فَمِنْهُنَّ سَبْقِي الْعَاذِلَاتِ بِشَرْبَةٍ ... كُمَيْتٍ مَتَى مَا تُعْلَ بِالْمَاءِ تُزْبِدِ
“Bunlardan biri, beni kınayan kadınlardan önce davranıp / Suyla karıştırıldığında köpüren koyu kırmızı bir şarabı içmemdir.”
وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: «حُرِّمَتِ الْخَمْرُ وَلَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ لِلْعَرَبِ عَيْشٌ أَعْجَبُ مِنْهَا، وَمَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ مِنَ الْخَمْرِ» . فَلَا جَرَمَ أَنْ جَاءَ الْإِسْلَامُ فِي تَحْرِيمِهَا بِطَرِيقَةِ التَّدْرِيجِ فَأَقَرَّ حِقْبَةً إِبَاحَةَ شُرْبِهَا وَحَسْبُكُمْ فِي هَذَا الِامْتِنَانِ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً [النَّحْل: ٦٧] عَلَى تَفْسِيرِ مَنْ فَسَّرَ السَّكَرَ بِالْخَمْرِ. وَقِيلَ السَّكَرُ: هُوَ النَّبِيذُ غَيْرُ الْمُسْكِرِ، وَالْأَظْهَرُ التَّفْسِيرُ الْأَوَّلُ. وَآيَةُ سُورَةِ النَّحْلِ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ، وَاتَّفَقَ أَهْلُ الْأَثَرِ عَلَى أَنَّ تَحْرِيمَ الْخَمْرِ وَقَعَ فِي الْمَدِينَةِ بَعْدَ غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ بِأَيَّامٍ، أَيْ فِي آخِرِ سَنَةِ أَرْبَعٍ أَوْ سَنَةِ خَمْسٍ عَلَى الْخِلَافِ فِي عَامِ غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ.
Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre: "İçki haram kılındı; o gün Araplar için ondan daha hoş bir yaşantı yoktu ve onlara içkiden daha ağır gelen hiçbir şey haram kılınmamıştı." İşte bu sebeple İslâm, içkinin haram kılınmasında tedrîcîlik (aşamalılık) yöntemini izlemiş ve bir müddet onun içilmesinin mubahlığını devam ettirmiştir. Seker (سَكَر) kelimesini şarapla tefsir edenlerin yorumuna göre Yüce Allah'ın şu kavlinde bununla minnet edilip nimet olarak zikredilmesi size bu hususta yeter: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } [Nahl: 67] “Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoşluk veren bir içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz.” Sekerin, sarhoş etmeyen nebiz olduğu da söylenmiştir; ancak birinci tefsir daha açıktır. Nahl Suresi'ndeki ayet Mekke'de inmiştir. Hadis ve siyer ehli ise içkinin haram kılınmasının Medine'de, Ahzâb Gazvesi'nden birkaç gün sonra, yani Ahzâb Gazvesi'nin yılı konusundaki ihtilafa binaen dördüncü yılın sonunda veya beşinci yılda gerçekleştiği konusunda ittifak etmişlerdir.
وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، فَقَدِ امْتَنَّ اللَّهُ عَلَى النَّاسِ بِأَنِ اتَّخَذُوا سَكَرًا مِنَ الثَّمَرَاتِ الَّتِي خَلَقَهَا لَهُمْ، ثُمَّ إِنِ اللَّهَ لَمْ يُهْمِلْ رَحْمَتَهُ بِالنَّاسِ حَتَّى فِي حَمْلِهِمْ عَلَى مَصَالِحِهِمْ فَجَاءَهُمْ فِي ذَلِكَ بِالتَّدْرِيجِ، فَقِيلَ: إِنَّ آيَةَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ هَذِهِ هِيَ أَوَّلُ آيَةٍ آذَنَتْ بِمَا فِي الْخَمْرِ مِنْ عِلَّةِ التَّحْرِيمِ، وَأَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا مَا تَقَدَّمَ، فَيَكُونُ وَصْفُهَا بِمَا فِيهَا مِنَ الْإِثْمِ وَالْمَنْفَعَةِ تَنْبِيهًا لَهُمْ، إِذْ كَانُوا لَا يَذْكُرُونَ إِلَّا مَحَاسِنَهَا فَيَكُونُ تَهْيِئَةً لَهُمْ إِلَى مَا سَيَرِدُ مِنَ التَّحْرِيمِ، قَالَ الْبَغَوِيُّ:
Doğru olan birinci görüştür; zira Allah, kendileri için yarattığı meyvelerden sarhoşluk verici içki edinmelerini insanlara bir lütuf olarak zikretmiştir. Sonra Allah, insanları kendi maslahatlarına sevk ederken bile onlara olan merhametini esirgememiş ve bu konuda onlara tedricilikle yaklaşmıştır. Denilmiştir ki: Bakara Suresi'nin bu ayeti, içkideki haramlık illetini ilk bildiren ayettir ve nüzul sebebi de daha önce geçen rivayettir. Dolayısıyla içkinin günah ve fayda barındırdığının vasfedilmesi, sadece güzelliklerini andıkları için onlara bir uyarı ve gelecekte gelecek olan haram kılınmaya bir hazırlıktır. Begavî şöyle demiştir:
إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Bu ayet indiğinde
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ تَقَدَّمَ فِي تَحْرِيمِ الْخَمْرِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, içkinin haram kılınmasına dair ön bildirimde bulundu."
أَيِ ابْتَدَأَ يُهَيِّئُ تَحْرِيمَهَا يُقَالُ: تَقَدَّمْتُ إِلَيْكَ فِي كَذَا أَيْ عَرَضْتُ عَلَيْكَ، وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ» : أَنَّهَا مُمَهِّدَةٌ لِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ عَلَى الْبَتَاتِ وَلَمْ تَكُنْ مُصَرِّحَةً بَلْ مُعَرِّضَةٌ أَيْ مُعَرِّضَةٌ بِالْكَفِّ عَنْ شُرْبِهَا تَنَزُّهًا. وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ آيَةِ سُورَةِ النِّسَاءِ وَقَبْلَ آيَةِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ، وَهَذَا رَأْيُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ كَمَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ، وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَأَى أَنَّ آيَةَ الْمَائِدَةِ نَسَخَتْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النِّسَاء: ٤٣] ، وَنسخت آيَة يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ، وَنُسِبَ لِابْنِ عُمَرَ وَالشَّعْبِيِّ
Yani haram kılınmasını hazırlamaya başladı. Arapçada "falanca hususta sana ön bildirimde bulundum" denir, yani onu sana sundum/ihzar ettim demektir. İbn Kesîr Tefsiri'nde şöyle denir: Bu ayet şarabın kesin olarak haram kılınmasına bir zemin hazırlayıcıydı; açıkça haram kılmamış, bilakis üstü kapalı bir şekilde sakındırmıştır, yani nezâheten içilmesini terk etmeyi ima etmiştir. Müfessirlerin cumhuruna göre bu ayet, Nisâ Suresi'ndeki ayetten de Mâide Suresi'ndeki ayetten de önce inmiştir. Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği üzere Ömer b. el-Hattâb'ın görüşü de budur. Ayrıca İbn Abbâs'tan da Mâide Suresi'ndeki ayetin { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } [Nisâ: 43] “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın” ayetini ve { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar” ayetini nesh ettiği görüşünde olduğu rivayet edilmiştir; bu görüş İbn Ömer'e, Şa'bî'ye,
وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَن بن زين بْنِ أَسْلَمَ.
Mücâhid'e, Katâde'ye, Rebî' b. Enes'e ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'e de nisbet edilmiştir.
وَذَهَبَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ هَذِهِ ثَبَتَ بِهَا تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ عِنْدَهُمْ نَازِلَةً بَعْدَ آيَةِ سُورَةِ النِّسَاءِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى وَإِذْ كَانَتْ سُورَةُ الْبَقَرَةِ قَدْ نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ النِّسَاءِ وَسُورَةِ الْمَائِدَةِ، فَيَجِيءُ عَلَى قَوْلِ هَؤُلَاءِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ نُزُولِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَأَنَّهَا وُضِعَتْ هُنَا إِلْحَاقًا بِالْقَضَايَا الَّتِي حَكَى سُؤَالَهُمْ عَنْهَا. وَأَنَّ مَعْنَى فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ فِي تَعَاطِيهِمَا بِشُرْبِ أَحَدِهِمَا وَاللَّعِبِ بِالْآخَرِ ذَنْبٌ عَظِيمٌ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ مِنَ الْآيَةِ إِذْ وَصَفَ الْإِثْمَ فِيهَا بِوَصْفٍ كَبِيرٍ فَلَا تَكُونُ آيَةُ سُورَةِ الْعُقُودِ إِلَّا مُؤَكِّدَةً لِلتَّحْرِيمِ وَنَصًّا عَلَيْهِ لِأَنَّ مَا فِي آيَتِنَا هَذِهِ مِنْ ذِكْرِ الْمَنَافِعِ مَا قَدْ يَتَأَوَّلُهُ الْمُتَأَوِّلُونَ بالعذر فِي شُرْبِهَا، وَقَدْ رُوِيَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ أَنَّ نَاسًا شَرِبُوا الْخَمْرَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَصَلَّى رَجُلَانِ فَجَعَلَا يَهْجُرَانِ كَلَامًا لَا يُدْرَى مَا هُوَ، وَشَرِبَهَا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَجَعَلَ يَنُوحُ عَلَى قَتْلَى بَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيءَ ﷺ فَجَاءَهُ فَزِعًا وَرَفَعَ شَيْئًا كَانَ
Bazı müfessirler ise bu Bakara ayetiyle şarabın haram kılınmasının sabit olduğu görüşüne varmışlardır; dolayısıyla bu ayet onlara göre Nisâ Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın” ayetinden sonra inmiş olmaktadır. Bakara Suresi hem Nisâ Suresi'nden hem de Mâide Suresi'nden önce indiğine göre, bu âlimlerin sözüne göre bu ayetin Bakara Suresi'nin nüzulünden sonra indiği ve soru sordukları anlatılan meselelere ilhak edilmek üzere buraya yerleştirildiği anlaşılır. { فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “Onlarda büyük bir günah vardır” kavlinin manası; birini içmek ve diğeriyle kumar oynamak suretiyle ikisini irtikâp etmekte büyük bir günah olduğudur. Ayetten açıkça anlaşılan da budur; zira buradaki günahı "büyük" vasfıyla nitelemiştir. Dolayısıyla Mâide Suresi'ndeki ayet ancak bu haramlığı teyit edici ve açık bir nas kılıcıdır; çünkü bu ayetimizde faydaların zikredilmiş olması, tevil edenlerin içki içmek için kendilerince mazeret çıkarmalarına yol açabilirdi. Nitekim bazı rivayetlerde, bu ayet indikten sonra da kimi insanların içki içtikleri, iki kişinin namaz kıldırırken ne olduğu anlaşılmayan hezeyanlar savurdukları ve Müslümanlardan bir adamın da içki içip Bedir'de öldürülen müşrikler için ağıt yakmaya başladığı, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e ulaşması üzerine telaşla gelip
بِيَدِهِ لِيَضْرِبَهُ فَقَالَ الرَّجُلُ: أُعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَآلَى: لَا أَطْعَمُهَا أَبَدًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَحْرِيمَهَا بِآيَةِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ.
elindeki bir şeyi ona vurmak için kaldırdığı, adamın da: "Allah'ın ve Resûlü'nün gazabından Allah'a sığınırım" deyip bir daha asla içki tatmayacağına yemin ettiği, bunun üzerine Allah'ın Mâide Suresi'ndeki ayetle içkiyi [kesin olarak] haram kıldığı rivayet edilmiştir.
