التَّوَارُثِ وَالتَّزْوِيجِ فَالْوِلَايَاتِ وَالْعَدَالَةِ وَمَا ضَمِنَهُ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ مِثْلَ قَوْلِهِ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً [النَّحْل: ٩٧] .
[Yine] ibadetlerin eserleri, hicret sebebiyle Müslümanların faziletleri, muhacirler ile ensar arasındaki kardeşlik, İslam bağı ve Müslümanların beytülmaldaki ve maaş tahsisatındaki hakları gibi hakların eserleri, miras ve nikâh hakları, velayetler, adalet ve Allah'ın Müslümanlara vadettiği şu âyetteki gibi hususlardır: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih bir amel işlerse, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız” [Nahl: 97].
وَأَمَّا الْآثَارُ فِي الْآخِرَةِ فَهِيَ النَّجَاةُ مِنَ النَّارِ بِسَبَبِ الْإِسْلَامِ وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ مِنَ الثَّوَابِ وَالنَّعِيمِ.
Ahiretteki eserlere gelince; bunlar İslam sebebiyle cehennemden kurtulmak ve salih amellere terettüp eden mükâfat ve nimettir.
وَالْمُرَادُ بِالْأَعْمَالِ: الْأَعْمَالُ الَّتِي يَتَقَرَّبُونَ بِهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَيَرْجُونَ ثَوَابَهَا بِقَرِينَةِ أَصْلِ الْمَادَّةِ وَمَقَامِ التَّحْذِيرِ لِأَنَّهُ لَوْ بَطَلَتِ الْأَعْمَالُ الْمَذْمُومَةُ لَصَارَ الْكَلَامُ تَحْرِيضًا، وَمَا ذُكِرَتِ الْأَعْمَالُ فِي الْقُرْآنِ مَعَ حَبِطَتْ إِلَّا غَيْرَ مُقَيَّدَةٍ بِالصَّالِحَاتِ اكْتِفَاءً بِالْقَرِينَةِ.
Amellerden maksat; kelimenin kök anlamı ve sakındırma makamının karinesiyle, kendisiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşılan ve sevabı umulan amellerdir. Çünkü şayet yerilen ameller boşa çıksaydı, söz [günaha] teşvik olurdu. Nitekim Kur'an'da ameller { حَبِطَتْ } fiiliyle birlikte karineye yetinilerek daima 'salih ameller' şeklinde kayıtlanmaksızın zikredilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الْجَزَاءِ عَلَى الْكُفْرِ، إِذِ الْأُمُورُ بِخَوَاتِمِهَا، فَقَدَ تَرَتَّبَ عَلَى الْكُفْرِ أَمْرَانِ: بُطْلَانُ فَضْلِ الْأَعْمَالِ السَّالِفَةِ، وَالْعُقُوبَةُ بِالْخُلُودِ فِي النَّارِ، وَلِكَوْنِ الْخُلُودِ عُقُوبَةً أُخْرَى أُعِيدَ اسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ:
O'nun { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } sözü, küfrün cezası olan cümleye matuftur; çünkü işler sonlarına göredir. Böylece küfre iki husus terettüp etmiştir: Geçmiş amellerin faziletinin boşa gitmesi ve cehennemde ebedî kalma cezası. Ebedî kalış başka bir ceza olduğu için şu buyrukta işaret ismi tekrarlanmıştır:
وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ.
{ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar ateş ehlidirler.”
وَفِي الْإِتْيَانِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِمَا ذُكِرَ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
Her iki yerde işaret isminin getirilmesinde, işaret isminden önce zikredilen hususlar sebebiyle, işaret isminden sonra zikredilen şeylere onların layık ve müstahak olduklarına dikkat çekilmektedir.
هَذَا وَقَدْ رَتَّبَ حَبَطَ الْأَعْمَالِ عَلَى مَجْمُوعِ أَمْرَيْنِ الِارْتِدَادِ وَالْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ، وَلَمْ يُقَيِّدِ الِارْتِدَادَ بِالْمَوْتِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْمَائِدَة: ٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الزمر: ٦٥] وَقَوْلِهِ: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَام: ٨٨] .
Bununla birlikte amellerin boşa çıkmasını iki şeyin toplamına; irtidat etmeye ve küfür üzere ölmeye bağlamıştır. Oysa Allah Teâlâ şu âyetlerinde irtidatı onun üzere ölmekle kayıtlamamıştır: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz onun ameli boşa gitmiştir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır” [Mâide: 5], { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar ve kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olursun” [Zümer: 65] ve { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi” [En'âm: 88].
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرْتَدِّ عَنِ الْإِسْلَامِ إِذَا تَابَ مِنْ رِدَّتِهِ وَرَجَعَ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَعِنْدَ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ مَنِ ارْتَدَّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ عَادَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَتَابَ لَمْ تَرْجِعْ إِلَيْهِ أَعْمَالُهُ الَّتِي عَمِلَهَا قَبْلَ الِارْتِدَادِ فَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ نُذُورٌ أَوْ أَيْمَانٌ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا بَعْدَ عَوْدَتِهِ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَإِنْ كَانَ حَجَّ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ ثُمَّ عَادَ إِلَى الْإِسْلَامِ اسْتَأْنَفَ الْحَجَّ وَلَا يُؤْخَذُ بِمَا كَانَ عَلَيْهِ زَمَنَ الِارْتِدَادِ إلّا مَا لَو فَعَلَهُ فِي الْكُفْرِ أُخِذَ بِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِذَا عَادَ الْمُرْتَدُّ إِلَى الْإِسْلَامِ عَادَتْ إِلَيْهِ أَعْمَالُهُ كُلُّهَا مَا لَهُ وَمَا عَلَيْهِ.
İlim adamları, İslam'dan irtidat eden bir kimse irtidatından tövbe edip İslam'a döndüğünde [amellerinin durumu hakkında] ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Ebû Hanîfe'ye göre Müslümanlardan irtidat edip sonra İslam'a dönen ve tövbe eden kimsenin, irtidatından önce yaptığı amelleri kendisine geri dönmez; şayet üzerinde adaklar veya yeminler varsa, İslam'a döndükten sonra bunlardan hiçbiri onun üzerinde [sorumluluk olarak] kalmaz. Eğer irtidat etmeden önce hac yapmışsa, sonra İslam'a dönmüşse haccı yeniden yapar; irtidat dönemindeki şeylerden de, ancak küfür halindeyken yaptığında sorumlu tutulacağı şeyler dışında sorumlu tutulmaz. Şâfiî ise şöyle demiştir: Mürted İslam'a döndüğü takdirde lehine ve aleyhine olan bütün amelleri kendisine geri döner.
