Binûn

2- Bakara Suresi — 70. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْأَذَى: الضُّرُّ الَّذِي لَيْسَ بِفَاحِشٍ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً [آل عمرَان: ١١١] ، ابْتَدَأَ جَوَابِهِمْ عَمَّا يَصْنَعُ الرَّجُلُ بِامْرَأَتِهِ الْحَائِضِ فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ الْحَيْضَ أَذًى لِيَكُونَ مَا يَأْتِي مِنَ النَّهْيِ عَنْ قرْبَان الْمَرْأَة الْحَائِض نهيا مُعَلَّلًا فَتَتَلَقَّاهُ النُّفُوسُ عَلَى بَصِيرَةٍ وَتَتَهَيَّأُ بِهِ الْأُمَّةُ لِلتَّشْرِيعِ فِي أَمْثَالِهِ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِأَذًى إِشَارَةً إِلَى إِبْطَالِ مَا كَانَ مِنَ التَّغْلِيطِ فِي شَأْنِهِ وَشَأْنِ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ فِي شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ، وَقَدْ أَثْبَتَ أَنَّهُ أَذًى مُنَكَّرٌ وَلَمْ يُبَيِّنْ جِهَتَهُ فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْأَذَى فِي مُخَالَطَةِ الرَّجُلِ لِلْحَائِضِ وَهُوَ أَذًى لِلرَّجُلِ وَلِلْمَرْأَةِ وَلِلْوَلَدِ، فَأَمَّا أَذَى الرَّجُلِ فَأَوَّلُهُ الْقَذَارَةُ وَأَيْضًا فَإِنَّ هَذَا الدَّم سَائل مِنْ عُضْوِ التَّنَاسُلِ لِلْمَرْأَةِ وَهُوَ يشْتَمل على بييضات دقيقة يكون مِنْهَا تُخْلَقُ الْأَجِنَّةُ بَعْدَ انْتِهَاءِ الْحَيْضِ وَبَعْدَ أَنْ تختلط تِلْكَ البييضات بِمَاءِ الرَّجُلِ فَإِذَا انْغَمَسَ فِي الدَّمِ عُضْوُ التَّنَاسُلِ فِي الرَّجُلِ يَتَسَرَّبُ إِلَى قَضِيبِهِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ الدَّمِ بِمَا فِيهِ فَرُبَّمَا احْتُبِسَ مِنْهُ جُزْءٌ فِي

el-Eza (الْأَذَى), Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Size eziyetten başka bir zarar veremezler” [Âl-i İmrân: 111] buyruğundaki istisnanın da gösterdiği üzere, aşırı ve helak edici olmayan zarardır. Erkeğin ay halindeki hanımına nasıl davranacağına dair sorularına, hayzın bir eza olduğunu açıklayarak başlamıştır; ta ki hayızlı kadına yaklaşmayı yasaklayan hüküm gerekçelendirilmiş (muallel) bir yasak olsun, nefisler bunu basiretle kabul etsin ve ümmet bu vesileyle benzer konulardaki teşriî hükümlere zihnen hazırlansın. Eza olarak ifade edilmesi, Tevrat şeriatında bu mesele ve hayızlı kadın hakkında aşırıya kaçılarak uygulanan ağır hükümleri geçersiz kılmaya bir işarettir. Ayette onun belirsiz (nekira) bir eza olduğu sabit kılınmış fakat yönü belirtilmemiştir; bu da ezanın, erkeğin hayızlı kadınla birleşmesinde bulunduğunu gösterir. Bu durum erkek için de, kadın için de, çocuk için de bir ezadır. Erkeğin göreceği ezaya gelince; bunun ilki pisliktir. Ayrıca bu kan, kadının üreme organından akmaktadır ve hayız bittikten sonra erkeğin menisiyle birleşerek ceninlerin yaratılacağı mikroskobik yumurtacıkları ihtiva eder. Erkeğin üreme organı kana bulaştığında, bu kandan ve içindekilerden bir miktar idrar kanalına sızar; bazen de bundan bir parça

قَنَاةِ الذَّكَرِ فَاسْتَحَالَ إِلَى عُفُونَةٍ تُحْدِثُ أَمْرَاضًا مُعْضِلَةً فَتُحْدِثُ بُثُورًا وَقُرُوحًا لِأَنَّهُ دَمٌ قَدْ فَسَدَ وَيَرِدُ أَيْ فِيهِ أَجْزَاءٌ حَيَّةٌ تُفْسِدُ فِي الْقَضِيبِ فَسَادًا مِثْلَ موت الْحَيّ فتؤول إِلَى تَعَفُّنٍ.

erkeklik kanalında hapsolup kalarak kokuşmaya ve tedavisi güç hastalıklara, çıbanlara ve yaralara yol açar; çünkü o bozulmuş bir kandır. Orada canlı hücreler bulunur ve bunlar peniste canlı bir şeyin ölmesi gibi bir bozulmaya yol açarak nihayetinde kokuşup enfeksiyona döner.

وَأَمَّا أَذَى الْمَرْأَةِ فَلِأَنَّ عُضْوَ التَّنَاسُلِ مِنْهَا حِينَئِذٍ بصدد التهيؤ إل إِيجَادِ الْقُوَّةِ التَّنَاسُلِيَّةِ فَإِذَا أُزْعِجَ كَانَ إِزْعَاجًا فِي وَقت اشْتِغَاله بِعَمَل فَدَخَلَ عَلَيْهِ بِذَلِكَ مَرَضٌ وَضَعْفٌ، وَأَمَّا الْوَلَدُ فَإِنَّ النُّطْفَةَ إِذَا اخْتَلَطَتْ بِدَمِ الْحيض أخذت البييضات فِي التَّخَلُّقِ قَبْلَ إبان صلاحيتها التخلق النَّافِعِ الَّذِي وَقَتُهُ بَعْدَ الْجَفَافِ، وَهَذَا قَدْ عَرَفَهُ الْعَرَبُ بِالتَّجْرِبَةِ قَالَ أَبُو كَبِيرٍ الْهُذَلِيُّ:

Kadının göreceği ezaya gelince; zira onun üreme organı o sırada üreme gücünü oluşturma hazırlığı içindedir. Eğer bu esnada rahatsız edilirse, bir işle meşgul olduğu sırada müdahaleye maruz kalmış olur ve bu sebeple organa hastalık ve zayıflık arız olur. Çocuğa gelince; meni hayız kanına karıştığında, yumurtacıklar kuruma vaktinden sonra gerçekleşecek olan faydalı yaratılış evresinden önce şekillenmeye başlar. Bunu Araplar tecrübe yoluyla bilmekteydiler; nitekim Ebû Kebîr el-Hüzelî şöyle demiştir:

وَمُبَرَّإٍ مِنْ كُلِّ غُبَّرِ حِيضَةٍ ... وَفَسَادِ مُرْضِعَةٍ وَدَاءٍ مُعْضِلِ

«O, hayız sonu kalıntılarından, emziren kadının süt bozukluğundan ve dermansız dertten tamamen arınmıştır.»

(غُبَّرُ الْحَيْضَةِ جَمْعُ غُبْرَةٍ وَيُجْمَعُ عَلَى غُبَّرٍ وَهِيَ آخِرُ الشَّيْءِ، يُرِيدُ لَمْ تَحْمِلْ بِهِ أُمُهُ فِي آخِرِ مُدَّةِ الْحَيْضِ) . وَالْأَطِبَّاءُ يَقُولُونَ إِنَّ الْجَنِينَ الْمُتَكَوِّنَ فِي وَقت الْحيض قد يَجِيءُ مَجْذُومًا أَوْ يُصَابُ بِالْجُذَامِ مِنْ بَعْدُ.

(Gubaru'l-hayza, gubrenin çoğuludur ve bir şeyin son kalıntısı anlamına gelir; yani annesi ona hayız müddetinin son kalıntılarında hamile kalmamıştır). Hekimler de hayız vaktinde oluşan ceninin cüzzamlı doğabileceğini veya sonradan cüzzama yakalanabileceğini ifade etmektedirler.