وَالْخَمْرُ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنْ مَصْدَرِ خمر الشَّيْء يخمره مِنْ بَابِ نَصَرَ إِذَا سَتَرَهُ، سُمِّيَ بِهِ عَصِيرُ الْعِنَبِ إِذَا غَلَى وَاشْتَدَّ وَقَذَفَ بِالزَّبَدِ فَصَارَ مُسْكِرًا لِأَنَّهُ يَسْتُرُ الْعَقْلَ عَنْ تَصَرُّفِهِ الْخَلْقِيِّ تَسْمِيَةً مَجَازِيَّةً وَهِيَ إِمَّا تَسْمِيَةٌ بِالْمَصْدَرِ، أَوْ هُوَ اسْمٌ جَاءَ عَلَى زنة الْمصدر وَقيل:
Hamr (الْخَمْر) ismi, nasara babından bir şeyi örtüp gizlediğinde kullanılan hamara eş-şey'e yahmuruhu (خَمَرَ الشَّيْءَ يَخْمُرُهُ) masdarından türemiş bir isimdir. Kaynayıp köpürdüğünde, sertleşip köpük attığında ve böylece sarhoş edici hale geldiğinde üzüm suyuna bu isim verilmiştir; zira aklı yaratılıştan gelen tasarrufundan örter/alıkoyar. Bu mecazi bir isimlendirmedir; ya masdar ile isimlendirmedir yahut masdar vezninde gelen bir isimdir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ اسْمٌ لِكُلِّ مَشْرُوبٍ مُسْكِرٍ سَوَاءٌ كَانَ عَصِيرَ عِنَبٍ أَوْ عَصِيرَ غَيْرِهِ أَوْ مَاءً نُبِذَ فِيهِ زَبِيبٌ أَوْ تَمْرٌ أَوْ غَيْرُهُمَا مِنَ الْأَنْبِذَةِ وَتُرِكَ حَتَّى يَخْتَمِرَ وَيُزْبِدَ، وَاسْتَظْهَرَهُ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» . وَالْحَقُّ أَنَّ الْخَمْرَ كُلُّ شَرَابٍ مُسْكِرٍ إِلَّا أَنَّهُ غَلَبَ عَلَى عَصِيرِ الْعِنَبِ الْمُسْكِرِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَنَافَسُونَ فِيهِ، وَأَنَّ غَيْرَهُ يُطْلَقُ عَلَيْهِ خَمْرٌ وَنَبِيذٌ وَفَضِيخٌ، وَقَدْ وَرَدَتْ أَخْبَارٌ صَحِيحَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُعْظَمَ شَرَابِ الْعَرَبِ يَوْمَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ مِنْ فَضِيخِ التَّمْرِ، وَأَنَّ أَشْرِبَةَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ يَوْمَئِذٍ خَمْسَةٌ غَيْرُ عَصِيرِ الْعِنَبِ، وَهِيَ مِنَ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ وَالْعَسَلِ وَالذُّرَةِ وَالشَّعِيرِ وَبَعْضُهَا يُسَمَّى الْفَضِيخَ، وَالنَّقِيعَ، وَالسُّكُرْكَة، وَالْبِتْعَ. وَمَا وَرَدَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَبِالْمَدِينَةِ خَمْسَةُ أَشْرِبَةٍ مَا فِيهَا شَرَابُ الْعِنَبِ، مَعْنَاهُ لَيْسَ مَعْدُودًا فِي الْخَمْسَةِ شَرَابُ الْعِنَبِ لقلَّة وجوده وليسر الْمُرَادُ أَنَّ شَرَابَ الْعِنَبِ لَا يُوجَدُ بِالْمَدِينَةِ. وَقَدْ كَانَ شَرَابُ الْعِنَبِ يُجْلَبُ إِلَى الْحِجَازِ وَنَجْدٍ مِنَ الْيَمَنِ وَالطَّائِفِ وَالشَّامِ قَالَ عَمْرُو ابْن كُلْثُومٍ:
İster üzüm suyu olsun, ister üzüm dışındakilerin suyu olsun, ister içine kuru üzüm, hurma veya diğer nebiz maddeleri atılıp mayalanıncaya ve köpürünceye kadar bırakılan su olsun, sarhoş edici her içeceğin ismidir; el-Kâmûs sahibi de bu görüşü tercih etmiştir. Doğrusu ise hamrın sarhoş edici her içecek olduğudur; ancak üzümden elde edilen sarhoş edici içeceğe galip gelmiştir, zira onlar en çok onun üzerinde rekabet ederlerdi. Bunun dışındakilere ise hamr, nebîz ve fadîh denir. İçkinin haram kılındığı gün Arapların içeceğinin çoğunun hurma fadîhinden olduğuna ve o gün Medinelilerin üzüm suyu dışında beş çeşit içeceği bulunduğuna dair sahih rivayetler gelmiştir; bunlar hurma, kuru üzüm, bal, mısır ve arpadandır ve bazısına fadîh, nakî', sükurke ve bit' denir. İbn Ömer'den gelen bazı rivayetlerdeki "İçki haram kılındığında Medine'de beş içki vardı, aralarında üzüm içkisi yoktu" sözünün anlamı, az bulunması sebebiyle üzüm içkisinin o beşi arasında sayılmadığıdır; yoksa Medine'de üzüm içkisinin hiç bulunmadığı kastedilmemiştir. Nitekim üzüm şarabı Hicaz ve Necid'e Yemen, Tâif ve Şam'dan getirilirdi. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
وَلَا تبقي خمور الأندرين
“Enderîn şaraplarını bırakma...”
وَأَنْدَرِينُ بَلَدٌ مِنْ بِلَادِ الشَّامِ.
Enderîn, Şam beldelerinden bir şehirdir.
وَقَدِ انْبَنَى عَلَى الْخِلَافِ فِي مُسَمَّى الْخَمْرِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ خِلَافٌ فِي الْأَحْكَامِ، فَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ كُلُّهُمْ عَلَى أَنَّ خَمْرَ الْعِنَبِ حَرَامٌ كَثِيرُهَا إِجْمَاعًا وَقَلِيلُهَا عِنْدَ مُعْظَمِ الْعُلَمَاءِ وَيُحَدُّ شَارِبُ الْكَثِيرِ مِنْهَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ وَفِي الْقَلِيلِ خِلَافٌ كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيمَا عَدَاهَا فَقَالَ الْجُمْهُورُ: كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ وَحُكْمُهُ كَحُكْمِ الْخَمْرِ فِي كُلِّ شَيْءٍ أَخْذًا بِمُسَمَّى الْخَمْرِ عِنْدَهُمْ، وَبِالْقِيَاسِ الْجَلِيِّ الْوَاضِحِ أَنَّ حِكْمَةَ التَّحْرِيمِ هِيَ الْإِسْكَارُ وَهُوَ ثَابِتٌ لِجَمِيعِهَا وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ.
Arap kelamında hamr isminin neyi ifade ettiği konusundaki ihtilaf üzerine fıkhî hükümlerde de ihtilaf bina edilmiştir. Nitekim âlimlerin tamamı üzüm şarabının çoğunun haram olduğunda icma etmişlerdir; azı da âlimlerin çoğunluğuna göre haramdır. Çoğunu içene cumhura göre had cezası uygulanır, azında ise Mâide Suresi'nde inşallah geleceği üzere ihtilaf vardır. Üzüm dışındakilere gelince, onda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur şöyle demiştir: Çoğu sarhoş eden her içeceğin azı da haramdır ve kendi nezdlerindeki hamr isminden ve haram kılınma hikmetinin sarhoş edicilik olduğu -ki bu da hepsinde mevcuttur- şeklindeki açık ve net kıyastan hareketle hükmü her hususta hamrın hükmü gibidir; doğru olan da budur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ:
Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Süfyân es-Sevrî ise şöyle demişlerdir:
يُخْتَصُّ شَرَابُ الْعِنَبِ بِتِلْكَ الْأَحْكَامِ أَمَّا مَا عَدَاهُ فَلَا يُحَرَّمُ مِنْهُ إِلَّا الْقَدْرُ الْمُسْكِرُ، هَكَذَا يَنْقُلُ الْمُخَالِفُونَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَكَانَ الْعُلَمَاءُ فِي الْقَدِيمِ يَنْقُلُونَ ذَلِكَ مُطْلَقًا حَتَّى رُبَّمَا أَوْهَمَ نَقْلُهُمْ أَنَّهُ لَا يَرَى عَلَى مَنْ سَكِرَ بِغَيْرِ الْخَمْرِ شَيْئًا، وَيَزِيدُ ذَلِكَ إِيهَامًا قَاعِدَةُ أَنَّ الْمَأْذُونَ فِيهِ شَرْعًا لَا يَتَقَيَّدُ بِالسَّلَامَةِ وَرُبَّمَا عَضَّدُوا ذَلِكَ بِمَنْقُولِ قَصَصٍ وَحَوَادِثَ كَقَوْلِ أَبِي نُوَاسٍ:
Bu hükümler sadece üzüm içkisine mahsustur; onun dışındakilerden ise ancak sarhoş eden miktarı haramdır. Muhalifleri Ebû Hanîfe'den bu şekilde nakletmektedirler. Eskiden âlimler bunu mutlak olarak naklederlerdi, hatta nakilleri bazen onun şarap dışındaki şeylerle sarhoş olan kimseye hiçbir ceza öngörmediği vehmini verirdi. "Şer'an izin verilen şey selamete bağlı tutulamaz" kaidesi de bu vehmi artırmaktaydı; bazen de Ebû Nuvâs'ın şu sözü gibi nakledilen kıssa ve olaylarla bunu desteklerlerdi:
أَبَاحَ الْعِرَاقِيُّ النَّبِيذَ وَشُرْبَهُ ... وَقَالَ حَرَامَانِ الْمُدَامَةُ وَالسُّكْرُ
“Iraklı [fakih], nebizi ve onu içmeyi mubah kıldı / Ve dedi ki: Haram olan ikidir: Şarap ve sarhoşluk.”
وَلَكِنَّ الَّذِي اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ الْحَنَفِيَّةُ هُوَ أَنَّ الْأَشْرِبَةَ الْمُسْكِرَةَ قِسْمَانِ، أَحَدُهُمَا مُحَرَّمٌ شُرْبُهُ وَهُوَ أَرْبَعَةٌ: (الْخمر) وَهُوَ النيء مِنْ عَصِيرِ الْعِنَبِ إِذَا غَلَى وَاشْتَدَّ وَقَذَفَ بِالزَّبَدِ، (وَالطِّلَاءُ) بِكَسْرِ الطَّاءِ وَبِالْمَدِّ وَهُوَ عَصِيرُ الْعِنَبِ إِذَا طُبِخَ حَتَّى ذَهَبَ أَقَلُّ مِنْ ثُلُثَيْهِ ثُمَّ تُرِكَ حَتَّى صَارَ مُسْكِرًا، (وَالسَّكَرُ) بِفَتْحِ السِّينِ وَالْكَاف وَهُوَ النيء مِنْ مَاءِ الرُّطَبِ أَيْ مِنَ الْمَاءِ الْحَارِّ الْمَصْبُوبِ عَلَى الرُّطَبِ ثُمَّ يَصِيرُ مُسْكِرًا، (والنقيع) وَهُوَ النيء مِنْ نَبِيذِ الزَّبِيبِ، وَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ حَرَامٌ قَلِيلُهَا وَكَثِيرُهَا وَنَجِسَةُ الْعَيْنِ لَكِنَّ الْخَمْرَ يُكَفَّرُ مُسْتَحِلُّهَا وَيُحَدُّ شَارِبُ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ مِنْهَا، وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ الْبَاقِيَةُ فَلَا يُكَفَّرُ مُسْتَحِلُّهَا وَلَا يُحَدُّ شَارِبُهَا إِلَّا إِذَا سَكِرَ.
Fakat Hanefîlerin üzerinde karar kıldığı nihai görüş şudur: Sarhoş edici içecekler iki kısımdır: Birinci kısım, içilmesi haram olanlardır ki bunlar dörttür: (Hamr/şarap); kaynayıp sertleşen ve köpük atan pişmemiş üzüm suyudur. (Tılâ) tâ harfinin kesresi ve med ile; üçte ikisinden azı gidene kadar kaynatılıp ardından sarhoş edici hale gelmeye bırakılan üzüm suyudur. (Seker) sîn ve kâf harflerinin fethasıyla; taze hurma suyunun pişmemiş olanıdır, yani taze hurmanın üzerine dökülen sıcak sudur ki sonradan sarhoş edici olur. (Nakî'); kuru üzüm nebizinin pişmemiş olanıdır. Bu dördünün azı da çoğu da haramdır ve bizzat kendileri necistir; ancak hamrın helal olduğunu iddia eden kâfir olur ve onun azını da çoğunu da içene had cezası uygulanır. Kalan üçüne gelince, helal sayan kâfir olmaz ve içen kimseye sarhoş olmadıkça had vurulmaz.
