فَإِنْ قُلْتَ: مَا الْوَجْهُ فِي ذِكْرِ مَنَافِعِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ مَعَ أَنَّ سِيَاقَ التَّحْرِيمِ وَالتَّمْهِيدَ إِلَيْهِ يَقْتَضِي تَنَاسِيَ الْمَنَافِعِ، قُلْتُ إِنْ كَانَتِ الْآيَةُ نَازِلَةً لِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ فَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ الْمَنَافِعِ هِيَ بَيَانُ حِكْمَةِ التَّشْرِيعِ لِيَعْتَادَ الْمُسْلِمُونَ مُرَاعَاةَ عِلَلِ الْأَشْيَاءِ، لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ هَذَا الدِّينَ دِينًا دَائِمًا وَأَوْدَعَهُ أُمَّةً أَرَادَ أَنْ يَكُونَ مِنْهَا مُشَرِّعُونَ لِمُخْتَلِفِ وَمُتَجَدِّدِ الْحَوَادِثِ، فَلِذَلِكَ أَشَارَ لِعِلَلِ الْأَحْكَامِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً [الحجرات: ١٢] وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَتَخْصِيصُ التَّنْصِيصِ عَلَى الْعِلَلِ بِبَعْضِ الْأَحْكَامِ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ إِنَّمَا هُوَ فِي مَوَاضِعِ خَفَاءِ الْعِلَلِ، فَإِنَّ الْخَمْرَ قَدِ اشْتُهِرَ بَيْنَهُمْ نَفْعُهَا، وَالْمَيْسِرَ قَدِ اتَّخَذُوهُ ذَرِيعَةً لِنَفْعِ الْفُقَرَاءِ فَوَجَبَ بَيَانُ مَا فِيهِمَا مِنَ الْمَفَاسِدِ إِنْبَاءً بِحِكْمَةِ التَّحْرِيمِ، وَفَائِدَةٌ أُخْرَى وَهِيَ تَأْنِيسُ الْمُكَلَّفِينَ فِطَامِهِمْ عَنْ أَكْبَرِ لَذَائِذِهِمْ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِأَنَّ رَبَّهُمْ لَا يُرِيدُ إِلَّا صَلَاحَهُمْ دُونَ نِكَايَتِهِمْ كَقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] وَقَوْلِهِ:
Eğer: 'Haram kılma ve buna hazırlama bağlamı faydaların unutulmasını gerektirdiği halde, içki ve kumarın faydalarının zikredilmesinin hikmeti nedir?' dersen, derim ki: Şayet ayet içki ve kumarın haram kılınması için inmişse, faydaların zikredilmesindeki gaye teşriin (hüküm koymanın) hikmetini açıklamaktır; ta ki Müslümanlar olayların illetlerini gözetmeye alışsınlar. Zira Allah bu dini ebedî bir din kılmış ve onu, içinden farklı ve yeni gelişen olaylara hüküm koyacak kanun koyucuların (müçtehitlerin) çıkmasını dilediği bir ümmete emanet etmiştir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً } “Biriniz ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi?” [Hucurât: 12] ve benzeri buyruklarında olduğu gibi pek çok yerde hükümlerin illetlerine işaret etmiştir. Bazı ayetlerde hükümlerin illetlerinin açıkça belirtilmesinin tahsis edilmesi ise illetlerin gizli kaldığı yerlerdedir. Nitekim içkinin faydası onların arasında meşhurdu; kumarı da fakirlere yardım etmek için bir vesile edinmişlerdi. Bu yüzden haram kılmanın hikmetini bildirmek üzere onlardaki fesatları açıklamak vacip oldu. Bir diğer fayda ise, mükelleflerin en büyük lezzetlerinden koparılırken kalplerinin yatıştırılması ve Rablerinin onlara eziyet etmeyi değil, yalnızca onların ıslahını dilediğinin kendilerine hatırlatılmasıdır; nitekim şöyle buyurmuştur: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı” [Bakara: 216] ve şöyle buyurmuştur:
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٣] . وَهُنَالِكَ أَيْضًا فَائِدَةٌ أُخْرَى وَهِيَ عُذْرُهُمْ عَمَّا سَلَفَ مِنْهُمْ حَتَّى لَا يَسْتَكِينُوا لِهَذَا التَّحْرِيمِ وَالتَّنْدِيدِ عَلَى الْمَفَاسِدِ كَقَوْلِهِ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٧] .
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” [Bakara: 183]. Burada ayrıca bir başka fayda daha vardır ki o da, bu haram kılma ve kötülüklerin kınanması karşısında yılgınlığa kapılmamaları için geçmişte yaptıklarından dolayı mazur görülmeleridir; nitekim şöyle buyurmuştur: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ } “Allah sizin nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı” [Bakara: 187].
وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ كَانَ سُؤَالُهُمْ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ حَاصِلًا مَعَ سُؤَالِهِمْ مَاذَا يُنْفِقُونَ، فَعُطِفَتِ الْآيَةُ الَّتِي فِيهَا جَوَابُ سُؤَالِهِمْ مَاذَا يُنْفِقُونَ عَلَى آيَةِ الْجَوَابِ عَنْ سُؤَالِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ، وَلِذَلِكَ خُولِفَ الْأُسْلُوبُ الَّذِي سَلَفَ فِي الْآيَاتِ الْمُخْتَلفَة بجمل يَسْئَلُونَكَ بِدُونِ عَطْفٍ فَجِيءَ بِهَذِهِ مَعْطُوفَةً بِالْوَاوِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا.
{ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaçtan fazlasını.' Allah, düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar: Dünyada ve ahirette.” Onların içki ve kumara dair soruları, neyi infak edeceklerine dair sorularıyla birlikte vuku bulmuştu. Bu yüzden neyi infak edecekleri sorusunun cevabını içeren ayet, içki ve kumar sorusunun cevabı olan ayete atfedildi. Bu sebeple, farklı ayetlerde geçen atıfsız 'yes'elûneke' cümlelerindeki önceki üsluptan farklı olarak bu ayet, 'vav' ile bir öncekine atfedilerek getirilmiştir.
وَمُنَاسَبَةُ التَّرْكِيبِ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ يُتَوَقَّعُ مِنْهُ تَعَطُّلُ إِنْفَاقٍ عَظِيمٍ كَانَ يَنْتَفِعُ بِهِ الْمَحَاوِيجُ، فَبَيَّنَتْ لَهُمُ الْآيَةُ وَجْهَ الْإِنْفَاقِ الْحَقَّ.
Dizilişin münasebeti şudur: İçki ve kumardan nehyedilmesi neticesinde, muhtaçların faydalandığı büyük bir infakın aksaması bekleniyordu; ayet onlara infakın gerçek yönünü açıkladı.
رَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَنَّ السَّائِلَ عَنْ هَذَا مُعَاذُ ابْن جَبَلٍ وَثَعْلَبَةُ بْنُ غَنَمَةَ، وَقِيلَ هُوَ رُجُوعٌ إِلَى الْجَوَابِ عَنْ سُؤَالِ عَمْرِو بْنِ الْجُمُوحِ الَّذِي قِيلَ إِنَّهُ الْمُجَابُ عَنْهُ بقوله تَعَالَى:
İbn Ebî Hâtim, bunu soran kimsenin Muâz b. Cebel ve Sa'lebe b. Ganeme olduğunu rivayet etmiştir. Bunun, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla cevaplandırıldığı söylenen Amr b. el-Cemûh'un sorusunun cevabına bir dönüş olduğu da söylenmiştir:
يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ [الْبَقَرَة: ٢١٥] إِلَخْ، وَعَلَيْهِ فَالْجَوَابُ عَنْ سُؤَالِهِ مُوَزَّعٌ عَلَى الْمَوْضِعَيْنِ لِيَقَعَ الْجَوَابُ فِي كُلِّ مَكَانٍ بِمَا يُنَاسِبُهُ.
{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak infak ettiğiniz şey, ana-baba içindir...'” [Bakara: 215] ilah. Buna göre onun sorusunun cevabı, her yerde makamına uygun olan cevap yer alsın diye iki mevkiye paylaştırılmıştır.
وَلِإِظْهَارِ مَا يَدْفَعُ تَوَقُّعَهُمْ تَعْطِيلَ نَفْعِ الْمَحَاوِيجِ وُصِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالَّتِي قَبْلَهَا بِوَاوِ الْعَطْفِ.
Muhtaçların istifadesinin aksayacağı yönündeki beklentilerini ortadan kaldıracak hususu ortaya koymak için bu ayet, atıf vav'ı ile bir öncekine bağlanmıştır.
وَالْعَفْوُ: مَصْدَرُ عَفَا يَعْفُو إِذَا زَادَ وَنَمَى قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا [الْأَعْرَاف: ٩٥] ، وَهُوَ هُنَا مَا زَادَ عَلَى حَاجَةِ الْمَرْءِ مِنَ الْمَالِ أَيْ فَضَلَ بَعْدَ نَفَقَتِهِ وَنَفَقَةِ عِيَالِهِ بِمُعْتَادِ أَمْثَالِهِ، فَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَرْءَ لَيْسَ مُطَالَبًا بِارْتِكَابِ الْمَآثِمِ لِيُنْفِقَ عَلَى الْمَحَاوِيجِ، وَإِنَّمَا يُنْفِقُ عَلَيْهِمْ مِمَّا اسْتَفْضَلَهُ مِنْ مَالِهِ وَهَذَا أَمْرٌ بِإِنْفَاقٍ لَا يَشُقُّ عَلَيْهِمْ وَهَذَا أَفْضَلُ الْإِنْفَاقِ، لِأَنَّ مَقْصِدَ الشَّرِيعَةِ مِنَ الْإِنْفَاقِ إِقَامَةُ مَصَالِحِ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَلَا يَحْصُلُ مِنْهُ مِقْدَارٌ لَهُ بَالٌ إِلَّا بِتَعْمِيمِهِ وَدَوَامِهِ لِتَسْتَمِرَّ مِنْهُ مَقَادِيرُ مُتَمَاثِلَةٌ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ وَإِنَّمَا يَحْصُلُ التَّعْمِيمُ وَالدَّوَامُ بِالْإِنْفَاقِ مِنَ الْفَاضِلِ عَنْ حَاجَاتِ الْمُنْفِقِينَ فَحِينَئِذٍ لَا يَشُقُّ عَلَيْهِمْ فَلَا يَتْرُكُهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ وَلَا يُخِلُّونَ بِهِ فِي وَقْتٍ مِنْ أَوْقَاتِهِمْ، وَهَذِهِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ وَأَصْلٌ اقْتِصَادِيٌّ عُمْرَانِيٌّ،
el-Afv (الْعَفْوُ): Arttı ve çoğaldı anlamındaki 'afâ-ya'fû' (عَفَا يَعْفُو) fiilinin masdarıdır. Allah Teâlâ: { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا } “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik, nihayet çoğaldılar” [A'râf: 95] buyurmuştur. Buradaki anlamı ise, kişinin malından ihtiyacından fazla olan, yani benzerlerinin örfüne göre kendisinin ve ailesinin nafakasından arta kalan miktardır. Buna göre mana şudur: Kişiden muhtaçlara infak etmek için günah işlemesi talep edilmemektedir; bilakis onlara malından artırdığı kısımdan infak eder. Bu, kendilerine meşakkat vermeyecek bir infak emridir ve en faziletli infak da budur. Zira şeriatın infaktan maksadı Müslümanların zayıflarının maslahatlarını ikame etmektir; bundan da ancak genelleştirilmesi ve devamlı kılınması sayesinde her vakit benzer miktarların süregelmesiyle kayda değer bir miktar elde edilir. Genelleştirme ve devamlılık ise ancak infak edenlerin ihtiyaçlarından arta kalan kısımdan infak edilmesiyle sağlanır; o takdirde onlara meşakkat vermez, böylece onlardan hiçbiri bunu terk etmez ve hiçbir vakitte bunu aksatmazlar. Bu, son derece beliğ bir hikmet ve iktisadî-içtimaî bir esastır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sadakanın en hayırlısı zenginlikten sonra [kalan maldan] verilendir; bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla.»
فَإِنَّ
Zira
الْبَدَاءَةَ بِمَنْ يَعُولُ ضَرْبٌ مِنِ الْإِنْفَاقِ، لِأَنَّهُ إِنْ تَرَكَهُمْ فِي خَصَاصَةٍ احْتَاجُوا إِلَى الْأَخْذِ مِنْ أَمْوَالِ الْفُقَرَاءِ،
bakmakla yükümlü olunan kimselerden başlamak bir tür infaktır; çünkü onları darlık içinde bırakırsa, fakirlerin mallarından almaya muhtaç olurlar.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Varislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır.»
أَيْ يَمُدُّونَ أَكُفَّهُمْ لِلسُّؤَالِ،
Yani istemek için avuçlarını açanlar.
فَتَبَيَّنَ أَنَّ الْمُنْفِقَ بِإِنْفَاقِهِ عَلَى مَنْ يُنْفِقُ عَلَيْهِ يُخَفِّفُ عَنِ الْفُقَرَاءِ بِتَقْلِيلِ عَدَدِ الدَّاخِلِينَ فِيهِمْ، وَلِذَلِكَ
Böylece anlaşılmıştır ki infak eden kimse, bakmakla yükümlü olduğu kişilere infak etmekle, onların fakirler arasına girmesini engelleyerek fakirlerin yükünü hafifletmektedir. Bu sebeple
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «وَإِنَّكَ لَا تُنْفِقُ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ إِلَّا أُجِرْتَ عَلَيْهَا حَتَّى اللُّقْمَةَ تَجْعَلُهَا فِي فِي امْرَأَتِكَ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah'ın rızasını gözeterek yaptığın her harcamanın karşılığında mutlaka mükafatlandırılırsın; hatta eşinin ağzına koyduğun bir lokmadan ötürü bile.»
. وَلِهَذَا أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِإِنْفَاقِ الْعَفْوِ، لِأَنَّهَا لِعُمُومِ الْمُنْفِقِينَ، فَلَا تَنَافِيَ أَنْ يُنْفِقَ أَحَدٌ مِنْ مَالِهِ الْمُحْتَاجِ هُوَ إِلَيْهِ أَوْ جَمِيعِ مَالِهِ إِذَا صَبَرَ عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَنْ تَجِبْ عَلَيْهِ هُوَ نَفَقَتُهُ.
İşte bu yüzden bu ayette artanın infak edilmesi emredilmiştir; çünkü bu emir infak edenlerin geneli içindir. Kişinin buna sabredebilmesi ve nafakası üzerine vacip olan bir kimsesi bulunmaması şartıyla bizzat muhtaç olduğu malından veya malının tamamından infak etmesi buna aykırı değildir.
وَآل فِي الْعَفْوِ لِلْجِنْسِ الْمَعْرُوفِ لِلسَّامِعِينَ، وَالْعَفْوُ مَقُولٌ عَلَيْهِ بِالتَّشْكِيكِ لِأَنَّهُ يَتْبَعُ تَعْيِينَ مَا يَحْتَاجُهُ الْمُنْفِقُ وَالنَّاسُ فِي ذَلِكَ مُتَفَاوِتُونَ، وَجَعَلَ اللَّهُ الْعَفْوَ كُلَّهُ مُنْفَقًا تَرْغِيبًا فِي الْإِنْفَاقِ وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِنْفَاقِ هُنَا الْإِنْفَاقُ الْمُتَطَوَّعُ بِهِ، إِذْ قَدْ تَضَافَرَتْ أَدِلَّةُ الشَّرِيعَةِ وَانْعَقَدَ إِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِ إِنْفَاقٌ إِلَّا النَّفَقَاتِ الْوَاجِبَةَ وَإِلَّا الزَّكَوَاتِ وَهِيَ قَدْ تَكُونُ مِنْ بَعْضِ مَا يَفْضُلُ مِنْ أَمْوَالِ أَهْلِ الثَّرْوَةِ إِلَّا مَا شَذَّ بِهِ أَبُو ذَرٍّ، إِذْ كَانَ يَرَى كَنْزَ الْمَالِ حَرَامًا وَيُنَادِي بِهِ فِي الشَّامِ فَشَكَاهُ مُعَاوِيَةُ لِعُثْمَانَ فَأَمَرَ عُثْمَانُ بِإِرْجَاعِهِ مِنَ الشَّامِ إِلَى الْمَدِينَةِ ثُمَّ إِسْكَانِهِ بِالرَّبَذَةِ بِطَلَبٍ مِنْهُ، وَقَدِ اجْتَهَدَ عُثْمَانُ لِيَسُدَّ بَابَ فِتْنَةٍ، وَعَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ، وَعَلَى قَوْلِهِ يَكُونُ (الْ) فِي الْعَفْوِ لِلْعَهْدِ الْخَارِجِيِّ وَهُوَ نَمَاءُ الْمَالِ الْمُقَدَّرِ بِالنِّصَابِ.