وَقَوْلُهُ: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ تَفْرِيعُ الْحُكْمِ عَلَى الْعِلَّةِ، وَالِاعْتِزَالُ التَّبَاعُدُ بِمَعْزِلٍ وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ تَرْكِ مُجَامَعَتِهِنَّ، وَالْمَجْرُورُ بِفِي: وَقْتٌ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: فِي زَمَنِ الْمَحِيضِ وَقَدْ كَثُرَتْ إِنَابَةُ الْمَصْدَرِ عَنْ ظَرْفِ الزَّمَانِ كَمَا يَقُولُونَ آتِيكَ طُلُوعَ النَّجْمِ وَمَقْدِمَ الْحَاجِّ.

Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “Bu yüzden ay halinde kadınlardan uzak durun” buyruğu, hükmün illete bağlanarak ondan türetilmesidir. İ'tizâl (اعْتِزَال), bir kenara çekilip uzaklaşmak demektir; burada ise kadınlarla cinsel ilişkide bulunmayı terk etmekten kinayedir. Fi (فِي) harf-i ceriyle mecrur olan kelime, hazfedilmiş bir vakittir ve takdiri: "fî zemeni'l-mahîd" (hayız zamanında) şeklindedir. Nitekim Arapların «Yıldızın doğuşunda ve hacıların gelişinde sana gelirim» demelerinde olduğu gibi masdarın zaman zarfı yerine geçmesi çok yaygındır.

وَالنِّسَاءُ اسْمُ جَمْعٍ للْمَرْأَة لَا وَاحِد لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْأَزْوَاجُ كَمَا يَقْتَضِيهِ لفظ فَاعْتَزِلُوا الْمُخَاطَبِ بِهِ الرِّجَالُ، وَإِنَّمَا يَعْتَزِلُ مَنْ كَانَ يُخَالِطُ.

en-Nisâ (النِّسَاء), kadının çoğul ismi olup kendi lafzından tekili yoktur. Kendilerine hitap edilen erkeklerin durumunun gerektirdiği { فَاعْتَزِلُوا } lafzından anlaşıldığı üzere, burada kadınlardan maksat zevcelerdir; zira ancak bir arada yaşayan kimse uzak durur.

وَإِطْلَاقُ النِّسَاءِ عَلَى الْأَزْوَاجِ شَائِعٌ بِالْإِضَافَةِ كَثِيرًا نَحْوَ: يَا نِساءَ النَّبِيِّ [الْأَحْزَاب:٣٠] ، وَبِدُونِ إِضَافَةٍ مَعَ الْقَرِينَةِ كَمَا هُنَا، فَالْمُرَادُ اعْتَزِلُوا نِسَاءَكُمْ أَيِ اعْتَزِلُوا مَا هُوَ أَخَصُّ الْأَحْوَالِ بِهِنَّ وَهُوَ الْمُجَامَعَةُ.

Nisâ kelimesinin zevceler anlamında kullanılması, tıpkı { يَا نِساءَ النَّبِيِّ } “Ey Peygamber hanımları!” [Ahzâb: 30] ayetinde olduğu gibi izafetle çok yaygındır; burada olduğu gibi bir karine bulunduğunda ise izafetsiz olarak da kullanılır. Dolayısıyla maksat şudur: Hanımlarınızdan uzak durun; yani onlarla olan hallerin en özeli olan cinsel ilişkiden uzak durun.

وَقَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ جَاءَ النَّهْيُ عَنْ قُرْبَانِهِنَّ تَأْكِيدًا لِلْأَمْرِ بِاعْتِزَالِهِنَّ وَتَبْيِينًا لِلْمُرَادِ مِنَ الِاعْتِزَالِ وَأَنَّهُ لَيْسَ التَّبَاعُدَ عَنِ الْأَزْوَاجِ بِالْأَبْدَانِ كَمَا كَانَ عِنْدَ الْيَهُودِ بَلْ هُوَ عَدَمُ الْقِرْبَانِ، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ مَفْصُولَةً بِدُونِ عَطْفٍ، لِأَنَّهَا مُؤَكِّدَةٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَمُبَيِّنَةٌ لِلِاعْتِزَالِ وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ يَقْتَضِي الْفَصْلَ، وَلَكِنْ خُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ اهْتِمَامًا بِهَذَا الْحُكْمِ لِيَكُونَ النَّهْيُ عَنِ الْقِرْبَانِ مَقْصُودًا بِالذَّاتِ مَعْطُوفًا عَلَى التَّشْرِيعَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” buyruğundaki yaklaşma yasağı, kadınlardan uzak durma emrini pekiştirmek ve i'tizâlden maksadın Yahudilerde olduğu gibi bedenleri birbirinden ayırmak değil, cinsel ilişkide bulunmamak olduğunu açıklamak üzere gelmiştir. Aslında zahirî kurala göre { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ } cümlesinin atıf harfi olmaksızın fasl ile (ayrı) gelmesi gerekirdi; çünkü bu cümle { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } cümlesinin içeriğini pekiştirmekte ve oradaki i'tizâli açıklamaktadır, her iki durum da faslı gerektirir. Ancak bu hükme verilen önem sebebiyle zahirî kuralın dışına çıkılmış; böylece yaklaşma yasağının bizzat kastedilen bağımsız bir hüküm olarak teşriatlara matuf olması sağlanmıştır.

وَيُكَنَّى عَنِ الْجِمَاعِ بِالْقِرْبَانِ بِكَسْرِ الْقَافِ مَصْدَرُ قَرِبَ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَلِذَلِكَ جِيءَ فِيهِ بِالْمُضَارِعِ الْمَفْتُوحِ الْعَيْنِ الَّذِي هُوَ مُضَارِعُ قَرِبَ كَسَمِعَ مُتَعَدِّيًا إِلَى الْمَفْعُولِ فَإِنَّ

Cinsel ilişki, kâf harfinin kesrasıyla "kırbân" (قِرْبَان) kelimesiyle kinaye yoluyla ifade edilir; bu kelime râ harfinin kesrasıyla "karibe" (قَرِبَ) fiilinin masdarıdır. Bu sebeple mef'ûle geçişli olan "semia" gibi "karibe" fiilinin aynü'l-fiili fethalı olan muzari kalıbında getirilmiştir. Zira

الْجِمَاعَ لَمْ يَجِئْ إِلَّا فِيهِ دُونَ قَرُبَ بِالضَّمِّ الْقَاصِرِ يُقَالُ قَرُبَ مِنْهُ بِمَعْنَى دَنَا وَقَرِبَهُ كَذَلِكَ وَاسْتِعْمَالُهُ فِي الْمُجَامَعَةِ، لِأَنَّ فِيهَا قُرْبًا وَلَكِنَّهُمْ غَلَّبُوا قَرِبَ الْمَكْسُورَ الْعَيْنِ فِيهَا دُونَ قَرُبَ الْمَضْمُومِ تَفْرِقَةً فِي الِاسْتِعْمَالِ، كَمَا قَالُوا بَعُدَ إِذَا تَجَافَى مَكَانُهُ وَبَعِدَ كَمَعْنَى الْبُعْدِ الْمَعْنَوِيّ وَلذَلِك يَدْعُو بِلَا يَبْعَدْ.

cinsel ilişki anlamı, lâzım olan aynın zammesiyle "karube" (قَرُبَ) kalıbında değil, sadece bu kalıpta gelir. Yaklaştı anlamında hem "karube minhu" hem de "karibehu" denir. Bu kelimenin cinsel ilişkide kullanılması onda bir yakınlaşma bulunmasındandır; ancak kullanım farkı gözeterek cinsel ilişki için zamme ile olan "karube" yerine kesra ile olan "karibe"yi galip kılmışlardır. Nitekim mekân olarak uzaklaştığında "be'ude" (بَعُدَ), manevî uzaklık anlamında ise "be'ide" (بَعِدَ) demişler ve bu sebeple dua ederken «Lâ yeb'ad» (Uzak kalmasın) şeklinde söylemişlerdir.