الْقِسْمُ الثَّانِي الْأَشْرِبَةُ الْحَلَالُ شُرْبُهَا وَهِيَ نَبِيذُ التَّمْرِ وَالزَّبِيبِ إِذَا طُبِخَ وَلَوْ أَدْنَى طَبْخَةٍ، وَنَبِيذُ الْخَلِيطَيْنِ مِنْهُمَا إِذَا طُبِخَ أَدْنَى طَبْخَةٍ، وَنَبِيذُ الْعَسَلِ وَالتِّينِ وَالْبُرِّ وَالشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ طُبِخَ أَمْ لَمْ يُطْبَخْ. وَالْمُثَلَّثُ وَهُوَ مَا طُبِخَ مِنْ مَاءِ الْعِنَبِ حَتَّى ذَهَبَ ثُلُثَاهُ وَبَقِيَ ثُلُثُهُ، فَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ يَحِلُّ شُرْبُهَا إِذَا لَمْ يُقْصَدْ بِهِ اللَّهْوُ وَالطَّرَبُ بَلِ التَّقَوِّي عَلَى الْعِبَادَةِ (كَذَا) أَوْ إِصْلَاحُ هَضْمِ الطَّعَامِ أَوِ التَّدَاوِي وَإِلَّا حُرِّمَتْ وَلَا يُحَدُّ شَارِبُهَا إِلَّا إِذَا سَكِرَ.
İkinci kısım ise içilmesi helal olan içeceklerdir: Bunlar da azıcık da olsa pişirildiği takdirde hurma ve kuru üzüm nebizi; azıcık da olsa pişirildiği takdirde bu ikisinin karışımından yapılan nebiz; ister pişirilsin ister pişirilmesin bal, incir, buğday, arpa ve mısır nebizidir. Bir de müselles vardır ki bu da üçte ikisi gidip üçte biri kalıncaya kadar kaynatılan üzüm suyudur. İşte bu dört içeceğin, eğlence ve neşelenme maksadıyla değil de ibadete güç kazanmak (böylece zikredilmiştir) veya yiyeceğin hazmını kolaylaştırmak yahut tedavi amacıyla içilmesi helaldir; aksi takdirde haram olur ve içen kimseye sarhoş olmadıkça had uygulanmaz.
وَهَذَا التَّفْصِيلُ دَلِيلُهُ الْقِيَاسُ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْرِبَةَ لَمْ يَبْقَ فِيهَا الْإِسْكَارُ الْمُعْتَادُ، وَأَمَّا
Bu ayrıntının delili kıyastır; zira bu içeceklerde alışılmış sarhoş edicilik kalmamıştır. Amma
الْحَدُّ فَلَا وَجْهَ لِلتَّفْصِيلِ فِيهِ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ عَلَى السُّكْرِ فَالْجَمِيعُ سَوَاءٌ فِي الْإِسْكَارِ، عَلَى أَنَّهُ يَلْزَمُ أَلَّا يَكُونَ الْحَدُّ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ السُّكْرِ وَلَيْسَ فِي الْآثَارِ مَا يَشْهَدُ لِغَيْرِ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الْحَدُّ لِسَدِّ الذَّرِيعَةِ فَلَا أَرَى أَنَّ قَاعِدَةَ سَدِّ الذَّرِيعَةِ تَبْلُغُ إِلَى حَدِّ مُرْتَكِبِ الذَّرِيعَةِ قَبْلَ حُصُولِ الْمُتَذَرَّعِ إِلَيْهِ. وَتَمَسَّكَ الْحَنَفِيَّةُ لِهَذَا التَّفْصِيلِ بِأَنَّ الْأَنْبِذَةَ شَرِبَهَا الصَّحَابَةُ هُوَ تَمَسُّكٌ أَوْهَى مِمَّا قَبْلَهُ، إِذِ الصَّحَابَةُ يُحَاشُونَ عَنْ شُرْبِ الْمُسْكِرَاتِ وَإِنَّمَا شَرِبُوا الْأَنْبِذَةَ قَبْلَ اخْتِمَارِهَا، وَاسْمُ النَّبِيذِ يُطْلَقُ عَلَى الْحُلْوِ وَالْمُخْتَمِرِ فَصَارَ اللَّفْظُ غَيْرَ مُنْضَبِطٍ، وَقَدْ خَالَفَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ إِمَامَهُ فِي ذَلِكَ فَوَافَقَ الْجُمْهُورَ.
Had cezasına gelince, bu konuda bir ayrıma gitmenin hiçbir gerekçesi yoktur; zira ceza sarhoşluk üzerine ise sarhoş etme bakımından hepsi eşittir. Kaldı ki haddin ancak sarhoşluk meydana geldiğinde uygulanması gerekir ve rivayetlerde bunun aksine şahitlik edecek bir şey yoktur. Şayet had cezası sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) için ise, sedd-i zerîa kaidesinin aracı kılınan fiili işleyen kimseyi, aracılık edilen netice meydana gelmeden önce had cezasına çarptıracak seviyeye varacağını düşünmüyorum. Hanefîlerin bu ayrıntı için sahâbenin bu nebizleri içmiş olmasına tutunmaları ise öncekinden daha çürüktür; zira sahâbe sarhoş edici şeyleri içmekten münezzehtir; onlar nebizleri ancak mayalanmadan önce içmişlerdir. Nebiz ismi ise hem tatlı [şıra] hem de mayalanmış içecek için kullanılır; dolayısıyla lafız [tek bir anlama] hasredilemez olmuştur. Nitekim Muhammed b. el-Hasan bu konuda imamına muhalefet edip cumhura muvafakat etmiştir.
وَرُبَّمَا ذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ الْخَمْرَ حَقِيقَةٌ فِي شراب الْعِنَب النيء مَجَازٌ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِذَةِ وَالشَّرَابِ الْمَطْبُوخِ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْآيَةِ لَفَظُ الْخَمْرِ فَيُحْمَلُ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَإِلْحَاقُ غَيْرِهِ بِهِ إِثْبَاتُ اللُّغَةِ بِالْقِيَاسِ، وَهَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْخِلَافَ فِي كَوْنِ الْخَمْرِ حَقِيقَةً فِي شَرَابِ الْعِنَبِ أَوْ فِي الْأَعَمِّ خِلَافٌ فِي التَّسْمِيَةِ اللُّغَوِيَّةِ وَالْإِطْلَاقِ، فَبِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْهُ كَيْفَ يَظُنُّ الْمُجْتَهِدُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحَرِّمُ خُصُوصَ شَرَابِ الْعِنَبِ وَيَتْرُكُ غَيْرَهُ مِمَّا يُسَاوِيهِ فِي سَائِرِ الصِّفَاتِ الْمُؤَثِّرَةِ فِي الْأَحْكَامِ.
Bazen onlardan bazıları istidlal sadedinde, hamrın pişmemiş üzüm suyunda hakikat, nebizler ve pişirilmiş içecek gibi diğerlerinde ise mecaz olduğunu; ayette de hamr lafzının geçtiğini, binaenaleyh hakikatine hamledileceğini ve diğerlerinin ona ilhak edilmesinin lügatin kıyasla sübutu anlamına geleceğini zikretmişlerdir. Bu batıldır; çünkü hamr kelimesinin üzüm suyunda hakikat mi yoksa daha umumî mi olduğu ihtilafı, lügavî isimlendirme ve ıtlak konusundaki bir ihtilaftır. Bundan sarfınazar edildiğinde, bir müctehid Yüce Allah'ın özellikle üzüm suyunu haram kılıp hükümlerde müessir olan diğer bütün vasıflarda ona eşit olan diğerlerini serbest bırakacağını nasıl zannedebilir?
فَإِنْ قَالُوا: إِنَّ الصِّفَةَ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي الْقُرْآنِ قَدْ سَوَّيْنَا فِيهَا جَمِيعَ الْأَشْرِبَةِ وَذَلِكَ بِتَحْرِيمِ الْقَدْرِ الْمُسْكِرِ وَبَقِيَتْ لِلْخَمْرِ أَحْكَامٌ ثَبَتَتْ بِالسُّنَّةِ كَتَحْرِيمِ الْقَلِيلِ وَالْحَدِّ عَلَيْهِ أَوْ عَلَى السُّكْرِ فَتِلْكَ هِيَ مَحَلُّ النَّظَرِ، قُلْنَا: هَذَا مُصَادَرَةٌ لِأَنَّنَا اسْتَدْلَلْنَا عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُ لَا يُظَنُّ بِالشَّارِعِ أَنْ يُفَرِّقَ فِي الْأَحْكَامِ بَيْنَ أَشْيَاءَ مُتَمَاثِلَةٍ فِي الصِّفَاتِ، عَلَى أَنَّهُ
Şayet "Kur'an'da zikredilen vasıfta sarhoş edici miktarı haram kılmak suretiyle bütün içecekleri eşit tuttuk; şaraba ise azının haram olması ve azına ya da sarhoşluğa had uygulanması gibi sünnetle sabit olan bazı hükümler kaldı ki asıl inceleme konusu olan da bunlardır" derlerse, deriz ki: Bu bir müsâderedir (kendi iddiasını delil saymaktır); zira biz onlara karşı Şâri'in vasıfları birbirine denk olan şeyler arasında hüküm bakımından ayrım yapmayacağını delil getirdik. Kaldı ki
قَدْ ثَبَتَ فِي «الصَّحِيحِ» ثُبُوتًا لَا يَدَعُ لِلشَّكِّ فِي النُّفُوسِ مَجَالًا أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الْخَمْرَ مِنَ الْعَصِيرِ وَالزَّبِيبِ وَالتَّمْرِ وَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ» رَوَاهُ النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ وَهُوَ فِي «سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» وَقَالَ: «الْخَمْرُ مِنْ هَاتَيْنِ الشَّجَرَتَيْنِ النَّخْلَةِ وَالْعِنَبَةِ» رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَهُوَ فِي «سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» ، وَقَالَ: «كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» رَوَاهُ ابْنُ عُمَرَ فِي «سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ» ، وَقَالَ أَنَسٌ: لَقَدْ حُرِّمَتِ الْخَمْرُ وَمَا نَجِدُ شَرَابَ الْعِنَبِ إِلَّا قَلِيلًا، وَعَامَّةُ شَرَابِنَا فَضِيخُ التَّمْرِ. كَمَا فِي «سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ» .
Sahîh'te nefislerde hiçbir şüpheye yer bırakmayacak kesinlikte sabit olmuştur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz hamr (şarap); [üzüm] suyundan, kuru üzümden, hurmadan, buğdaydan, arpadan ve mısırdan olur." Bunu Nu'mân b. Beşîr rivayet etmiştir ve Ebû Dâvûd'un Sünen'indedir. Yine şöyle buyurmuştur: "Hamr şu iki ağaçtandır: Hurma ağacı ve üzüm asması." Bunu Ebû Hureyre rivayet etmiştir ve Ebû Dâvûd'un Sünen'indedir. Ve şöyle buyurmuştur: "Her sarhoş edici şey hamrdır ve her sarhoş edici şey haramdır." Bunu İbn Ömer rivayet etmiştir ve Tirmizî'nin Sünen'indedir. Enes de şöyle demiştir: "Şarap haram kılındığında biz pek az üzüm içkisi bulabiliyorduk; içeceğimizin geneli hurma fadîhi idi." Bu da Tirmizî'nin Sünen'indedir.
وَأَمَّا التَّوَسُّعُ فِي الْخَمْرِ بَعْدَ الطَّبْخِ، فَهُوَ تَشْوِيهٌ لِلْفِقْهِ وَلَطْخٌ، وَمَاذَا يُفِيدُ الطَّبْخُ إِنْ كَانَ الْإِسْكَارُ لَمْ يَزَلْ مَوْجُودًا.
Pişirildikten sonra şarap konusunda ruhsatı genişletmeye gelince, bu fıkha vurulmuş bir leke ve onu çirkinleştirmedir. Sarhoş edicilik hâlâ mevcut oldukça pişirmenin ne faydası olur ki!