'El-Afv' kelimesindeki 'el' takısı, dinleyicilerce bilinen cinsi ifade eder. Afv, teşrîkî (dereceleri farklı) bir kavramdır; çünkü infak edenin neye muhtaç olduğunu belirlemesine bağlıdır ve insanlar bu konuda farklılık gösterir. Allah, infaka teşvik etmek amacıyla afvın tamamını infak konusu kılmıştır. Bu da burada infaktan maksadın nafile infak olduğuna delildir; zira şeriatın delilleri birbirini desteklemiş ve âlimlerin icmaı, Müslümana vacip nafakalar ve zekât dışında bir infakın farz olmadığı noktasında birleşmiştir. Zekât da servet ehlinin mallarından artan miktarın bir kısmından ibarettir; Ebû Zerr'in görüşü müstesnadır, zira o mal biriktirmeyi haram görüyor ve bunu Şam'da ilan ediyordu. Muâviye onu Osman'a şikâyet etti, Osman da fitne kapısını kapatmak için ictihad ederek onun Şam'dan Medine'ye getirilmesini ve ardından kendi talebiyle Rebeze'ye yerleştirilmesini emretti. Kays b. Sa'd'dan ise bu ayetin farz zekât hakkında olduğu rivayet edilmiştir. Onun kavline göre 'el-afv'daki 'el' takısı ahd-i haricî içindir ki o da nisapla takdir edilen malın artışıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (قُلِ الْعَفْوَ) بِنَصْبِ الْعَفْوِ عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِ مَفْعُولًا لِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَاذَا يُنْفِقُونَ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى اعْتِبَارِ ذَا بَعْدَ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ مُلْغَاةً فَتَكُونُ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةُ مَفْعُولا مقدما لينفقون فَنَاسَبَ أَنْ يَجِيءَ مُفَسِّرُ (مَا) فِي جَوَابِ السُّؤَالِ مَنْصُوبًا كَمُفَسَّرِهِ.
Cumhur, 'mâzâ yünfikûn' ifadesinin delalet ettiği bir fiilin mefulü takdiriyle 'el-afve' kelimesini mansub olarak (قُلِ الْعَفْوَ) şeklinde okumuştur. Bu kıraat, istifham bildiren 'mâ'dan sonraki 'zâ'nın ilga edilmiş kabul edilmesine dayanır; böylece istifham 'mâ'sı 'yünfikûn' fiilinin öne geçmiş mefulü olur. Dolayısıyla soruya verilen cevapta 'mâ'yı açıklayan lafzın, müfesserine (açıkladığı lafza) uygun olarak mansub gelmesi münasip düşmüştür.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي إِحْدَى رِوَايَتَيْنِ عَنْهُ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ تَقْدِيرُهُ هُوَ الْعَفْوُ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى جَعْلِ ذَا بَعْدَ مَا مَوْصُولَةً أَيْ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الَّذِي يُنْفِقُونَهُ، لِأَنَّهَا إِذَا كَانَتْ مَوْصُولَةً كَانَتْ مُبْتَدَأً إِذْ لَا تَعْمَلُ فِيهَا صِلَتُهَا وَكَانَتْ مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةُ خَبَرًا عَنْ مَا الْمَوْصُولَةِ، وَكَانَ مُفَسَّرُهَا فِي الْجَوَابِ وَهُوَ الْعَفْوُ فَنَاسَبَ أَنْ يُجَاءَ بِهِ مَرْفُوعًا كَمُفَسِّرِهِ لِيُطَابِقَ الْجَوَابُ السُّؤَالَ فِي الِاعْتِبَارَيْنِ وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ اعْتِبَارٌ عَرَبِيٌّ فَصِيحٌ.
İbn Kesîr (kendisinden gelen iki rivayetten birinde), Ebû Amr ve Ya'kūb ise takdiri 'hüve'l-afvu' olan bir mübtedanın haberi olarak merfû okumuşlardır. Bu kıraat, 'mâ'dan sonraki 'zâ'nın mevsûl kabul edilmesine dayanır; yani 'infak edecekleri şeyi sana soruyorlar' takdirindedir. Çünkü mevsûl olduğunda mübteda olur zira sılası onda amel etmez; istifham 'mâ'sı ise mevsûl olan 'mâ'nın haberi olur. Cevaptaki müfesseri olan 'el-afv' da buna uygun olarak merfû getirilmiştir; ta ki cevap her iki değerlendirmede de soruya mutabık olsun. Her iki vecih de fasih Arapça birer tercihtir.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ، أَيْ كَذَلِكَ الْبَيَانُ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ، فَالْكَافُ
Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah, size ayetleri işte böyle açıklar” buyruğu, yani 'işte bu açıklama gibi Allah size ayetleri açıklar' demektir. Buradaki kâf harfi
لِلتَّشْبِيهِ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِنَوْعِ يُبَيِّنُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي
teşbih içindir ve 'yübeyyinu' fiilinin türünü açıklayan mef'ûl-i mutlak makamındadır. Bu işaretteki
وُجُوهِ هَذِهِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] .
vecihlere dair açıklama Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] buyruğunda daha önce geçmişti.
أَوِ الْإِشَارَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْبَيَانِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ إِلَى قَوْلِهِ الْعَفْوَ، وَقَرَنَ اسْمَ الْإِشَارَةِ بِعَلَامَةِ الْبُعْدِ تَعْظِيمًا لِشَأْنِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ لِكَمَالِهِ فِي الْبَيَانِ، إِذْ هُوَ بَيَانٌ لِلْحُكْمِ مَعَ بَيَانِ عِلَّتِهِ حَتَّى تَتَلَقَّاهُ الْأُمَّةُ بِطِيبِ نَفْسٍ، وَحَتَّى يُلْحِقُوا بِهِ نَظَائِرَهُ، وَبَيَانٌ لِقَاعِدَةِ الْإِنْفَاقِ بِمَا لَا يَشِذُّ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْمُنْفِقِينَ، وَلِكَوْنِ الْكَافِ لَمْ يُقْصَدْ بِهَا الْخِطَابُ بَلْ مُجَرَّدُ الْبُعْدِ الِاعْتِبَارِيِّ لِلتَّعْظِيمِ لَمْ يُؤْتَ بِهَا عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ مِنْ خِطَابِ الْجَمَاعَةِ فَلَمْ يَقُلْ كَذَلِكُمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ.
Yahut işaret, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” kavlinden { الْعَفْوَ } “İhtiyaç fazlasını” kavline kadar geçen açıklamaya dönüktür. İşaret isminin uzaklık alametiyle birlikte kullanılması, beyandaki mükemmelliği sebebiyle işaret edilen şeyin şanını yüceltmek içindir; çünkü bu, ümmetin gönül hoşluğuyla karşılaması ve benzerlerini ona kıyas edebilmesi için illetin belirtilmesiyle birlikte hükmün açıklanmasıdır ve infak edenlerden hiçbirinin dışında kalmayacağı infak kaidesinin beyanıdır. Kâf harfiyle doğrudan muhatap kastedilmeyip sadece tazim amacıyla itibarî uzaklık kastedildiği için, çoğul hitabın zahirî gereğine göre getirilmemiş, { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ } buyruğu gibi olduğu halde 'kezâliküm' denmemiştir.
وَاللَّامُ فِي لَكُمُ لِلتَّعْلِيلِ وَالْأَجَلِ وَهُوَ امْتِنَانٌ وَتَشْرِيفٌ بِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ لِإِشْعَارِهِ بِأَنَّ الْبَيَانَ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ مِمَّا اخْتُصَّتْ بِهِ هَاتِهِ الْأُمَّةُ لِيَتَلَقَّوُا التَّكَالِيفَ عَلَى بَصِيرَةٍ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْعِظَةِ الَّتِي تُلْقَى إِلَى كَامِلِ الْعَقْلِ مُوَضَّحَةً بِالْعَوَاقِبِ، لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ لَهَاتِهِ الْأُمَّةِ أَنْ يَكُونَ عُلَمَاؤُهَا مُشَرِّعِينَ. وَبَيَّنَ فَائِدَةَ هَذَا الْبَيَانِ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أَيْ لِيَحْصُلَ لِلْأُمَّةِ تَفَكُّرٌ وَعِلْمٌ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا وَأُمُورِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّ التَّفَكُّرَ مَظْرُوفٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَتَقْدِيرُ الْمُضَافِ لَازِمٌ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ وَالْآخِرَةِ إِذْ لَا مَعْنَى لِوُقُوعِ التَّفَكُّرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلَوِ اقْتَصَرَ عَلَى بَيَانِ الْحَظْرِ وَالْوُجُوبِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لَكَانَ بَيَانًا لِلتَّفَكُّرِ فِي أُمُورِ الْآخِرَةِ خَاصَّةً وَلَوِ اقْتَصَرَ عَلَى بَيَانِ الْمَنَافِعِ وَالْمَضَارِّ بِأَنْ قِيلَ: قُلْ فِيهِمَا نَفْعٌ وَضُرٌّ لَكَانَ بَيَانًا لِلتَّفَكُّرِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا خَاصَّةً، وَلَكِنَّ ذِكْرَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ تَذْكِيرٌ بِمَصْلَحَتَيِ الدَّارَيْنِ، وَفِي هَذَا تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ إِصْلَاحِ أُمُورِ الْأُمَّةِ فِي الدُّنْيَا،
{ لَكُمُ } kelimesindeki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) ve sebep içindir. Bu üsluptaki bir beyanın, akıl sahiplerine sonuçlarıyla birlikte açıklanan bir öğüt gibi mükellefiyetleri basiretle karşılamaları için bu ümmete has kılındığını hissettirmesi sebebiyle bu bir lütuf ve şereflendirmedir; zira Allah bu ümmetin âlimlerinin kanun koyucu (müctehid) olmalarını dilemiştir. Bu üsluptaki beyanın faydasını { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünya ve ahirette düşünesiniz diye” buyruğuyla açıklamıştır; yani ümmet için dünya ve ahiret işlerinde bir düşünce ve ilim hâsıl olsun diyedir. Çünkü tefekkür dünya ve ahiretin zarfı içindedir; bu yüzden { وَالْآخِرَةِ } buyruğunun karinesiyle muzafın takdiri zorunludur, zira kıyamet gününde düşünmenin gerçekleşmesinin bir anlamı yoktur. Şayet sadece haram, vacip, sevap ve cezanın beyanıyla yetinilseydi, bu sırf ahiret işlerini tefekküre yönelik bir açıklama olurdu; şayet sadece fayda ve zararların beyanıyla yetinilip 'De ki: O ikisinde fayda ve zarar vardır' denilseydi, bu sırf dünya işlerini tefekküre yönelik bir açıklama olurdu. Fakat maslahatların, mefsedetlerin, sevap ve cezanın zikredilmesi her iki yurdun maslahatının hatırlatılmasıdır. Bunda ümmetin dünyadaki işlerinin ıslah edilmesinin şanını yüceltme vardır.
وَوَقَعَ فِي كَلَامٍ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَقَدْ ذَمَّ رَجُلٌ الدُّنْيَا عِنْده فَقَالَ لَهُ: «الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَدَارُ نَجَاةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَدَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوُّدَ مِنْهَا وَمَهْبِطُ وَحْيِ اللَّهِ وَمُصَلَّى مَلَائِكَتِهِ وَمَسْجِدُ أَنْبِيَائِهِ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَذُمُّهَا وَقَدْ آذَنَتْ بِبَيْنِهَا
Ali b. Ebî Tâlib'in bir sözünde geçtiğine göre, yanında bir adam dünyayı kötüleyince ona şöyle demiştir: «Dünya, kendisini doğrulayan için bir doğruluk yurdu, kendisini anlayan için bir kurtuluş yurdu, ondan azık toplayan için bir zenginlik yurdu, Allah'ın vahyinin indiği yer, meleklerinin namazgâhı ve peygamberlerinin mescididir. Ayrılığını bildirmişken onu kim kötüler...»
إِلَخْ» . وَلَا يَخْفَى أَنَّ الَّذِي يَصْلُحُ لِلتَّفَكُّرِ هُوَ الْحُكْمُ الْمَنُوطُ بِالْعِلَّةِ وَهُوَ حُكْمُ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ثُمَّ مَا نَشَأَ عَنهُ قَوْله:
ilah. Tefekkür edilmeye elverişli olanın, illete bağlanan hüküm -ki o da içki ve kumar hükmüdür- ile ardından gelen şu buyruk olduğu gizli değildir:
وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ.
{ وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaçtan fazlasını.'”
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ كَذلِكَ لِكَوْنِ الْإِنْفَاقِ مِنَ الْعَفْوِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْبَيَانَ لَا يَظْهَرُ فِيهِ كَمَالُ الِامْتِنَانِ حَتَّى يُجْعَلَ نَمُوذَجًا لِجَلِيلِ الْبَيَانَاتِ الْإِلَهِيَّةِ وَحَتَّى يَكُونَ
{ كَذلِكَ } buyruğundaki işaretin infakın ihtiyaç fazlasından olmasına dönük olması da caizdir; ancak bu zayıf bir görüştür. Çünkü bu açıklama, ilahî beyanların yüceliğine bir numune kılınacak ve
مَحَلَّ كَمَالِ الِامْتِنَانِ وَحَتَّى تَكُونَ غَايَتُهُ التَّفَكُّرَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَلَا يُعْجِبُكُمْ كَوْنُهُ أَقْرَبَ لِاسْمِ الْإِشَارَة، لِأَن التَّعْلِيق بِمِثْلِ هَاتِهِ الْأُمُورِ اللَّفْظِيَّةِ فِي نُكَتِ الْإِعْجَازِ إِضَاعَةٌ لِلْأَلْبَابِ وَتَعَلُّقٌ بِالْقُشُورِ.
tam bir minnet mahalli olacak ve nihai gayesi dünya ve ahireti tefekkür olacak derecede kâmil bir minnet taşımaz. İşaret ismine daha yakın oluşu da sizi yanıltmasın; zira i'caz nüktelerinde bu tür lafzî hususlara takılmak akılları zayi etmek ve kabukla oyalanmaktır.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ غَايَةُ هَذَا الْبَيَانِ وَحِكْمَتُهُ، وَالْقَوْلُ فِي لَعَلَّ تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ يَتَعَلَّقُ بِتَتَفَكَّرُونَ لَا بِيُبَيِّنُ، لِأَنَّ الْبَيَانَ وَاقِعٌ فِي الدُّنْيَا فَقَطْ. وَالْمَعْنَى لِيَحْصُلَ لَكُمْ فِكْرٌ أَيْ علم فِي شؤون الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَا سِوَى هَذَا تكلّف.
{ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } buyruğu bu beyanın gayesi ve hikmetidir; 'lealle' hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } buyruğu ise 'yübeyyinu'ya değil, 'tetefekkerûn'a taalluk eder; çünkü beyan yalnızca dünyada vaki olur. Mana: 'Dünya ve ahiret işlerinde sizin için bir düşünce, yani bir ilim hâsıl olsun diye'dir; bunun dışındaki izahlar tekellüftür (zorlamadır).
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ عُطِفَ تَبْيِينُ مُعَامَلَةِ الْيَتَامَى عَلَى تَبْيِينِ الْإِنْفَاقِ لِتَعَلُّقِ الْأَمْرَيْنِ بِحُكْمِ تَحْرِيمِ الميسر أَو التَّنْزِيه عَنْهُ فَإِنَّ الْمَيْسِرَ كَانَ بَابًا وَاسِعًا لِلْإِنْفَاقِ عَلَى الْمَحَاوِيجِ وَعَلَى الْيَتَامَى، وَقَدْ ذَكَرَ لَبِيدٌ إِطْعَامَ الْيَتَامَى بَعْدَ ذِكْرِ إِطْعَامِ لُحُومِ جَزُورِ الْمَيْسِرِ فَقَالَ:
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: 'Onların durumlarını düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir. Allah dileseydi sizi elbette sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.'” Yetimlere nasıl muamele edileceğinin açıklanması, infakın beyanına atfedilmiştir; çünkü her iki husus da kumarın haram kılınması veya ondan sakındırılması hükmüyle bağlantılıdır. Zira kumar, muhtaçlara ve yetimlere infak etmenin geniş bir kapısıydı. Nitekim Lebîd, kumar develerinin etlerinin yedirilmesini zikrettikten sonra yetimlerin doyurulmasını da zikrederek şöyle demiştir:
وَيُكَلِّلُونَ إِذَا الرِّيَاحُ تَنَاوَحَتْ ... خُلُجًا تُمَدُّ شَوَارِعًا أَيْتَامُهَا
“Rüzgârlar karşılıklı estiğinde, yetimleri dikilmiş mızraklar gibi / Uzanan geniş çanakları etle donatırlar.”
أَيْ تَمُدُّ أَيْدِيًا كَالرِّمَاحِ الشَّوَارِعِ فِي الْيُبْسِ أَيْ قِلَّةِ اللَّحْمِ عَلَى عِظَامِ الْأَيْدِي فَكَانَ تَحْرِيمُ الْمَيْسِرِ مِمَّا يُثِيرُ سُؤَالًا عَنْ سَدِّ هَذَا الْبَابِ عَلَى الْيَتَامَى وَفِيهِ صَلَاحٌ عَظِيمٌ لَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ السُّؤَالُ مُنَاسَبَةً حَسَنَةً لِلتَّخَلُّصِ إِلَى الْوِصَايَةِ بِالْيَتَامَى وَذِكْرِ مُجْمَلِ أَحْوَالِهِمْ فِي جُمْلَةِ إِصْلَاحِ الْأَحْوَالِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَكَانَ هَذَا وَجْهَ عَطْفِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا بِوَاوِ الْعَطْفِ لِاتِّصَالِ بَعْضِ هَذِهِ الْأَسْئِلَةِ بِبَعْضٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْله: وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ.