فَأَمَّا حُجَّةُ مَالِكٍ فَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ قَالَ عُلَمَاؤُنَا إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ الموافاة شرطا هَاهُنَا، لِأَنَّهُ عَلَّقَ الْخُلُودَ فِي النَّارِ عَلَيْهَا فَمَنْ أَوْفَى عَلَى الْكُفْرِ خَلَّدَهُ اللَّهُ فِي النَّارِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَمَنْ أَشْرَكَ
Mâlik’in deliline gelince; İbnü’l-Arabî şöyle demiştir: Âlimlerimiz dediler ki: Allah, muvâfâtı (son nefesi) burada ancak bir şart olarak zikretmiştir; çünkü ateşte ebedî kalmayı ona bağlamıştır. Dolayısıyla kim küfür üzere [hayatına] son verirse, Allah bu âyet gereğince onu ateşte ebedî kılar. Kim de şirk koşarsa
حَبِطَ عَمَلُهُ بِالْآيَةِ الْأُخْرَى فَهُمَا آيَتَانِ مُفِيدَتَانِ لِمَعْنَيَيْنِ وَحُكْمَيْنِ مُتَغَايِرَيْنِ اهـ يُرِيدُ أَنَّ بَيْنَ الشَّرْطَيْنِ وَالْجَوَابَيْنِ هُنَا تَوْزِيعًا فَقَوْلُهُ: فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ. وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ، وَلَعَلَّ فِي إِعَادَةِ وَأُولئِكَ إِيذَانًا بِأَنَّهُ جَوَابٌ ثَانٍ، وَفِي إِطْلَاقِ الْآيِ الْأُخْرَى عَنِ التَّقْيِيدِ بِالْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ قَرِينَةٌ عَلَى قَصْدِ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ هَذَا الْقَيْدِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
diğer âyet gereğince ameli boşa gider. Dolayısıyla bunlar iki farklı anlama ve iki ayrı hükme delalet eden iki ayrı âyettir. [İbnü'l-Arabî] bununla burada iki şart ile iki cevap arasında bir tevzi (dağılım) olduğunu kastetmektedir. Şöyle ki: { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir” ifadesi { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Sizden kim dininden dönerse” şartının cevabıdır. { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar ateş ehlidirler, onlar orada ebedî kalıcıdırlar” ifadesi ise { فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } “ve kâfir olarak ölürse” cümlesinin cevabıdır. { وَأُولئِكَ } lafzının tekrarlanmasında bunun ikinci bir cevap olduğuna bir işaret olabilir. Diğer âyetlerin küfür üzere ölme kaydından mutlak (bağımsız) bırakılmasında da bu âyetteki söz konusu kayıttan bu anlamın kastedildiğine dair bir karine vardır.
وَفِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ إِلْغَاءٌ لِقَاعِدَةِ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَعَلَّ نَظَرَ مَالِكٍ فِي إِلْغَاءِ ذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ أَحْكَامٌ تَرْجِعُ إِلَى أُصُولِ الدِّينِ وَلَا يُكْتَفَى فِيهَا بِالْأَدِلَّةِ الظَّنِّيَّةِ، فَإِذَا كَانَ
Bu istidlalde mutlakın mukayyede hamledilmesi kaidesinin ilga edilmesi (uygulanmaması) söz konusudur. Mâlik'in bunu ilga etmesindeki yaklaşımı muhtemelen şudur: Bu hükümler dinin asıllarına racidir ve bunlarda zannî delillerle yetinilmez. Dolayısıyla
الدَّلِيلُ الْمُطْلَقُ يُحْمَلُ عَلَى الْمُقَيَّدِ فِي فُرُوعِ الشَّرِيعَةِ فَلِأَنَّهُ دَلِيلٌ ظَنِّيٌّ، وَغَالِبُ أَدِلَّةِ الْفُرُوعِ ظَنِّيَّةٌ، فَأَمَّا فِي أُصُولِ الِاعْتِقَادِ فَأُخِذَ مِنْ كُلِّ آيَةٍ صَرِيحُ حُكْمِهَا، وَلِلنَّظَرِ فِي هَذَا مَجَالٌ، لِأَنَّ بَعْضَ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَعْمَالِ رَاجِعٌ إِلَى شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَفُرُوعِهِ كَالْحَجِّ.
şeriatın füruunda mutlak delil mukayyede hamlediliyorsa bu, onun zannî bir delil olması ve füru delillerinin çoğunun da zannî olması sebebiyledir. İtikat asıllarında ise her âyetin açık hükmü alınır. Ancak bu görüşte tartışmaya açık bir yön vardır; zira zikredilen amellerin bir kısmı hac gibi İslam'ın şeriatlarına ve füruuna racidir.
وَالْحُجَّةُ لِلشَّافِعِيِّ إِعْمَالُ حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ كَمَا ذَكَرَهُ الْفَخْرُ وَصَوَّبَهُ ابْنُ الْفَرَسِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ.
Şâfiî'nin delili ise, Fahreddin er-Râzî'nin zikrettiği ve Mâlikîlerden İbnü'l-Feres'in de isabetli bulduğu üzere, mutlakın mukayyede hamledilmesi kaidesini işletmektir.
فَإِنْ قُلْتَ فَالْعَمَلُ الصَّالِحُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُقَرِّرُهُ الْإِسْلَامُ فَقَدْ
Eğer dersen ki: Cahiliye dönemindeki salih ameli İslam geçerli saymaktadır, nitekim
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ «أَسَلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَمْتَ عَلَيْهِ مَنْ خَيْرٍ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hakîm b. Hizâm'a: “Geçmişte yaptığın hayırlar üzere Müslüman oldun” buyurmuştur.
، فَهَلْ يَكُونُ الْمُرْتَدُّ عَنِ الْإِسْلَامِ أَقَلَّ حَالًا مَنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ حَالَةَ الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ حَالَةُ خُلُوٍّ عَنِ الشَّرِيعَةِ فَكَانَ مِنْ فَضَائِلِ الْإِسْلَامِ تَقْرِيرُهَا.
[Buna göre] İslam'dan irtidat eden kimse cahiliye ehlinden daha aşağı bir durumda mı olacaktır? Cevap şudur: İslam gelmeden önceki cahiliye hâli şeriattan uzak bir hâldi; dolayısıyla bunu geçerli saymak İslam'ın faziletlerindendi.