وَصْفُ اللَّهِ الْخَمْرَ بِأَنَّ فِيهَا إِثْمًا كَبِيرًا وَمَنَافِعَ. وَالْإِثْمُ: مَعْصِيَةُ اللَّهِ بِفِعْلِ مَا فِيهِ فَسَادٌ وَلَا يُرْضِي اللَّهَ، وَأَشَارَ الرَّاغِبُ إِلَى أَنَّ فِي اشْتِقَاقِ الْإِثْمِ مَعْنَى الْإِبْطَاءِ عَنِ الْخَيْرِ، وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ: الْإِثْمُ عِبَارَةٌ عَنِ الذَّمِّ الْوَارِدِ فِي الْفِعْلِ، فَكَأَنَّهُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْإِثْمَ ضِدُّ الثَّوَابِ، وَظَاهِرُ اصْطِلَاحِ الشَّرِيعَةِ أَنَّ الْإِثْمَ هُوَ الْفِعْلُ الْمَذْمُومُ فِي
Allah şarabı onda büyük bir günah ve birtakım faydalar bulunmakla vasfetmiştir. İsm (الْإِثْم); fesat içeren ve Allah'ı razı etmeyen bir işi yapmak suretiyle Allah'a isyan etmektir. Râgıb, ism kelimesinin iştikakında hayırdan geri kalma/yavaşlama manası bulunduğuna işaret etmiştir. İbnü'l-Arabî A'râf Suresi tefsirinde şöyle demiştir: İsm, fiil hakkında varit olan kınamadan ibarettir; sanki o ismin sevabın zıddı olduğuna işaret etmektedir. Şeriat ıstılahının zahirine göre ise ism,
الشَّرْعِ، فَهُوَ ضِدُّ الْقُرْبَةِ فَيَكُونُ مَعْنَى فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ أَنَّهُمَا يَتَسَبَّبُ مِنْهُمَا مَا هُوَ إِثْمٌ فِي حَالِ الْعَرْبَدَةِ وَحَالِ الرِّبْحِ وَالْخَسَارَةِ مِنَ التَّشَاجُرِ.
şeriatte yerilmiş olan fiildir; dolayısıyla kurbetin (ibadetin) zıddıdır. Bu durumda { فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “Onlarda büyük bir günah vardır” kavlinin anlamı: Sarhoşluk hezeyanı anında ve kâr ile zarar durumunda kavgadan ötürü günah olan şeylerin bu ikisinden kaynaklanmasıdır.
وَإِطْلَاقُ الْكَبِيرِ عَلَى الْإِثْمِ مَجَازٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْأَجْسَامِ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْكَبِيرِ: الشَّدِيدُ فِي نَوْعِهِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Günah için kebîr (büyük) kelimesinin kullanılması mecazdır; zira o cisimlerden değildir. Dolayısıyla büyükten maksat, az önce geçtiği üzere kendi nevinde şiddetli olandır.
وَجِيءَ بِفِي الدَّالَّةِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِإِفَادَةِ شِدَّةِ تَعَلُّقِ الْإِثْمِ وَالْمَنْفَعَةِ بِهِمَا لِأَنَّ الظَّرْفِيَّةَ
Zarfiyet bildiren { فِي } harfinin getirilmesi, günahın ve faydanın bu ikisine son derece sıkı bağlılığını ifade etmek içindir; çünkü zarfiyet
أَشَدُّ أَنْوَاعِ التَّعَلُّقِ، وَهِيَ هُنَا ظَرْفِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ شَائِعَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَجُعِلَتِ الظَّرْفِيَّةُ مُتَعَلِّقَةً بِذَاتِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَالْمُرَادُ فِي اسْتِعْمَالِهِمَا الْمُعْتَادِ.
bağlılık türlerinin en kuvvetlisidir. Bu, Arap kelamında yaygın mecazi bir zarfiyettir. Mübalağa amacıyla zarfiyet şarabın ve kumarın bizzat zâtına taalluk ettirilmiştir; kastedilen ise ikisinin alışılagelmiş kullanımıdır.
وَاخْتِيرَ التَّعْبِيرُ بِالْإِثْمِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ يَعُودُ عَلَى مُتَعَاطِي شُرْبِهَا بِالْعُقُوبَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
İsm (günah) tabirinin seçilmesi, onu içmeyi alışkanlık edinen kimseye dünyada ve ahirette ceza olarak geri döneceğine delalet etmek içindir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ إِثْمٌ كَبِيرٌ بِمُوَحَّدَةٍ بَعْدَ الْكَافِ وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (كَثِيرٌ) بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَة، وَهُوَ مجَازًا اسْتُعِيرَ وَصْفُ الْكَثِيرِ لِلشَّدِيدِ تَشْبِيهًا لِقُوَّةِ الْكَيْفِيَّةِ بِوَفْرَةِ الْعَدَدِ.
Cumhur { إِثْمٌ كَبِيرٌ } ibaresini kâf harfinden sonra tek noktalı bâ ile (kebîr) okumuştur; Hamza ve Kisâî ise üç noktalı sâ ile (kesîr: كَثِيرٌ) okumuşlardır. Bu da keyfiyetin kuvveti sayı çokluğuna benzetilerek kesîr vasfının şiddetli manasında istiare yoluyla mecazen kullanılmasıdır.
وَالْمَنَافِعُ: جُمَعُ مَنْفَعَةٍ، وَهِيَ اسْمٌ عَلَى وَزْنِ مَفْعَلَةٍ وَأَصْلُهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مِيمِيًّا قُصِدَ مِنْهُ قُوَّةُ النَّفْعِ، لِأَنَّ الْمَصْدَرَ الْمِيمِيَّ أَبْلَغُ مِنْ جِهَةِ زِيَادَةِ الْمَبْنِي. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ مَكَانٍ دَالًّا عَلَى كَثْرَةِ مَا فِيهِ كَقَوْلِهِمْ مَسْبَعَةٌ وَمَقْبَرَةٌ أَيْ يَكْثُرُ فِيهِمَا النَّفْعُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ مَصْلَحَةٌ وَمَفْسَدَةٌ، فَالْمَنْفَعَةُ عَلَى كُلِّ حَالٍ أَبْلَغُ مِنَ النَّفْعِ.
Menâfi' (الْمَنَافِعُ), menfaat (مَنْفَعَة) kelimesinin çoğuludur; mef'ale (مَفْعَلَة) vezninde bir isimdir. Aslının, faydanın kuvvetini kastetmek üzere mîmî masdar olması muhtemeldir; zira mîmî masdar yapısındaki ziyadelik cihetiyle daha beliğdir. Tıpkı "yırtıcı hayvanı çok olan yer" manasındaki mesbe'a (مَسْبَعَة) ve "mezarlık" manasındaki makbere (مَقْبَرَة) sözlerinde olduğu gibi, içindeki şeyin çokluğuna delalet eden bir ismi mekân olması da muhtemeldir; yani "maslahat" ve "mefsedet" demeleri kabîlinden, ikisinde faydanın çok olduğu kastedilir. Dolayısıyla menfaat her hâlükârda nef' (fayda) kelimesinden daha beliğdir.
وَالْإِثْمُ الَّذِي فِي الْخَمْرِ نَشَأَ عَمَّا يَتَرَتَّبُ عَلَى شُرْبِهَا تَارَةً مِنَ الْإِفْرَاطِ فِيهِ وَالْعَرْبَدَةِ مِنْ تَشَاجُرٍ يَجُرُّ إِلَى الْبَغْضَاءِ وَالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ، وَفِيهَا ذَهَابُ الْعَقْلِ وَالتَّعَرُّضُ لِلسُّخْرِيَةِ، وَفِيهَا ذَهَابُ الْمَالِ فِي شُرْبِهَا، وَفِي الْإِنْفَاقِ عَلَى النَّدَامَى حَتَّى كَانُوا رُبَّمَا رَهَنُوا ثِيَابَهُمْ عِنْدَ الْخَمَّارِينَ قَالَ عُمَارَةُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ:
Şaraptaki günah; bazen aşırıya kaçmaktan ve sarhoşluk hezeyanından doğan, buğza ve Allah'ın yolundan ve namazdan alıkoymaya sürükleyen kavgalardan kaynaklanmıştır. Onda aklın gitmesi ve alay konusu olma tehlikesi vardır; onda onu içmekte ve içki arkadaşlarına harcamakta malın telef olması vardır, öyle ki bazen meyhanecilerin yanında elbiselerini rehin bırakırlardı. Umâre b. el-Velîd b. el-Mugîre el-Mahzûmî şöyle demiştir:
وَلَسْنَا بِشَرْبٍ أُمَّ عَمْرٍو إِذَا انْتَشَوْا ... ثِيَابُ النَّدَامَى عِنْدَهُمْ كَالْمَغَانِمِ
“Bizler ey Ümmü Amr, sarhoş olduklarında / İçki arkadaşlarının elbiseleri kendilerine ganimet gibi gelen bir içki meclisi halkı değiliz.”
وَلَكِنَّنَا يَا أُمَّ عَمْرٍو نَدِيمُنَا ... بِمَنْزِلَةِ الرَّيَّانِ لَيْسَ بِعَائِمِ
“Fakat biz, ey Ümmü Amr, içki arkadaşımız / Suya kanmış kimse konumundadır, suda yüzüp çırpınan değil.”
وَقَالَ عَنْتَرَةُ:
Antere de şöyle demiştir:
وَإِذَا سَكِرْتُ فَإِنَّنِي مُسْتَهْلِكٌ ... مَالِي وَعِرْضِي وَافِرٌ لَمْ يُكْلَمِ
“Sarhoş olduğumda malımı tüketirim / [Lakin] şerefim tastamamdır, lekelenmemiştir.”
وَكَانُوا يَشْتَرُونَ الْخَمْرَ بِأَثْمَانٍ غَالِيَةٍ وَيَعُدُّونَ الْمُمَاكَسَةَ فِي ثَمَنِهَا عَيْبًا، قَالَ لَبِيدٌ:
Onlar şarabı pahalı fiyatlarla satın alırlar ve fiyatında pazarlık yapmayı ayıp sayarlardı. Lebîd şöyle demiştir:
أُغْلِي السِّبَاءَ بِكُلِّ أَدْكَنَ عَاتِقٍ ... أَوْ جَوْنَةٍ قُدِحَتْ وَفُضَّ خِتَامُهَا
“Karanlık, yıllanmış her fıçıya / Ya da açılıp mührü kırılan her siyah kadehe bolca para dökerim.”
وَمِنْ آثَامِهَا مَا قَرَّرَهُ الْأَطِبَّاءُ الْمُتَأَخِّرُونَ أَنَّهَا تُورِثُ الْمُدْمِنِينَ عَلَيْهَا أَضْرَارًا فِي الْكَبِدِ وَالرِّئَتَيْنِ وَالْقَلْبِ وَضَعْفًا فِي النَّسْلِ، وَقَدِ انْفَرَدَ الْإِسْلَامُ عَنْ جَمِيعِ الشَّرَائِعِ بِتَحْرِيمِهَا، لأجل مَا فِيهَا مِنَ الْمَضَارِّ فِي الْمُرُوءَةِ حَرَّمَهَا بَعْضُ الْعَرَبِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَمِمَّنْ حَرَّمَهَا عَلَى نَفْسِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَيْسُ بْنُ عَاصِمٍ الْمِنْقَرِيُّ بِسَبَبِ أَنَّهُ شَرِبَ يَوْمًا حَتَّى سَكِرَ فَجَذَبَ ابْنَتَهُ وَتَنَاوَلَ ثَوْبَهَا، وَرَأَى الْقَمَر فَتكلم مَعَه كَلَامًا، فَلَمَّا أُخْبِرَ بِذَلِكَ حِينَ صَحَا آلَى لَا يَذُوقُ خَمْرًا مَا عَاشَ وَقَالَ:
Şarabın günahlarından/zararlarından biri de son dönem hekimlerinin tespit ettiği; müptelalarında karaciğer, akciğer ve kalpte hasarlar ile nesilde zayıflığa yol açmasıdır. İslam, onu haram kılmada bütün dinî şeriatlardan ayrılmıştır. Mürüvvete olan zararlarından ötürü Cahiliye döneminde bazı Araplar da şarabı kendilerine haram kılmışlardı. Cahiliye devrinde onu kendine haram kılanlardan biri Kays b. Âsım el-Minkarî'dir. Sebebi ise bir gün sarhoş olana kadar içip kızını çekip elbisesine uzanması ve ayı görüp onunla konuşmasıdır. Ayıldığında bu durum kendisine haber verilince, yaşadığı müddetçe şarabı tatmayacağına yemin etti ve şöyle dedi:
رَأَيْتُ الْخَمْرَ صَالِحَةً وَفِيهَا ... خِصَالٌ تُفْسِدُ الرَّجُلَ الْحَلِيمَا
“Şarabı iyi [bir şey] sandım, oysa onda / Ağırbaşlı adamı bozan huylar varmış.”
فَلَا وَاللَّهِ أَشْرَبُهَا صَحِيحًا ... وَلَا أُشْفَى بِهَا أَبَدًا سَقِيمًا
“Hayır, Allah'a andolsun ki ne sağlıklıyken onu içerim / Ne de hastayken onunla asla şifa ararım.”