Yani el kemiklerinin üzerindeki etin azlığından dolayı kurulukta dikilmiş mızraklar gibi olan eller uzanır. Kumarın haram kılınması, yetimler için bu kapının kapanmasına dair bir soruyu gündeme getirmişti; halbuki bunda onlar için büyük bir fayda vardı. Bu soru, yetimlerin gözetilmesine geçiş yapmak ve İslam'dan önce bulundukları durumların ıslahı cümlesinden olarak onların genel hallerini zikretmek için güzel bir münasebet teşkil etti. İşte: { وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaçtan fazlasını.'” buyruğunda daha önce geçtiği gibi, bu soruların bazısının bazısıyla olan irtibatından dolayı bu cümlenin bir öncekine atıf vav'ı ile bağlanmasının sebebi budur.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ السَّائِلَ عَنِ الْيَتَامَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْإِسْرَاء: ٣٤] إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النِّسَاء: ١٠] الْآيَاتِ انْطَلَقَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ يَتِيمٌ فَعَزَلَ طَعَامَهُ مِنْ طَعَامِهِ وَشَرَابَهُ مِنْ شَرَابِهِ، فَجَعَلَ يَفْضُلُ مِنْ طَعَامِهِ فَيُحْبَسُ لَهُ حَتَّى يَأْكُلَهُ أَوْ يَفْسُدَ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَذُكِرَ
Yetimler hakkında soran kimsenin Abdullah b. Revâha olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, Allah Azze ve Celle'nin: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına, en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” [İsrâ: 34], { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” [Nisâ: 10] ayetleri inince, yanında yetim bulunan kimseler gidip kendi yiyeceğini onun yiyeceğinden, kendi içeceğini de onun içeceğinden ayırdılar. Yetimin yemeğinden bir miktar artar, o yiyene veya bozulana kadar onun için bekletilirdi. Bu durum onlara çok ağır geldi ve bunu
ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَأنْزل الله وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى الْآيَةَ مَعَ أَنَّ سُورَةَ النِّسَاءِ نَزَلَتْ بَعْدَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَلَعَلَّ ذِكْرَ آيَةِ النِّسَاءِ وَهْمٌ مِنَ الرَّاوِي وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَاتُ الْمُحَذِّرَةُ مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ مِثْلُ آيَةِ سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٤] وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَفِي «تَفْسِير الطَّبَرِيّ» بِسَنَدِهِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَتْ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ عَزَلُوا أَمْوَالَ الْيَتَامَى فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَنَزَلَتْ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ أَوْ أَنَّ مُرَادَ الرَّاوِي لَمَّا سَمِعَ النَّاسُ آيَةَ سُورَةِ النِّسَاءِ تَجَنَّبُوا النَّظَرَ فِي الْيَتَامَى فَذُكِّرُوا بِآيَةِ الْبَقَرَةِ إِنْ كَانَ السَّائِلُ عَنْ آيَةِ الْبَقَرَةِ غَيْرَ الْمُتَجَنِّبِ حِينَ نُزُولِ آيَةِ النِّسَاءِ وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ النَّظَرَ فِي مَصَالِحِ الْأَيْتَامِ مِنْ أَهَمِّ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ فِي حِفْظِ النِّظَامِ فَقَدْ كَانَ
Resûlullah'a anlattılar; bunun üzerine Allah: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri soruyorlar...” ayetini indirdi. Nisâ sûresi Bakara sûresinden sonra inmiş olmasına rağmen rivayette Nisâ ayetinin zikredilmesi, muhtemelen ravinin bir vehmidir (yanılmasıdır). Ravi sadece İsrâ sûresindeki [34]: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına, en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” ayeti gibi yetim malından sakındıran ayetler indiğinde demek istemiştir. Nitekim Tefsîru't-Taberî'de İbn Abbâs'a ulaşan senediyle şöyle yer almaktadır: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ayeti inince yetimlerin mallarını ayırdılar ve bunu Resûlullah'a anlattılar, bunun üzerine: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız...” ayeti indi. Yahut ravinin muradı şudur: İnsanlar Nisâ sûresindeki ayeti işitince yetimlerle ilgilenmekten çekindiler, Nisâ ayeti indiğinde yetimlerden uzak duran kimse Bakara ayetini soran kimseden farklı ise kendilerine Bakara ayeti hatırlatıldı. Her halükarda yetimlerin maslahatlarını gözetmenin, nizamı muhafaza etmede şeriatın en mühim maksatlarından biri olduğu sabit olmuştur; nitekim
الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَسَائِرِ الْأُمَمِ فِي حَالِ الْبَسَاطَةِ يَكُونُ الْمَالُ بِيَدِ كَبِيرِ الْعَائِلَةِ فَقَلَّمَا تَجِدُ لِصَغِيرٍ مَالًا، وَكَانَ جُمْهُورُ أَمْوَالِهِمْ حَاصِلًا مِنَ اكْتِسَابِهِمْ لِقِلَّةِ أَهْلِ الثَّرْوَةِ فِيهِمْ، فَكَانَ جُمْهُورُ الْعَرَبِ إِمَّا زَارِعًا أَوْ غَارِسًا أَوْ مُغِيرًا أَوْ صَائِدًا، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَعْمَالِ تَنْقَطِعُ بِمَوْتِ مُبَاشِرِيهَا، فَإِذَا مَاتَ كَبِيرُ الْعَائِلَةِ وَتَرَكَ أَبْنَاءً صِغَارًا لَمْ يَسْتَطِيعُوا أَنْ يَكْتَسِبُوا كَمَا اكْتَسَبَ آبَاؤُهُمْ إِلَّا أَبْنَاءَ أَهْلِ الثَّرْوَةِ، وَالثَّرْوَةُ عِنْدَهُمْ هِيَ الْأَنْعَامُ وَالْحَوَائِطُ إِذْ لَمْ يَكُنِ الْعَرَبُ أَهْلَ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ وَأَنَّ الْأَنْعَامَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِمَنْ يَرْعَاهَا فَإِنَّهَا عُرُوضٌ زَائِلَةٌ وَأَنَّ الْغُرُوسَ كَذَلِكَ وَلَمْ يَكُنْ فِي ثَرْوَةِ الْعَرَبِ مِلْكُ الْأَرْضِ إِذِ الْأَرْضُ لَمْ تَكُنْ مُفِيدَةً إِلَّا لِلْعَامِلِ فِيهَا، عَلَى أَنَّ مَنْ يَتَوَلَّى أَمْرَ الْيَتِيمِ يَسْتَضْعِفُهُ وَيَسْتَحِلُّ مَالَهُ فَيَنْتَفِعُ بِهِ لِنَفْسِهِ، وَكَرَمُ الْعَرَبِيِّ وَسَرَفُهُ وَشُرْبُهُ وَمَيْسِرُهُ لَا تُغَادِرُ لَهُ مَالًا وَإِنْ كَثُرَ. وَتَغَلُّبُ ذَلِكَ عَلَى مِلَاكِ شَهَوَاتِ أَصْحَابِهِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَرْكَهُ يَدْفَعُهُمْ إِلَى تَطَلُّبِ إِرْضَاءِ نُهْمَتِهِمْ بِكُلِّ وَسِيلَةٍ فَلَا جَرَمَ أَنْ يُصْبِحَ الْيَتِيمُ بَيْنَهُمْ فَقِيرًا مَدْحُورًا، وَزِدْ إِلَى ذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ قَدْ تَأَصَّلَ فِيهِمُ الْكِبْرُ عَلَى الضَّعِيفِ وَتَوْقِيرُ الْقَوِيِّ فَلَمَّا عَدِمَ الْيَتِيمُ نَاصِرَهُ وَمن يذب عِنْد كَانَ بِحَيْثُ يُعَرَّضُ لِلْمَهَانَةِ وَالْإِضَاعَةِ وَيُتَّخَذُ كَالْعَبْدِ لِوَلِيِّهِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كُلِّهِ صَارَ وَصْفُ الْيَتِيمِ عِنْدَهُمْ مُلَازِمًا لِمَعْنَى الْخَصَاصَةِ وَالْإِهْمَالِ وَالذُّلِّ، وَبِهِ يَظْهَرُ مَعْنَى امْتِنَانِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى نَبِيِّهِ أَنْ حَفِظَهُ فِي حَالِ الْيُتْمِ مِمَّا يَنَالُ الْيَتَامَى فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى [الضُّحَى: ٦] . فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَمَرَهُمْ بِإِصْلَاحِ حَالِ الْيَتَامَى فِي أَمْوَالِهِمْ وَسَائِرِ أَحْوَالِهِمْ حَتَّى قِيلَ إِنَّ أَوْلِيَاءَ الْيَتَامَى تَرَكُوا التَّصَرُّفَ فِي أَمْوَالِهِمْ وَاعْتَزَلُوا الْيَتَامَى وَمُخَالَطَتَهُمْ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Cahiliye döneminde Araplar, yalın yaşam halindeki diğer milletler gibiydi; mal ailenin büyüğünün elinde bulunur, çocuğa ait bir mala pek rastlanmazdı. Aralarında varlıklı kimselerin azlığı sebebiyle mallarının büyük bir kısmı kendi kazançlarından meydana gelirdi. Nitekim Arapların çoğunluğu ya ekinci, ya dikici (bağ-bahçe sahibi), ya akıncı ya da avcıydı. Bütün bu işler ise onları bizzat yapanların ölümüyle son bulurdu. Ailenin büyüğü ölüp geride küçük çocuklar bıraktığında, varlıklı kimselerin çocukları müstesna, bu çocuklar babalarının kazandığı gibi kazanamazlardı. Onların nezdinde servet ise deve, sığır ve koyun gibi davarlar ile hurma bahçelerinden ibaretti; zira Araplar altın ve gümüş sahibi değildi. Davarlar ise ancak onlara bakan bir çobanla varlığını koruyabilir, zira bunlar yok olmaya mahkûm taşınır mallardır; dikili ağaçlar da böyledir. Arapların servetinde toprak mülkiyeti de yoktu; çünkü toprak, ancak onda bizzat çalışan kimseye fayda sağlardı. Bununla birlikte yetimin işini üstlenen kimse onu güçsüz görür, malını helal sayar ve onu kendi menfaatine kullanırdı. Arabın cömertliği, israfı, içki ve kumar düşkünlüğü ise ne kadar çok olursa olsun elinde mal bırakmazdı. Bu durumların nefis arzularına galip gelmesi ve bunları terk edememeleri, onları hırslarını her türlü yolla tatmin etmeye sevk ederdi; dolayısıyla yetimin onların arasında fakir ve itilip kakılmış bir hale gelmesi kaçınılmazdı. Buna ek olarak cahiliye ehlinin tabiatında zayıfa karşı kibirlenmek ve güçlüye saygı göstermek kökleşmişti. Yetim, yardımcısını ve kendisini savunacak kimseyi bulamayınca aşağılanmaya, zayi edilmeye maruz kalır ve vasisinin kölesi gibi kullanılırdı. Bütün bu sebeplerden ötürü onların nezdinde yetim niteliği; muhtaçlık, ihmal edilmişlik ve zillet anlamlarıyla özdeşleşmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى } “O seni bir yetim bulup barındırmadı mı?” [Duhâ: 6] ayetinde, Peygamberine yetimlik halinde diğer yetimlerin maruz kaldığı durumlardan kendisini korumuş olmasını lütuf olarak hatırlatmasının manası da burada açığa çıkmaktadır. İslam geldiğinde, onlara yetimlerin hem mallarını hem de diğer bütün durumlarını ıslah etmelerini emretti; hatta yetimlerin vasilerinin onların mallarındaki tasarrufları terk ettikleri, yetimlerden ve onlarla bir arada yaşamaktan tamamen uzak durdukları, bunun üzerine de bu ayetin indiği rivayet edilmiştir.
وَالْإِصْلَاحُ جَعْلُ الشَّيْءِ صَالِحًا أَيْ ذَا صَلَاحٍ وَالصَّلَاحُ ضِدُّ الْفَسَادِ، وَهُوَ كَوْنُ شَيْءٍ بِحَيْثُ يَحْصُلُ بِهِ مُنْتَهَى مَا يُطْلَبُ لِأَجْلِهِ، فَصَلَاحُ الرَّجُلِ صُدُورُ الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ الْحَسَنَةِ مِنْهُ،
Islah (الْإِصْلَاحُ), bir şeyi salih yani elverişli ve düzgün kılmaktır. Salah (صَلَاح) ise fesadın (bozulmanın) zıddıdır; o da bir şeyin kendisinden beklenen nihai gayeyi gerçekleştirecek nitelikte olmasıdır. Nitekim insanın salahı, kendisinden güzel fiil ve sözlerin sadır olmasıdır;
وَصَلَاحُ الثَّمَرَةِ كَوْنُهَا بِحَيْثُ يُنْتَفَعُ بِأَكْلِهَا دُونَ ضُرٍّ، وَصَلَاحُ الْمَالِ نَمَاؤُهُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ، وَصَلَاحُ الْحَالِ كَوْنُهَا بِحَيْثُ تَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا الْآثَارُ الْحَسَنَةُ.
meyvenin salahı, zarar vermeksizin yenilerek kendisinden faydalanılacak durumda olmasıdır; malın salahı, kendisinden hedeflenen nemalanmanın (büyümenin) gerçekleşmesidir; durumun salahı ise kendisinden güzel neticelerin doğacağı bir halde bulunmasıdır.
وإِصْلاحٌ لَهُمْ مُبْتَدَأٌ وَوَصْفُهُ، وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ أَوِ الِاخْتِصَاصِ. وَوَصَفَ الْإِصْلَاحَ بِ لَهُمْ دُونَ الْإِضَافَةِ إِذْ لَمْ يَقُلْ إِصْلَاحُهُمْ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ قَصْرُهُ عَلَى إِصْلَاحِ ذَوَاتِهِمْ لِأَنَّ أَصْلَ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ أَنْ تَكُونَ لِذَاتِ الْفَاعِلِ أَوْ ذَاتِ الْمَفْعُولِ فَلَا تَكُونُ عَلَى مَعْنَى الْحَرْفِ، وَلِأَنَّ الْإِضَافَةَ لَمَّا كَانَتْ مِنْ طُرُقِ التَّعْرِيفِ كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي عَهْدِ الْمُضَافِ فَعَدَلَ عَنْهَا لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْمُرَادَ إِصْلَاحٌ مُعَيَّنٌ كَمَا عَدَلَ عَنْهَا فِي قَوْله: ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ [يُوسُف: ٥٩] وَلَمْ يَقُلْ بِأَخِيكُمْ لِيُوهِمَهُمْ أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ أَخًا مَعْهُودًا عِنْدَهُ، وَالْمَقْصُودُ هُنَا
{ وإِصْلاحٌ لَهُمْ } ifadesi mübtedadır ve sıfatıyla birliktedir; lam harfi ise illet bildirme (ta‘lîl) veya tahsis içindir. Islah kelimesi tamlama (izafet) ile değil de { لَهُمْ } ifadesiyle nitelenmiştir; yani [kendilerine doğrudan izafe edilerek] “onları ıslah etmek” denmemiştir. Zira böyle denilseydi, ıslahın sadece onların bizzat şahıslarını düzeltmeye mahsus olduğu vehmedilebilirdi; çünkü masdarın izafetinde asıl olan failin veya mefulün zatına izafe edilmesidir, dolayısıyla harf-i cer manası taşımaz. Ayrıca izafet, marifelik (belirlilik) yollarından biri olduğu için muzafın daha önceden bilinen (ahdi) bir mana taşıdığı izlenimini verir. Nitekim Yûsuf sûresindeki [59]: { ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } “Bana babanızdan olan bir kardeşinizi getirin” ayetinde, bilinen ve malum bir kardeşi kastetmediği hissini uyandırmak için “kardeşinizi” denmeyip izafetten vazgeçildiği gibi, burada da muayyen bir ıslahın kastedildiği zannına düşülmesin diye izafet terk edilmiştir. Burada kastedilen ise
جَمِيعُ الْإِصْلَاحِ لَا خُصُوصَ إِصْلَاحِ ذَوَاتِهِمْ فَيَشْمَلُ إِصْلَاحَ ذَوَاتِهِمْ وَهُوَ فِي الدَّرَجَةِ الْأُولَى وَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ إِصْلَاحَ عَقَائِدِهِمْ وَأَخْلَاقِهِمْ بِالتَّعْلِيمِ الصَّحِيحِ وَالْآدَابِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَمَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الْعَالَمِ، وَيَتَضَمَّنُ إِصْلَاحَ أَمْزِجَتِهِمْ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُهْلِكَاتِ وَالْأَخْطَارِ وَالْأَمْرَاضِ وَبِمُدَاوَاتِهِمْ، وَدَفْعِ الْأَضْرَارِ عَنْهُمْ بِكِفَايَةِ مُؤَنِهِمْ مِنَ الطَّعَامِ وَاللِّبَاسِ وَالْمَسْكَنِ بِحَسَبِ مُعْتَادِ أَمْثَالِهِمْ دُونَ تَقْتِيرٍ وَلَا سَرَفٍ، وَيَشْمَلُ إِصْلَاحَ أَمْوَالِهِمْ بِتَنْمِيَتِهَا وَتَعَهُّدِهَا وَحِفْظِهَا. وَلَقَدْ أَبْدَعَ هَذَا التَّعْبِيرُ، فَإِنَّهُ لَوْ قِيلَ إِصْلَاحُهُمْ لَتُوُهِّمَ قَصْرُهُ عَلَى ذَوَاتِهِمْ فَيُحْتَاجُ فِي دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى إِصْلَاحِ الْأَمْوَالِ إِلَى الْقِيَاسِ وَلَوْ قِيلَ قُلْ تَدْبِيرُهُمْ خَيْرٌ لَتَبَادَرَ إِلَى تَدْبِيرِ الْمَالِ فَاحْتِيجَ فِي دَلَالَتِهَا عَلَى إِصْلَاحِ ذَوَاتِهِمْ إِلَى فَحْوَى الْخِطَابِ.
yalnızca şahıslarının ıslahı değil, ıslahın her türlüsüdür. Bu da birinci derecede bizzat onların şahsının ıslahını kapsar; bu ise doğru eğitim, İslami edepler ve hayat tecrübesi kazandırarak onların inanç ve ahlaklarını ıslah etmeyi içerir. Ayrıca onları tehlikelerden, helak edici şeylerden ve hastalıklardan koruyup tedavilerini yaptırarak beden ve ruh sağlıklarını ıslah etmeyi; ne cimrilik ne de israf olmaksızın, emsallerinin mutat ölçülerine göre yiyecek, giyecek ve barınma ihtiyaçlarını karşılayıp onlardan zararları defetmeyi içerir. Yine onların mallarını çoğaltarak, bakımını üstlenerek ve koruyarak mallarını ıslah etmeyi de kapsar. Bu ifade gerçekten son derece edebî ve harikadır; zira şayet “onları ıslah etmek” denilseydi bunun sadece onların şahıslarına has olduğu zannedilir ve ayetin malların ıslahına delaleti için kıyasa ihtiyaç duyulurdu. Şayet “De ki: Onların mallarını idare etmek hayırlıdır” denilseydi, zihin hemen sadece malın idaresine kayar ve ayetin şahıslarının ıslahına delalet etmesi için lafzın mefhumuna (fahva'l-hitâba) müracaat edilmesi gerekirdi.