وَقَدْ بُنِيَ عَلَى هَذَا خِلَافٌ فِي بَقَاءِ حُكْمِ الصُّحْبَةِ لِلَّذِينَ ارْتَدُّوا بَعْدَ النَّبِيءِ ﷺ ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى الْإِسْلَامِ مِثْلَ قُرَّةَ بْنِ هُبَيْرَةَ الْعَامِرِيِّ، وَعَلْقَمَةَ بْنِ عُلَاثَةَ، وَالْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، وَعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ، وَعَمْرو بن معديكرب، وَفِي «شَرْحِ الْقَاضِي زَكَرِيَّا عَلَى أَلْفِيَّةِ الْعِرَاقِيِّ» :
Bunun üzerine, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra irtidat edip ardından Kurre b. Hübeyre el-Âmirî, Alkame b. Ulâse, el-Eş'as b. Kays, Uyeyne b. Hısn ve Amr b. Ma'dîkerib gibi İslam'a dönen kimseler için sahâbîlik hükmünün baki kalıp kalmayacağı konusunda bir ihtilaf bina edilmiştir. Kâdî Zekeriyyâ'nın Şerhu Elfiyyeti'l-Irâkî adlı eserinde şöyle denilmektedir:
وَفِي دُخُولِ مَنْ لَقِيَ النَّبِيءَ ﷺ مُسْلِمًا ثُمَّ ارْتَدَّ ثُمَّ أَسْلَمَ بَعْدَ وَفَاةِ الرَّسُولِ فِي الصَّحَابَةِ نَظَرٌ كَبِيرٌ اهـ قَالَ حُلولو فِي «شَرْحِ جَمْعِ الْجَوَامِعِ» وَلَوِ ارْتَدَّ الصَّحَابِيُّ فِي حَيَاةِ الرَّسُولِ ﷺ وَرَجَعَ إِلَى الْإِيمَانِ بَعْدَ وَفَاتِهِ جَرَى ذَلِكَ عَلَى الْخِلَافِ فِي الرِّدَّةِ، هَلْ تُحْبِطُ الْعَمَلَ بِنَفْسِ وُقُوعِهَا أَوْ إِنَّمَا تُحْبِطُهُ بِشَرْطِ الْوَفَاةِ عَلَيْهَا، لِأَنَّ صُحْبَةَ الرَّسُولِ ﷺ فَضِيلَةٌ عَظِيمَةٌ، أَمَّا قَبُولُ رِوَايَتِهِ بَعْدَ عَوْدَتِهِ إِلَى الْإِسْلَامِ فَفِيهَا نَظَرٌ،
“Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile Müslüman olarak karşılaşıp sonra irtidat eden, ardından da Resûl'ün vefatından sonra tekrar Müslüman olan kimsenin sahâbîler arasına dâhil edilmesinde büyük bir duraksama (ihtilaf) vardır.” Hulûlû, Şerhu Cem'i'l-Cevâmi' adlı eserinde şöyle demiştir: “Şayet bir sahâbî Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatında irtidat eder de onun vefatından sonra tekrar imana dönerse, bu durum irtidatın salt vuku bulmasıyla mı ameli boşa çıkaracağı, yoksa ancak küfür üzere vefat şartıyla mı boşa çıkaracağı konusundaki ihtilafa tabidir; zira Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in sohbeti pek büyük bir fazilettir. İslam'a döndükten sonra rivayetinin kabul edilmesine gelince, bunda ihtilaf vardır.”
أَمَّا مَنِ ارْتَدَّ فِي حَيَاةِ النَّبِيءِ ﷺ وَرَجَعَ إِلَى الْإِسْلَامِ فِي حَيَاتِهِ وَصَحِبَهُ فَفَضْلُ الصُّحْبَةِ حَاصِلٌ لَهُ مِثْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ.
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatında irtidat edip yine onun hayatında İslam'a dönen ve onunla sohbet eden kimseye gelince; Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh gibi, sahâbîlik fazileti onun için hâsıl olmuştur.
فَإِنْ قُلْتَ: مَا السِّرُّ فِي اقْتِرَانِ هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ خُلُوِّ بَقِيَّةِ نَظَائِرِهَا عَنْ ثَانِي الشَّرْطَيْنِ، قُلْتُ: تِلْكَ الْآيُ الْأُخَرُ جَاءَتْ لِتَهْوِيلِ أَمْرِ الشِّرْكِ عَلَى فَرْضِ وُقُوعِهِ مِنْ غَيْرِ مُعَيَّنٍ كَمَا فِي آيَةِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ [الْمَائِدَة: ٥] أَوْ وُقُوعِهِ مِمَّنْ يَسْتَحِيلُ وُقُوعُهُ مِنْهُ كَمَا فِي آيَةِ: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَام: ٨٨] وَآيَةِ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] فَاقْتَصَرَ فِيهَا عَلَى مَا يَنْشَأُ عَنِ الشِّرْكِ بَعْدَ الْإِيمَانِ مِنْ حَبَطِ الْأَعْمَالِ، وَمِنَ الْخَسَارَةِ بِإِجْمَالٍ، أَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَقَدْ وَرَدَتْ عَقِبَ ذِكْرِ مُحَاوَلَةِ الْمُشْرِكِينَ وَمُعَالَجَتِهِمُ ارْتِدَادَ الْمُسْلِمِينَ الْمُخَاطَبِينَ بِالْآيَةِ، فَكَانَ فَرْضُ وُقُوعِ الشِّرْكِ وَالِارْتِدَادِ مِنْهُمْ أَقْرَبَ، لِمُحَاوَلَةِ الْمُشْرِكِينَ ذَلِكَ بِقِتَالِ الْمُسْلِمِينَ، فَذُكِرَ فِيهَا زِيَادَةَ تَهْوِيلٍ وَهُوَ الْخُلُودُ فِي النَّارِ.
Eğer dersen ki: Diğer benzerleri ikinci şarttan hâli olduğu halde, bu iki şartın bu âyette birlikte yer almasının sırrı nedir? Derim ki: Diğer âyetler; { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı inkâr ederse” [Mâide: 5] âyetinde olduğu gibi belirsiz bir kimseden vuku bulacağı varsayımıyla veya { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi” [En'âm: 88] ve { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” [Zümer: 65] âyetlerinde olduğu gibi kendisinden vuku bulması imkânsız olan bir kimseden vuku bulacağı varsayımıyla şirkin vahametini bildirmek için gelmiştir. Dolayısıyla o âyetlerde imandan sonra şirkten doğacak olan amellerin heba olması ve hüsran ile yetinilmiştir. Bu âyete gelince; müşriklerin, âyetin muhatabı olan Müslümanları dinden döndürme çabalarını ve uğraşlarını zikretmenin ardından gelmiştir. Müşriklerin Müslümanlarla savaşarak bunu yapmaya çalışmaları sebebiyle onlardan şirk ve irtidatın vuku bulması varsayımı daha yakın [bir ihtimal] idi. Bu yüzden onda daha fazla bir korkutma, yani ateşte ebedî kalış zikredilmiştir.
وَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ دَلَائِل النُّبُوَّة، إِذا وَقَعَ فِي عَامِ الرِّدَّةِ، أَنَّ مَنْ بَقِيَ فِي قَلْبِهِمْ أَثَرُ الشِّرْكِ حَاوَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ الِارْتِدَادَ وَقَاتَلُوهُمْ عَلَى ذَلِكَ فَارْتَدَّ فَرِيقٌ عَظِيمٌ وَقَامَ لَهَا الصِّدِّيقُ ﵁ بِعَزْمِهِ وَيَقِينِهِ فَقَاتَلَهُمْ فَرَجَعَ مِنْهُمْ مَنْ بَقِيَ حَيًّا، فَلَوْلَا هَذِهِ الْآيَةُ لَأَيِسُوا مِنْ فَائِدَةِ الرُّجُوعِ إِلَى الْإِسْلَامِ وَهِيَ فَائِدَةُ عَدَمِ الْخُلُودِ فِي النَّارِ.
Bu âyet peygamberlik delillerinden biri olmuştur. Zira Ridde yılında kalplerinde şirk kalıntısı bulunan kimseler Müslümanları dinden döndürmeye çalıştılar ve bunun için onlarla savaştılar; neticede büyük bir grup dinden döndü. es-Sıddîk radıyallâhu anh azmi ve yakîni ile buna karşı durup onlarla savaştı ve onlardan hayatta kalanlar geri döndü. Eğer bu âyet olmasaydı, İslam'a dönmenin faydasından —ki o da cehennemde ebedî kalmama faydasıdır— ümit keserlerdi.