وَلَا أُعْطِي بِهَا ثَمَنًا حَيَاتِي ... وَلَا أَدْعُو لَهَا أَبَدًا نَدِيمًا
“Ömrüm oldukça ona bedel vermem / Ve onun için asla bir içki arkadaşı çağırmam.”
فَإِنَّ الْخَمْرَ تَفْضَحُ شَارِبِيهَا ... وَتُجْنِيهِمْ بِهَا الْأَمْرَ الْعَظِيمَا
“Çünkü şarap içenlerini rezil eder / Ve onun yüzünden başlarına büyük felaketler getirir.”
وَفِي «أَمَالِي الْقَالِي» نِسْبَةُ الْبَيْتَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ لِصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، وَمِنْهُمْ عَامِرُ بْنُ الظَّرِبِ الْعُدْوَانِيُّ، وَمِنْهُمْ عفيف بن معد يكرب الْكِنْدِيُّ عَمُّ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، وَصَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ الْكِنَانِيُّ، وَأَسْلُومُ الْبَالِي، وَسُوَيْدُ بْنُ عَدِيٍّ الطَّائِيُّ، (وَأَدْرَكَ الْإِسْلَامَ) وَأَسَدُ بْنُ كُرَزٍ الْقَسْرِيُّ الْبَجَلِيُّ الَّذِي كَانَ يُلَقَّبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِرَبِّ بَجِيلَةَ، وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَأَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ، وَعَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ، وَأُمِّيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُدْعَانَ.
el-Kālî'nin el-Emâlî adlı eserinde ilk iki beytin Safvân b. Ümeyye'ye ait olduğu kaydedilir. Kendilerine şarabı haram kılanlardan bazıları şunlardır: Âmir b. ez-Zarib el-Advânî; el-Eş'as b. Kays'ın amcası Afîf b. Ma'dîkerib el-Kindî; Safvân b. Ümeyye el-Kinânî; Eslûm el-Bâlî; Süveyd b. Adiy et-Tâî (ki İslam'a yetişmiştir); Cahiliye'de "Bəcîle'nin Rabbi (Efendisi)" diye lakap takılan Esed b. Kürz el-Kasrî el-Becelî; Osman b. Affân; Ebû Bekir es-Sıddîk; Abbâs b. Mirdâs; Osman b. Maz'ûn; Ümeyye b. Ebi's-Salt ve Abdullah b. Cüd'ân.
وَأَمَّا الْمَنَافِعُ فَمِنْهَا مَنَافِعُ بَدَنِيَّةٌ وَهِيَ مَا تُكْسِبُهُ مِنْ قُوَّةِ بَدَنِ الضَّعِيفِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ وَمَا فِيهَا مِنْ مَنَافِعِ التِّجَارَةِ فَقَدْ كَانَتْ تِجَارَةُ الطَّائِفِ وَالْيَمَنِ مِنَ الْخَمْرِ، وَفِيهَا مَنَافِعُ مِنَ اللَّذَّةِ وَالطَّرَبِ، قَالَ طَرَفَةُ:
Faydalara gelince; bunlardan biri bedensel faydalardır ki bu, bazı durumlarda zayıfın bedenine kazandırdığı kuvvettir. [Diğeri] onda bulunan ticaret faydalarıdır; zira Tâif ve Yemen ticareti şaraptandı. Onda lezzet ve neşeden kaynaklanan faydalar da vardır. Tarafe şöyle demiştir:
وَلَوْلَا ثَلَاثٌ هُنَّ مِنْ عِيشَةِ الْفَتَى ... وَجِدِّكَ لَمْ أَحْفِلْ مَتَى قَامَ عُوَّدِي
“Eğer gencin hayatını oluşturan üç şey olmasaydı / Dedene andolsun ki beni ziyarete gelenlerin ne zaman kalkıp gideceğine aldırmazdım.”
فَمِنْهُنَّ سَبْقِي الْعَاذِلَاتِ بِشَرْبَةٍ ... كُمَيْتٍ مَتَى مَا تُعْلَ بِالْمَاءِ تُزْبَدِ
“Onlardan biri; su katıldığında köpüren kumral renkli [şarabı] / Bir kadeh içmekle beni kınayan kadınların önüne geçmemdir.”
وَذَهَبَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا إِلَى أَنَّ الْمَنَافِعَ مَالِيَّةٌ فَقَطْ فِرَارًا مِنَ الِاعْتِرَافِ بِمَنَافِعَ بَدَنِيَّةٍ لِلْخَمْرِ وَهُوَ جُحُودٌ لِلْمَوْجُودِ وَمِنَ الْعَجِيبِ أَنَّ بَعْضَهُمْ زَعَمَ أَنَّ فِي الْخَمْرِ مَنَافِعَ بَدَنِيَّةً وَلَكِنَّهَا بِالتَّحْرِيمِ زَالَتْ.
Âlimlerimizden bazıları, şarabın bedensel faydalarını kabul etmekten kaçınarak faydaların yalnızca mali olduğunu savunmuşlardır; bu ise var olanı inkâr etmektir. Şaşırtıcıdır ki bazısı da şarapta bedensel faydalar olduğunu fakat haram kılınmasıyla bunların zail olduğunu iddia etmiştir.
وَذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَيْسِرُ عَطْفًا عَلَى الْخَمْرِ وَمُخْبِرًا عَنْهُمَا بِأَخْبَارٍ مُتَّحِدَةٍ فَمَا قِيلَ فِي مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ أَوْ مِنَ التَّنْزِيهِ عَنْ شُرْبِهَا يُقَالُ مِثْلُهُ فِي الْمَيْسِرِ، وَقَدْ بَانَ أَنَّ الْمَيْسِرَ قَرِينُ الْخَمْرِ فِي التَّمَكُّنِ مِنْ نُفُوسِ الْعَرَبِ يَوْمَئِذٍ وَهُوَ أَكْبَرُ لَهْوٍ يَلْهُونَ بِهِ، وَكَثِيرًا
Bu ayette kumar, şaraba atfedilerek ve ikisi hakkında aynı hükümler bildirilerek zikredilmiştir. Dolayısıyla bu ayetin gerektirdiği şarabın haramlığı veya onu içmekten sakınma hususunda ne söylendiyse, aynısı kumar için de söylenir. O dönemde kumarın, Arapların nefislerinde yer etmesi bakımından şarabın yoldaşı olduğu ve oyalandıkları en büyük eğlence olduğu açığa çıkmıştır; nitekim çok defa
مَا يَأْتُونَهُ وَقْتَ الشَّرَابِ إِذَا أَعْوَزَهُمُ اللَّحْمُ لِلشِّوَاءِ عِنْدَ شُرْبِ الْخَمْرِ، فَهُمْ يَتَوَسَّلُونَ لِنَحْرِ الْجَزُورِ سَاعَتَئِذٍ بِوَسَائِلَ قَدْ تَبْلُغُ بِهِمْ إِلَى الِاعْتِدَاءِ عَلَى جُزُرِ النَّاسِ بِالنَّحْرِ كَمَا فِي قِصَّةِ حَمْزَةَ، إِذْ نَحَرَ شَارِفًا لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ حِينَ كَانَ حَمْزَةُ مَعَ شَرْبٍ فَغَنَّتْهُ قَيْنَتُهُ مُغْرِيَةً إِيَّاهُ بِهَذَا الشَّارِفِ:
şarap içerken kızartma için et bulamadıklarında içki vaktinde kumara başvururlardı. O anda deve kesmeye öyle yollarla tevessül ederlerdi ki bu, bazen insanların develerini zorla keserek gasp etmeye kadar varırdı. Nitekim Hamza bir içki meclisindeyken şarkıcı cariyesinin kendisini şu sözlerle o yaşlı deveye kışkırtması üzerine Ali b. Ebî Tâlib'in yaşlı devesini kestiği meşhur kıssada olduğu gibi:
أَلَا يَا حَمَزُ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ ... وَهُنَّ مُعَقَّلَاتٌ بِالْفِنَاءِ
“Ey Hamza, avluda bağlı duran / O semiz, yaşlı develere bir bak!”
فَقَامَ إِلَيْهَا فَشَقَّ بَطْنَهَا وَأَخْرَجَ الْكَبِدَ فَشَوَاهُ فِي قِصَّةٍ شَهِيرَةٍ، وَقَالَ طَرَفَةُ يَذْكُرُ
Bunun üzerine deInternalye varıp karnını yardı ve ciğerini çıkarıp kızarttı; bu meşhur bir kıssadır. Tarafe de sarhoşluk
اعْتِدَاءَهُ عَلَى نَاقَةٍ مِنْ إِبِلِ أَبِيهِ فِي حَالِ سُكْرِهِ:
halindeyken babasının develerinden birine tecavüz edip kesmesini zikrederek şöyle demiştir:
فَمَرَّتْ كَهَاةٌ ذَاتُ خَيْفٍ جُلَالَةٌ ... عَقِيلَةُ شَيْخٍ كَالْوَبِيلِ يَلَنْدَدِ
“Büyük memeli, iri cüsseli semiz bir deve geçti / Kuru odun gibi inatçı ve huysuz bir ihtiyarın en kıymetli devesiydi.”
يَقُولُ وَقَدْ تَرَ الْوَظِيفَ وَسَاقَهَا ... أَلَسْتَ تَرَى أَنْ قَدْ أَتَيْتَ بِمُؤْيِدِ
“[İhtiyar], [ben] devenin incik kemiğini ve bacağını kestiğimde şöyle diyordu: / ‘Büyük bir felaket işlediğini görmüyor musun?’”
وَقَالَ أَلَا مَاذَا تَرَوْنَ بِشَارِبٍ ... شَدِيدٍ عَلَيْنَا بَغْيُهُ مُتَعَمِّدِ
“Ve dedi ki: ‘Bize karşı taşkınlığı şiddetli ve kasıtlı olan / Bir ayyaş hakkında ne düşünürsünüz?’”
فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ الْمَيْسِرُ أَيْسَرَ عَلَيْهِمْ لِاقْتِنَاءِ اللَّحْمِ لِلشُّرْبِ وَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي كَلَامِهِمْ قَرْنُهُ بِالشُّرْبِ، قَالَ سَبْرَةُ بْنُ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيُّ يَذْكُرُ الْإِبِلَ:
Şüphe yok ki kumar, içki için et temin etmekte onlar adına daha kolay bir yoldu. Bu sebeple kelamlarında onun içkiyle birlikte anılması çokça vuku bulmuştur. Sebre b. Amr el-Fak'asî develeri zikrederek şöyle demiştir:
نُحَابِي بِهَا أَكْفَاءَنَا وَنُهِينُهَا ... وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ
“Onlarla denklerimize ikramda bulunur, onları [kesip] feda ederiz / Bedelleriyle içer ve kumar oynarız.”
وَذَكَرَ لَبِيدٌ الْخَمْرَ ثُمَّ ذَكَرَ الْمَيْسِرَ فِي مُعَلَّقَتِهِ فَقَالَ:
Lebîd de Muallaka'sında önce şarabı, ardından kumarı zikrederek şöyle demiştir:
أُغْلِي السِّبَاءَ بِكُلِّ أَدْكَنَ عَاتِقِ ... أَوْ جَوْنَةٍ قُدِحَتْ وَفُضَّ خِتَامُهَا
“Karanlık, yıllanmış her fıçıya / Ya da açılıp mührü kırılan her siyah kadehe bolca para dökerim.”
ثُمَّ قَالَ:
Sonra şöyle demiştir:
وَجَزُورِ أَيْسَارٍ دَعَوْتُ لِحَتْفِهَا ... بِمَغَالِقٍ مُتَشَابِهٍ أَجْسَامُهَا
“Ve kumar ehlinin devesini, şekilleri birbirine benzeyen / Kumar oklarıyla ölümüne çağırdım.”
وَذَكَرَهُمَا عَنْتَرَةُ فِي بَيْتٍ وَاحِدٍ فَقَالَ يَذْكُرُ مَحَاسِنَ قِرْنِهِ الَّذِي صَرَعَهُ فِي الْحَرْبِ:
Antere de savaşta yere serdiği denginin meziyetlerini zikrederken ikisini tek bir beyitte anmış ve şöyle demiştir:
رَبِذٍ يَدَاهُ بِالْقِدَاحِ إِذَا شَتَا ... هَتَّاكِ غَايَاتِ التِّجَارِ مُلَوَّمِ
“Kış geldiğinde [kumar] oklarında elleri çevik olan / [Şarap] tüccarlarının bayraklarını indiren, [cömertliğinden ötürü] kınanan [bir yiğit].”