وخَيْرٌ فِي الْآيَةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَفْعَلَ تَفْضِيلٍ إِنْ كَانَ خِطَابًا لِلَّذِينَ حَمَلَهُمُ الْخَوْفُ مِنْ أَكْلِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى عَلَى اعْتِزَالِ أُمُورِهِمْ وَتَرْكِ التَّصَرُّفِ فِي أَمْوَالِهِمْ بِعِلَّةِ الْخَوْفِ مِنْ سُوءِ التَّصَرُّفِ فِيهَا كَمَا يُقَالُ:
Ayet-i kerimedeki { خَيْرٌ } kelimesi; eğer yetim malını yeme korkusu sebebiyle kötü tasarrufta bulunma endişesini gerekçe göstererek onların işlerinden el çeken ve mallarında tasarrufta bulunmayı terk eden kimselere yönelik bir hitap ise, ism-i tafdil (daha hayırlı) olması muhtemeldir; nitekim şöyle denilmiştir:
إِنَّ السَّلَامَةَ مِنْ سَلْمَى وَجَارَتِهَا ... أَنْ لَا تَحِلَّ عَلَى حَالٍ بِوَادِيهَا
Selmâ’dan ve komşusundan selamet bulmak, / hiçbir surette onun vadisine uğramamaktır.
فَالْمَعْنَى إِصْلَاحُ أُمُورِهِمْ خَيْرٌ مِنْ إِهْمَالِهِمْ أَيْ أَفْضَلُ ثَوَابًا وَأَبْعَدُ عَنِ الْعِقَابِ، أَيْ خَيْرٌ فِي حُصُولِ غَرَضِكُمُ الْمَقْصُودِ مِنْ إِهْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ يَنْجَرُّ مِنْهُ إِثْمُ الْإِضَاعَةِ وَلَا يَحْصُلُ فِيهِ ثَوَابُ السَّعْيِ وَالنَّصِيحَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً مُقَابِلَ الشَّرِّ إِنْ كَانَ خِطَابًا لِتَغْيِيرِ الْأَحْوَالِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَالْمَعْنَى إِصْلَاحُهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ وَأَبْدَانِهِمْ وَتَرْكُ إِضَاعَتِهِمْ فِي الْأَمْرَيْنِ كَمَا تَقَدَّمَ خَيْرٌ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي مُعَامَلَتِهِمْ لَيْسَ بِخَيْرٍ بَلْ هُوَ شَرٌّ، فَيَكُونُ مُرَادًا مِنَ الْآيَةِ
Buna göre mana: “Onların durumlarını ıslah etmek, onları ihmal edip terk etmekten daha hayırlıdır”; yani sevap bakımından daha faziletli ve cezadan daha uzaktır; başka bir deyişle, onları ihmal etmekle ulaşmak istediğiniz gayeyi elde etmede daha hayırlıdır. Çünkü onları ihmal etmek zayi etme günahına yol açar ve bunda gayret ile samimiyetin sevabı elde edilemez. Şayet İslam'dan önceki alışılagelmiş durumları değiştirmeye yönelik bir hitap ise, bu kelimenin şerrin mukabili olan [mutlak] bir sıfat olması da muhtemeldir. Bu takdirde mana: “Onların hem mallarını hem bedenlerini ıslah etmek ve daha önce geçtiği üzere her iki hususta da onları zayi etmeyi bırakmak hayırlıdır” şeklinde olur. Bu da onların [cahiliyedeki] muamelelerinin hayır değil bilakis şer olduğuna yönelik bir tariz (üstü kapalı tenkit) taşır. Dolayısıyla ayetten murat edilen
عَلَى هَذَا: التَّشْرِيعُ وَالتَّعْرِيضُ إِذِ التَّعْرِيضُ يُجَامِعُ الْمَعْنَى الْأَصْلِيَّ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ الْكِنَايَةِ وَالْكِنَايَةُ تَقَعُ مَعَ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ.
bu yaklaşıma göre hem hüküm koyma (teşri) hem de tarizdir. Zira tariz asıl mana ile bir arada bulunur; çünkü kinaye kabilindendir ve kinaye asıl mana da kastedilerek gerçekleşir.
وَجُمْلَةُ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَالْمُخَالَطَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْخَلْطِ وَهُوَ جَمْعُ الْأَشْيَاءِ جَمْعًا يَتَعَذَّرُ مَعَهُ تَمْيِيزُ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ فِيمَا تُرَادُ لَهُ، فَمِنْهُ خَلْطُ الْمَاءِ بِالْمَاءِ والقمح وَالشعِير وَخَلْطُ النَّاسِ وَمِنْهُ اخْتَلَطَ الْحَابِلُ بِالنَّابِلِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي شِدَّةِ الْمُلَابَسَةِ وَالْمُصَاحَبَةِ وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ مَا زَادَ عَلَى إِصْلَاحِ الْمَالِ وَالتَّرْبِيَةِ عَنْ بُعْدٍ فَيَشْمَلُ الْمُصَاحَبَةَ وَالْمُشَارَكَةَ وَالْكَفَالَةَ وَالْمُصَاهَرَةَ إِذِ الْكُلُّ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُخَالَطَةِ.
{ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” cümlesi, { إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } cümlesine matuftur. Muhalata (مُخَالَطَة), “karıştırmak” anlamına gelen halt (الْخَلْط) kökünden mufâale veznindedir; o da nesneleri, amaçlanan hususta birbirinden ayırt edilmesini imkânsız kılacak derecede bir araya getirmektir. Suyun suya, buğdayın arpaya karıştırılması ve insanların birbirine karışması bu kabildendir. “Ok atan ile yay çeken birbirine karıştı (ortalık karıştı)” deyimi de buradan gelir. Bu kelime burada yakın temas ve birlikte yaşama anlamında mecazdır. Bununla kastedilen ise malın ıslah edilmesi ve uzaktan terbiyeyle yetinilmesinin ötesine geçen durumdur; dolayısıyla birlikte yaşamayı, ortaklığı, kefaleti ve dünürlüğü kapsar; zira bunların hepsi muhalata (bir arada bulunma ve kaynaşma) türlerindendir.
وَقَوْلُهُ: فَإِخْوانُكُمْ جَوَابُ الشَّرْطِ وَلِذَلِكَ قُرِنَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الِاسْمِيَّةَ غَيْرُ صَالِحَةٍ لِمُبَاشَرَةِ أَدَاةِ الشَّرْطِ وَلِذَلِكَ فَ (إِخْوَانُكُمْ) خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ،
Ayet-i kerimedeki { فَإِخْوانُكُمْ } ifadesi şartın cevabıdır. İsim cümlesi şart edatının doğrudan peşine gelmeye elverişli olmadığı için cümlenin başına fâ harfi getirilmiştir. Bu sebeple { إِخْوَانُكُمْ } kelimesi, takdiri “artık onlar sizin kardeşlerinizdir” (فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ) şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir.
وَهُوَ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، وَالْمُرَادُ بِالْأُخُوَّةِ أُخُوَّةُ الْإِسْلَامِ الَّتِي تَقْتَضِي الْمُشَاوَرَةَ وَالرِّفْقَ وَالنُّصْحَ. وَنَقَلَ الْفَخْرُ عَنِ الْفَرَّاءِ «لَوْ نَصَبْتَهُ كَانَ صَوَابًا بِتَقْدِيرِ فَإِخْوَانَكُمْ تُخَالِطُونَ» وَهُوَ تَقْدِيرٌ سَمِجٌ، وَوُجُودُ الْفَاءِ فِي الْجَوَابِ يُنَادِي عَلَى أَنَّ الْجَوَابَ جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ مَحْضَةٌ، وَبَعْدُ فَمَحْمَلُ كَلَامِ الْفَرَّاءِ عَلَى إِرَادَةِ جَوَازِ تَرْكِيبِ مِثْلِهِ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ لَا عَلَى أَنْ يُقْرَأَ بِهِ، وَلَعَلَّ الْفَرَّاءُ كَانَ جَرِيئًا عَلَى إِسَاغَةِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ بِمَا يُسَوَّغُ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ دُونَ اشْتِرَاطِ صِحَّةِ الرِّوَايَةِ.
Bu ifade beliğ bir teşbih (teşbih-i beliğ) manasındadır. Kardeşlikten maksat ise istişareyi, yumuşaklığı ve samimiyeti gerektiren İslam kardeşliğidir. Fahreddin er-Râzî, Ferrâ'dan şöyle nakletmiştir: “Eğer ‘artık kardeşlerinize karışıyorsunuz’ (فَإِخْوَانَكُمْ تُخَالِطُونَ) takdiriyle mansub okusaydın bu da doğru olurdu.” Ne var ki bu, yakışıksız bir takdirdir; cevaptaki fâ harfinin varlığı, cevabın sırf bir isim cümlesi olduğunu açıkça göstermektedir. Kaldı ki Ferrâ'nın sözü, Kur'an'ın bu şekilde okunabileceğine değil, Arap kelamında böyle bir cümlenin kurulmasının caiz olduğuna yorulmalıdır. Zira Ferrâ, rivayetin sıhhati şartını aramaksızın Arap dilinde caiz görülen şeylerle Kur'an kıraatini meşru sayma hususunda cüretkâr davranabilmekteydi.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْحَثُّ عَلَى مُخَالَطَتِهِمْ لِأَنَّهُ لَمَّا جَعَلَهُمْ إِخْوَانًا كَانَ مِنَ الْمُتَأَكَّدِ مُخَالَطَتُهُمْ وَالْوِصَايَةُ بِهِمْ فِي هَاتِهِ الْمُخَالَطَةِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا إِخْوَانًا وَجَبَ بَذْلُ النُّصْحِ لَهُمْ كَمَا يُبْذَلُ لِلْأَخِ
Bu cümlenin maksadı yetimlerle bir arada bulunmaya ve kaynaşmaya teşvik etmektir. Zira onları kardeş ilan edince, onlarla bir arada yaşamak ve bu birliktelikte haklarını gözetmek kuvvetle vurgulanmış olmaktadır. Çünkü onlar kardeş olduklarına göre, tıpkı öz kardeşe gösterildiği gibi onlara da samimiyet ve hayırhahlık gösterilmesi vacip kılınmıştır;
وَفِي الْحَدِيثِ «حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»
nitekim hadis-i şerifte: “Kişi kendisi için sevip istediğini kardeşi için de sevip istemedikçe [gerçek manada iman etmiş olmaz]” buyrulmuştur.
، وَيُتَضَمَّنُ ذَلِكَ التَّعْرِيضَ بِإِبْطَالِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنِ احْتِقَارِ الْيَتَامَى وَالتَّرَفُّعِ عَنْ مُخَالَطَتِهِمْ وَمُصَاهَرَتِهِمْ.
Ayrıca bu ifade, [cahiliye ehlinde] bulunan yetimleri hor görme, onlarla bir arada yaşamaktan ve dünürlük bağı kurmaktan üstünlük taslayarak kaçınma adetlerini iptal etmeye yönelik bir tariz (iğneleyici bir mesaj) içermektedir.
قَالَ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ [النِّسَاء: ١٢٧] أَيْ عَنْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ لِأَنَّ الْأُخُوَّةَ تَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْمُسَاوَاةِ فَيَبْطُلُ التَّرَفُّعُ.
Nitekim Allah Teâlâ: { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } [Nisâ: 127] yani “onlarla nikâhlanmaktan yüz çeviriyorsunuz” buyurmuştur. Çünkü kardeşlik eşitlik manasını içerir, böylece büyüklük taslamak da geçersiz kılınmış olur.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَعْدٌ وَوَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنِ الْإِخْبَارِ بِعِلْمِ اللَّهِ الْإِخْبَارُ بِتَرَتُّبِ آثَارِ الْعِلْمِ عَلَيْهِ، وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا فَعَلَهُ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ تَجَنُّبِ التَّصَرُّفِ فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى تَنَزُّهٌ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْمُتَصَرِّفَ بِصَلَاحٍ وَالْمُتَصَرِّفَ بِغَيْرِ صَلَاحٍ وَفِيهِ أَيْضًا تَرْضِيَةٌ لِوُلَاةِ الْأَيْتَامِ فِيمَا يَنَالُهُمْ مِنْ كَرَاهِيَةِ بَعْضِ مَحَاجِيرِهِمْ وَضَرْبِهِمْ عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي التَّصَرُّفِ الْمَالِيِّ وَمَا يُلَاقُونَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْخَصَاصَةِ، فَإِنَّ الْمَقْصِدَ الْأَعْظَمَ هُوَ إِرْضَاءُ اللَّهِ تَعَالَى لَا إِرْضَاءُ الْمَخْلُوقَاتِ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ لَا يَهْتَمُّونَ إِلَّا بِمَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَانُوا يُحَاسِبُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى
Ayet-i kerimedeki { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt edip bilir” buyruğu hem bir vaad (müjde) hem de bir vaid (tehdit) niteliğindedir. Zira Allah'ın bildiğinin haber verilmesinden maksat, bu bilginin doğuracağı sonuçların meydana geleceğini haber vermektir. Bunda, bazı Müslümanların yetimlerin mallarında tasarrufta bulunmaktan tamamen kaçınmalarının hiçbir fayda sağlamayan yersiz bir çekingenlik olduğuna işaret vardır; çünkü Allah, hayır ve salah kastıyla tasarruf edenle fesat kastıyla tasarruf edeni pekâlâ bilmektedir. Ayrıca bunda, vesayeti altındakilerin bazılarının hoşnutsuzluğuna maruz kalan, mali tasarruflarda ellerini kısıtlayan ve bu sebeple sıkıntı ve zorluk çeken yetim vasilerini teselli etme manası da vardır. Zira asıl ve en büyük gaye mahlukatın rızası değil, Allah Teâlâ'nın rızasıdır. O gün Müslümanlar yalnızca Allah Teâlâ'nın rızasını önemser ve niyetlerini
مَقَاصِدِهِمْ، وَفِي هَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ أَنْ يُعْرِضَ النَّاسُ عَنِ النَّظَرِ فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى اتِّقَاءً لِأَلْسِنَةِ السُّوءِ، وَتُهْمَةِ الظَّنِّ بِالْإِثْمِ فَلَوْ تَمَالَأَ النَّاسُ عَلَى ذَلِكَ وِقَايَةً لِأَعْرَاضِهِمْ لَضَاعَتِ الْيَتَامَى، وَلَيْسَ هَذَا مِنْ شَأْنِ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ عَلَى الصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ دَلَائِلَ وَوَرَاءَ الْمُتَصَرِّفِينَ عَدَالَةَ الْقُضَاةِ وَوُلَاةَ الْأُمُورِ يُجَازُونَ الْمُصْلِحَ بِالثَّنَاءِ وَالْحَمْدِ الْعَلَنِ وَيُجَازُونَ الْمُفْسِدَ بِالْبُعْدِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْيَتَامَى وبالتغريم بِمَا أَفَاتَهُ بِدُونِ نَظَرٍ.