وَقَدْ أَشَارَ الْعَطْفُ فِي قَوْلِهِ: فَيَمُتْ بِالْفَاءِ الْمُفِيدَةِ لِلتَّعْقِيبِ إِلَى أَنَّ الْمَوْتَ يَعْقُبُ الِارْتِدَادَ وَقَدْ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ مُعْظَمَ الْمُرْتَدِّينَ لَا تَحْضُرُ آجَالُهُمْ عَقِبَ الِارْتِدَادِ فَيَعْلَمُ السَّامِعُ حِينَئِذٍ أَنَّ الْمُرْتَدَّ يُعَاقَبُ بِالْمَوْتِ عُقُوبَةً شَرْعِيَّةً، فَتَكُونُ الْآيَةُ بِهَا دَلِيلًا عَلَى وُجُوبِ قَتْلِ الْمُرْتَدِّ.
O'nun { فَيَمُتْ } sözündeki ta'kîb (hemen peşisıralık) bildiren 'fâ' ile yapılan atıf, ölümün irtidatı hemen takip ettiğine işaret etmiştir. Mürtedlerin çoğunun ecellerinin irtidatın hemen ardından gelmediğini herkes bildiğine göre, dinleyen kimse o anda mürtedin şer'î bir ceza olarak ölümle cezalandırılacağını anlar. Böylece âyet bununla mürtedin öldürülmesinin vacip olduğuna bir delil olur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ فِي ذَلِكَ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ فَقَالَ الْجُمْهُورُ يُسْتَتَابُ الْمُرْتَدُّ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَيُسْجَنُ لِذَلِكَ فَإِنْ تَابَ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُ وَإِنْ لَمْ يَتُبْ قُتِلَ كَافِرًا وَهَذَا قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ سَوَاءٌ كَانَ رَجُلًا أَوِ امْرَأَةً، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي الرَّجُلِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ، وَلَمْ يَرَ قَتْلَ الْمُرْتَدَّةِ بَلْ قَالَ تُسْتَرَقُّ، وَقَالَ أَصْحَابُهُ تُحْبَسُ حَتَّى تُسْلِمَ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَمُعَاذُ بن جبل وطاووس وَعُبَيْدُ الله بن عَمْرو وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمَاجشون وَالشَّافِعِيّ يقتل الْمُرْتَدِّ وَلَا يُسْتَتَابُ، وَقِيلَ يُسْتَتَابُ شَهْرًا.
Ümmetin âlimleri bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin çoğunluğu, mürtedin üç gün tövbeye davet edileceğini ve bunun için hapsedileceğini; tövbe ederse tövbesinin kabul edileceğini, tövbe etmezse kâfir olarak öldürüleceğini söylemiştir. Bu, Ömer b. el-Hattâb ile Osman b. Affân'ın görüşüdür; Mâlik, Ahmed b. Hanbel ve İshâk b. Râhûye de erkek olsun kadın olsun bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe erkek hakkında onların dediği gibi demiş, fakat kadın mürtedin öldürülmesini kabul etmeyip köleleştirileceğini söylemiştir; talebeleri ise Müslüman oluncaya kadar hapsedileceğini söylemişlerdir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Muâz b. Cebel, Tâvûs, Ubeydullah b. Amr, Abdülazîz b. el-Mâcişûn ve Şâfiî mürtedin [hemen] öldürüleceğini ve tövbeye davet edilmeyeceğini söylemişlerdir. Bir ay tövbeye davet edileceği de söylenmiştir.
وَحُجَّةُ الْجَمِيعِ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ «مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ» وَفِعْلُ الصَّحَابَةِ فقد قَاتل أبوبكر الْمُرْتَدِّينَ وَأَحْرَقَ عَلِيٌّ السَّبَائِيَّةَ الَّذِينَ ادَّعَوْا أُلُوهِيَّةَ عَلِيٍّ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَدِيثِ مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ الَّذِي هُوَ الْإِسْلَامُ، وَاتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ (مَنْ)
Hepsinin delili İbn Abbâs'ın rivayet ettiği: “Dinini değiştiren kimseyi öldürün” hadisi ve sahâbenin uygulamasıdır. Nitekim Ebû Bekir mürtedlerle savaşmış, Ali de Ali'nin ilahlığını iddia eden Sebeiyye fırkasını ateşte yakmıştır. Hadisteki maksadın, dini olan İslam'ı değiştiren kimse olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğu { مَنْ } lafzının
شَامِلَةٌ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى إِلَّا مَنْ شَذَّ مِنْهُمْ وَهُوَ أَبُو حَنِيفَةَ وَابْنُ شُبْرُمَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ الْقَائِلُونَ لَا تُقْتَلُ الْمَرْأَةُ الْمُرْتَدَّةُ وَاحْتَجُّوا بِنَهْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ فَخَصُّوا بِهِ عُمُومَ
kadın mürtedin öldürülmeyeceğini söyleyip ayrışan Ebû Hanîfe, İbn Şübrüme, es-Sevrî, Atâ ve el-Hasan hariç, hem erkeği hem kadını kapsadığı konusunda ittifak etmişlerdir. Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınların öldürülmesini yasaklamasını delil getirerek
«مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ»
“Dinini değiştiren kimseyi [öldürün]” [hadisinin] umumunu bununla tahsis etmişlerdir.
، وَهُوَ احْتِجَاجٌ عَجِيبٌ، لِأَنَّ هَذَا النَّهْيَ وَارِدٌ فِي أَحْكَامِ الْجِهَادِ، وَالْمَرْأَةُ مِنْ شَأْنِهَا أَلَّا تُقَاتِلَ، فَإِنَّهُ نَهَى أَيْضًا عَنْ قَتْلِ الرُّهْبَانِ وَالْأَحْبَارِ أَفَيَقُولُ هَؤُلَاءِ: إِنَّ مَنِ ارْتَدَّ مِنَ الرُّهْبَانِ وَالْأَحْبَارِ بَعْدَ إِسْلَامِهِ لَا يُقْتَلُ؟
Bu ise şaşılacak bir delillendirmedir; zira bu yasak cihad ahkâmında vârit olmuştur, kadının durumu ise savaşmamaktır. Nitekim o, rahiplerin ve din adamlarının (ahbâr) öldürülmesini de yasaklamıştır; peki bu kimseler: 'Rahiplerden ve hahamlardan Müslüman olduktan sonra irtidat eden kimse öldürülmez' derler mi?
وَقَدْ شَدَّدَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ فِي الْمُرْتَدِّ بِالزَّنْدَقَةِ أَيْ إِظْهَار الْإِسْلَام وَإِبْطَال الْكُفْرِ فَقَالَا: يُقْتَلُ وَلَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ إِذَا أُخِذَ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ تَائِبًا.
Mâlik ve Ebû Hanîfe, zındıklık yoluyla —yani İslam'ı açığa vurup küfrü gizleyerek— irtidat eden kimse hakkında ağır hüküm vermiş ve şöyle demişlerdir: Tövbe ederek gelmeden önce yakalanırsa öldürülür ve tövbesi kabul edilmez.
وَمَنْ سَبَّ النَّبِيءَ ﷺ قُتِلَ وَلَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ.
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e söven kimse de öldürülür ve tövbesi kabul edilmez.