فَلِأَجْلِ هَذَا قُرِنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ الْخَمْرِ بِذِكْرِ الْمَيْسِرِ، وَلِأَجْلِهِ اقْتَرَنَا فِي سُؤَالِ السَّائِلِينَ عَنْهُمَا إِنْ كَانَ ثَمَّةَ سُؤَالٌ.
İşte bu sebeple bu ayette şarabın zikri kumarın zikriyle bir arada yer almıştır ve bu yüzden şayet ortada bir soru varsa soranların sorusunda da birlikte yer almışlardır.
وَالْمَيْسِرُ: اسْمُ جِنْسٍ عَلَى وَزْنِ مَفْعِلٍ مُشْتَقّ من الْيُسْر، وَهُوَ ضِدُّ الْعُسْرِ وَالشِّدَّةِ، أَوْ مِنَ الْيَسَارِ وَهُوَ ضِدُّ الْإِعْسَارِ، كَأَنَّهُمْ صَاغُوهُ عَلَى هَذَا الْوَزْنِ مُرَاعَاةً لِزِنَةِ اسْمِ الْمَكَانِ مِنْ يَسَرَ يَيْسِرُ وَهُوَ مَكَانٌ مَجَازِيٌّ جَعَلُوا ذَلِكَ التَّقَامُرَ بِمَنْزِلَةِ الظَّرْفِ الَّذِي فِيهِ الْيَسَارُ أَوِ الْيُسْرُ، لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى رَفَاهَةِ الْعَيْشِ وَإِزَالَةِ صُعُوبَةِ زَمَنِ الْمَحَلِّ وَكَلَبِ الشِّتَاءِ، وَقَالَ صَاحِبُ
Meysir (الْمَيْسِرُ): Mef'il (مَفْعِل) vezninde bir cins isimdir. Zorluk ve sıkıntının zıddı olan el-yüsr (الْيُسْر) kelimesinden veya darlık ve fakirliğin zıddı olan el-yesâr (الْيَسَار) kelimesinden türetilmiştir. Sanki onlar bunu, 'yesera yeyseiru' fiilinin ismi mekân veznini gözeterek bu kalıpta türetmişlerdir; bu ise mecazi bir mekândır. O kumar oynamayı, içinde zenginliğin yahut kolaylığın bulunduğu bir zarf konumunda kılmışlardır; zira o, bolluk içinde yaşamaya ve kıtlık zamanı ile kışın şiddetli soğuğunun zorluğunu gidermeye sevk eder. Sahib-i
«الْكَشَّافِ» : هُوَ مَصْدَرٌ كَالْمَوْعِدِ، وَفِيهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَصْدَرًا لَكَانَ مَفْتُوحَ السِّينِ إِذِ الْمَصْدَرُ الَّذِي عَلَى وَزْنِ الْمَفْعَلِ لَا يَكُونُ إِلَّا مَفْتُوحَ الْعَيْنِ مَا عَدَا مَا شَذَّ، وَلَمْ يَذْكُرُوا الْمَيْسِرَ فِي الشَّاذِّ، إِلَّا أَنْ يُجَابَ بِأَنَّ الْعَرَبَ وَضَعُوا هَذَا الِاسْمَ عَلَى وَزْنِ الْمَصْدَرِ الشَّاذِّ لِيُعْلَمَ أَنَّهُ الْآنَ لَيْسَ بِمَصْدَرٍ.
el-Keşşâf şöyle demiştir: "O, mev'ıd (الْمَوْعِد) gibi bir masdardır." Ancak buna karşı şöyle denilir: Şayet masdar olsaydı sîn harfi fethalı olurdu; çünkü mef'al veznindeki masdar, şâz olanlar müstesna yalnızca aynü'l-fiili fethalı olarak gelir ve meysir kelimesini şâzlar arasında zikretmemişlerdir. Meğerki Arapların bu ismi, artık masdar olmadığının bilinmesi için şâz masdar vezninde koydukları şeklinde cevap verilsin.
وَالْمَيْسِرُ: قِمَارٌ كَانَ لِلْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ مِنِ الْقِمَارِ الْقَدِيمِ الْمُتَوَغِّلِ فِي الْقِدَمِ كَانَ لِعَادٍ مِنْ قَبْلُ، وَأَوَّلُ مَنْ وَرَدَ ذِكْرُ لَعِبِ الْمَيْسِرِ عَنْهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ لُقْمَانُ بْنُ عَادٍ وَيُقَالُ
Meysir: Cahiliye döneminde Araplara ait bir kumardı. O, daha önce Âd kavminde bulunan, kökleri kadim devirlere uzanan eski kumarlardandır. Arap kelamında meysir oynadığı zikredilen ilk kişi Lokmân b. Âd'dır; ona
لُقْمَانُ الْعَادِيُّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ وَلَدُ عَادِ بْنِ عَوْصِ بْنِ إِرَمَ بْنِ سَامَ، وَهُوَ غَيْرُ لُقْمَانَ الْحَكِيمِ، وَالْعَرَبُ تَزْعُمُ أَنَّ لُقْمَانَ كَانَ أَكْثَرَ النَّاسِ لَعِبًا بِالْمَيْسِرِ حَتَّى قَالُوا فِي الْمَثَلِ «أَيْسَرُ مِنْ لُقْمَانَ» وَزَعَمُوا أَنَّهُ كَانَ لَهُ ثَمَانِيَةُ أَيْسَارٍ لَا يُفَارِقُونَهُ (١) هُمْ مِنْ سَادَةِ عَادٍ وَأَشْرَافِهِمْ، وَلِذَلِكَ يُشَبِّهُونَ أَهْلَ الْمَيْسِرِ إِذَا كَانُوا مِنْ أَشْرَافِ الْقَوْمِ بِأَيْسَارِ لُقْمَانَ قَالَ طَرَفَةُ بْنُ الْعَبْدِ:
Lokmân el-Âdî de denir. Zahir olan odur ki o, Âd b. Avs b. İrem b. Sâm'ın oğludur; Lokmân-ı Hakîm'den başkasıdır. Araplar, Lokmân'ın insanlar arasında kumarı en çok oynayan kişi olduğunu iddia ederler; hatta meselde «Lokmân'dan daha çok kumar oynayan» (أَيْسَرُ مِنْ لُقْمَانَ) demişlerdir. İddia ettiklerine göre kendisinden hiç ayrılmayan sekiz kumar arkadaşı (١) vardı ki onlar Âd kavminin efendileri ve ileri gelenlerindendi. Bu sebeple kavmin ileri gelenlerinden olduklarında kumar ehlini Lokmân'ın kumar arkadaşlarına benzetirlerdi. Tarafe b. el-Abd şöyle demiştir:
وَهُمْ أَيْسَارُ لُقْمَانَ إِذَا ... أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبْدَاءَ الْجُزُرْ
“Kış mevsimi deve paylarını pahalılaştırdığında / Onlar Lokmân'ın kumar arkadaşları gibidir.”
أَرَادَ التَّشْبِيهَ الْبَلِيغَ.
Beliğ bir teşbih kastetmiştir.
وَصِفَةُ الْمَيْسِرِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَجْعَلُونَ عَشْرَةَ قِدَاحٍ جَمْعُ قِدْحٍ بِكَسْرِ الْقَافِ وَهُوَ السَّهْمُ الَّذِي هُوَ أَصْغَرُ مِنَ النِّبْلِ وَمِنَ السَّهْمِ فَهُوَ سَهْمٌ صَغِيرٌ مِثْلُ السِّهَامِ الَّتِي تَلْعَبُ بِهَا الصِّبْيَانُ وَلَيْسَ فِي رَأْسِهِ سِنَانٌ وَكَانُوا يسمونها الخطاء جَمْعُ حُظْوَةٍ وَهِيَ السَّهْمُ الصَّغِيرُ وَكُلُّهَا مِنْ قَصَبِ النَّبْعِ، وَهَذِهِ الْقِدَاحُ هِيَ: الْفَذُّ، وَالتَّوْأَمُ، وَالرَّقِيبُ، وَالْحِلْسُ، وَالنَّافِسُ، وَالْمُسْبِلُ، وَالْمُعَلَّى، وَالسَّفِيحُ، وَالْمَنِيحُ، وَالْوَغْدُ، وَقِيلَ النَّافِسُ هُوَ الرَّابِعُ وَالْحِلْسُ خَامِسٌ، فَالسَّبْعَةُ الْأُوَلُ لَهَا حُظُوظٌ مِنْ وَاحِدٍ إِلَى سَبْعَةٍ عَلَى تَرْتِيبِهَا، وَالثَّلَاثَةُ الْأَخِيرَةُ لَا حُظُوظَ لَهَا وَتُسَمَّى أَغْفَالًا جَمْعُ غُفْلٍ بِضَمِّ الْغَيْنِ وَسُكُونِ الْفَاءِ وَهُوَ الَّذِي أُغْفِلَ مِنَ الْعَلَامَةِ، وَهَذِهِ العلامات خطوط من وَاحِدٌ إِلَى سَبْعَةٍ (كَأَرْقَامِ الْحِسَابِ الرُّومَانِيِّ إِلَى الْأَرْبَعَةِ) ، وَقَدْ خَطُّوا الْعَلَامَاتِ عَلَى الْقِدَاحِ ذَاتِ الْعَلَامَاتِ بِالشَّلْطِ فِي الْقَصَبَةِ أَوْ بِالْحَرْقِ بِالنَّارِ فَتُسَمَّى الْعَلَامَةُ حِينَئِذٍ قَرْمَةً، وَهَذِهِ الْعَلَامَاتُ تُوضَعُ فِي أَسَافِلِ الْقِدَاحِ. فَإِذَا أَرَادُوا التَّقَامُرَ اشْتَرَوْا جَزُورًا بِثَمَنٍ مُؤَجَّلٍ إِلَى مَا بَعْدَ التَّقَامُرِ وَقَسَّمُوهُ أَبِدَاءً أَيْ أَجْزَاءً إِلَى ثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا أَوْ إِلَى عَشَرَةِ أَجْزَاءٍ عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ الْأَصْمَعِيِّ وَأَبِي عُبَيْدَةَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ لِلْعَرَبِ فِي ذَلِكَ طَرِيقَتَيْنِ فَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ الْأَصْمَعِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ، ثُمَّ يَضَعُونَ تِلْكَ الْقِدَاحَ فِي خَرِيطَةٍ مِنْ جِلْدٍ تُسَمَّى
Kumarın (meysirin) niteliği şöyledir: Onlar on adet kıdâh (kāf harfinin kesresiyle kıdh kelimesinin çoğuludur; o oktan ve kargıdan daha küçük bir oktur, çocukların oynadığı oklara benzer küçük bir oktur ve ucunda temren yoktur; ona küçük ok manasına gelen huzve'nin çoğulu olan huzaa adını verirlerdi ve hepsi neb' ağacının kamışındandı) hazırlarlardı. Bu oklar şunlardır: el-fezz, et-tev'em, er-rakîb, el-hils, en-nâfis, el-müsbîl, el-muallâ, es-sefîh, el-menîh ve el-vagd. Denildi ki dördüncüsü en-nâfis, beşincisi el-hils'tir. İlk yedisinin sırasına göre birden yediye kadar payları vardır; son üçünün ise payı yoktur ve bunlara noktasız/işaretsiz bırakılan şey manasında gufl kelimesinin çoğulu olan ağfâl (أَغْفَال) denir. Bu işaretler (Romen rakamlarının dörde kadar olanı gibi) birden yediye kadar çizgilerdir. İşaretli oklar üzerine işaretleri kamışa çizik atarak ya da ateşle dağlayarak çizerlerdi; bu durumda işarete karme (قَرْمَة) adı verilirdi. Bu işaretler okların alt kısımlarına konurdu. Kumar oynamak istediklerinde kumar sonrasına veresiye olmak üzere bir deve satın alırlar ve devenin parçalarını -el-Asmaî ile Ebû Ubeyde arasındaki ihtilafa göre- yirmi sekiz parçaya ya da on parçaya bölerlerdi. Görünen odur ki Arapların bu hususta iki farklı yöntemi vardı, bu yüzden el-Asmaî ile Ebû Ubeyde ihtilaf etmişlerdir. Sonra bu okları
الرِّبَابَةَ بِكَسْرِ الرَّاءِ هِيَ مِثْلُ كِنَانَةِ النِّبَالِ وَهِيَ وَاسِعَةٌ لَهَا مَخْرَجٌ ضَيِّقٌ يَضِيقُ عَنْ أَنْ يَخْرُجَ مِنْهُ قِدْحَانِ أَوْ ثَلَاثَةٌ، وَوَكَّلُوا بِهَذِهِ الرِّبَابَةِ رَجُلًا يُدْعَى عِنْدَهُمُ الْحُرْضَةَ وَالضَّرِيبَ وَالْمُجِيلَ، وَكَانُوا يُغَشُّونَ عَيْنَيْهِ بِمَغْمَضَةٍ، وَيَجْعَلُونَ عَلَى يَدَيْهِ خِرْقَةً بَيْضَاءَ يُسَمُّونَهَا الْمِجْوَلَ يَعْصِبُونَهَا عَلَى يَدَيْهِ أَوْ جِلْدَةً رَقِيقَةً يُسَمُّونَهَا السُّلْفَةَ بِضَمِّ السِّينِ وَسُكُون اللَّام، ويلتحق هَذَا الْحُرْضَةُ بِثَوْبٍ يُخْرِجُ رَأْسَهُ مِنْهُ ثُمَّ يَجْثُو عَلَى رُكْبَتَيْهِ
Râ harfinin kesresiyle er-Ribâbe (الرِّبَابَة), ok sadakına benzer; içi geniş, ağzı ise aynı anda iki veya üç okun birden çıkamayacağı kadar dar olan [bir torba/kap]tır. Bu ribâbenin başına kendi aralarında el-hurza, ed-darîb ve el-mücîl adını verdikleri bir adamı görevlendirirlerdi. Gözlerini bir gözbağı ile bağlarlar, ellerine sararak el-micvel adını verdikleri beyaz bir bez parçası veya sîn harfinin dammesi ve lâm harfinin sükûnuyla es-sülfe adını verdikleri ince bir deri koyarlardı. Bu hurza, başını dışarıda bıraktığı bir örtüye bürünür, sonra da dizleri üzerine çökerdi
وَيَضَعُ الرِّبَابَةَ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَيَقُومُ وَرَاءَهُ رَجُلٌ يُسَمَّى الرَّقِيبَ أَوِ الْوَكِيلَ هُوَ الْأَمِينُ عَلَى الْحُرْضَةِ وَعَلَى الْأَيْسَارِ كَيْ لَا يَحْتَالَ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ وَهُوَ الَّذِي يَأْمُرُ الْحُرْضَةَ بِابْتِدَاءِ الْمَيْسِرِ، يَجْلِسُونَ وَالْأَيْسَارُ حَوْلَ الْحُرْضَةِ جِثِيًّا عَلَى رُكَبِهِمْ، قَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ:
ribâbeyi önüne koyardı. Arkasında ise rakîb ya da vekîl adı verilen bir adam dururdu; bu kişi kimse kimseye hile yapmasın diye hurza ve kumarbazlar üzerinde güvenilir bir denetçiydi ve hurzaya kumarı başlatmasını emreden kişiydi. Kumarbazlar hurzanın etrafında dizüstü çökmüş vaziyette otururlardı. Düreyd b. es-Sımme şöyle demiştir:
دَفَعْتُ إِلَى الْمُجِيلِ وَقَدْ تَجَاثَوْا ... عَلَى الرُّكْبَاتِ مَطْلَعَ كُلِّ شَمْسِ
“Güneşin her doğuşunda dizleri üstüne çökmüşlerken / Okları karıştıran kişiye vardım.”