hesaba çekerlerdi. Bu ifadede, insanların kötü dillerden ve töhmet altına girme zannından sakınmak gayesiyle yetimlerin mallarıyla ilgilenmekten yüz çevirmelerinin doğru bir maslahat olmadığına da bir işaret vardır. Şayet insanlar kendi haysiyetlerini korumak için bunda söz birliği etselerdi yetimler perişan olurdu. Bu ise Müslümanların şanına yakışmaz; zira salah ve fesadın açık delilleri vardır. Tasarruf edenlerin arkasında da ıslah edeni aleni övgü ve teşekkürle ödüllendiren, bozguncuyu ise yetimden uzaklaştırıp sebep olduğu zararı düşüncesizce telef ettiği miktarla tazmin ettiren kadıların ve yöneticilerin adaleti bulunmaktadır.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمُصْلِحِ تُفِيدُ مَعْنَى الْفَصْلِ وَالتَّمْيِيزِ وَهُوَ مَعْنَى أَثْبَتَهُ لَهَا ابْنُ مَالِكٍ فِي «التَّسْهِيلِ» قَائِلًا «وَلِلْفَصْلِ» وَقَالَ فِي «الشَّرْحِ» : «وَأَشَرْتُ بِذِكْرِ الْفَصْلِ إِلَى دُخُولِهَا عَلَى ثَانِي الْمُتَضَادَّيْنِ نَحْوَ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وحَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ
{ مِنَ الْمُصْلِحِ } ifadesindeki { مِنْ } (min) edatı, ayırma ve temyiz etme (farklı kılma) manası ifade eder. Bu, İbn Mâlik'in et-Teshîl adlı eserinde “ve fasl (ayırma) içindir” diyerek bu edat için ispat ettiği bir manadır. O, Şerh'inde şöyle demiştir: “Fasl manasını zikretmekle bu edatın, zıt iki şeyden ikincisinin başına gelmesine işaret ettim; tıpkı { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } ‘Allah bozguncuyu ıslah ediciden bilir’ ve { حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ
الطَّيِّبِ
الطَّيِّبِ } “temiz olandan [ayırıncaya kadar]”
[آل عمرَان: ١٧٩] اهـ وَهُوَ مَعْنًى رَشِيقٌ لَا غِنَى عَنْ إِثْبَاتِهِ وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ وَجعله وَجها ثَانِيًا فَقَالَ: «أَوْ أَتَأْتُونَ أَنْتُمْ مِنْ بَيْنِ مَنْ عَدَاكُمْ مِنَ الْعَالَمِينَ الذُّكْرَانَ يَعْنِي أَنَّكُمْ يَا قَوْمَ لُوطٍ وَحْدَكُمْ مُخْتَصُّونَ بِهَذِهِ الْفَاحِشَةِ» اهـ فَجَعَلَ مَعْنَى (مِنْ) مَعْنَى مِنْ بَيْنَ، وَهُوَ لَا يَتَقَوَّمُ إِلَّا عَلَى إِثْبَاتِ مَعْنَى الْفَصْلِ، وَهُوَ مَعْنًى مُتَوَسِّطٌ بَيْنَ معنى من الِابْتِلَاء وَمعنى الْبَدَلِيَّةِ حِينَ لَا يَصْلُحُ مُتَعَلِّقُ الْمَجْرُورِ لِمَعْنَى الِابْتِدَائِيَّةِ الْمَحْضِ وَلَا لِمَعْنَى الْبَدَلِيَّةِ الْمَحْضِ فَحَدَثَ مَعْنًى وَسَطٌ، وَبَحَثَ فِيهِ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» أَنَّ الْفَصْلَ حَاصِلٌ مِنْ فِعْلِ يَمِيزَ وَمِنْ فِعْلِ يَعْلَمُ وَاسْتَظْهَرَ أَنَّ مَنْ لِلِابْتِدَاءِ أَوْ بِمَعْنَى عَنْ.
“...ta ki pisi temizden ayırsın” [Âl-i İmrân: 179] ayetlerinde olduğu gibi.” Bu, ispat edilmesinden vazgeçilemeyecek kadar zarif bir manadır. Nitekim Zemahşerî de el-Keşşâf'ta Şuarâ sûresindeki: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ } ayetini tefsir ederken buna işaret etmiş ve bunu ikinci bir vecih olarak zikredip şöyle demiştir: “Yoksa siz âlemler arasından diğer bütün insanları bırakıp da erkeklere mi varıyorsunuz? Yani ey Lût kavmi, siz bu fahşâya yalnızca kendinizi mi has kılıyorsunuz?” Böylece o, { مِنْ } edatının manasını “arasından / diğerlerini bırakıp” manasında kabul etmiştir. Bu da ancak fasl (ayırma) manasının ispat edilmesiyle geçerlilik kazanır. Bu, mecrurun taalluk ettiği fiilin sırf başlangıç (ibtidâ) manasına da sırf bedel manasına da elverişli olmadığı durumlarda, ibtida manası ile bedel manası arasında yer alan orta bir manadır ve böylece ara bir mana ortaya çıkmıştır. İbn Hişâm ise Muğni'l-Lebîb'de bu hususu tartışarak fasl (ayırma) manasının { يَمِيزَ } ve { يَعْلَمُ } fiillerinden kaynaklandığını öne sürmüş; buradaki edatın başlangıç (ibtidâ) için veya “den/öte” (عَنْ) manasında olduğunu tercih etmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ تَذْيِيلٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ وَالصُّعُوبَةُ الشَّدِيدَةُ أَيْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَكَلَّفَكُمْ مَا فِيهِ الْعَنَتُ وَهُوَ أَنْ يُحَرِّمَ عَلَيْكُمْ مُخَالَطَةَ الْيَتَامَى فَتَجِدُوا ذَلِكَ شَاقًّا عَلَيْكُمْ وَعَنَتًا، لِأَنَّ تَجَنُّبَ الْمَرْءِ مُخَالَطَةَ أَقَارِبِهِ مِنْ إِخْوَةٍ وَأَبْنَاءِ عَمٍّ وَرُؤْيَتَهُ إِيَّاهُمْ مَضْيَعَةُ أُمُورِهِمْ لَا يَحْفُلُ بِهِمْ أَحَدٌ يَشُقُّ عَلَى النَّاسِ فِي الْجِبِلَّةِ وَهُمْ وَإِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ حَذَرًا وَتَنَزُّهًا فَلَيْسَ كُلُّ مَا يَبْتَدِئُ الْمَرْءُ فِعْلَهُ يَسْتَطِيعُ الدَّوَامَ عَلَيْهِ.
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” buyruğu, daha önce açıklandığı üzere { قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “De ki: Onların durumlarını ıslah etmek hayırlıdır” sözünün delalet ettiği hususun fezlekesi (tezyili) niteliğindedir. Enet (الْعَنَتُ), meşakkat ve şiddetli zorluk demektir. Yani: Eğer Allah dileseydi, yetimlerle bir arada yaşamanızı size haram kılmak suretiyle sizi altından kalkılamayacak meşakkatli bir yükümlülükle sorumlu tutardı da siz bunu pek ağır ve meşakkatli bulurdunuz. Zira kişinin kardeşleri ve amca çocukları gibi yakınlarıyla bir arada bulunmaktan kaçınması ve onların işlerinin zayi olup kimsenin kendileriyle ilgilenmediğini görmesi, insan tabiatına son derece ağır gelir. İnsanlar her ne kadar sakınmak ve titizlik göstermek maksadıyla böyle davranmış olsalar da kişinin yapmaya başladığı her şeyi sürekli devam ettirebilmesi mümkün değildir.
وَحَذْفُ مَفْعُولِ الْمَشِيئَةِ لِإِغْنَاءِ مَا بَعْدَهُ عَنْهُ، وَهَذَا حَذْفٌ شَائِعٌ فِي مَفْعُولِ الْمَشِيئَةِ فَلَا يَكَادُونَ يَذْكُرُونَهُ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ [الْبَقَرَة: ٢٠] .
Meşiet (dileme) fiilinin mefulünün hazfedilmesi, kendisinden sonra gelen cümlenin ona ihtiyaç bırakmamasından ötürüdür. Bu, meşiet fiilinin mefulünde yaygın bir haziftir ve Araplar onu neredeyse hiç zikretmezler. Bu konudaki açıklama, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi onların kulaklarını gideriverirdi” [Bakara: 20] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ تَذْيِيلٌ لِمَا اقْتَضَاهُ شَرْطُ (لَوْ) مِنَ الْإِمْكَانِ وَامْتِنَاعِ الْوُقُوعِ أَيْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَالِبٌ قَادِرٌ فَلَوْ شَاءَ لَكَلَّفَكُمُ الْعَنَتَ، لَكِنَّهُ حَكِيمٌ يَضَعُ الْأَشْيَاءَ مَوَاضِعَهَا فَلِذَا لم يلكفكموه.
Ayet-i kerimedeki { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir” cümlesi, { لَوْ } şart edatının gerektirdiği imkân ve vuku bulmama (vukuunun imtinaı) durumunun tezyilidir. Yani: Şüphesiz Allah mutlak üstündür (Azîz), galiptir, her şeye kadirdir; dileseydi sizi altından kalkamayacağınız zorluklarla mükellef kılardı. Fakat O, hikmet sahibidir (Hakîm), her şeyi yerli yerine koyar; bu sebeple sizi böyle bir meşakkate sokmamıştır.
وَفِي جَمْعِ الصِّفَتَيْنِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى تَجْرِي عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ صِفَاتُهُ كُلُّهَا وَبِذَلِكَ تَنْدَفِعُ إِشْكَالَاتٌ عَظِيمَةٌ فِيمَا يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْقضَاءِ وَالْقدر.
Bu iki sıfatın bir arada zikredilmesinde, Allah Teâlâ'nın bütün tasarruflarının O'nun sıfatlarının tamamının gereğine uygun olarak cereyan ettiğine bir işaret vardır. Böylelikle kaza ve kader diye ifade edilen konudaki büyük müş Miller ve problemler de ortadan kalkmış olmaktadır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢١]
[BAKARA SÛRESİ (2): AYET 221]
وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)
{ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١) } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar; Allah ise izniyle cennete ve mağfirete çağırır. O, düşünüp öğüt alsınlar diye ayetlerini insanlara açıklar. (221)”
كَانَ الْمُسْلِمُونَ أَيَّامَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ مَا زَالُوا مُخْتَلِطِينَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ بِالْمَدِينَةِ وَمَا
Bu sûrenin indiği günlerde Müslümanlar henüz Medine'deki müşriklerle iç içe yaşamaktaydılar ve
هُمْ بِبَعِيدٍ عَنْ أَقْرِبَائِهِمْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَرُبَّمَا رَغِبَ بَعْضُهُمْ فِي تَزَوُّجِ الْمُشْرِكَاتِ أَوْ رَغِبَ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ فِي تَزَوُّجِ نِسَاءٍ مُسْلِمَاتٍ فَبَيَّنَ اللَّهُ الْحُكْمَ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَقَدْ أَوْقَعَ هَذَا الْبَيَانَ بِحِكْمَتِهِ فِي أَرْشَقِ مَوْقِعِهِ وَأَسْعَدِهِ بِهِ وَهُوَ مَوْقِعُ تَعْقِيبِ حُكْمِ مُخَالَطَةِ الْيَتَامَى، فَإِنَّ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ أَقَارِبَ وَمَوَالِيَ لَمْ يَزَالُوا مُشْرِكِينَ وَمِنْهُمْ يَتَامَى فَقَدُوا آبَاءَهُمْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَمَا بَعْدَهُ فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ بَيَانَ مُخَالَطَةِ الْيَتَامَى، وَكَانَتِ الْمُصَاهَرَةُ مِنْ أَعْظَمِ أَحْوَالِ الْمُخَالَطَةِ تَطَلَّعَتِ النُّفُوسُ إِلَى حُكْمِ هَاتِهِ الْمُصَاهَرَةِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُشْرِكَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ، فَعُطِفَ حُكْمُ ذَلِكَ عَلَى حُكْمِ الْيَتَامَى لَهَاتِهِ الْمُنَاسَبَةِ.
Mekke ehlinden olan akrabalarından da uzak değillerdi. Bu sebeple bazen Müslümanlardan bazıları müşrik kadınlarla evlenmek ister veya bazı müşrikler Müslüman kadınlarla evlenmeye talip olurdu. İşte Allah Teâlâ bu durumlardaki hükmü açıkladı. Bu beyanı hikmetiyle en zarif ve en uygun makamda, yani yetimlerle bir arada yaşama hükmünün hemen akabinde irat etti. Zira o gün Müslümanların henüz müşrik olan akrabaları ve mevlâları (azatlıları) vardı; bunların arasında Bedir günü ve sonrasında babalarını kaybetmiş yetimler bulunmaktaydı. Allah Teâlâ yetimlerle bir arada yaşamanın hükmünü beyan edince ve dünürlük (evlilik) de kaynaşmanın en büyük mertebelerinden biri olunca, nefisler müşrik kadınlar ve müşrik erkekler ile yapılacak bu evlilik bağının hükmünü öğrenmeye yöneldi. İşte bu münasebetle evlilik hükmü, yetimler hakkındaki hükme atfedildi.
رَوَى الْوَاحِدِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ أَبَا مَرْثَدٍ الغنوي وَيُقَال مرثدا بْنُ أَبِي مَرْثَدٍ وَاسْمُهُ كَنَّازُ بْنُ حُصَيْنٍ وَكَانَ حَلِيفًا لِبَنِي هَاشِمٍ فَبَعَثَهُ إِلَى مَكَّةَ سِرًّا لِيُخْرِجَ رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَسَمِعَتْ بِقُدُومِهِ امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا عَنَاقُ وَكَانَتْ خَلِيلَةً لَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَتَتْهُ فَقَالَتْ: وَيَحَكَ يَا مَرْثَدُ أَلَا تَخْلُو؟ فَقَالَ: إِنَّ الْإِسْلَامَ حَرَّمَ مَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَتْ: فَتَزَوَّجْنِي قَالَ: حَتَّى أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ فَأَتَى النَّبِيءَ ﷺ فَاسْتَأْذَنَهُ فَنَهَاهُ عَنِ التَّزَوُّجِ بِهَا، لِأَنَّهَا مُشْرِكَةٌ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِسَبَبِهِ
Vâhidî ve diğer müfessirler bu ayetin iniş sebebi hakkında şunu rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Mersed el-Ganevî'yi -ki Mersed b. Ebî Mersed de denilir, adı Kennâz b. Husayn olup Benî Hâşim'in müttefiki idi- Müslümanlardan bir zatı gizlice Mekke'den çıkarması için oraya gönderdi. Onun gelişini, cahiliye döneminde dostu olan Anâk adındaki bir kadın duydu ve yanına gelerek: “Vah sana ey Mersed, benimle baş başa kalmaz mısın?” dedi. Mersed: “İslam, cahiliyede olan şeyleri haram kıldı” cevabını verdi. Kadın: “Öyleyse benimle evlen!” dedi. Mersed: “Resûlullah'tan izin alıncaya kadar olmaz” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip izin isteyince, kadının müşrik olması sebebiyle onunla evlenmesini nehyetti ve bu ayet onun hakkında indi.
. وَالنِّكَاحُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَقِيقَةٌ فِي الْعَقْدِ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ نَكَحَ فُلَانٌ فُلَانَةً وَيَقُولُونَ نَكَحَتْ فُلَانَةٌ فُلَانًا فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْعَقْدِ، لِأَنَّ الْكَثْرَةَ مِنْ أَمَارَاتِ الْحَقِيقَةِ وَأَمَّا اسْتِعْمَالُهُ فِي الْوَطْءِ فَكِنَايَةٌ، وَقِيلَ هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ مَجَازٌ فِي الْعَقْدِ. وَاخْتَارَهُ فُقَهَاءُ الشَّافِعِيَّةِ وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ فِي اللُّغَةِ، وَقِيلَ حَقِيقَةٌ فِيهِمَا فَهُوَ مُشْتَرَكٌ وَهُوَ
Nikâh (النِّكَاحُ) kelimesi Arap kelamında kadına nikâh akdi yapma manasında hakikattir. Bu sebeple “Falanca falan kadınla evlendi (عقد)” ve “Falan kadın falanca ile evlendi” derler. Dolayısıyla bu kelime akitte hakikattir; zira kullanımın çokluğu hakikatin alametlerindendir. Cinsel birleşmede kullanılması ise kinayedir. Birleşmede hakikat, akitte mecaz olduğu da söylenmiştir; Şâfiî fakihleri bu görüşü tercih etmiştir ancak bu, dil açısından zayıf bir görüştür. Her ikisinde de hakikat olup müşterek lafız olduğu da söylenmiştir ki bu
أَضْعَفُ. قَالُوا وَلَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا بِمَعْنَى الْعَقْدِ فَقِيلَ إِلَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَة: ٢٣٠] ، لِأَنَّهُ لَا يَكْفِي الْعَقْدُ فِي تَحْلِيلِ الْمَبْتُوتَةِ حَتَّى يَبْنِيَ بِهَا زَوْجُهَا كَمَا فِي حَدِيثِ زَوْجَةِ رِفَاعَةَ وَلَكِنَّ الْأَصْوَبَ أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ بِمَعْنَى الْعَقْدِ وَإِنَّمَا بَيَّنَتِ السُّنَّةُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مَعَ الْعَقْدِ مِنَ الْوَطْءِ وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَالْمَنْعُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُتَعَلِّقٌ بِالْعَقْدِ بِالِاتِّفَاقِ.
daha da zayıftır. Âlimler, Kur'an'da nikâh kelimesinin sadece akit manasında geldiğini söylemişlerdir. Ancak Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu boşarsa, bundan sonra o kadın kendisinden başka bir eşle evlenmedikçe ona helal olmaz” [Bakara: 230] ayeti bundan istisna edilmiştir; çünkü Rifâa'nın eşi hadisinde geçtiği üzere, kesin boşanmış (üç talakla boşanmış) kadının ilk kocasına helal olmasında sadece akit kâfi gelmeyip yeni kocasının onunla zifafa girmesi de şarttır. Ne var ki en doğru olanı, o ayetteki nikâhın da akit manasında olması; sünnetin ise akdin yanında birleşmenin de mutlaka bulunması gerektiğini beyan etmiş olmasıdır ki zahir olan budur. Bu ayetteki yasaklama ise ittifakla nikâh akdiyle ilgilidir.