وَقَوْلُهُ: حَتَّى يَطْهُرْنَ غَايَةٌ لِاعْتَزِلُوا وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ، وَالطُّهْرُ بِضَمِّ الطَّاءِ مَصْدَرٌ مَعْنَاهُ النَّقَاءُ مِنَ الْوَسَخِ وَالْقَذَرِ وَفِعْلُهُ طَهُرَ بِضَمِّ الْهَاءِ، وَحَقِيقَةُ الطُّهْرِ نَقَاءُ الذَّاتِ، وَأُطْلِقَ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ عَلَى النَّقَاءِ الْمَعْنَوِيِّ وَهُوَ طُهْرُ الْحَدَثِ الَّذِي يُقَدَّرُ حُصُولُهُ لِلْمُسْلِمِ بِسَبَبٍ، وَيُقَالُ تَطَهَّرَ إِذَا اكْتَسَبَ الطَّهَارَةَ بِفِعْلِهِ حَقِيقَةً نَحْوَ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا [التَّوْبَة: ١٠٨] أَوْ مَجَازًا نَحْوَ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ [الْأَعْرَاف: ٨٢] ، وَيُقَالُ اطَّهَّرَ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَتَشْدِيدِ الْهَاءِ وَهِيَ صِيغَةٌ تَطَهَّرَ وَقَعَ فِيهَا إِدْغَامُ التَّاءِ فِي الطَّاءِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا [الْمَائِدَة: ٦] وَصِيغَةُ التَّفَعُّلِ فِي هَذِهِ الْمَادَّةِ لِمُجَرَّدِ الْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ مَعْنَى الْفِعْلِ وَلِذَلِكَ كَانَ إِطْلَاقُ بَعْضِهَا فِي مَوْضِعِ بَعْضٍ اسْتِعْمَالًا فَصِيحًا.

Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar” buyruğu, hem "i'tezilû" (uzak durun) hem de "ve lâ takrabûhunne" (yaklaşmayın) emirlerinin gayesidir (nihai sınırıdır). Tâ harfinin zammesiyle tuhr (الطُّهْرُ) pislikten ve kirlilikten arınmak anlamına gelen bir masdardır; fiili ise he harfinin zammesiyle "tahure" (طَهُرَ) şeklinde gelir. Tuhrun hakiki manası zatın temizlenmesidir. Şeriat ıstılahında ise Müslümanda bir sebeple hâsıl olduğu kabul edilen hadesten temizlenme gibi manevi arınmaya ıtlak edilmiştir. Bir kimse kendi fiiliyle bizzat temizlik kazandığında "tetahhara" (تَطَهَّرَ) denir; nitekim { يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Temizlenmeyi severler” [Tevbe: 108] ayetinde hakiki anlamda, { إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Onlar temizlik taslayan insanlardır” [A'râf: 82] ayetinde ise mecazi anlamda kullanılmıştır. Tâ ve he harflerinin şeddesiyle "ittahhara" (اطَّهَّرَ) da denir; bu da tâ harfinin tı harfine idgam edildiği "tetahhara" kalıbıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” [Mâide: 6] buyurmuştur. Bu kökteki tefa''ul kalıbı, fiilin anlamının gerçekleşmesinde sırf mübalağa ifade eder; bu sebeple birinin diğerinin yerine kullanılması fasih bir kullanımdır.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ حَتَّى يَطْهُرْنَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمُجَرَّدِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٍ يَطْهُرْنَ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْهَاءِ مَفْتُوحَتَيْنِ.

Cumhur, mücerred fiil kalıbıyla { حَتَّى يَطْهُرْنَ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir ve Halef ise tâ ve he harflerinin fethası ve şeddesiyle { يَطَّهَّرْنَ } şeklinde okumuşlardır.

وَلَمَّا ذُكِرَ أَنَّ الْمَحِيضَ أَذًى عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ الطُّهْرَ هُنَا هُوَ النَّقَاءُ مِنْ ذَلِكَ الْأَذَى فَإِنَّ وَصْفَ حَائِضٍ يُقَابَلُ بِطَاهِرٍ وَقَدْ سُمِّيَتِ الْأَقْرَاءُ أَطْهَارًا، وَقَدْ يُرَادُ بِالتَّطَهُّرِ الْغُسْلُ بِالْمَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا [التَّوْبَة: ١٠٨] فَإِنَّ تَفْسِيرَهُ الِاسْتِنْجَاءُ فِي الْخَلَاءِ بِالْمَاءِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ أَفَادَ مَنْعَ الْقِرْبَانِ إِلَى حُصُولِ النَّقَاءِ مِنْ دَمِ الْحَيْضِ بِالْجُفُوفِ وَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى فَإِذا تَطَهَّرْنَ بَعْدَ ذَلِكَ شَرْطًا ثَانِيًا دَالًّا عَلَى لُزُومِ تَطَهُّرٍ آخَرَ وَهُوَ غَسْلُ ذَلِكَ الْأَذَى بِالْمَاءِ، لِأَنَّ صِيغَةَ تَطَهَّرَ تَدُلُّ عَلَى طَهَارَةٍ مُعْمَلَةٍ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ قَوْلُهُ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ تَصْرِيحًا بِمَفْهُومِ الْغَايَةِ لِيَبْنِيَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ فَأْتُوهُنَّ، وَعَلَى الِاحْتِمَال الثَّانِي جَاءَ قِرَاءَةُ حَتَّى يَطْهُرْنَ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْهَاءِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ الطُّهْرَ الْمُكْتَسَبَ وَهُوَ الطُّهْرُ بِالْغُسْلِ وَيَتَعَيَّنُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا مِنْهُ مَعَ مَعْنَاهُ لَازِمُهُ أَيْضًا وَهُوَ النَّقَاءُ مِنَ الدَّمِ لِيَقَعَ الْغَسْلُ مَوْقِعَهُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَبِذَلِكَ كَانَ مَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدًا، وَقَدْ رَجَّحَ الْمُبَرِّدُ قِرَاءَةَ حَتَّى يَطَّهَّرْنَ بِالتَّشْدِيدِ قَالَ لِأَنَّ الْوَجْهَ أَنْ تَكُونَ الْكَلِمَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ يُرَادُ بِهِمَا جَمِيعًا الْغَسْلُ وَهَذَا عَجِيبٌ صُدُورُهُ مِنْهُ فَإِنَّ اخْتِلَافَ الْمَعْنَيَيْنِ إِذَا لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ تَضَادٌّ أَوَّلِيٌّ لِتَكَوُنَ الْكَلِمَةُ الثَّانِيَةُ مُفِيدَةً شَيْئًا جَدِيدًا.

Ay halinin bir eza olduğu zikredilince, dinleyen kimse buradaki temizliğin (tuhr) o ezadan arınmak olduğunu anlar. Zira hayızlı vasfının zıddı tahirdir (temizdir); nitekim hayızdan arınma dönemlerine de "athar" adı verilmiştir. Tetahhur kelimesiyle, Allah Teâlâ'nın: { فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا } “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” [Tevbe: 108] buyruğunda olduğu gibi suyla yıkanmak da kastedilebilir; zira buradaki tefsir tuvalette suyla istinca yapmaktır. Şayet birinci mana kastedilmişse, hayız kanının kesilip kuruyarak arınmasına kadar yaklaşmanın yasak olduğunu ifade eder; bundan sonra gelen { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } “Temizlendikleri zaman” buyruğu ise başka bir temizliğin, yani o ezanın suyla yıkanmasının (boy abdestinin) gerekliliğini gösteren ikinci bir şart olur. Çünkü "tetahhara" kalıbı, bizzat yapılan ve kazanılan bir temizliğe delalet eder. Şayet ikinci mana kastedilmişse, { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } buyruğu, { فَأْتُوهُنَّ } buyruğunu üzerine bina etmek için gayenin mefhumunu açıkça beyan etmekten ibaret olur. İkinci ihtimale göre, tâ ve he harflerinin şeddesiyle gelen { حَتَّى يَطَّهَّرْنَ } kıraati geçerlidir; böylece kastedilen, kazanılan temizlik, yani gusülle hâsıl olan temizlik olur. Bu kıraate göre, guslün yerini bulması için lafzın kendi manasıyla birlikte lazımı olan kanın kesilip arınmasının da kastedilmesi zorunlu hale gelir; zira öncesindeki { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } buyruğu buna delildir. Böylece her iki kıraatin neticesi aynı noktaya varır. Müberred, şeddeli olan { حَتَّى يَطَّهَّرْنَ } kıraatini tercih etmiş ve «Doğru olan, iki kelimenin aynı manada olması ve her ikisiyle de guslün kastedilmesidir» demiştir. Ondan böyle bir sözün sâdır olması şaşırtıcıdır; zira iki anlam arasında tezat bulunmadığı takdirde anlam farklılığı olması, ikinci kelimenin yeni bir şey ifade etmesi açısından daha uygundur.

وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ قِرَاءَةَ التَّشْدِيدِ قَائِلًا: «لِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّهُ حَرَامٌ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَقْرُبَ امْرَأَتَهُ بَعْدَ انْقِطَاعِ الدَّمِ عَنْهَا حَتَّى تَطْهُرَ» وَهُوَ مَرْدُودٌ بِأَنْ لَا حَاجَةَ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِدَلِيلِ الْإِجْمَاعِ وَلَا إِلَى تَرْجِيحِ الْقِرَاءَةِ بِهِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ كَافٍ فِي إِفَادَةِ الْمَنْعِ مِنْ قِرْبَانِ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ حَتَّى تَطْهُرَ بِدَلِيلِ مَفْهُومِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا تَطَهَّرْنَ.

Taberî de şeddeli kıraati tercih ederek şöyle demiştir: «Çünkü ümmet, kanı kesilen kadına gusül abdesti alıncaya kadar erkeğin yaklaşmasının haram olduğu hususunda icma etmiştir.» Ancak bu gerekçe şu şekilde reddedilir: İcma deliliyle istidlal etmeye ve bu sebeple kıraati tercih etmeye ihtiyaç yoktur; zira { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } buyruğundaki şartın mefhumu deliliyle, kadının yıkanıp temizlenmesine kadar erkeğin ona yaklaşmasının yasak olduğunu ifade etmede lafız zaten yeterlidir.

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ غَايَةَ اعْتِزَالِ النِّسَاءِ فِي الْمَحِيضِ هِيَ حُصُولُ الطُّهْرِ فَإِنْ حَمَلْنَا الطُّهْرَ عَلَى مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ فَهُوَ النَّقَاءُ مِنَ الدَّمِ وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يُحْمَلَ التَّطَهُّرُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا تَطَهَّرْنَ عَلَى الْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ، فَيَحْصُلَ مِنَ الْغَايَةِ وَالشَّرْطِ اشْتِرَاطُ النَّقَاءِ وَالْغُسْلِ وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى ذَهَبَ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ وَنَظَّرُوهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٦] وَإِنَّ حَمْلَ الطُّهْرِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى الْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ لَا سِيَّمَا عَلَى قِرَاءَةِ (حَتَّى يَطَّهَّرْنَ) حَصَلَ مِنْ مَفْهُومِ الْغَايَةِ وَمِنَ الشَّرْطِ الْمُؤَكَّدِ لَهُ اشْتِرَاطُ الْغُسْلِ بِالْمَاءِ وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ اشْتِرَاطَ النَّقَاءِ عَادَةً، إِذْ لَا فَائِدَةَ فِي الْغُسْلِ قَبْلَ ذَلِكَ.

Ayet-i kerime, ay halindeki kadınlardan uzak durmanın nihai sınırının (gayesinin) temizliğin hâsıl olması olduğuna delalet etmiştir. Şayet tuhr lafzını lügat anlamına hamledersek, bu kanın kesilip arınması demektir ve { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } buyruğundaki tetahhur lafzını şer'î anlamına hamletmek zorunlu olur. Böylece gaye ve şarttan hem kanın kesilmesi hem de gusül şartı ortaya çıkar. Mâlikî âlimleri bu görüşü benimsemiş ve bunu Allah Teâlâ'nın: { وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Yetimleri evlenme çağına gelene kadar deneyin; eğer onlarda bir olgunluk görürseniz mallarını kendilerine verin” [Nisâ: 6] buyruğuna benzetmişlerdir. Eğer her iki yerdeki tuhr lafzı şer'î anlamına hamledilirse -özellikle { حَتَّى يَطَّهَّرْنَ } kıraatine göre- gayenin mefhumundan ve onu pekiştiren şarttan su ile gusül abdesti alma şartı ortaya çıkar; bu da adet gereği kanın kesilmiş olması şartını zaten gerektirir, zira bundan önce yıkanmanın hiçbir faydası yoktur.

وَأَمَّا اشْتِرَاطُ طَهَارَةِ الْحَدَثِ فَاخْتَلَفَ فُقَهَاءُ الْإِسْلَامِ فِي مُجْمَلِ الطُّهْرِ الشَّرْعِيِّ هُنَا فَقَالَ قَوْمٌ هُوَ غَسْلُ مَحَلِّ الْأَذَى بِالْمَاءِ فَذَلِكَ يُحِلُّ قِرْبَانَهَا وَهَذَا الَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ، لِأَنَّ

Hadesten taharetin şart koşulmasına gelince; İslam fakihleri buradaki şer'î tuhrun mücmel mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup âlim, «Bu, eza mahallinin suyla yıkanmasıdır; bu yapıldığında ona yaklaşmak helal olur» demiştir. Ayetin delalet ettiği anlam da budur; çünkü

الطُّهْرَ الشَّرْعِيَّ يُطْلَقُ عَلَى إِزَالَةِ النَّجَاسَةِ وَعَلَى رَفْعُ الْحَدَثِ، وَالْحَائِضُ اتَّصَفَتْ بِالْأَمْرَيْنِ، وَالَّذِي يَمْنَعُ زَوْجَهَا مِنْ قِرْبَانِهَا هُوَ الْأَذَى وَلَا عَلَاقَةَ لِلْقِرْبَانِ بِالْحَدَثِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ غَسْلَ ذَلِكَ الْأَذَى، وَإِنْ كَانَ الطُّهْرَانُ مُتَلَازِمَيْنِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ فَهُمَا غَيْرُ مُتَلَازِمَيْنِ بِالنِّسْبَةِ لِلْكِتَابِيَّةِ.

şer'î tuhr hem necasetin giderilmesine hem de hadesin kaldırılmasına ıtlak olunur. Hayızlı kadın ise her iki vasfı da taşımaktadır. Kocasının ona yaklaşmasını engelleyen şey ise ezadır; yaklaşmanın hadesle bir ilgisi yoktur. Bu sebeple kastedilenin o ezanın yıkanması olması vacip olur. Her ne kadar Müslüman kadın açısından iki temizlik birbirinin lazımı olsa da, Ehl-i Kitap kadın açısından birbirinin lazımı değildir.

وَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيٌّ هُوَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ وَكَأَنَّهُمْ أَخَذُوا بِأَكْمَلِ أَفْرَادِ هَذَا الِاسْمِ احْتِيَاطًا، أَوْ رَجَعُوا فِيهِ إِلَى عَمَلِ الْمُسْلِمَاتِ وَالْمَظْنُونُ بِالْمُسْلِمَاتِ يَوْمَئِذٍ أَنَّهُنَّ كُنَّ لَا يَتَرَيَّثْنَ فِي الْغُسْلِ الَّذِي يُبِيحُ لَهُنَّ الصَّلَاةَ فَلَا دَلِيلَ فِي فِعْلِهِنَّ على عدم إِجْزَاء مَا دُونَهُ، وَذهب مُجَاهِد وطاووس وَعِكْرِمَةُ إِلَى أَنَّ الطُّهْرَ هُوَ وُضُوءٌ كَوُضُوءِ الصَّلَاةِ أَيْ مَعَ الِاسْتِنْجَاءِ بِالْمَاءِ وَهَذَا شَاذٌّ.