ثُمَّ يَقُولُ الرَّقِيبُ لِلْحُرْضَةِ جَلْجِلِ الْقِدَاحَ أَيْ حَرِّكْهَا فَيُخَضْخِضُهَا فِي الرِّبَابَةِ كَيْ تَخْتَلِطَ ثُمَّ يُفِيضُهَا أَيْ يَدْفَعُهَا إِلَى جِهَةِ مَخْرَجِ الْقِدَاحِ مِنَ الرِّبَابَةِ دَفْعَةً وَاحِدَةً عَلَى اسْمٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَيْسَارِ فَيَخْرُجُ قِدْحٌ فَيَتَقَدَّمُ الْوَكِيلُ فَيَأْخُذُهُ وَيَنْظُرُهُ فَإِنْ كَانَ مِنْ ذَوَاتِ الْأَنْصِبَاءِ دَفَعَهُ إِلَى صَاحِبِهِ وَقَالَ لَهُ قُمْ فَاعْتَزِلْ فَيَقُومُ وَيَعْتَزِلُ إِلَى جِهَةٍ ثُمَّ تُعَادُ الْجَلْجَلَةُ، وَقَدِ اغْتَفَرُوا إِذَا خَرَجَ أَوَّلُ الْقِدَاحِ غُفْلًا أَلَّا يُحْسَبَ فِي غُرْمٍ وَلَا فِي غُنْمٍ بَلْ يُرَدُّ إِلَى الرِّبَابَةِ وَتُعَادُ الْإِحَالَةُ وَهَكَذَا وَمَنْ خَرَجَتْ لَهُمُ الْقِدَاحُ الْأَغْفَالُ يَدْفَعُونَ ثَمَنَ الْجَزُورَ.
Sonra rakîb hurzaya: "Okları çalkala!" yani hareket ettir der, o da karışsınlar diye ribâbenin içinde onları çalkalar, sonra onları ribâbeden okların çıkış yönüne doğru kumarbazlardan birinin adına tek bir hamlede dökerdi (ifâza ederdi). Bir ok çıkınca vekîl öne çıkar, onu alır ve bakardı; şayet pay sahibi oklardan ise onu sahibine verir ve ona: "Kalk, kenara çekil!" derdi, o da kalkıp bir kenara çekilirdi. Sonra çalkalama tekrarlanırdı. Şayet çıkan ilk ok paysız (gufl) olursa, ne borç ne de kazanç sayılmayıp ribâbeye geri konulmasını ve çekilişin tekrarlanmasını hoş görürlerdi; durum böyle devam ederdi. Kendilerine paysız oklar çıkanlar ise devenin bedelini öderlerdi.
فَأَمَّا عَلَى الْوَصْفِ الَّذِي وَصَفَ الْأَصْمَعِيُّ أَنَّ الْجَزُورَ يُقَسَّمُ إِلَى ثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا فَظَاهِرٌ أَنَّ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْقِدْحِ الْقَامِرَةِ شَيْئًا مِنْ أَبْدَاءِ الْجَزُورِ لِأَنَّ مَجْمُوعَ مَا عَلَى الْقِدَاحِ الرَّابِحَةِ مِنَ الْعَلَامَاتِ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ، وَعَلَى أهل القداح الخاسرة غُرْمُ ثَمَنِهِ. وَأَمَّا عَلَى الْوَصْفِ الَّذِي وَصَفَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّ الْجَزُورَ يُقَسَّمُ إِلَى عَشَرَةِ أَبْدَاءٍ فَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَيْسَ كُلُّ الْمُتَقَامِرِينَ بِرَابِحٍ، لِأَنَّ الرِّبْحَ يَكُونُ بِمِقْدَارِ عَشَرَةِ سِهَامٍ مِمَّا رُقِّمَتْ بِهِ الْقِدَاحُ وَحِينَئِذٍ إِذَا نَفِدَتِ الْأَجْزَاءُ انْقَطَعَتِ الْإِفَاضَةُ وَغَرِمَ أَهْلُ السِّهَامِ الْأَغْفَالِ ثَمَنَ الْجَزُورِ وَلَمْ يَكُنْ لِمَنْ خَرَجَتْ لَهُ سِهَامٌ ذَاتُ حُظُوظٍ بَعْدَ الَّذِينَ اسْتَوْفَوْا أَبْدَاءَ الْجَزُورِ شَيْءٌ إِذْ لَيْسَ فِي الْمَيْسِرِ أَكْثَرُ مِنْ جَزُورٍ وَاحِدٍ قَالَ لَبِيدٌ:
el-Asmaî'nin devenin yirmi sekiz parçaya bölündüğü şeklindeki tasvirine göre, kazanan ok sahiplerinin tamamının devenin paylarından bir pay alacağı açıktır; çünkü kazanan oklar üzerindeki işaretlerin toplamı yirmi sekizdir; kaybeden ok sahiplerine ise devenin bedelini ödeme borcu düşer. Ebû Ubeyde'nin devenin on parçaya bölündüğü şeklindeki tasvirine göre ise kumar oynayan herkesin kazanmaması gerekir; zira kazanç, okların işaretlendiği miktardan on pay kadardır. Bu durumda parçalar tükendiğinde ok çekimi sona erer, paysız ok sahipleri devenin bedelini öder ve deve paylarını tüketenlerden sonra kendilerine paylı oklar çıkanlara ise bir şey kalmazdı; çünkü kumarda birden fazla deve bulunmazdı. Lebîd şöyle demiştir:
وَجَزُورِ أَيْسَارٍ دَعَوْتُ لِحَتْفِهَا الْبَيْتَ وَإِذْ لَا غُنْمَ فِي الْمَيْسِرِ إِلَّا مِنَ اللَّحْمِ لَا مِنَ الدَّرَاهِمِ أَوْ غَيْرِهَا، وَلَعَلَّ كُلًّا مِنْ وَصْفَيِ
“Ve kumar ehlinin devesini ölümüne çağırdım...” beytini zikretmiştir. Kumarda dirhemlerden veya başka şeylerden değil, yalnızca etten kazanç sağlandığı için,
الْأَصْمَعِيِّ وَأَبِي عُبَيْدَةَ كَانَ طَرِيقَةً لِلْعَرَبِ فِي الْمَيْسِرِ بِحَسَبِ مَا يَصْطَلِحُ عَلَيْهِ أَهْلُ الْمَيْسِرِ، وَإِذَا لَمْ يُجْمَعِ الْعَدَدُ الْكَافِي مِنَ الْمُتَيَاسِرِينَ أَخَذَ بَعْضُ مَنْ حَضَرَ سَهْمَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً فَكَثُرَ بِذَلِكَ رِبْحُهُ أَوْ غُرْمُهُ وَإِنَّمَا يَفْعَلُ هَذَا أَهْلُ الْكَرَمِ وَالْيَسَارِ لِأَنَّهُ مُعَرَّضٌ لخسارة عَظِيمَة، إِذْ لَمْ يَفُزْ قِدْحُهُ، وَيُقَالُ فِي هَذَا الَّذِي يَأْخُذُ أَكْثَرَ مِنْ سَهْمٍ مُتَمِّمُ الْأَيْسَارِ قَالَ النَّابِغَةُ:
el-Asmaî ve Ebû Ubeyde'nin her iki tasviri de kumar ehlinin kendi aralarında belirledikleri usule göre Arapların kumardaki birer yöntemiydi. Kumarbazlardan yeterli sayı toplanamadığında, hazır bulunanlardan bazısı iki veya üç pay alır, böylece kazancı ya da borcu artardı. Bunu ancak cömert ve varlıklı kimseler yapardı; çünkü oku kazanmadığı takdirde büyük bir kayba maruz kalırdı. Birden fazla pay alan bu kişiye mütemmimü'l-eysâr (kumar paylarını tamamlayan) denirdi. Nâbiga şöyle demiştir:
إِنِّي أُتَمِّمُ أَيَسَارِي وَأَمْنَحُهُمْ ... مَثْنَى الْأَيَادِي وَأَكْسُو الْجَفْنَةَ الْأَدُمَا
“Şüphesiz ben kumar paylarımı tamamlarım ve onlara / Çifter çifter ihsanlarda bulunur, çanağı etle donatırım.”
وَيُسَمُّونَ هَذَا الْإِتْمَامَ بِمَثْنَى الْأَيَادِي كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ، لِأَنَّهُ يَقْصِدُ مِنْهُ تَكْرِيرَ الْمَعْرُوفِ عِنْدَ الرِّبْحِ فَالْأَيَادِي بِمَعْنَى النِّعَمِ، وَكَانُوا يُعْطُونَ أَجْرَ الرَّقِيبِ وَالْحُرْضَةِ وَالْجَزَّارِ مِنْ لَحْمِ الْجَزُورِ فَأَمَّا أَجْرُ الرَّقِيبِ فَيُعْطَاهُ مِنْ أَوَّلِ الْقِسْمَةِ وَأَفْضَلِ اللَّحْمِ وَيُسَمُّونَهُ بَدْءًا، وَأَمَّا الْحُرْضَةُ فَيُعْطَى لَحْمًا دُونَ ذَلِكَ وَأَمَّا الْجَزَّارُ فَيُعْطَى مِمَّا يَبْقَى بَعْدَ الْقَسْمِ مِنْ عَظْمٍ أَوْ نِصْفِ عَظْمٍ وَيُسَمُّونَهُ الرِّيمَ.