هَذَا، وَاعْلَمْ أَنَّ الرِّدَّةَ فِي الْأَصْلِ هِيَ الْخُرُوجُ مِنْ عَقِيدَةِ الْإِسْلَامِ عِنْدَ جُمْهُورِ
Bununla birlikte bil ki, irtidat aslen Müslümanların çoğunluğuna göre
الْمُسْلِمِينَ وَالْخُرُوجُ مِنَ الْعَقِيدَةِ وَتَرْكُ أَعْمَالِ الْإِسْلَامِ عِنْدَ الْخَوَارِجِ وَبَعْضِ الْمُعْتَزِلَةِ الْقَائِلِينَ بِكُفْرِ مُرْتَكِبِ الْكَبِيرَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى خُرُوجِ الْمُسْلِمِ مِنِ الْإِسْلَامِ تَصْرِيحُهُ بِهِ بِإِقْرَارِهِ نَصًّا أَوْ ضِمْنًا فَالنَّصُّ ظَاهِرٌ، وَالضِّمْنُ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدٌ بِلَفْظٍ أَوْ فِعْلٍ يَتَضَمَّنُ ذَلِكَ لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَهُ بِحَيْثُ يَكُونُ قَدْ نَصَّ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَوْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ كَافِرٍ مِثْلَ السُّجُودِ لِلصَّنَمِ، وَالتَّرَدُّدِ إِلَى الْكَنَائِسِ بِحَالَةِ أَصْحَابِ دِينِهَا. وَأَلْحَقُوا بِذَلِكَ إِنْكَارَ مَا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ مَجِيءُ الرَّسُولِ بِهِ، أَيْ مَا كَانَ الْعِلْمُ بِهِ ضَرُورِيًّا قَالَ ابْنُ رَاشِدٍ فِي «الْفَائِقِ» «فِي التَّكْفِيرِ بِإِنْكَارِ الْمَعْلُومِ ضَرُورَةً خِلَافٌ» . وَفِي ضَبْطِ حَقِيقَتِهِ أَنْظَارٌ لِلْفُقَهَاءِ مَحَلُّهَا كُتُبُ الْفِقْهِ وَالْخِلَافِ.
İslam akaidinden çıkmaktır; büyük günah işleyenin kâfir olduğunu söyleyen Havâric ve bazı Mu'tezile'ye göre ise akaidden çıkmak ve İslam amellerini terk etmektir. Bir Müslümanın İslam'dan çıktığına, bunu açıkça (nassan) veya zımnen ikrar etmesi delalet eder. Açık ikrar bellidir; zımnî olan ise kişinin bunu içeren ve başka bir ihtimal taşımayan bir söz söylemesi veya bir fiil işlemesidir; öyle ki Allah ve Resûlü bunun ancak bir kâfirden sadır olacağını bildirmiş veya Müslümanlar bu hususta icmâ etmiş olsunlar; puta secde etmek ve kiliselere o din mensuplarının hâliyle gidip gelmek gibi. Âlimler, Resûl'ün getirdiği zarurât-ı diniyyeyi (dinden olduğu zorunlu olarak bilinen hükümleri) inkâr etmeyi de buna ilhak etmişlerdir. İbn Râşid, el-Fâik adlı eserinde: “Zarureten bilinen bir şeyi inkâr etmek sebebiyle tekfir etme hususunda ihtilaf vardır” demiştir. Bunun hakikatinin belirlenmesinde fakihlerin değerlendirmeleri vardır ki yeri fıkıh ve hilaf kitaplarıdır.
وَحِكْمَةُ تَشْرِيعِ قَتْلِ الْمُرْتَدِّ- مَعَ أَنَّ الْكَافِرَ بِالْأَصَالَةِ لَا يُقْتَلُ- أَنَّ الِارْتِدَادَ خُرُوجُ فَرْدٍ أَوْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فَهُوَ بِخُرُوجِهِ مِنِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهِ يُنَادِي عَلَى أَنَّهُ لَمَّا خَالَطَ هَذَا الدِّينَ وَجَدَهُ غَيْرَ صَالِحٍ وَوَجَدَ مَا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلَ ذَلِكَ أَصْلَحَ فَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالدِّينِ وَاسْتِخْفَافٌ بِهِ، وَفِيهِ أَيْضًا تَمْهِيدُ طَرِيقٍ لِمَنْ يُرِيدُ أَنْ يَنْسَلَّ مِنْ هَذَا الدِّينِ وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى انْحِلَالِ الْجَامِعَةِ، فَلَوْ لَمْ يُجْعَلْ لِذَلِكَ زَاجِرٌ مَا انْزَجَرَ النَّاسُ وَلَا نَجِدُ شَيْئًا زَاجِرًا مِثْلَ تَوَقُّعِ الْمَوْتِ، فَلِذَلِكَ جُعِلَ الْمَوْتُ هُوَ الْعُقُوبَةَ لِلْمُرْتَدِّ حَتَّى لَا يَدْخُلَ أَحَدٌ فِي الدِّينِ إِلَّا عَلَى بَصِيرَةٍ، وَحَتَّى لَا يَخْرُجَ مِنْهُ أَحَدٌ بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنِ الْإِكْرَاهِ فِي الدِّينِ الْمَنْفِيِّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Aslen kâfir olan kimse [sırf kâfirliğinden dolayı] öldürülmediği halde mürtedin öldürülmesinin meşru kılınmasındaki hikmet şudur: İrtidat, bir ferdin veya topluluğun İslam camiasından çıkmasıdır. Kişi İslam'a girdikten sonra ondan çıkmakla, bu dini yakından tanıdığında onun uygun olmadığını ve daha önce üzerinde bulunduğu halin daha uygun olduğunu ilan etmiş olmaktadır. Bu ise dine dil uzatmak ve onu hafife almaktır. Ayrıca bunda bu dinden sıyrılmak isteyen kimseye yol açmak vardır ki bu da toplumun dağılmasına yol açar. Eğer buna caydırıcı bir ceza konulmasaydı insanlar vazgeçmezdi; ölüm beklentisi gibi caydırıcı bir şey de bulamayız. İşte bu sebeple hiç kimse dine basiretsizce girmesin ve girdikten sonra da hiç kimse ondan çıkmasın diye mürtedin cezası ölüm olarak kılınmıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla nefyedilen dinde zorlama kabilinden değildir:
لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ [الْبَقَرَة: ٢٥٦] عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ فِي الدِّينِ هُوَ إِكْرَاهُ النَّاسِ عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ أَدْيَانِهِمْ وَالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ وَأَمَّا هَذَا فَهُوَ مِنِ الْإِكْرَاهِ عَلَى الْبَقَاءِ فِي الْإِسْلَام.
{ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” [Bakara: 256] —bu âyetin mensuh olmadığını söyleyen görüşe göre—; çünkü dinde zorlama, insanları kendi dinlerinden çıkıp İslam'a girmeye zorlamaktır. Bu ise İslam'da kalmaya zorlama kabilindendir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 218]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (218)
قَالَ الْفَخْرُ: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَبْ أَنَّهُ لَا عِقَابَ عَلَيْنَا فِيمَا فَعَلْنَا، فَهَلْ نَطْمَعُ مِنْهُ أَجْرًا أَوْ ثَوَابًا؟
Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: Bu âyetin kendisinden önceki kısımla irtibatı hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Abdullah b. Cahş: “Ey Allah'ın Resûlü! Farz edelim ki yaptığımız şeyde üzerimize bir günah/ceza yok; peki bundan bir ecir veya sevap umabilir miyiz?” demiştir.
فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ مُؤْمِنًا وَمُهَاجِرًا وَكَانَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُقَاتَلَةِ مُجَاهِدًا (يَعْنِي فَتَحَقَّقَتْ فِيهِ الْأَوْصَافُ الثَّلَاثَةُ) . الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ الْجِهَادَ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ [الْبَقَرَة: ٢١٦] أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذكر من يَقُول بِهِ اهـ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ تَعْقِيبَ مَا قَبْلَهَا بِهَا مِنْ بَابِ تَعْقِيبِ الْإِنْذَارِ بِالْبِشَارَةِ وَتَنْزِيهٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنِ احْتِمَالِ ارْتِدَادِهِمْ فَإِنَّ الْمُهَاجِرِينَ لَمْ يَرْتَدَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ آيَاتِ التَّشْرِيعِ.
Bunun üzerine bu âyet inmiştir; zira Abdullah mümin ve muhacir idi, bu savaş sebebiyle de mücahid olmuştu (yani üç vasıf da kendisinde gerçekleşmişti). İkincisi: Allah Teâlâ: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “Savaş size farz kılındı” [Bakara: 216] buyruğuyla cihadı farz kılınca, bunu yerine getiren kimseleri zikretmeyi peşinden getirmiştir. Bana zahir olan ise, önceki kısmın ardından bunun getirilmesi, uyarıyı müjde ile takip ettirme kabrindendir ve müminleri irtidat ihtimalinden tenzih etmektir; nitekim muhacirlerden hiçbiri irtidat etmemiştir. Bu cümle, teşri âyetleri arasında bir ara cümlesidir.
وَ (الَّذِينَ هَاجَرُوا) هُمُ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ فِرَارًا بِدِينِهِمْ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْهَجْرِ وَهُوَ الْفِرَاقُ، وَإِنَّمَا اشْتُقَّ مِنْهُ وَزْنُ الْمُفَاعَلَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ هَجْرٌ نَشَأَ عَنْ عَدَاوَةٍ مِنَ الْجَانِبَيْنِ فَكُلٌّ مِنَ الْمُنْتَقِلِ وَالْمُنْتَقَلِ عَنْهُ قَدْ هَجَرَ الْآخَرَ وَطَلَبَ بُعْدَهُ، أَوِ الْمُفَاعَلَةُ لِلْمُبَالَغَةِ كَقَوْلِهِمْ: عَافَاكَ اللَّهُ فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هَجَرَ قَوْمًا هَجْرًا شَدِيدًا، قَالَ عَبْدَةُ بْنُ الطَّيِّبِ:
{ الَّذِينَ هَاجَرُوا } [ifadesindekiler], dinlerini korumak için Mekke'den Medine'ye çıkanlardır. Ayrılık anlamına gelen hecr (هَجْر) kelimesinden türemiştir. Ondan mufâale vezninin türetilmesi, iki taraf arasındaki bir düşmanlıktan doğan bir terk ediş olduğuna delalet etmesi içindir; zira hem göç eden hem de terk edilen taraf diğerini terk etmiş ve onun uzaklaşmasını istemiştir. Yahut mufâale, tıpkı { عَافَاكَ اللَّهُ } sözlerinde olduğu gibi mübalağa içindir; böylece kavmini şiddetli bir şekilde terk ettiğine delalet eder. Abde b. et-Tayyib şöyle demiştir:
إِنَّ الَّتِي ضَرَبَتْ بَيْتًا مُهَاجَرَةً ... بِكُوفَةَ الْجُنْدِ غَالَتْ وُدَّهَا غُولُ
“Askerler diyarı Kûfe'de göçmen olarak çadır kuran o sevgilinin sevgisini bir gûl (felaket) yok edip götürdü.”
وَالْمُجَاهَدَةُ مُفَاعَلَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْجُهْدِ وَهُوَ الْمَشَقَّةُ وَهِيَ الْقِتَالُ لِمَا فِيهِ مِنْ بَذْلِ الْجُهْدِ كَالْمُفَاعَلَةِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهُ يَضُمُّ جُهْدَهُ إِلَى جُهْدٍ آخَرَ فِي نَصْرِ الدِّينِ مِثْلَ الْمُسَاعَدَةِ وَهِيَ ضَمُّ الرَّجُلِ سَاعِدَهُ إِلَى سَاعِدِ آخَرَ لِلْإِعَانَةِ وَالْقُوَّةِ، فَالْمُفَاعَلَةُ بِمَعْنَى الضَّمِّ وَالتَّكْرِيرِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ الْمُجَاهِدَ يَبْذُلُ جُهْدَهُ فِي قِتَالِ مَنْ يَبْذُلُ جُهْدَهُ كَذَلِكَ لِقِتَالِهِ فَهِيَ مُفَاعَلَةٌ حَقِيقِيَّةٌ.
Mücâhede; meşakkat anlamına gelen cehd (جُهْد) kelimesinden türemiş mufâale vezninde bir masdardır; bünyesinde çaba sarf etmeyi barındırdığından savaşı ifade eder; mübalağa için mufâale vezninde gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o, dinin yardımında kendi gücünü bir başkasının gücüne katar; tıpkı yardım ve güç için kişinin pazusunu bir başkasının pazusuna katması demek olan musâade (مُسَاعَدَة) gibi; dolayısıyla mufâale vezni birleştirme ve tekrarlama anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü mücahid, kendisiyle savaşmak için çaba sarf eden kimseyle savaşta çabasını ortaya koyar; dolayısıyla bu gerçek bir mufâale (karşılıklılık)dir.
وَ (فِي) لِلتَّعْلِيلِ.
{ فِي } harfi ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir.
وَ (سَبِيلِ اللَّهِ) مَا يُوصِلُ إِلَى رِضَاهُ وَإِقَامَةِ دِينِهِ، وَالْجِهَادُ وَالْمُجَاهَدَةُ مِنَ الْمُصْطَلَحَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الإسلامية.
{ سَبِيلِ اللَّهِ } O'nun rızasına ve dinini ikâme etmeye ulaştıran yoldur. Cihad ve mücâhede ise Kur'ânî ve İslâmî terimlerdendir.
وَكَرَّرَ الْمَوْصُولَ لِتَعْظِيمِ الْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ كَأَنَّهُمَا مُسْتَقِلَّانِ فِي تَحْقِيقِ الرَّجَاءِ.