وَالْمُشْرِكُ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ مَنْ يَدِينُ بِتَعَدُّدِ آلِهَةٍ مَعَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْمُرَادُ بِهِ فِي مَوَاضِعِهِ مِنَ الْقُرْآنِ مُشْرِكُو الْعَرَبِ الَّذِينَ عَبَدُوا آلِهَةً أُخْرَى مَعَ اللَّهِ تَعَالَى وَيُقَابِلُهُمْ فِي تَقْسِيمِ الْكُفَّارِ أَهْلُ الْكِتَابِ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَكُتُبِهِ وَلَكِنَّهُمْ أَنْكَرُوا رِسَالَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Şeriat dilinde müşrik, Allah Sübhânehu ile birlikte birden fazla ilahın varlığına inanan kimsedir. Kur'an'ın muhtelif yerlerinde bununla kastedilen, Allah Teâlâ ile birlikte başka ilahlara tapan Arap müşrikleridir. Kâfirlerin taksiminde bunların karşısında Ehl-i Kitap yer alır; onlar da Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına inanan, fakat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden kimselerdir.
وَنَصُّ هَذِهِ الْآيَةِ تَحْرِيمُ تَزَوُّجِ الْمُسْلِمِ الْمَرْأَةَ الْمُشْرِكَةَ وَتَحْرِيمُ تَزْوِيجِ الْمُسْلِمَةِ الرَّجُلَ الْمُشْرِكَ فَهِيَ صَرِيحَةٌ فِي ذَلِكَ، وَأَمَّا تَزَوُّجُ الْمُسْلِمِ الْمَرْأَةَ الْكِتَابِيَّةَ وَتَزْوِيجُ الْمُسْلِمَةِ الرَّجُلَ
Bu ayetin açık lafzı (nassı), Müslüman bir erkeğin müşrik bir kadınla evlenmesini ve Müslüman bir kadının müşrik bir erkekle evlendirilmesini haram kılmaktadır; bu hususta ayet gayet açıktır. Müslüman bir erkeğin Ehl-i Kitap'tan bir kadınla evlenmesi ve Müslüman bir kadının Ehl-i Kitap'tan bir erkekle
الْكِتَابِيَّ فَالْآيَةُ سَاكِتَةٌ عَنْهُ، لِأَنَّ لَفْظَ الْمُشْرِكِ لَقَبٌ لَا مَفْهُومَ لَهُ إِلَّا إِذَا جَرَى عَلَى مَوْصُوفٍ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ، وَقَدْ أَذِنَ الْقُرْآنُ بِجَوَازِ تَزَوُّجِ الْمُسْلِمِ الْكِتَابِيَّةَ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْمَائِدَة: ٥] فِي سُورَةِ الْعُقُودِ فَلِذَلِكَ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ بِجَوَازِ تَزَوُّجِ الْمُسْلِمِ الْكِتَابِيَّةَ دُونَ الْمُشْرِكَةِ وَالْمَجُوسِيَّةِ وَعَلَى هَذَا الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ، فَبَقِيَ تَزْوِيجُ الْمُسْلِمَةِ مِنَ الْكِتَابِيِّ لَا نَصَّ عَلَيْهِ وَمَنَعَهُ جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ إِمَّا اسْتِنَادًا مِنْهُمْ إِلَى الِاقْتِصَارِ فِي مَقَامِ بَيَانِ التَّشْرِيعِ وَإِمَّا إِلَى أَدِلَّةٍ مِنَ السُّنَّةِ وَمِنَ الْقِيَاسِ وَسَنُشِيرُ إِلَيْهِ أَوْ مِنَ الْإِجْمَاعِ وَهُوَ أَظْهَرُ. وَذَهَبَتْ طَوَائِفُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ لِفِقْهِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِطَرِيقَةٍ أُخْرَى فَقَالُوا أَهْلُ الْكِتَابِ صَارُوا مُشْرِكِينَ لِقَوْلِ الْيَهُودِ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَلِقَوْلِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَأُبُوَّةُ الْإِلَهِ تَقْتَضِي أُلُوهِيَّةَ الِابْنِ، وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى جَنَحَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْهُ «لَاَ أَعْلَمُ شِرْكًا أَعْظَمَ مِنْ أَنْ تَقُولَ الْمَرْأَةُ رَبُّهَا عِيسَى» وَلَكِنَّ هَذَا مَسْلَكٌ ضَعِيفٌ جِدًّا، لِأَنَّ إِدْخَالَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي مَعْنَى الْمُشْرِكِينَ بَعِيدٌ عَنِ الِاصْطِلَاحِ الشَّرْعِيِّ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَأَمْثَالُهَا وَهُوَ مَعْلُومٌ فَاشٍ، وَلِأَنَّهُ إِذَا تَمَّ فِي النَّصَارَى بِاطِّرَادٍ فَهُوَ لَا يَتِمُّ فِي الْيَهُودِ، لِأَنَّ الَّذِينَ قَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ إِنَّمَا هُمْ طَائِفَةٌ قَلِيلَةٌ مِنَ الْيَهُودِ وَهُمْ أَتْبَاعُ (فِنْحَاصٍ) كَمَا حَكَاهُ الْفَخْرُ فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَمْنَعُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمُسْلِمُ امْرَأَةً يَهُودِيَّةً أَوْ نَصْرَانِيَّةً وَأَنْ يُزَوَّجَ أَحَدٌ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مُسْلِمَةً فَإِنَّ آيَةَ سُورَةِ الْعُقُودِ خَصَّصَتْ عُمُومَ الْمَنْعِ بِصَرِيحِ قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ
evlendirilmesi hususunda ise ayet sükût geçmiştir. Çünkü müşrik lafzı, bir vasıf üzerinde cereyan etmedikçe mefhumu (zıt anlamı) bulunmayan bir lakap isimdir; nitekim bunu Allah Teâlâ'nın { خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } buyruğunu tefsir ederken açıklayacağız. Kur'an-ı Kerim, Mâide sûresindeki: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helaldir]” [Mâide: 5] ayetiyle Müslüman bir erkeğin Kitap ehli bir kadınla evlenmesine izin vermiştir. Bu sebeple ulemanın çoğunluğu, müşrik ve Mecûsî kadınlar hariç olmak üzere, Müslüman erkeğin Kitap ehli kadınla evlenmesinin caiz olduğunu söylemiştir; Dört İmam, Evzâî ve Sevrî bu görüştedir. Müslüman bir kadının Ehl-i Kitap bir erkekle evlendirilmesi hususu ise nass ile açıkça belirtilmemiş kalmış, fakat bütün Müslümanlar bunu men etmiştir. Bu yasaklama, ya teşriin beyan makamında lafzın sınırıyla iktifa edilmesine dayanmakta, ya sünnetten ve kıyastan delillere dayanmakta -ki buna işaret edeceğiz-, yahut da en zahir olanı icmaya dayanmaktadır. İlim ehlinden bir topluluk ise bu meselenin fıkhını başka bir yolla temellendirmeye giderek şöyle demişlerdir: Kitap ehli, Yahudilerin “Üzeyir Allah'ın oğludur” ve Hristiyanların “Mesih Allah'ın oğludur” demeleri sebebiyle müşrik olmuşlardır; zira ilahın babalığı oğlun da ilah olmasını gerektirir. Abdullah b. Ömer de bu manaya meyletmiştir; nitekim el-Muvatta’da kendisinden nakledildiğine göre: “Bir kadının ‘Rabbim İsa'dır’ demesinden daha büyük bir şirk bilmiyorum” demiştir. Fakat bu oldukça zayıf bir yaklaşımdır; zira Kitap ehlini müşrikler manasına dahil etmek şer'î ıstılaha uzaktır. Nitekim bu ayet ve benzerleri indiğinde bu kullanım bilinen ve yaygın olan bir şeydi. Ayrıca bu yaklaşım Hristiyanlar hakkında genel bir kural olarak tutarlı olsa bile Yahudiler hakkında tutarlı olmaz; çünkü “Üzeyir Allah'ın oğludur” diyenler, Râzî'nin naklettiği gibi Yahudilerden sadece küçük bir fırka olup (Finhâs)'ın tâbileridir. Eğer bu ayet bir Müslümanın Yahudi veya Hristiyan bir kadınla evlenmesini ve Yahudi ya da Hristiyanlardan birinin Müslüman bir kadınla evlendirilmesini yasaklamış olsaydı, Mâide sûresindeki: { وَالْمُحْصَناتُ
مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْمَائِدَة: ٥] ، وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ قَوْلَهُمُ الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَقَوْلَ الْآخَرِينَ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ فَبَقِيَ تَزْوِيجُ الْمُسْلِمَةِ إِيَّاهُمْ مَشْمُولًا لِعُمُومِ آيَةِ الْبَقَرَةِ، وَهَذَا مَسْلَكٌ سَلَكَهُ بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ.
مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da...” [Mâide: 5] ayetinin açık hükmü bu yasağın umumunu tahsis etmiş olurdu. Oysa Allah onların “Mesih Allah'ın oğludur” ve diğerlerinin “Üzeyir Allah'ın oğludur” dediklerini zaten biliyordu. Dolayısıyla Müslüman bir kadının onlarla evlendirilmesi Bakara sûresindeki ayetin umumunun kapsamında kalmıştır; nitekim bazı Şâfiîlerin takip ettiği yaklaşım da budur.
وَمِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ مَنْ كَرِهَ تَزَوُّجَ الْكِتَابِيَّةِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ حَبِيبٍ وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَقَدْ بَلَغَهُ أَنَّهُ تَزَوَّجَ يَهُودِيَّةً أَوْ نَصْرَانِيَّةً أَنْ خَلِّ سَبِيلَهَا، فَكَتَبَ إِلَيْهِ حُذَيْفَةُ أَتَزْعُمُ أَنَّهَا حَرَامٌ؟ فَقَالَ عُمَرُ: لَا وَلَكِنِّي أَخَافُ أَنْ تَعَاطَوُا الْمُومِسَاتِ مِنْهُنَّ.
İslam âlimlerinden Kitap ehli kadınla evlenmeyi mekruh görenler de vardır. Bu, İbn Habîb'in rivayetinde İmam Mâlik'in görüşüdür. Ömer b. el-Hattâb'dan da şöyle bir rivayet nakledilmiştir: Kendisine Huzeyfe b. el-Yemân'ın Yahudi veya Hristiyan bir kadınla evlendiği haberi ulaşınca ona mektup yazarak kadını bırakmasını istemiştir. Huzeyfe ona: “Onun haram olduğunu mu iddia ediyorsun?” diye yazınca Ömer: “Hayır, fakat onların ahlaksız olanlarına meyledip düşmenizden korkuyorum” cevabını vermiştir.
وَقَالَ شُذُوذٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِمَنْعِ تَزَوُّجِ الْمُسْلِمِ الْكِتَابِيَّةَ، وَزَعَمُوا أَنَّ آيَةَ سُورَةِ الْعُقُودِ نَسَخَتْهَا آيَةُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَفِي رِوَايَةٍ ضَعِيفَةٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَيَهُودِيَّةٍ تَزَوَّجَهَا وَبَيْنَ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَنَصْرَانِيَّةٍ تَزَوَّجَهَا، فَقَالَا لَهُ نُطَلِّقُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا تَغْضَبُ فَقَالَ: لَوْ جَازَ طَلَاقُكُمَا
Âlimlerden şaz (aykırı) bir kesim ise Müslüman erkeğin Ehl-i Kitap kadınla evlenmesinin haram olduğunu söylemiş ve Mâide sûresindeki ayetin Bakara sûresindeki ayetle neshedildiğini iddia etmiştir. Bu görüş İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Ömer b. el-Hattâb'dan gelen zayıf bir rivayette de onun, Talha b. Ubeydillâh ile evlendiği Yahudi kadının ve Huzeyfe b. el-Yemân ile evlendiği Hristiyan kadının arasını ayırdığı rivayet edilmiştir. Bunun üzerine ikisi ona: “Ey Müminlerin Emiri, sen kızma, biz boşarız” deyince Ömer: “Eğer sizin boşanmanız caiz olsaydı
لَجَازَ نِكَاحُكُمَا، وَلَكِنْ أُفَرِّقُ بَيْنَكُمَا صَغَرَةً وَقَمَاءَةً، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَهَذَا لَا يُسْنَدُ جَيِّدًا وَالْأَثَرُ الْآخَرُ عَنْ عُمَرَ أَسْنَدُ مِنْهُ، وَقَالَ الطَّبَرِيُّ هُوَ مُخَالِفٌ لِمَا أَجْمَعَتْ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنَ الْقَوْلِ بِخِلَافِ ذَلِكَ مَا هُوَ أَصَحُّ مِنْهُ وَإِنَّمَا كَرِهَ عُمَرُ لَهُمَا تَزَوُّجَهُمَا حَذَرًا مِنْ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِمَا النَّاسُ فَيَزْهَدُوا فِي الْمُسْلِمَاتِ.
nikâhınız da caiz olurdu. Fakat ben bir aşağılama ve hakaret olsun diye sizin aranızı ayırıyorum” demiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bu rivayetin senedi sağlam değildir; Ömer'den nakledilen diğer rivayet bundan daha kuvvetlidir.” Taberî de şöyle demiştir: “Bu rivayet ümmetin icmasına aykırıdır; Ömer b. el-Hattâb'dan bunun aksini ifade eden ve bundan çok daha sahih olan rivayetler nakledilmiştir. Ömer'in onların evliliğini hoş görmemesi ise, sırf insanların onlara uyarak Müslüman kadınlara rağbet etmemelerinden çekindiği içindir.”
وحَتَّى يُؤْمِنَّ غَايَةٌ لِلنَّهْيِ فَإِذَا آمَنَ زَالَ النَّهْيُ وَلِذَلِكَ إِذَا أَسْلَمَ الْمُشْرِكُ وَلَمْ تُسْلِمْ زَوْجَتُهُ تَبِينُ مِنْهُ إِلَّا إِذَا أَسْلَمَتْ عَقِبَ إِسْلَامِهِ بِدُونِ تَأْخِيرٍ.
{ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar” ifadesi nehyin nihayetidir (gayesidir); dolayısıyla iman ettiklerinde yasak ortadan kalkar. Bu sebeple müşrik bir erkek İslam'a girdiğinde eşi Müslüman olmazsa, kocasının İslam'a girmesinin hemen akabinde gecikmeksizin iman etmedikçe ondan bâin talakla ayrılmış olur.
وَقَوْلُهُ: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ تَنْبِيهٌ عَلَى دَنَاءَةِ الْمُشْرِكَاتِ وَتَحْذِيرٌ مِنْ تَزَوُّجِهِنَّ وَمِنَ الِاغْتِرَارِ بِمَا يَكُونُ لِلْمُشْرِكَةِ مِنْ حَسَبٍ أَوْ جَمَالٍ أَوْ مَالٍ وَهَذِهِ طَرَائِقُ الْإِعْجَابِ فِي الْمَرْأَةِ الْمَبَالَغُ عَلَيْهِ بقوله: وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ وَأَنَّ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ تَزَوُّجَ حُرَّةٍ مُؤْمِنَةٍ فَلْيَتَزَوَّجْ أَمَةً مُؤْمِنَةً خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَتَزَوَّجَ حُرَّةً مُشْرِكَةً، فَالْأَمَةُ هُنَا هِيَ الْمَمْلُوكَةُ، وَالْمُشْرِكَةُ الْحُرَّةُ بِقَرِينَةِ الْمُقَابَلَةِ بِقَوْلِهِ: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ فَالْكَلَامُ وَارِدٌ مَوْرِدَ التَّنَاهِي فِي تَفْضِيلِ أَقَلِّ أَفْرَادِ هَذَا الصِّنْفِ عَلَى أَتَمِّ أَفْرَادِ الصِّنْفِ الْآخَرِ، فَإِذَا كَانَتِ الْأَمَةُ الْمُؤْمِنَةُ خَيْرًا مِنْ كُلِّ مُشْرِكَةٍ فَالْحُرَّةُ الْمُؤْمِنَةُ خَيْرٌ مِنَ الْمُشْرِكَةِ بِدَلَالَةِ فَحَوَى الْخِطَابِ الَّتِي يَقْتَضِيهَا السِّيَاقُ، وَلِظُهُورِ أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِتَفْضِيلِ الْأَمَةِ الْمُؤْمِنَةِ عَلَى الْأَمَةِ الْمُشْرِكَةِ فَإِنَّهُ حَاصِلٌ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ لَا يَشُكُّ فِيهِ الْمُخَاطَبُونَ الْمُؤْمِنُونَ وَلقَوْله: وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ فَإِنَّ الْإِعْجَابَ بِالْحَرَائِرِ دُونَ الْإِمَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Mümin bir cariye, müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğu; müşrik kadınların değersizliğine dikkat çekmek, onlarla evlenmekten ve müşrik bir kadının sahip olabileceği soy-sop, güzellik veya mal gibi şeylere aldanmaktan sakındırmak içindir. Nitekim bunlar, { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “hoşunuza gitse bile” sözüyle mübalağa edilen ve kadında beğeni uyandıran unsurlardır. Ayrıca hür bir mümin kadınla evlenmeye güç yetiremeyen kimsenin mümin bir cariye ile evlenmesi, hür bir müşrik kadınla evlenmesinden onun için daha hayırlıdır. Buradaki “cariye” (el-eme), köle olan kadındır; “müşrike” ise { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ } ifadesinin mukabilinde yer alması karinesiyle hür kadındır. Dolayısıyla bu kelam, bir sınıfın en alt derecedeki ferdini diğer sınıfın en üst derecedeki ferdine üstün kılmada son noktayı ifade etmek üzere vârit olmuştur. Mümin bir cariye her türlü müşrik kadından daha hayırlı olduğuna göre, hür bir mümin kadının müşrik kadından daha hayırlı olduğu cümlenin bağlamının gerektirdiği lafzın mefhumu (fahva'l-hitâb) ile sabittir. Zira mümin bir cariyenin müşrik bir cariyeye üstün tutulmasının [burada özellikle zikredilecek] bir manası olmadığı açıktır; nitekim bu husus hitaba muhatap olan müminlerin zerre kadar şüphe etmeyeceği şekilde lafzın mefhumu ile zaten sabittir. Nitekim { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “hoşunuza gitse bile” buyruğu da bunu gösterir; zira asıl hayranlık duyulanlar cariyeler değil hür kadınlardır.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: خَيْرٌ التَّفْضِيلُ فِي الْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ مِنَ الْمَرْأَتَيْنِ فَإِنَّ فِي تَزَوُّجِ الْأَمَةِ الْمُؤْمِنَةِ مَنَافِعَ دِينِيَّةً وَفِي الْحُرَّةِ الْمُشْرِكَةِ مَنَافِعُ دُنْيَوِيَّةٌ وَمَعَانِي الدِّينِ خَيْرٌ مِنْ أَعْرَاضِ الدُّنْيَا الْمُنَافِيَةِ لِلدِّينِ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ حِكْمَةِ التَّحْرِيمِ اسْتِئْنَاسًا لِلْمُسْلِمِينَ.