İçlerinde Mâlik ve Şâfiî'nin de bulunduğu cumhur, bunun cünüplük guslü olduğunu söylemiştir. Sanki onlar ihtiyat gereği bu ismin en kâmil ferdini esas almışlar ya da bu hususta Müslüman kadınların tatbikatına başvurmuşlardır. O günkü Müslüman kadınlardan beklenen ise kendilerine namazı helal kılacak olan gusülde hiç gecikmemeleridir; dolayısıyla onların bu fiilinde, bundan daha azının yeterli olmayacağına dair bir delil yoktur. Mücâhid, Tâvûs ve İkrime ise buradaki temizliğin suyla istinca ile birlikte namaz abdesti gibi bir abdest olduğu görüşüne varmışlardır ki bu şâz bir görüştür.

وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَصَاحِبَاهُ إِلَى التَّفْصِيلِ فَقَالُوا: إِنِ انْقَطَعَ الدَّمُ لِأَقْصَى أَمَدِ الْحَيْضِ وَهُوَ عَشَرَةُ أَيَّامٍ عِنْدَهُمْ جَازَ قِرْبَانُهَا قَبْلَ الِاغْتِسَالِ أَيْ مَعَ غَسْلِ الْمَحَلِّ خَاصَّةً، وَإِنِ انْقَطَعَ الدَّمُ لِعَادَةِ الْمَرْأَةِ دُونَ أَقْصَى الْحَيْضِ لَمْ يَصِحَّ أَنْ يَقْرَبَهَا زَوْجُهَا إِلَّا إِذَا اغْتَسَلَتْ أَوْ مَضَى عَلَيْهَا وَقْتُ صَلَاةٍ، وَإِنِ انْقَطَعَ لِأَقَلَّ مِنْ عَادَتِهَا لَمْ يَحِلَّ قُرْبَانُهَا وَلَكِنَّهَا تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي احْتِيَاطًا وَلَا يَقْرَبُهَا زَوْجُهَا

Ebû Hanîfe ve iki talebesi (İmâmeyn) ise ayrıma gitmiş ve şöyle demişlerdir: Eğer kan hayzın azami süresi olan on günde kesilirse -ki onlara göre en uzun süre budur- gusletmeden önce, yani sadece o mahalli yıkamak şartıyla ona yaklaşmak caiz olur. Eğer kan kadının mutat günlerinde kesilir de azami süreden az olursa, kadın gusletmedikçe veya üzerinden bir namaz vakti geçmedikçe kocasının ona yaklaşması sahih olmaz. Eğer kan kadının mutat günlerinden daha az bir sürede kesilirse ona yaklaşmak helal olmaz; ancak kadın ihtiyat gereği gusledip namazını kılar, kocası ise

حَتَّى تكمل مُدَّة عَادَتهَا، وَعَلَّلُوا ذَلِكَ بِأَنَّ انْقِطَاعَهُ لِأَكْثَرِ أَمَدِهِ انْقِطَاعٌ تَامٌّ لَا يُخْشَى بَعْدَهُ رُجُوعُهُ بِخِلَافِ انْقِطَاعِهِ لِأَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ فَلَزِمَ أَنْ يُتَقَصَّى أَثَرُهُ بِالْمَاءِ أَوْ بِمُضِيِّ وَقْتِ صَلَاةٍ، ثُمَّ أَرَادُوا أَنْ يَجْعَلُوا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلًا لِهَذَا التَّفْصِيلِ فَقَالَ عَبْدُ الْحَكِيمِ السَّلْكُوتِيُّ (حَتَّى يَطْهُرْنَ) قُرِئَ بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ فَتَنْزِلُ الْقِرَاءَتَانِ مَنْزِلَةَ آيَتَيْنِ، وَلَمَّا كَانَتْ إِحْدَاهُمَا مُعَارِضَةً الْأُخْرَى مِنْ حَيْثُ اقْتِضَاءُ قِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ الطُّهْرَ بِمَعْنَى النَّقَاءِ وَاقْتِضَاءُ الْأُخْرَى كَوْنَهُ بِمَعْنَى الْغُسْلِ جُمِعَ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ بِإِعْمَالِ كُلٍّ فِي حَالَةٍ مَخْصُوصَةٍ اهـ، وَهَذَا مُدْرَكٌ ضَعِيفٌ، إِذْ لَمْ يَعْهَدْ عَدَّ الْقِرَاءَتَيْنِ بِمَنْزِلَةِ آيَتَيْنِ حَتَّى يَثْبُتَ التَّعَارُضُ، سَلَّمْنَا لَكِنَّهُمَا وَرَدَتَا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ فَيُحْمَلُ مُطْلَقُهُمَا عَلَى مُقَيِّدِهِمَا بِأَنْ نَحْمِلَ الطُّهْرَ بِمَعْنَى النَّقَاءِ عَلَى أَنَّهُ مَشْرُوطٌ بِالْغُسْلِ، سَلَّمْنَا الْعُدُولَ عَنْ هَذَا التَّقْيِيدِ فَمَا هُوَ الدَّلِيلُ الَّذِي خَصَّ كُلَّ قِرَاءَةٍ بِحَالَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ دُونَ الْأُخْرَى أَوْ دُونَ حَالَاتٍ أُخَرَ، فَمَا هَذَا إِلَّا صُنْعٌ بِالْيَدِ، فَإِنْ قُلْتَ لِمَ بَنَوْا دَلِيلَهُمْ عَلَى تَنْزِيلِ الْقِرَاءَتَيْنِ مَنْزِلَةَ الْآيَتَيْنِ وَلَمْ يَبْنُوهُ مِثْلَنَا عَلَى وُجُودِ (يَطْهُرْنَ) وَ (يَطَّهَّرْنَ) فِي مَوْضِعَيْنِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، قُلْتُ كَأَنَّ سَبَبَهُ أَنَّ الْوَاقِعَيْنِ فِي الْآيَةِ هُمَا جُزْءَا آيَةٍ فَلَا يُمْكِنُ اعْتِبَارُ التَّعَارُضِ بَيْنَ جُزْئَيْ آيَةٍ بَلْ يُحْمَلَانِ عَلَى أَنَّ أَحَدَهُمَا مُفَسِّرٌ لِلْآخَرِ أَوْ مُقَيِّدٌ لَهُ.

onun mutat süresi tamamlanıncaya kadar ona yaklaşmaz. Onlar bunu şöyle gerekçelendirmişlerdir: Kanın azami sürede kesilmesi tam bir kesilmedir ve sonrasında geri gelmesinden korkulmaz; bundan daha az sürede kesilmesi ise böyle değildir. Dolayısıyla onun eserinin suyla veya bir namaz vaktinin geçmesiyle tamamen giderilmesi gerekir. Sonra bu ayetten bu tafsilata bir delil çıkarmak istemişler ve Abdülhakîm es-Siyâlkûtî şöyle demiştir: «{ حَتَّى يَطْهُرْنَ } lafzı hem tahfif (şeddesiz) hem de teşdid (şeddeli) ile okunmuştur; böylece iki kıraat iki ayet hükmüne geçer. Tahfif kıraati tuhrun kanın kesilmesi, diğeri ise gusül anlamına gelmesini iktiza ettiğinden ve biri diğerine muarız olduğundan, her bir kıraat özel bir duruma hamletmek suretiyle iki kıraat uzlaştırılmıştır.» Ancak bu zayıf bir dayanaktır; zira teâruzun sabit olması için iki kıraatin iki ayet hükmünde sayıldığı görülmüş bir şey değildir. Bunu kabul etsek bile, her ikisi de aynı anda varid olmuştur; bu durumda mutlak olan mukayyed olana hamledilir ve kanın kesilmesi anlamındaki tuhrun gusül şartına bağlı olduğu kabul edilir. Bu takyidden vazgeçildiğini kabul etsek bile, bu iki kıraatten her birini diğer durumlara değil de bu iki durumdan birine has kılan delil nedir? Bu, zorlama bir tevilden başka bir şey değildir. Eğer «Onlar delillerini neden iki kıraati iki ayet menzilesine indirmeye bina ettiler de bizim gibi bu ayetteki { يَطْهُرْنَ } ve { تَطَهَّرْنَ } lafızlarının mevcudiyetine bina etmediler?» dersen, derim ki: Sanki bunun sebebi, ayette geçen bu iki kelimenin bir tek ayetin parçaları olmasıdır. Bir ayetin iki parçası arasında teâruz var sayılamaz; aksine birinin diğerini tefsir ettiği veya takyid ettiği kabul edilir.