İsmi mevsûlü, sanki hicret ve cihad ümidin gerçekleşmesinde müstakil birer etkenmişçesine, bu ikisini yüceltmek için tekrarlamıştır.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ رَجَاءَهُمْ رَحْمَةَ اللَّهِ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ وَهِجْرَتِهِمْ وَجِهَادِهِمْ، فَتَأَكَّدَ بِذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَوْصُولُ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ، وَإِنَّمَا احْتِيجَ لِتَأْكِيدِهِ لِأَنَّ الصِّلَتَيْنِ لَمَّا كَانَتَا مِمَّا اشْتُهِرَ بِهِمَا الْمُسْلِمُونَ وَطَائِفَةٌ مِنْهُمْ صَارَتَا كَاللَّقَبِ إِذْ يُطْلَقُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ اسْمُ الَّذِينَ آمَنُوا كَمَا يُطْلَقُ عَلَى مُسْلِمِي قُرَيْشٍ يَوْمَئِذٍ اسْمُ الْمُهَاجِرِينَ فَأَكَّدَ قَصْدَ الدَّلَالَةِ عَلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ مِنَ الْمَوْصُولِ.
İşaret isminin getirilmesi, onların Allah'ın rahmetini ummalarının imanları, hicretleri ve cihadları sebebiyle olduğunu göstermek içindir. Böylece mevsûlün, haberin bağlanma gerekçesine ima yoluyla delalet ettiği mana pekiştirilmiştir. Bunu pekiştirmeye duyulan ihtiyaç ise şundandır: Her iki sıla cümlesi Müslümanların ve onlardan bir taifenin kendisiyle meşhur olduğu vasıflardan olunca unvan gibi olmuştur; zira o gün şeriat lisanında Müslümanlara { الَّذِينَ آمَنُوا } ismi verildiği gibi Kureyşli Müslümanlara da o gün { الْمُهَاجِرِينَ } ismi verilmekteydi. Bu sebeple mevsûlden haberin bağlanma gerekçesine delalet etme kastı tekit edilmiştir.
وَالرَّجَاءُ: تَرَقُّبُ الْخَيْرِ مَعَ تَغْلِيبِ ظَنِّ حُصُولِهِ، فَإِنَّ وَعْدَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ لَا يُخْلَفُ فَضْلًا مِنْهُ وَصِدْقًا، وَلَكِنَّ الْخَوَاتِمَ مَجْهُولَةٌ وَمُصَادَفَةُ الْعَمَلِ لِمُرَادِ اللَّهِ قَدْ تَفُوتُ لِمَوَانِعَ لَا يَدْرِيهَا الْمُكَلَّفُ وَلِئَلَّا يَتَّكِلُوا فِي الِاعْتِمَادِ عَلَى الْعَمَلِ.
Recâ (رَجَاء); gerçekleşmesi zannı galip olmakla birlikte hayrı beklemektir. Nitekim Allah'ın vaadi, O'nun bir lütfu ve doğruluğu gereği yerine getirilmezlik edilmese de akıbetler meçhuldür; amelin Allah'ın muradına denk gelmesi mükellefin bilmediği engeller sebebiyle kaçırılabilir ve amele güvenip dayanmasınlar diyedir.
[٢١٩، ٢٢٠]
[219, 220]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢١٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 219]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır; ama günahları faydalarından daha büyüktür. Sana ne infak edeceklerini de sorarlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını. İşte Allah düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.” (219)
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 220]
فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)
{ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Dünya ve ahiret hakkında [düşünesiniz diye]. Bir de sana yetimleri sorarlar. De ki: Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız [onlar] sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzelten ayırt eder. Eğer Allah dileseydi sizi elbette sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.” (220)
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما.
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır; ama günahları faydalarından daha büyüktür.”
اسْتِئْنَافٌ لِإِبْطَالِ عَمَلَيْنِ غَالِبَيْنِ عَلَى النَّاسِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَهُمَا شُرْبُ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرُ وَهَذَا مِنْ عِدَادِ الْأَحْكَامِ الَّتِي بَيَّنَهَا فِي هَاتِهِ السُّورَةِ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى إِصْلَاحِ الْأَحْوَالِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا النَّاسُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَالْمَشْرُوعُ فِي بَيَانِهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَة: ١٧٨] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، عَدَا مَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْآدَابِ وَالزَّوَاجِرِ وَالْبَشَائِرِ وَالْمَوَاعِظِ وَالْأَمْثَالِ وَالْقَصَصِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَفَنُّنِ أَسَالِيبِهِ تَنْشِيطًا لِلْمُخَاطَبِينَ وَالسَّامِعِينَ وَالْقَارِئِينَ وَمَنْ بُلِّغَ، وَقَدْ تَنَاسَقَتْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
[Bu ayet], Câhiliye döneminde insanlara hâkim olan iki ameli; yani içki içmeyi ve kumarı iptal etmek için yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu da insanların Câhiliyede üzerinde bulundukları durumları ıslah etmeye raci olup bu surede açıklanan hükümler cümlesindendir. Bu hükümlerin beyanına Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } [Bakara: 178] “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” kavlinden surenin sonuna kadar başlanmıştır; muhatapları, dinleyenleri, okuyanları ve tebliğ ulaştırılanları canlandırmak için Kur'an'ın üslupları çeşitlendirme âdeti üzere araya giren edepler, sakındırmalar, müjdeler, vaazlar, darbımeseller ve kıssalar müstesnadır. Bunlar bu ayette tam bir ahenkle sıralanmıştır.
وَالسَّائِلُونَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَنَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفْتِنَا فِي الْخَمْرِ فَإِنَّهَا مُذْهِبَةٌ لِلْعَقْلِ مُتْلِفَةٌ لِلْمَالِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَرَكَ الْخَمْرَ قَوْمٌ وَشَرِبَهَا آخَرُونَ ثُمَّ نَزَلَتْ بَعْدَهَا آيَةُ الْمَائِدَةِ [٩٠] : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ.
Soranlar Müslümanlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Muâz b. Cebel ve Ensar'dan bir grup hakkında indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip şöyle dediler: "Ey Allah'ın Resûlü! İçki hakkında bize fetva ver; zira o aklı gideriyor, malı telef ediyor." Bunun üzerine bu ayet indi. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: "Bu ayet indiğinde kimi insanlar içkiyi bıraktı, kimileri de içmeye devam etti. Daha sonra Mâide Suresi'ndeki [90] { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! İçki, kumar... ancak şeytan işi birer pisliktir” ayeti indi."