Nâbiga'nın dediği gibi bu tamamlamaya mesnâ'l-eyâdî (çifte nimetler) adını verirlerdi; çünkü bununla kazanç anında iyiliği tekrarlamayı kastederdi; zira 'eyâdî', nimetler demektir. Rakîbin, hurzanın ve kasabın ücretini devenin etinden verirlerdi. Rakîbin ücreti paylaştırmanın başından ve etin en faziletlisinden verilirdi ve buna bed' (بَدْء) derlerdi. Hurzaya bundan daha düşük bir et verilirdi. Kasaba ise taksimden sonra geriye kalan kemik veya yarım kemikten verilirdi ve buna rîm (الرِّيم) derlerdi.
وَمَنْ يَحْضُرُ الْمَيْسِرَ مِنْ غَيْرِ الْمُتَيَاسِرِينَ يُسَمَّوْنَ الْأَعْرَانَ جَمْعَ عَرِنٍ بِوَزْنِ كَتِفٍ وَهُمْ يَحْضُرُونَ طَمَعًا فِي اللَّحْمِ، وَالَّذِي لَا يُحِبُّ الْمَيْسِرَ وَلَا يَحْضُرُهُ لِفَقْرِهِ سُمِّيَ الْبَرِمَ بِالتَّحْرِيكِ.
Kumarbazlar dışında kumara katılanlara, ketif vezninde arin kelimesinin çoğulu olarak el-a'rân (الْأَعْرَان) denirdi ve onlar ete tamah ederek gelirlerdi. Kumarı sevmeyen ve fakirliğinden ötürü ona katılmayan kimseye ise harekeli olarak el-berim (الْبَرِم) denirdi.
وَأَصْلُ الْمَقْصِدِ مِنَ الْمَيْسِرِ هُوَ الْمَقْصِدُ مِنِ الْقِمَارِ كُلِّهِ وَهُوَ الرِّبْحُ وَاللَّهْوُ يَدُلُّ لِذَلِكَ تَمَدُّحُهُمْ وَتُفَاخُرُهُمْ بِإِعْطَاءِ رِبْحِ الْمَيْسِرِ لِلْفُقَرَاءِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ هَذَا الْإِعْطَاءُ مُطَّرِدًا لِكُلِّ مَنْ يَلْعَبُ الْمَيْسِرَ لَمَا كَانَ تَمَدُّحٌ بِهِ قَالَ الْأَعْشَى:
Kumardan asıl maksat, bütün kumar çeşitlerindeki maksadın aynısıdır; o da kazanç ve eğlencedir. Kumar kazancını fakirlere vermekle övünmeleri ve iftihar etmeleri buna delalet eder; çünkü şayet bu bağış kumar oynayan herkes için geçerli bir kural olsaydı, bununla övünülmezdi. el-A'şâ şöyle demiştir:
الْمُطْعِمُو الضَّيْفِ إِذَا مَا شَتَوْا ... وَالْجَاعِلُو الْقُوتَ عَلَى الْيَاسِرِ
“Kış bastırdığında misafiri doyuranlar / Ve azığı kumarbazın sırtına yükleyenler.”
ثُمَّ إِنَّ كِرَامَهُمْ أَرَادُوا أَنْ يُظْهِرُوا التَّرَفُّعَ عَنِ الطَّمَعِ فِي مَالِ الْقِمَارِ فَصَارُوا يَجْعَلُونَ الرِّبْحَ لِلْفُقَرَاءِ وَالْيَتَامَى وَمَنْ يُلِمُّ بِسَاحَتِهِمْ مِنْ أَضْيَافِهِمْ وَجِيرَتِهِمْ، قَالَ لَبِيدٌ:
Sonra onların cömert olanları, kumar malına tamah etmekten uzak ve yüce olduklarını göstermek istediler; böylece kazancı fakirlere, yetimlere ve çevrelerine uğrayan misafirleri ile komşularına tahsis etmeye başladılar. Lebîd şöyle demiştir:
أَدْعُو بِهِنَّ لِعَاقِرٍ أَوْ مُطْفِلٍ ... بُذِلَتْ لِجِيرَانِ الْجَمِيعِ لِحَامُهَا
“Onları (develeri) kısır veya yavrulu olanlar için çağırırım / Etleri tüm komşulara cömertçe dağıtılmıştır.”
فَالضَّيْفُ وَالْجَارُ الْجَنِيبُ كَأَنَّمَا ... هَبَطَا تَبَالَةَ مُخْصِبًا أَهْضَامُهَا
“Misafir ve yabancı komşu sanki / Tebâle'nin verimli ve münbit vadilerine inmiş gibidir.”
فَصَارَ الْمَيْسِرُ عِنْدَهُمْ مِنْ شِعَارِ أَهْلِ الْجُودِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَبْيَاتِ لَبِيدٍ، وَقَالَ عَنْتَرَةُ كَمَا تَقَدَّمَ:
Böylece kumar, Lebîd'in beyitlerinde geçtiği gibi, onların nezdinde cömertlik ehlinin bir şiârı haline geldi. Antere de daha önce geçtiği gibi şöyle demiştir:
رَبِذٍ يَدَاهُ بِالْقِدَاحِ إِذَا شَتَا ... هَتَّاكِ غَايَاتِ التِّجَارِ مُلَوِّحِ
“Kış geldiğinde okları çekmekte elleri pek çevik olan / Tüccarların bayraklarını indirten, yüzü parıldayan biri...”
أَيْ خَفِيفِ الْيَدِ فِي الْمَيْسِرِ لِكَثْرَةِ مَا لَعِبَ الْمَيْسِرَ فِي الشِّتَاءِ لِنَفْعِ الْفُقَرَاءِ، وَقَالَ عُمَيْرُ ابْن الْجَعْدِ:
Yani fakirlere fayda sağlamak için kışın çokça kumar oynadığından ötürü kumarda eli çabuk [olan]. Umeyr b. el-Ca'd da şöyle demiştir:
يَسِرٍ إِذَا كَانَ الشِّتَاءُ وَمُطْعِمٍ ... لِلَّحْمِ غَيْرِ كُبُنَّةٍ عُلْفُوفِ
“Kış olduğunda kumar oynayan ve et yediren / Eli sıkı, cimri ve kaba olmayan biri...”
الْكُبُنَّةُ بِضَمَّتَيْنِ الْمُنْقَبِضُ الْقَلِيلُ الْمَعْرُوفِ وَالْعُلْفُوفُ كَعُصْفُورٍ الْجَافِي.
İki ötre ile el-kübenne (الْكُبُنَّةُ), içine kapanık ve az iyilik yapan kimsedir; 'usfûr veznindeki el-ulfûf (الْعُلْفُوفُ) ise kaba/katı kimse demektir.
فَالْمَنَافِعُ فِي الْمَيْسِرِ خَاصَّةٌ وَعَامَّةٌ وَهِيَ دُنْيَوِيَّةٌ كُلُّهَا، وَالْإِثْمُ الَّذِي فِيهِ هُوَ مَا يُوقِعُهُ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَمِنْ إِضَاعَةِ الْوَقْتِ وَالِاعْتِيَادِ بِالْكَسَلِ وَالْبِطَالَةِ وَاللَّهْوِ وَالصَّدِّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ وَعَنِ التَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ وَعَنِ التِّجَارَةِ وَنَحْوِهَا مِمَّا بِهِ قِوَامُ الْمَدَنِيَّةِ وَتِلْكَ آثَامٌ لَهَا آثَارُهَا الضَّارَّةُ فِي الْآخِرَةِ، وَلِهَذِهِ الِاعْتِبَارَاتِ أَلْحَقَ الْفُقَهَاءُ بِالْمَيْسِرِ كُلَّ لَعِبٍ فِيهِ قِمَارٌ كَالنَّرْدِ،
Kumardaki faydalar özel ve genel olup hepsi dünyevîdir. Ondaki günah ise doğurduğu düşmanlık ve kin, vakit israfı, tembelliğe, boş gezmeye ve eğlenceye alışma, Allah'ı anmaktan, namazdan, dinde derinleşmekten, ticaretten ve medeniyetin ayakta kalmasını sağlayan benzeri şeylerden alıkoymasıdır. Bunlar ahirette zararlı sonuçları olan günahlardır. Bu mülahazalar sebebiyle fakihler, tavla gibi içinde kumar bulunan her türlü oyunu meysire (kumara) dahil etmişlerdir.
وَعَنِ النَّبِيءِ ﷺ «إِيَّاكُمْ وَهَاتَيْنِ الْكَعْبَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا مِنْ مَيْسِرِ الْعَجَمِ»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Şu iki zardan sakının; çünkü onlar Acemlerin kumarındandır.»
يُرِيدُ
Bununla kastettiği
النَّرْدَ، وَعَنْ عَلِيٍّ: النَّرْدُ وَالشَّطْرَنْجُ مِنَ الْمَيْسِرِ، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ وَمَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا خَلَا الشطرنج عَن الرِّهَانِ وَاللِّسَانِ عَنِ الطُّغْيَانِ وَالصَّلَاةِ عَنِ النِّسْيَانِ لَمْ يَكُنْ حَرَامًا وَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الْمَيْسِرِ لِأَنَّ الْمَيْسِرَ مَا يُوجِبُ دَفْعَ الْمَالِ وَأَخْذَهُ وَهَذَا لَيْسَ كَذَلِكَ وَهُوَ وَجِيهٌ وَالْمَسْأَلَةُ مَبْسُوطَةٌ فِي الْفِقْهِ.
tavladır. Ali'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Tavla ve satranç kumardandır.» Fakihlerin cumhuru, Mâlik ve Ebû Hanîfe bu görüştedir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Satranç bahisten, dil taşkınlıktan ve namaz da unutulmaktan uzak olursa haram olmaz ve kumardan sayılmaz; çünkü kumar mal vermeyi ve almayı gerektiren şeydir, bu ise öyle değildir. Bu da tutarlı bir görüştür ve mesele fıkıhta ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
وَالنَّاسُ مُرَادٌ بِهِ الْعُمُومُ لِاخْتِلَافِ الْمَنَافِعِ، وَلِأَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ الْإِخْبَارُ بِوَاسِطَةِ (فِي) الْمُفِيدَةِ الظَّرْفِيَّةِ لَمْ يَكُنْ فِي الْكَلَامِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَاد النَّاس ينتقع بِالْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ، بَلِ الْكَلَامُ يَقْتَضِي أَنَّ هَاتِهِ الْمَنَافِعَ مَوْجُودَةٌ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ لِمَنْ شَاءَ أَنْ يَنْتَفِعَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ [النَّحْل: ٦٩] . وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ طَائِفَةً لِعَدَمِ صُلُوحِيَّةِ الْ هُنَا لِلْعَهْدِ وَلَوْ أُرِيدَ طَائِفَةٌ لَمَا صَحَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ وَمَنَافِعُ الشَّارِبِينَ وَالْيَاسِرِينَ كَمَا قَالَ:
Faydaların farklılığından ötürü 'en-nâs' (insanlar) ile umûm (bütün insanlar) kastedilmiştir. Ayrıca zarfiyet bildiren 'fî' vasıtasıyla haber verildiğinde, sözde insanların her bir ferdinin içki ve kumardan bizzat faydalandığını gerektirecek bir anlam bulunmamaktadır. Bilakis söz, Allah Teâlâ'nın: { فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ } “Onda insanlar için şifa vardır” [Nahl: 69] buyruğunda olduğu gibi, bu faydaların faydalanmak isteyen kimse için içki ve kumarda mevcut olduğunu ifade eder. 'En-nâs' ile belirli bir zümre kastedilmemiştir; zira buradaki 'el' takısı ahd (belirlilik) için elverişli değildir. Şayet belirli bir zümre kastedilseydi, ancak şu ayette olduğu gibi: 'içenlerin ve kumar oynayanların faydaları' denmesi doğru olurdu:
وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ [مُحَمَّد: ١٥] .
{ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } “İçenlere lezzet veren şarap ırmakları...” [Muhammed: 15].