وَقَوْلُهُ: فَأْتُوهُنَّ الْأَمْرُ هُنَا لِلْإِبَاحَةِ لَا مَحَالَةَ لِوُقُوعِهِ عَقِبَ النَّهْيِ مِثْلَ وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا [الْمَائِدَة: ٢] عُبِّرَ بِالْإِتْيَانِ هُنَا وَهُوَ شَهِيرٌ فِي التَّكَنِّي بِهِ عَنِ الْوَطْءِ لِبَيَانِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقِرْبَانِ الْمَنْهِيِّ عَنهُ هُوَ الَّذِي الْمَعْنَى الْكِنَائِيُّ فَقَدْ عُبِّرَ بِالِاعْتِزَالِ ثُمَّ قُفِّيَ بِالْقِرْبَانِ ثُمَّ قُفِّيَ بِالْإِتْيَانِ وَمَعَ كُلِّ تَعْبِيرٍ فَائِدَةٌ جَدِيدَةٌ وَحُكْمٌ جَدِيدٌ وَهَذَا مِنْ إِبْدَاعِ الْإِيجَازِ فِي الْإِطْنَابِ.

Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوهُنَّ } “Onlara varın” buyruğundaki emir, tıpkı { وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “İhramdan çıktığınız zaman avlanın” [Mâide: 2] ayetinde olduğu gibi yasaktan sonra gelmesi sebebiyle hiç şüphesiz ibaha (mubahlık) ifade eder. Yasaklanan yaklaşmanın kinaye manası olduğunu açıklamak üzere burada cinsî münasebetten kinaye olarak meşhur olan "ityân" (varma/yaklaşma) lafzı kullanılmıştır. Önce i'tizâl (uzak durma) lafzı kullanılmış, ardından kırbân (yaklaşma) zikredilmiş, peşinden de ityân (varma) getirilmiştir; her bir ifadeyle yeni bir fayda ve yeni bir hüküm verilmiştir ki bu da itnab içinde icaz sanatının eşsiz bir örneğidir.

وَقَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ حَيْثُ اسْمُ مَكَانٍ مُبْهَمٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ مُلَازِمُ الْإِضَافَةِ إِلَى جُمْلَةٍ تُحَدِّدُهُ لِزَوَالِ إِبْهَامِهَا، وَقَدْ أُشْكِلَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الظَّرْفِ عَلَى الَّذِينَ تَصَدَّوْا لِتَأْوِيلِ الْقُرْآنِ وَمَا أَرَى سَبَبَ إِشْكَالِهِ إِلَّا أَنَّ الْمَعْنَى قَدِ اعْتَادَ الْعَرَبُ فِي التَّعْبِيرِ عَنْهُ سُلُوكَ طَرِيقِ الْكِنَايَةِ وَالْإِغْمَاضِ وَكَانَ فَهْمُهُ مَوْكُولًا إِلَى فِطَنِهِمْ وَمُعْتَادِ تَعْبِيرِهِمْ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ أَيْ إِلَّا مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِأَنْ تَعْتَزِلُوهُنَّ مِنْهُ مُدَّةَ الْحَيْضِ يَعْنِي الْقُبُلَ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ (مِنْ) بِمَعْنَى فِي وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ [الْأَحْقَاف: ٤] وَقَوْلِهِ: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ [الْجُمُعَةِ: ٩] ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي رُزَيْنٍ مَسْعُودِ بْنِ مَالِكٍ وَالسُّدِّيِّ وَقَتَادَةَ

Allah Teâlâ'nın: { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden” buyruğundaki "haysü" (حَيْثُ), damme üzere mebni müphem bir mekân ismidir ve müphemliğini gidermek için onu belirleyen bir cümleye izafeti zorunludur. Kur'an'ı tevil etmeye girişenler açısından bu zarftan ne kastedildiği müşkil olmuştur. Bu işkâlin sebebinin, Arapların bu manayı kinaye ve kapalı ifadelerle anlatmaya alışkın olmaları ve bunun anlaşılmasının onların anlayışına ve alışılageldik ifade tarzlarına bırakılmış bulunması olduğunu düşünüyorum. İbn Abbas, Mücâhid, Katâde ve Rebî': «Yani hayız müddetince kendisinden uzak durmanızı Allah'ın emrettiği yerden başka bir yerden olmamak üzere, yani ön kısımdan (fercden) yaklaşın» demişlerdir. Kurtubî, { مِنْ } harfinin "fî" (içinde/yerinde) manasında olduğunu söylemiş ve bunu Allah Teâlâ'nın: { أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Yerden neyi yarattıklarını bana gösterin” [Ahkāf: 4] ve { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } “Cuma günü namaz için çağrıldığında” [Cuma: 9] buyruklarıyla örneklendirmiştir. İbn Abbas, Ebû Rezîn Mes'ûd b. Mâlik, Süddî ve Katâde'den nakledildiğine göre

أَنَّ الْمَعْنَى: مِنَ الصِّفَةِ الَّتِي أَمَرَكُمُ اللَّهُ وَهِيَ الطُّهْرُ، فَحَيْثُ مَجَازٌ فِي الْحَالِ أَوِ السَّبَبِ وَ (مِنْ) لِابْتِدَاءِ الْأَسْبَابِ فَهِيَ بِمَعْنَى التَّعْلِيلِ.

mana şöyledir: «Allah'ın size emrettiği vasıftan, yani temizlik halinden gelin.» Bu durumda "haysü" lafzı hal veya sebep anlamında mecaz, { مِنْ } harfi ise sebeplerin başlangıcı için olup ta'lil (gerekçe) anlamındadır.

وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ قَدْ عَلِمَ السَّامِعُونَ مِنْهُ أَنَّهُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ كَانَ قَدْ حَصَلَ فِيمَا قَبْلُ، وَأَمَّا (حَيْثُ) فَظَرْفُ مَكَانٍ وَقَدْ تُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي التَّعْلِيلِ فَيَجُوزُ أَنَّ الْمُرَادَ بِأَمْرِ اللَّهِ أَمْرُهُ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ الْغَايَةُ بِ (حَتَّى) فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ لِأَنَّ غَايَةَ النَّهْيِ تَنْتَهِي إِلَى الْإِبَاحَةِ فَالْأَمْرُ هُوَ الْإِذْنُ، وَ (مِنْ) لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ، وَ (حَيْثُ) مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّعْلِيلِ مَجَازًا تَخْيِيلِيًّا أَيْ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ بِأَنْ تَأْتُوهُنَّ عِنْدَ انْتِهَاءِ غَايَةِ النَّهْيِ بِالتَّطَهُّرِ. أَوِ الْمُرَادُ بِأَمْرِ اللَّهِ أَمْرُهُ الَّذِي بِهِ أَبَاحَ التَّمَتُّعَ بِالنِّسَاءِ وَهُوَ عَقْدُ النِّكَاحِ، فَحَرْفُ (مِنْ) لِلتَّعْلِيلِ وَالسَّبَبِيَّةِ، وَ (حَيْثُ) مُسْتَعَارٌ لِلْمَكَانِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ حَالَةُ الْإِبَاحَةِ الَّتِي قَبْلَ النَّهْيِ كَأَنَّهُمْ كَانُوا مَحْجُوزِينَ عَنِ اسْتِعْمَالِ الْإِبَاحَةِ أَوْ حُجِرَ عَلَيْهِمُ الِانْتِفَاعُ بِهَا ثُمَّ أُذِنَ لَهُمْ بِاسْتِعْمَالِهَا فَشُبِّهَتْ حَالَتُهُمْ بِحَالَةِ مَنْ حُبِسَ عِنْدَ مَكَانٍ ثُمَّ أُطْلِقَ سَرَاحُهُ فَهُوَ يَأْتِي مِنْهُ إِلَى حَيْثُ يُرِيدُ. وَعَلَى هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ لَا يَكُونُ فِي الْآيَةِ مَا يُؤْذِنُ بِقَصْدِ تَحْدِيدِ الْإِتْيَانِ بِأَنْ يَكُونَ فِي مَكَانِ النَّسْلِ، وَيُعَضِّدُ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ تَذْيِيلُ الْكَلَامِ بِجُمْلَةِ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ وَهُوَ ارْتِفَاقٌ بِالْمُخَاطَبِينَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْمَنْعَ كَانَ لِمَنْفَعَتِهِمْ لِيَكُونُوا مُتَطَهِّرِينَ، وَأَمَّا ذِكْرُ التَّوَّابِينَ فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ التَّوْبَةِ عِنْدَ ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى امْتِثَالِ مَا

Benim kanaatime göre ise { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } buyruğundan dinleyenlerin anladığı husus, bunun daha önce Allah'tan gelmiş bir emir olduğudur. "Haysü" lafzı mekân zarfıdır ve ta'lil için mecazen de kullanılabilir. Dolayısıyla Allah'ın emrinden maksadın, { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } buyruğundaki { حَتَّى } gayesinin ihtiva ettiği emir olması caizdir; zira yasağın gayesi ibahaya (serbestliğe) varır, dolayısıyla emir burada izin demektir. { مِنْ } harfi mecazi başlangıç, "haysü" lafzı ise tahyîlî bir mecazla ta'lil için kullanılmıştır; yani Allah, yasağın nihai sınırı temizlikle sona erdiğinde onlara yaklaşmanızı emrettiği için [yaklaşın] demektir. Yahut Allah'ın emrinden maksat, kadınlardan faydalanmayı kendisiyle mubah kıldığı nikâh akdi emridir. Bu takdirde { مِنْ } harfi ta'lil ve sebebiyet içindir; "haysü" ise yasaktan önceki mubahlık durumu olan mecazi mekân için istiare edilmiştir. Sanki onlar mubahlığı kullanmaktan menedilmiş veya ondan faydalanmaları engellenmişti; sonra bunu kullanmalarına izin verilince, onların hali bir mekânda hapsedilip sonra serbest bırakılan ve oradan dilediği yere giden kimsenin haline benzetilmiştir. Bu iki anlama göre ayette, cinsel ilişkinin sırf nesil yerine tahsis edilmesini hedefleyen bir kayıt bulunmamaktadır. Sözün sonunun: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever, çok temizlenenleri de sever” cümlesiyle bitirilmesi de bu iki anlamı desteklemektedir; bu da muhataplara yönelik bir lütuftur, yani o yasağın temiz kalmaları için sırf kendi menfaatlerine olduğunu bildirmektedir. Tövbe edenlerin zikredilmesine gelince; bu, Allah'ın kendilerine

أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ اعْتِزَالِ النِّسَاءِ فِي الْمَحِيضِ أَيْ إِنَّ التَّوْبَةَ أَعْظَمُ شَأْنًا مِنَ التَّطَهُّرِ أَيْ أَنَّ نِيَّةَ الِامْتِثَالِ أَعْظَمُ مِنْ تَحَقُّقِ مَصْلَحَةِ التَّطَهُّرِ لَكُمْ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ تَطَهُّرٌ رُوحَانِيٌّ وَالتَّطَهُّرُ جُثْمَانِيٌّ.

hayız halindeyken kadınlardan uzak durma emrine imtisal edildiğini gösteren husus zikredilirken tövbenin şanını yüceltmek için yapılmış bir idmâctır (ara cümledir). Yani tövbe temizlenmekten daha yüce bir mertebedir; dolayısıyla emre uyma niyeti sizin için temizlenme maslahatının gerçekleşmesinden daha büyüktür, çünkü tövbe ruhani bir temizlik, taharet ise cismani bir temizliktir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَلَى حَقِيقَةِ (مِنْ) فِي الِابْتِدَاءِ وَحَقِيقَةِ (حَيْثُ) لِلْمَكَانِ وَالْمُرَادُ الْمَكَانُ الَّذِي كَانَ بِهِ أَذَى الْحَيْضِ.

{ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } buyruğundaki { مِنْ } harfinin başlangıç bildiren hakiki anlamında, "haysü" lafzının da hakiki mekân anlamında olması ve bundan maksadın da hayız eziyetinin bulunduğu yer olması caizdir.

وَقَدْ قِيلَ: إِنْ جُمْلَةَ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَإِذا تَطَهَّرْنَ وَجُمْلَةِ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] [٢٢٣]

{ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } cümlesinin, { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } cümlesi ile { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } [Bakara: 223] cümlesi arasında bir ara cümle (mu'tarıza) olduğu söylenmiştir. [223]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 223]

نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣)

{ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; tarlanıza dilediğiniz gibi varın. Kendiniz için de önceden hazırlık yapın. Allah'tan korkun ve O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri müjdele. (223)”

نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ.

{ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; tarlanıza dilediğiniz gibi varın.”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلٌ ثَانٍ لِجُمْلَةِ: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَة: ٢٢٢] قُصِدَ بِهِ الِارْتِفَاقُ بِالْمُخَاطَبِينَ وَالتَّأَنُّسُ لَهُمْ لِإِشْعَارِهِمْ بِأَنَّ مَنْعَهُمْ مِنْ قِرْبَانِ النِّسَاءِ فِي مُدَّةِ الْمَحِيضِ مَنْعٌ مُؤَقَّتٌ لِفَائِدَتِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ

Bu cümle, { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } [Bakara: 222] cümlesi için ikinci bir tezyîldir. Bununla muhataplara kolaylık göstermek, onları rahatlatmak ve hayız süresince kadınlara yaklaşmalarının yasaklanmasının sırf kendi faydaları için geçici bir yasak olduğunu hissettirmek hedeflenmiştir. Zira Allah,

يَعْلَمُ أَنَّ نِسَاءَهُمْ مَحَلُّ تَعَهُّدِهِمْ وَمُلَابَسَتِهِمْ لَيْسَ مَنْعُهُمْ مِنْهُنَّ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ بِأَمْرٍ هَيِّنٍ عَلَيْهِمْ لَوْلَا إِرَادَةُ حِفْظِهِمْ مِنَ الْأَذَى، كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لَمَّا حَمَى الْحِمَى «لَوْلَا الْمَالُ الَّذِي أَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا حَمَيْتُ عَلَيْهِمْ مِنْ بِلَادِهِمْ شِبْرًا إِنَّهَا لَبِلَادُهُمْ» وَتُعْتَبَرُ جُمْلَةُ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ مُقَدِّمَةً لِجُمْلَةِ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَفِيهَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِلْإِذْنِ بِإِتْيَانِهِنَّ أَنَّى شَاءُوا، وَالْعِلَّةُ قَدْ تُجْعَلُ مُقَدِّمَةً فَلَوْ أُوثِرَ مَعْنَى التَّعْلِيلِ لَأُخِّرَتْ عَنْ جُمْلَةِ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَلَكِنْ أُوثِرَ أَنْ تَكُونَ مُقَدِّمَةً لِلَّتِي بَعْدَهَا لِأَنَّهُ أَحْكَمُ نَسِيجٍ نُظِمَ وَلِتَتَأَتَّى عَقِبَهُ الْفَاءُ الْفَصِيحَةُ.

hanımlarının onların ilgi ve birliktelik odağı olduğunu, onları ezadan koruma iradesi olmasaydı bazı hallerde onlardan menedilmenin kendilerine kolay gelmeyeceğini bilmektedir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh koruluğu (otlağı) koruma altına aldığında şöyle demiştir: «Allah yolunda üzerine teçhizat yüklediğim mallar (cihad binekleri) olmasaydı, onların arazilerinden bir karış yeri bile koruma altına almazdım; şüphesiz orası onların arazisidir.» { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ } cümlesi, { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } cümlesinin mukaddimesi sayılır ve içinde diledikleri gibi onlara varmalarına verilen iznin illet anlamı bulunur. İllet bazen mukaddime yapılabilir; şayet sırf ta'lil manası tercih edilseydi { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } cümlesinden sonraya bırakılırdı. Ancak nazmın en sağlam örgüsü olması ve peşinden fâ-i fasîhanın gelebilmesi için sonrakine bir mukaddime olması tercih edilmiştir.