{ خَيْرٌ } “Daha hayırlıdır” ifadesindeki üstünlükten maksat, iki kadından elde edilecek menfaatler arasındaki üstünlüktür. Zira mümin bir cariye ile evlenmekte dini menfaatler, hür bir müşrik kadında ise dünyevi menfaatler vardır; dinin kazandırdığı manalar ise dine aykırı olan dünyanın geçici menfaatlerinden elbette daha hayırlıdır. Dolayısıyla bundan maksat, Müslümanların kalplerini mutmain kılmak için yasaklamanın hikmetini açıklamaktır.
وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» حَمْلُ الْأَمَةِ عَلَى مُطْلَقِ الْمَرْأَةِ، لِأَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ إِمَاءُ اللَّهِ وَعَبِيدُهُ وَأَصْلُهُ مَنْقُولٌ عَنِ الْقَاضِي أَبِي الْحَسَنِ الْجُرْجَانِيِّ كَمَا فِي الْقُرْطُبِيِّ وَهَذَا بَاطِلٌ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى وَمِنْ جِهَةِ اللَّفْظِ، أَمَّا الْمَعْنَى فَلِأَنَّهُ يَصِيرُ تَكْرَارًا مَعَ قَوْلِهِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ إِذْ قَدْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّ الْمُشْرِكَةَ دُونَ الْمُؤْمِنَةِ، وَيُفِيتُ الْمَقْصُودَ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى شَرَفِ أَقَلِّ أَفْرَادِ أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ عَلَى أَشْرَفِ أَفْرَادِ الصِّنْفِ الْآخَرِ، وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ اللَّفْظِ فَلِأَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ الْأَمَةِ عَلَى مُطْلَقِ الْمَرْأَةِ، وَلَا إِطْلَاقُ الْعَبْدِ عَلَى الرَّجُلِ إِلَّا مُقَيَّدَيْنِ بِالْإِضَافَةِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِمْ يَا عَبْدَ اللَّهِ وَيَا أَمَةَ اللَّهِ، وَكَوْنُ النَّاسِ إِمَاءَ اللَّهِ
el-Keşşâf'ta “cariye” (el-eme) kelimesi mutlak manada kadına hamledilmiştir; zira bütün insanlar Allah'ın cariyeleri (kadın kulları) ve köleleridir. Bu görüşün aslı Kurtubî'de geçtiği üzere Kâdî Ebü'l-Hasen el-Cürcânî'den nakledilmiştir. Oysa bu izah hem mana hem de lafız yönünden batıldır. Mana yönündendir; çünkü { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } buyruğu ile birlikte bir tekrar haline gelir, zira insanlar müşrik kadının mümin kadından aşağı olduğunu zaten bilmektedir. Üstelik bu takdir, iki sınıftan birinin en alt ferdinin diğer sınıfın en şerefli ferdine olan üstünlüğüne dikkat çekme gayesini de boşa çıkarır. Lafız yönündendir; çünkü Arap kelamında “eme” lafzının mutlak kadın için, “abd” lafzının da mutlak erkek için kullanıldığı vaki olmamıştır; bunlar ancak “Ey Allah'ın kulu (erkek)” ve “Ey Allah'ın kulu (kadın)” sözlerinde olduğu gibi lafza-i celâle izafe edilerek mukayyet olarak kullanılır. İnsanların Allah'ın cariyeleri
وَعَبِيدَهُ إِنَّمَا هُوَ نَظَرٌ لِلْحَقَائِقِ لَا لِلِاسْتِعْمَالِ، فَكَيْفَ يَخْرُجُ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ.
ve köleleri olması ise hakikatler zaviyesinden bir bakıştır, dildeki kullanım açısından değildir; şu halde Kur'an buna nasıl hamledilebilir?
وَضَمِيرُ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ يَعُودُ إِلَى الْمُشْرِكَةِ، وَ (لَوْ) وَصْلِيَّةٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَقْصَى الْأَحْوَالِ الَّتِي هِيَ مَظِنَّةُ تَفْضِيلِ الْمُشْرِكَةِ، فَالْأَمَةُ الْمُؤْمِنَةُ أَفْضَلُ مِنْهَا حَتَّى فِي تِلْكَ الْحَالَةِ وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي مَوْقِعِ لَوْ الْوَصْلِيَّةِ وَالْوَاوِ الَّتِي قَبْلَهَا وَالْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ [الْبَقَرَة: ١٧٠] .
{ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } ifadesindeki zamir müşrik kadına döner; buradaki { لَوْ } ise müşrik kadının üstün tutulmasının muhtemel olduğu en uç hallere dikkat çekmek için gelen vasliye lev'idir. Yani mümin cariye, bu en uç durumda dahi ondan daha üstündür. Vasliye lev'inin konumu, ondan önceki vâv harfi ve sonrasındaki cümle hakkındaki açıklama, Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Babaları hiçbir şey akletmemiş ve doğru yolu bulamamış olsalar bile mi?” [Bakara: 170] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا تَحْرِيمٌ لِتَزْوِيجِ الْمُسْلِمَةِ مِنَ الْمُشْرِكِ، فَإِنْ كَانَ الْمُشْرِكُ مَحْمُولًا عَلَى ظَاهِرِهِ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ فَالْآيَةُ لَمْ تَتَعَرَّضْ لِحُكْمِ تَزْوِيجِ الْمُسْلِمَةِ مِنَ الْكَافِرِ الْكِتَابِيِّ فَيَكُونُ دَلِيلُ تَحْرِيمِ ذَلِكَ الْإِجْمَاعَ وَهُوَ إِمَّا مُسْتَنِدٌ إِلَى دَلِيلٍ تَلَقَّاهُ الصَّحَابَةُ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ وَتَوَاتَرَ بَيْنَهُمْ، وَإِمَّا مُسْتَنِدٌ إِلَى تَضَافُرِ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman etmedikçe müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” buyruğu, Müslüman bir kadının müşrik bir erkekle evlendirilmesinin haram kılındığını ifade eder. Eğer müşrik lafzı şeriat dilindeki zahirine hamledilirse, ayet Müslüman bir kadının Ehl-i Kitap bir kâfirle evlendirilmesi hükmüne doğrudan değinmemiş olur; dolayısıyla bunun haram oluşunun delili icma olur. Bu icma da ya sahabenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat telakki ettiği ve aralarında mütevatir olarak nakledilen bir delile dayanmaktadır, ya da Allah Teâlâ'nın:
فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ [الممتحنة: ١٠] فَعَلَّقَ النَّهْيَ بِالْكُفْرِ وَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الشِّرْكِ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ حِينَئِذٍ الْمُشْرِكِينَ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.
{ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Artık onları kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar” [Mümtehine: 10] buyruğunda olduğu gibi şer'î delillerin birbirini desteklemesine dayanmaktadır. Zira burada yasaklama küfür vasfına bağlanmıştır ki o dönemde kastedilenler müşrikler olsa bile küfür şirkten daha umumidir; tıpkı açıklayacağımız üzere burada Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onlar ateşe çağırırlar” buyurması gibi.
وَقَوْلُهُ: حَتَّى يُؤْمِنُوا غَايَةٌ لِلنَّهْيِ، وَأُخِذَ مِنْهُ أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا أَسْلَمَتْ زَوْجَتُهُ يُفْسَخُ النِّكَاحُ بَيْنَهُمَا ثُمَّ إِذَا أَسْلَمَ هُوَ كَانَ أَحَقَّ بِهَا مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ.
Ayet-i kerimedeki { حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman edinceye kadar” ifadesi nehyin nihayetidir (gayesidir). Buradan şu hüküm çıkarılmıştır: Kâfir bir erkeğin karısı Müslüman olduğunda aralarındaki nikâh fesholur; daha sonra kadın iddet müddeti içindeyken erkek de Müslüman olursa, kadın üzerinde en fazla hak sahibi yine kendisi olur.
وَقَوْلُهُ: وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ هُوَ كَقَوْلِهِ: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ
Allah Teâlâ'nın: { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ } “Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır” buyruğu, tıpkı: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ } “Mümin bir cariye daha hayırlıdır” buyruğu gibidir.
مِنْ مُشْرِكَةٍ وَأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمَمْلُوكُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْحُرَّ الْمُشْرِكَ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ.
{ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “...müşrik bir kadından” [ifadesi gibidir]; burada kastedilenin köle olduğu, hür müşrik olmadığı ve bunun [açıklamasının] daha önce geçtiği hususu da böyledir.
وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمُشْرِكَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ، إِذْ لَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِهِ بِالْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً لِصَلُوحِيَّتِهِ لِلْعَوْدِ إِلَى الْجَمِيعِ، وَالْوَاوُ فِي يَدْعُونَ وَاوُ جَمَاعَةِ الرِّجَالِ وَوَزْنُهُ يَفْعُونَ، وَغُلِّبَ فِيهِ الْمُذَكَّرُ عَلَى الْمُؤَنَّثِ كَمَا هُوَ الشَّائِعُ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِتَعْلِيلِ النَّهْيِ عَنْ نِكَاحِ الْمُشْرِكَاتِ وَإِنْكَاحِ الْمُشْرِكِينَ، وَمَعْنَى الدُّعَاءِ إِلَى النَّارِ الدُّعَاءُ إِلَى أَسْبَابِهَا فَإِسْنَادُ الدُّعَاءِ إِلَيْهِمْ حَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَلَفْظُ النَّارِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ أُطْلِقَ عَلَى أَسْبَابِ الدُّخُولِ إِلَى النَّارِ فَإِنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ يَجُرُّ إِلَى النَّارِ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ، وَلَمَّا كَانَتْ رَابِطَةُ النِّكَاحِ رَابِطَةَ اتِّصَالٍ وَمُعَاشَرَةٍ نَهَى عَنْ وُقُوعِهَا مَعَ مَنْ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ خَشْيَةَ أَنْ تُؤَثِّرَ تِلْكَ الدَّعْوَةُ فِي النَّفْسِ، فَإِنَّ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ مَوَدَّةً وَإِلْفًا يَبْعَثَانِ عَلَى إِرْضَاءِ أَحَدِهِمَا الْآخَرَ وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الدَّعْوَةُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ شَدِيدَةً لِأَنَّهُمْ لَا يُوَحِّدُونَ اللَّهَ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِالرُّسُلِ، كَانَ الْبَوْنُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الدِّينِ بَعِيدًا جِدًّا لَا يَجْمَعُهُمْ شَيْءٌ يَتَّفِقُونَ عَلَيْهِ، فَلَمْ يُبِحِ اللَّهُ مُخَالَطَتَهُمْ بِالتَّزَوُّجِ مِنْ كِلَا الْجَانِبَيْنِ. أَمَّا أَهْلُ الْكِتَابِ فَيَجْمَعُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onlar ateşe çağırırlar” buyruğundaki işaret, hem müşrik kadınlara hem de müşrik erkekleredir. Zira hepsine birden dönmeye elverişli olması sebebiyle, bu işaretin sadece müşrik erkeklere tahsis edilmesinin hiçbir dayanağı yoktur. { يَدْعُونَ } kelimesindeki vâv, erkek çoğul zamiridir ve kelimenin vezni "yef'ûne"dir; yaygın kural uyarınca müzekker (eril) müennese (dişile) galip kılınmıştır. Bu cümle, müşrik kadınlarla evlenmenin ve müşrik erkeklerle evlendirmenin yasaklanma illetini açıklamak üzere getirilmiş istînâf-ı beyânîdir. Ateşe çağırmanın anlamı, ateşe götüren sebeplere çağırmaktır. Dolayısıyla çağırma fiilinin onlara nispet edilmesi aklî mecazdır. "Ateş" lafzı ise mecâz-ı mürsel olup ateşe girme sebeplerine ıtlak olunmuştur; çünkü içinde bulundukları durum, farkında olmadan [insanı] ateşe sürükler. Evlilik bağı da bir birliktelik ve muaşeret bağı olduğundan, bu çağrının nefiste tesir bırakmasından endişe edilerek ateşe çağıran kimselerle evlilik yapılması yasaklanmıştır. Zira karı koca arasında, birbirlerini hoşnut etmeye sevk eden bir sevgi ve ünsiyet meydana gelir. Müşriklerin bu çağrısı pek şiddetli olduğu için -çünkü onlar Allah'ı birlemezler ve peygamberlere de iman etmezler- Müslümanlarla aralarındaki dinî uçurum son derece büyüktür ve üzerinde uzlaşacakları hiçbir ortak nokta yoktur. Bu sebeple Allah, her iki tarafın birbiriyle evlenerek kaynaşmasını helal kılmamıştır. Ehl-i Kitap ile
الْمُسْلِمِينَ اعْتِقَادُ وُجُودِ اللَّهِ وَانْفِرَادِهِ بِالْخَلْقِ وَالْإِيمَانُ بِالْأَنْبِيَاءِ وَيُفَرِّقُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ النَّصَارَى الِاعْتِقَادُ بِبُنُوَّةِ عِيسَى وَالْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَيُفَرِّقُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْيَهُودِ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَتَصْدِيقُ عِيسَى، فَأَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْكِتَابِيَّةَ وَلم يبح تزوج الْمُسْلِمَةِ مِنَ الْكِتَابِيِّ اعْتِدَادًا بِقُوَّةِ تَأْثِيرِ الرَّجُلِ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَالْمُسْلِمُ يُؤْمِنُ بِأَنْبِيَاءِ الْكِتَابِيَّةِ وَبِصِحَّةِ دِينِهَا قَبْلَ النَّسْخِ فَيُوشِكُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَالِبًا إِيَّاهَا إِلَى الْإِسْلَامِ، لِأَنَّهَا أَضْعَفُ مِنْهُ جَانِبًا وَأَمَّا الْكَافِرُ فَهُوَ لَا يُؤْمِنُ بِدِينِ الْمُسْلِمَةِ وَلَا بِرَسُولِهَا فَيُوشِكُ أَنْ يَجُرَّهَا إِلَى دِينِهِ، لِذَلِكَ السَّبَبِ وَهَذَا كَانَ يُجِيبُ بِهِ شَيْخُنَا الْأُسْتَاذُ سَالِمٌ أَبُو حَاجِبٍ عَنْ وَجْهِ إِبَاحَةِ تَزَوُّجِ الْكِتَابِيَّةِ وَمَنْعِ تَزَوُّجِ الْكِتَابِيِّ الْمُسْلِمَةَ.
Müslümanları ise Allah'ın varlığına inanma, yaratmada O'nun tek olduğunu kabul etme ve peygamberlere iman etme ortak paydası bir araya getirmektedir. Bizimle Hristiyanları ayıran nokta, İsa'nın oğul olduğuna inanmaları ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeleridir. Bizimle Yahudileri ayıran nokta ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ve İsa'yı tasdiktir. Bu bakımdan Allah Teâlâ, erkeğin karısı üzerindeki güçlü etkisini dikkate alarak Müslüman erkeğin Ehl-i Kitap bir kadınla evlenmesini helal kılmış, ancak Müslüman bir kadının Ehl-i Kitap bir erkekle evlenmesini helal kılmamıştır. Zira Müslüman erkek Ehl-i Kitap kadının peygamberlerine ve nesh edilmeden önceki dininin sıhhatine inanmaktadır; dolayısıyla kadının zayıf taraf olması sebebiyle bu durumun onu İslam'a çekmesi kuvvetle muhtemeldir. Kâfir erkeğe gelince, o Müslüman kadının dinine ve peygamberine inanmamaktadır; bu sebeple kadını kendi dinine çekmesi kuvvetle muhtemeldir. Üstadımız Şeyh Sâlim Ebû Hâcib, Ehl-i Kitap kadınla evlenmenin helal kılınıp Ehl-i Kitap erkeğin Müslüman kadınla evlenmesinin yasaklanma hikmetine dair bu şekilde cevap verirdi.