وَشُرْبُ الْخَمْرِ عَمَلٌ مُتَأَصِّلٌ فِي الْبَشَرِ قَدِيمًا لَمْ تُحَرِّمْهُ شَرِيعَةٌ مِنَ الشَّرَائِعِ لَا الْقَدْرَ الْمُسْكِرَ بَلَهُ مَا دُونَهُ، وَأَمَّا مَا يَذْكُرُهُ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ إِنَّ الْإِسْكَارَ حَرَامٌ فِي الشَّرَائِعِ كُلِّهَا فَكَلَامٌ لَا شَاهِدَ لَهُمْ عَلَيْهِ بَلِ الشَّوَاهِدُ عَلَى ضِدِّهِ مُتَوَافِرَةٌ، وَإِنَّمَا جَرَّأَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَا قَعَّدُوهُ فِي
İçki içmek, insanlıkta eskiden beri kökleşmiş bir eylemdir; şeriatlerden hiçbiri ne sarhoş edici miktarını ne de -bırakın onu- sarhoş etmeyenini haram kılmıştır. İslâm âlimlerinin, sarhoş ediciliğin bütün şeriatlerde haram olduğuna dair zikrettikleri hususa gelince, bu konuda ellerinde hiçbir delil bulunmayan bir sözdür; aksine bunun zıddına dair deliller pek çoktur. Onları bu söze sevk eden şey ancak şu kaideyi koymuş olmalarıdır:
أُصُولِ الْفِقْهِ مِنْ أَنَّ الْكُلِّيَّاتِ التَّشْرِيعِيَّةَ وَهِيَ حَفِظُ الدِّينِ وَالنَّفْسِ وَالْعَقْلِ وَالنَّسَبِ وَالْمَالِ وَالْعِرْضِ هِيَ مِمَّا اتَّفَقَتْ عَلَيْهِ الشَّرَائِعُ، وَهَذَا الْقَوْلُ وَإِنْ كُنَّا نُسَاعِدُ عَلَيْهِ فَإِنَّ مَعْنَاهُ عِنْدِي أَنَّ الشَّرَائِعَ كُلَّهَا نَظَرَتْ إِلَى حِفْظِ هَاتِهِ الْأُمُورِ فِي تَشْرِيعَاتِهَا، وَأَمَّا أَنْ تَكُونَ مُرَاعَاةً بِاطِّرَادٍ فِي غَيْرِ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ فَلَا أَحْسَبُ ذَلِكَ يَتِمُّ، عَلَى أَنَّ مُرَاعَاتِهَا دَرَجَاتٍ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى الْبَحْثِ فِي هَذَا بَيْدَ أَنَّ كُتُبَ أَهْلِ الْكِتَابِ لَيْسَ فِيهَا تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَلَا التَّنْزِيهُ عَنْ شُرْبِهَا، وَفِي التَّوْرَاةِ الَّتِي بِيَدِ الْيَهُودِ أَنَّ نُوحًا شَرِبَ الْخَمْرَ حَتَّى سَكِرَ، وَأَنَّ لُوطًا شَرِبَ الْخَمْرَ حَتَّى سَكِرَ سُكْرًا أَفْضَى بِزَعْمِهِمْ إِلَى أَمْرٍ شَنِيعٍ، وَالْأَخِيرُ مِنَ الأكاذيب لِأَن النبوءة تَسْتَلْزِمُ الْعِصْمَةَ، وَالشَّرَائِعُ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي إِبَاحَةِ أَشْيَاءَ فَهُنَالِكَ مَا يَسْتَحِيلُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مِمَّا يُؤَدِّي إِلَى نَقْصِهِمْ فِي أَنْظَارِ الْعُقَلَاءِ، وَالَّذِي يَجِبُ اعْتِقَادُهُ: أَنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ لَا يَأْتِيهِ الْأَنْبِيَاءُ لَا يَشْرَبُهَا شَارِبُوهَا إِلَّا لِلطَّرَبِ وَاللَّهْوِ وَالسُّكْرِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يَتَنَزَّهُ عَنهُ الْأَنْبِيَاء
Fıkıh usûlünde teşrîî külliyyâtın (temel yasama ilkelerinin) -ki bunlar dinin, canın, aklın, neslin, malın ve ırzın korunmasıdır- bütün şeriatlerin üzerinde ittifak ettiği hususlar olduğunu vazetmişlerdir. Bu görüşe biz de katılsak bile, bana göre bunun anlamı şudur: Bütün şeriatler kendi teşrîlerinde bu hususların korunmasını gözetmişlerdir. Ancak bunların İslâm şeriatı dışındaki dinlerde kesintisiz ve kurallı bir şekilde gözetildiğini zannetmiyorum. Kaldı ki bunların gözetilmesi dereceler halindedir. Bu konuyu [burada] araştırmaya lüzum yoktur; ancak Ehl-i Kitab'ın kitaplarında şarabın haram kılınması veya içilmesinden sakınılması yer almaz. Hatta Yahudilerin elindeki Tevrat'ta, Nûh'un sarhoş oluncaya kadar şarap içtiği ve Lût'un da onların iddiasına göre çirkin bir işe yol açacak derecede sarhoş olana dek şarap içtiği yazılıdır. Bu sonuncusu iftiralardandır; çünkü peygamberlik masumiyeti gerektirir. Şeriatler bazı şeylerin mubah kılınmasında farklılık gösterse bile, akıl sahiplerinin gözünde peygamberlerin değerini düşürecek şeylerin peygamberler hakkında vuku bulması imkânsızdır. İnanılması vacip olan şudur: Peygamberler şarap içmezler; zira onu içenler ancak neşelenmek, eğlenmek ve sarhoş olmak için içerler ve bütün bunlar peygamberlerin münezzeh olduğu şeylerdir.
وَلِأَنَّهَا يَشْرَبُونَهَا لِقَصْدِ التَّقَوِّي لِقِلَّةِ هَذَا الْقَصْدِ مِنْ شُرْبِهَا.
Güç kazanmak maksadıyla içilmesi ise, içkiden bu maksadın güdülmesinin azlığından dolayıdır.
وَفِي سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ مِنَ التَّوْرَاةِ «وَكَلَّمَ اللَّهُ هَارُونَ قَائِلًا: خَمْرًا وَمُسْكِرًا لَا تَشْرَبْ أَنْتَ وَبُنُوكَ مَعَكَ عِنْدَ دُخُولِكُمْ إِلَى خَيْمَةِ الِاجْتِمَاعِ لِكَيْ لَا تَمُوتُوا. فَرْضًا دَهْرِيًّا فِي أَجْيَالِكُمْ وَلِلتَّمْيِيزِ بَيْنَ الْمُقَدَّسِ وَالْمُحَلَّلِ وَبَيْنَ النَّجِسِ وَالطَّاهِرِ» .
Tevrat'ın Levililer kitabında şöyle geçmektedir: "Ve Rab Harun'a söyleyip dedi: Ölmemeniz için Buluşma Çadırına girdiğiniz zaman sen ve seninle birlikte oğulların şarap ve sarhoş edici içki içmeyin. Bu, nesilleriniz boyunca ebedî bir kural olsun; ta ki kutsal olan ile kutsal olmayanı, kirli olan ile temizi birbirinden ayırt edebilesiniz."
وَشُيُوعُ شُرْبِ الْخَمْرِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَعْلُومٌ لِمَنْ عَلِمَ أَدَبَهُمْ وَتَارِيخَهُمْ فَقَدْ كَانَتِ الْخَمْرُ قِوَامَ أَوَدِ حَيَاتِهِمْ، وَقُصَارَى لَذَّاتِهِمْ وَمَسَرَّةَ زَمَانِهِمْ وَمَلْهَى أَوْقَاتِهِمْ، قَالَ طَرَفَةُ:
Câhiliye döneminde içki içmenin yaygınlığı, onların edebiyatını ve tarihini bilenlerce malumdur; zira şarap onların hayat düzenlerinin dayanağı, lezzetlerinin nihai noktası, zamanlarının sevinci ve vakitlerinin eğlencesiydi. Tarafe şöyle demiştir:
وَلَوْلَا ثَلَاثٌ هُنَّ مِنْ عِيشَةِ الْفَتَى ... وَجِدِّكَ لَمْ أَحْفِلْ مَتَى قَامَ عُوَّدِي
“Yiğidin hayatına anlam katan üç şey olmasaydı / Andolsun, hasta ziyaretçilerimin ne zaman başımda duracağına aldırmazdım.”