وَقَوله: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ الْآيَةَ أَيْ إِنَّ اللَّهَ يَدْعُو بِهَذَا الدِّينِ إِلَى الْجَنَّةِ فَلِذَلِكَ كَانَتْ دَعْوَةُ الْمُشْرِكِينَ مُضَادَّةً لِدَعْوَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَفْظِيعُ دَعْوَتِهِمْ وَأَنَّهَا خِلَافُ دَعْوَةِ اللَّهِ، وَالدُّعَاءُ إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ دُعَاءٌ لِأَسْبَابِهِمَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ. وَالْمَغْفِرَةُ هُنَا مَغْفِرَةُ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ.
Ayet-i kerimedeki: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ } “Allah ise cennete davet eder...” buyruğunun anlamı şudur: Allah bu din vasıtasıyla cennete davet etmektedir; bu yüzden müşriklerin daveti Allah Teâlâ'nın davetine tamamen zıttır. Bundan maksat, onların davetinin çirkinliğini ve Allah'ın davetine aykırı olduğunu gözler önüne sermektir. Cennete ve bağışlanmaya davet etmek, tıpkı: { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onlar ateşe çağırırlar” buyruğunda geçtiği üzere, bunların sebeplerine davet etmektir. Buradaki bağışlanma ise, içinde bulundukları şirk halinin bağışlanmasıdır.
وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِهِ الْإِذْنُ فِيهِ إِمَّا بِمَعْنَى الْأَمْرِ كَمَا هُوَ الشَّائِعُ فَيَكُونُ بِإِذْنِهِ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا حَالًا مِنْ (الْجَنَّةِ) وَالْمَغْفِرَةِ أَيْ حَاصِلَتَيْنِ بِإِذْنِهِ أَيْ إِرَادَتِهِ وَتَقْدِيرِهِ بِمَا بَيَّنَ مَنْ طَرِيقِهِمَا.
Ayet-i kerimedeki: { بِإِذْنِهِ } “Kendi izniyle” ifadesindeki izin, ya yaygın olduğu üzere "emir" anlamındadır; bu takdirde { بِإِذْنِهِ } ifadesi müstakar zarf olup "el-cenneh" ve "el-mağfirah" kelimelerinden hâl olur; yani her ikisi de O'nun izniyle, yani her ikisine giden yolu beyan ettiği üzere O'nun irade ve takdiriyle hâsıl olmaktadır.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَ الْإِذْنَ عَلَى التَّيْسِيرِ وَالْقَضَاءِ وَالْبَاءَ عَلَى أَنَّهَا ظَرْفُ لَغْوٍ فَرَأَى هَذَا الْقَيْدَ غَيْرَ جَزِيلِ الْفَائِدَةِ فَتَأَوَّلَ قَوْله: وَاللَّهُ يَدْعُوا بِمَعْنَى وَأَوْلِيَاءُ اللَّهِ يَدْعُونَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ.
Müfessirlerden bir kısmı ise buradaki izni kolaylaştırma ve kaza anlamına, bâ harfini de zâid (lağv) zarfa hamletmiş; böylece bu kaydın pek büyük bir fayda sağlamadığını düşünerek: { وَاللَّهُ يَدْعُوا } buyruğunu, "Allah'ın dostları davet eder" -ki onlar da müminlerdir- şeklinde tevil etmişlerdir.
وَجُمْلَةُ وَيُبَيِّنُ معطوفة على يَدْعُوا يَعْنِي يَدْعُو إِلَى الْخَيْرِ مَعَ بَيَانِهِ وَإِيضَاحِهِ حَتَّى تَتَلَقَّاهُ النُّفُوسُ بِمَزِيدِ الْقَبُولِ وَتَمَامِ الْبَصِيرَةِ فَهَذَا كَقَوْلِهِ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ [الْبَقَرَة: ٢١٩] فَفِيهَا مَعْنَى التَّذْيِيلِ وَإِنْ كَانَتْ وَارِدَةً بِغَيْرِ صِيغَتِهِ. وَلَعَلَّ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مِثْلِهِ مَجَازٌ فِي الْحُصُول الْقَرِيب.
{ وَيُبَيِّنُ } cümlesi { يَدْعُوا } fiiline matuftur; yani O, nefislerin tam bir kabul ve yetkin bir basiretle karşılaması için hayra davet etmekte, bunu açıkça ortaya koyup izah etmektedir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah, ayetleri size işte böyle açıklar” [Bakara: 219] buyruğu gibidir. Dolayısıyla bu ifadede, kendi sîgasıyla gelmemiş olsa bile bir tezyîl (hükmü pekiştirme) anlamı bulunmaktadır. Bu gibi yerlerde kullanılan { لَعَلَّ } ise yakın zamanda meydana gelme anlamında mecazdır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 222]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) } “Sana kadınların ay halini (hayız) soruyorlar. De ki: 'O bir eziyettir. Bu yüzden ay halinde kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri zaman ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara varın. Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever, çok temizlenenleri de sever.' (222)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٢١] ، بِمُنَاسَبَةِ أَنَّ تَحْرِيمَ نِكَاحِ الْمُشْرِكَاتِ يُؤْذِنُ بِالتَّنَزُّهِ عَنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ لَا يَقْرَبُونَ نِسَاءَهُمْ إِذَا كُنَّ حُيَّضًا وَكَانُوا يُفْرِطُونَ فِي الِابْتِعَادِ مِنْهُنَّ مُدَّةَ الْحَيْضِ فَنَاسَبَ تَحْدِيدَ مَا يَكْثُرُ
Bu ayet, { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin” [Bakara: 221] cümlesine matuftur. Zira müşrik kadınlarla evlenmenin haram kılınması, müşriklerin hallerinden ve adetlerinden uzak durmayı gerektirmektedir. Müşrikler ise ay hali olan kadınlarına yaklaşmaz ve hayız müddetince onlardan aşırı derecede uzak dururlardı. Bu sebeple sıkça
وُقُوعُهُ وَهُوَ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي يُخَالِفُ فِيهَا الْمُشْرِكُونَ غَيْرَهُمْ، وَيَتَسَاءَلُ الْمُسْلِمُونَ عَنْ أَحَقِّ الْمَنَاهِجِ فِي شَأْنِهَا.
vuku bulan bu durumun sınırlarının belirlenmesi münasip düşmüştür; zira bu, müşriklerin diğer toplumlardan farklı davrandığı ve Müslümanların da bu husustaki en doğru tutumun ne olduğunu sordukları hallerdendir.
رُوِيَ أَنَّ السَّائِلَ عَنْ هَذَا هُوَ أَبُو الدَّحْدَاحِ ثَابِتُ بْنُ الدَّحْدَاحِ الْأَنْصَارِيُّ، وَرُوِيَ أَنَّ السَّائِلَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ، وَرُوِيَ أَنَّهُ عَبَّادُ بْنُ بِشْرٍ، فَالسُّؤَالُ حَصَلَ فِي مُدَّةِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ فَذُكِرَ فِيهَا مَعَ مَا سَيُذْكَرُ مِنَ الْأَحْكَامِ.
Bu soruyu soranın Ebü'd-Dahdâh Sâbit b. ed-Dahdâh el-Ensârî olduğu rivayet edilmiştir; Üseyd b. Hudayr veya Abbâd b. Bişr olduğu da rivayetler arasındadır. Soru, bu surenin iniş sürecinde gerçekleşmiş ve ileride zikredilecek diğer hükümlerle birlikte burada yer almıştır.
وَالْبَاعِثُ عَلَى السُّؤَالِ أَنَّ أَهْلَ يَثْرِبَ قَدِ امْتَزَجُوا بِالْيَهُودِ وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَكَانَ الْيَهُودُ يَتَبَاعَدُونَ عَنِ الْحَائِضِ أَشَدَّ التَّبَاعُدِ بِحُكْمِ التَّوْرَاةِ فَفِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ «إِذَا كَانَتِ امْرَأَةٌ لَهَا سَيْلٌ دَمًا فِي لَحْمِهَا فَسَبْعَةُ أَيَّامٍ تَكُونُ فِي طَمْثِهَا وَكُلُّ مَنْ مَسَّهَا يَكُونُ نَجِسًا إِلَى الْمَسَاءِ وَكُلُّ مَا تَضْطَجِعُ عَلَيْهِ يَكُونُ نَجِسًا وَكُلُّ مَنْ مَسَّ فِرَاشَهَا يَغْسِلُ ثِيَابَهُ وَيَسْتَحِمُّ بِمَاءٍ وَيَكُونُ نَجِسًا إِلَى الْمَسَاءِ وَإِنِ اضْطَجَعَ مَعَهَا رَجُلٌ فَكَانَ طَمْثُهَا عَلَيْهِ يَكُونُ نَجِسًا سَبْعَةَ أَيَّامٍ» . وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّ النَّصَارَى لَا يمتنعون من ذَلِكَ وَلَا أَحْسَبُ ذَلِكَ صَحِيحًا فَلَيْسَ فِي الْإِنْجِيلِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَإِنَّ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ مَنْ كَانَتِ الْحَائِضُ عِنْدَهُمْ مَبْغُوضَةً
Bu sorunun sorulmasına yol açan sebep şudur: Yesrib halkı Yahudilerle iç içe yaşamış ve birçok hususta onların adetlerini benimsemişti. Yahudiler ise Tevrat'ın hükmü gereği ay halindeki kadından son derece uzak dururlardı. Nitekim Levililer Kitabı'nın on beşinci bâbında şöyle denmektedir: «Bir kadının bedeninden kan akıntısı olursa, yedi gün ay halinde kalacaktır. Ona dokunan her kişi akşama kadar murdar sayılacaktır. Ay hali sırasında üzerine yattığı her şey murdar olacaktır. Yatağına dokunan herkes giysilerini yıkayacak, suyla yıkanacak ve akşama kadar murdar sayılacaktır. Bir erkek onunla yatar da kadının kirliliği ona bulaşırsa, yedi gün murdar kalacaktır.» Kurtubî, Hristiyanların bundan kaçınmadıklarını zikretmiştir; ancak İncil'de buna delalet eden bir husus bulunmadığı için bunun doğru olduğunu sanmıyorum. Bununla birlikte Arap kabilelerinden bazıları nezdinde de hayızlı kadın hoş karşılanmazdı.
فَقَدْ كَانَ بَنُو سُلَيْحٍ أَهْلُ بَلَدِ الْحَضْرِ، وَهُمْ مِنْ قُضَاعَةَ نَصَارَى إِنْ حَاضَتِ الْمَرْأَةُ أَخْرَجُوهَا مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى الرَّبْضِ حَتَّى تَطْهُرَ وَفَعَلُوا ذَلِكَ بِنَصْرَةَ ابْنَةِ الضَّيْزَنِ مَلِكِ الْحَضْرِ، فَكَانَتِ الْحَالُ مَظِنَّةَ حِيرَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي هَذَا الْأَمْرِ تَبْعَثُ عَلَى السُّؤَالِ عَنْهُ.
Nitekim Hadr şehri halkı olan ve Kudâa kabilesine mensup bulunan Hristiyan Benî Sülüyh, bir kadın ay hali olduğunda onu temizleninceye kadar şehirden çıkarıp dış mahallelere (varoşlara) sürerlerdi. Hadr meliki ed-Dayzan'ın kızı Nasra'ya da böyle yapmışlardı. Dolayısıyla bu durum, Müslümanların kafasını karıştırabilecek ve bu konuyu sormalarına yol açacak bir mahiyetteydi.
وَالْمَحِيضُ وَهُوَ اسْمٌ لِلدَّمِ الَّذِي يَسِيلُ مِنْ رَحِمِ الْمَرْأَةِ فِي أَوْقَاتٍ مُنْتَظِمَةٍ وَالْمَحِيضُ اسْمٌ عَلَى زِنَةِ مَفْعِلٍ مَنْقُولٌ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَصَادِرِ شَاذًّا عَنْ قِيَاسِهَا لِأَنَّ قِيَاسَ الْمَصْدَرِ فِي مِثْلِهِ فَتْحُ الْعَيْنِ قَالَ الزَّجَّاجُ «يُقَالُ حَاضَتْ حَيْضًا وَمَحَاضًا وَمَحِيضًا وَالْمَصْدَرُ فِي هَذَا الْبَابِ بَابُهُ الْمَفْعَلِ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ) لَكِنَّ الْمَفْعِلَ (بِكَسْرِ الْعَيْنِ) جَيِّدٌ» وَوَجْهُ جَوْدَتِهِ مُشَابَهَتُهُ مُضَارِعَهُ لِأَنَّ الْمُضَارِعَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَهُوَ مِثْلُ الْمَجِيءِ وَالْمَبِيتِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ لَمَّا صَارَ الْمَحِيضُ اسْمًا لِلدَّمِ السَّائِلِ مِنَ الْمَرْأَةِ عُدِلَ بِهِ عَنْ قِيَاسِ أَصْلِهِ مِنَ الْمَصْدَرِ إِلَى زِنَةِ اسْمِ الْمَكَانِ وَجِيءَ بِهِ عَلَى زِنَةِ الْمَكَانِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ صَارَ اسْمًا فَخَالَفُوا فِيهِ أَوْزَانَ الْأَحْدَاثِ إِشْعَارًا بِالنَّقْلِ فَرْقًا بَيْنَ الْمَنْقُولِ مِنْهُ وَالْمَنْقُولِ إِلَيْهِ، وَيُقَالُ حَيْضٌ وَهُوَ أَصْلُ الْمَصْدَرِ: يُقَالُ حَاضَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا سَالَ مِنْهَا كَمَا يُقَالُ حَاضَ السَّيْلُ إِذَا فَاضَ مَاؤُهُ وَمِنْهُ سُمِّيَ الْحَوْضُ حَوْضًا لِأَنَّهُ يَسِيلُ، أَبْدَلُوا يَاءَهُ وَاوًا وَلَيْسَ مَنْقُولًا مِنِ اسْمِ الْمَكَانِ إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ لِلنَّقْلِ مِنْهُ، وَإِنَّمَا تَكَلَّفَهُ مَنْ زَعَمَهُ مَدْفُوعًا بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى قِيَاسِ اسْمِ الْمَكَانِ مُعْرِضًا عَمَّا فِي تَصْيِيرِهِ اسْمًا مِنَ التَّوَسُّعِ فِي مُخَالَطَةِ قَاعِدَةِ الِاشْتِقَاقِ.
el-Mahîd (الْمَحِيض), kadının rahminden düzenli aralıklarla akan kanın adıdır. Mahîd, mef'il (مَفْعِل) vezninde bir isim olup masdar isimlerinden kıyasa aykırı (şâz) olarak nakledilmiştir; zira bu tür kelimelerde masdarın kıyası aynü'l-fiilin fethalı olmasıdır. Zeccâc şöyle demiştir: «Hayz (حَيْض), mehâd (مَحَاض) ve mahîd (مَحِيض) şeklinde masdarlar kullanılır. Bu bâbda masdarın asıl kalıbı aynın fethasıyla mef'al (المَفْعَل) veznidir; ancak aynın kesrasıyla mef'il (المَفْعِل) vezni de fasih ve güzeldir.» Bunun güzel görülme sebebi, muzari fiiline benzemesidir; çünkü muzarisi aynın kesrasıyla gelir; nitekim meci' (الْمَجِيء) ve mebît (الْمَبِيت) kelimeleri de böyledir. Bana göre mahîd kelimesi, kadından akan kanın özel ismi haline gelince, masdar olan asıl kıyasından mekân ismi veznine nakledilmiştir. İsim haline geldiğine delalet etmesi için mekân vezninde getirilmiş ve nakil yapıldığını hissettirmek, nakledilen asıl mana ile nakledilen yeni mana arasındaki farkı belirtmek üzere hades (eylem) vezinlerine aykırı kılınmıştır. Asıl masdar olan "hayz" (حَيْض) kelimesine gelince: Tıpkı sel suyu taştığında "hâda's-seyl" dendiği gibi, kadından kan aktığında da "hâdati'l-mer'eh" denir. Su akıp toplandığı için havza "havz" adı verilmesi de bundandır; kelimenin yâ harfi vâv harfine dönüştürülmüştür. Yoksa bu kelime mekân isminden nakledilmiş değildir; zira ondan nakledilmesini gerektirecek bir münasebet yoktur. Bunu iddia eden kimse, mekân isminin kıyasını koruma gayretiyle ve kelimenin isimleşmesindeki iştikak kuralının genişletilmesini göz ardı ederek kendini bu zorlamaya sokmuştur.
وَالْمُرَادُ مِنَ السُّؤَالِ عَنِ الْمَحِيضِ السُّؤَالُ عَنْ قُرْبَانِ النِّسَاءِ فِي الْمَحِيضِ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ، وَقَدْ عَلِمَ السَّائِلُونَ مَا سَأَلُوا عَنْهُ وَالْجَوَابُ أَدَلُّ شَيْءٍ عَلَيْهِ.
Ay halinden sorulmasından maksat, delâlet-i iktizâ yoluyla hayız halindeyken kadınlara yaklaşmanın hükmünü sormaktır. Soranlar neyi sorduklarını bilmekteydiler; verilen cevap da buna en açık delildir.