وَالْحَرْثُ مَصْدَرُ حَرَثَ الْأَرْضَ إِذَا شَقَّهَا بِآلَةٍ تَشُقُّ التُّرَابَ لِيُزْرَعَ فِي شُقُوقِهِ زَرِيعَةٌ أَوْ تُغْرَسَ أَشْجَارٌ. وَهُوَ هَنَا مُطْلَقٌ عَلَى مَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ.

Hars (حَرْث), yarıklarına tohum ekilmesi veya ağaç dikilmesi için toprağı yaran bir aletle yeri yardığında kullanılan "harese'l-arda" (حَرَثَ الْأَرْضَ) fiilinin masdarıdır. Burada ise ism-i mef'ûl (sürülmüş/ekilmiş yer) anlamında kullanılmıştır.

وَإِطْلَاقُ الْحَرْثِ عَلَى الْمَحْرُوثِ وَأَنْوَاعِهِ إِطْلَاقٌ مُتَعَدِّدٌ فَيُطْلَقُ عَلَى الْأَرْضِ الْمَجْعُولَةِ لِلزَّرْعِ أَوِ الْغَرْسِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ [الْأَنْعَام: ١٣٨] أَيْ أَرْضُ زَرْعٍ مَحْجُورَةٌ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَزْرَعُوهَا.

Hars kelimesinin sürülmüş yere ve çeşitlerine ıtlak edilmesi çokçadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } [En'âm: 138] “Dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekindir...'” ayetinde olduğu gibi, ekim veya dikim için ayrılmış araziye de ıtlak edilir; yani insanların ekmesi yasaklanmış ekim arazisi demektir.

وَقَالَ: وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ [آل عمرَان: ١٤] أَيِ الْجَنَّاتِ وَالْحَوَائِطِ والحقول.

Yine şöyle buyurmuştur: { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ } [Âl-i İmrân: 14] “...salma atlar, davarlar ve ekinler...”, yani bahçeler, korunaklı bağlar ve tarlalar demektir.

وَقَالَ: مَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ

Yine şöyle buyurmuştur: { مَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ

[آل عمرَان:

[Âl-i İmrân:

١١٧] أَي فأهلكت زَرْعَهُمْ.

١١٧] } “...kendi kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinine vurup da onu mahveden dondurucu bir rüzgârın durumu gibidir.” [Âl-i İmrân: 117] Yani onların ekinlerini helak etmiştir.

وَقَالَ: فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ [الْقَلَم: ٢٢] يَعْنُونَ بِهِ جَنَّتَهُمْ أَيْ صَارِمِينَ عَرَاجِينَ التَّمْرِ.

Yine şöyle buyurmuştur: { فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ } [Kalem: 22] “Sabahleyin erkenden birbirlerine seslendiler: 'Eğer devşirecekseniz ekininize erkenden gidin!'” Bununla bahçelerini kastetmektedirler; yani hurma salkımlarını devşirecekseniz [demektir].

وَالْحَرْثُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُرَادٌ بِهِ الْمَحْرُوثُ بِقَرِينَةِ كَوْنِهِ مَفْعُولًا لِفِعْلِ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَصْدَرَ لِأَنَّ الْمَقَامَ يَنْبُو عَنْهُ، وَتَشْبِيهُ النِّسَاءِ بِالْحَرْثِ تَشْبِيهٌ لَطِيفٌ كَمَا شُبِّهَ النَّسْلُ بِالزَّرْعِ فِي قَوْلِ أَبِي طَالِبٍ فِي خِطْبَتِهِ خَدِيجَةَ لِلنَّبِيءِ ﷺ «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَزَرْعِ إِسْمَاعِيلَ» .

Bu ayette geçen hars ile, { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) olması karinesiyle ekilen yer kastedilmiştir; masdar kastedilmemiştir, zira sözün gelişi buna uymaz. Kadınların harsa benzetilmesi pek latif bir teşbihtir; nitekim Ebû Tâlib'in, Hatice'yi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isterken yaptığı hutbesinde: «Bizi İbrâhim'in zürriyetinden ve İsmâil'in ekininden kılan Allah'a hamdolsun» sözünde neslin ekine benzetilmesi de böyledir.

وَالْفَاءُ فِي فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ فَاءٌ فَصِيحَةٌ لِابْتِنَاءِ مَا بَعْدَهَا عَلَى تَقَرُّرِ أَنَّ النِّسَاءَ حَرْثٌ لَهُمْ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانُوا قَدْ سَأَلُوا عَنْ ذَلِكَ بِلِسَانِ الْمَقَالِ أَوْ بِلِسَانِ الْحَالِ.

{ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } ifadesindeki fâ harfi, fâ-i fasîhadır; çünkü kendisinden sonrası, kadınların onlar için bir tarla olduğunun kesinleşmesi esasına dayanmaktadır; bilhassa bunu söz diliyle veya hâl diliyle sormuşlarsa.

وَكَلِمَةُ (أَنَّى) اسْمٌ لِمَكَانٍ مُبْهَمٍ تُبَيِّنُهُ جُمْلَةٌ مُضَافٌ هُوَ إِلَيْهَا، وَقَدْ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ مَجَازًا فِي مَعْنَى كَيْفَ بِتَشْبِيهِ حَالِ الشَّيْءِ بِمَكَانِهِ، لِأَنَّ كَيْفَ اسْمٌ لِلْحَالِ الْمُبْهَمَةِ يُبَيِّنُهَا عَامِلُهَا نَحْوَ كَيْفَ

"Ennâ" (أَنَّى) kelimesi, kendisine muzaf olduğu cümlenin açıkladığı müphem bir mekân ismidir. Bir şeyin hâli mekânına benzetilerek mecazen "keyfe" (nasıl) anlamında kullanımı çok olmuştur; çünkü "keyfe", âmilinin açıkladığı müphem bir hâl ismidir; nitekim { كَيْفَ

يَشاءُ [آل عمرَان: ٦] وَقَالَ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» : إِنَّ (أَنَّى) تَكُونُ بِمَعْنَى (مَتَى) ، وَقَدْ أُضِيفَ (أَنَّى) فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى جُمْلَةِ (شِئْتُمْ) وَالْمَشِيئَاتُ شَتَّى فَتَأَوَّلَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى حَمْلِ (أَنَّى) عَلَى الْمَعْنى الْمجَازِي وَفَسرهُ بِكَيْفَ شِئْتُمْ وَهُوَ تَأْوِيلُ الْجُمْهُورِ الَّذِي عَضَّدُوهُ بِمَا رَوَوْهُ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ وَفِيهَا رِوَايَتَانِ. إِحْدَاهُمَا عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَالْأُخْرَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَتَأَوَّلَهُ الضَّحَّاكُ عَلَى مَعْنَى مَتَى شِئْتُمْ وَتَأَوَّلَهُ جَمْعٌ عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ مِنْ كَوْنِهِ اسْمَ مَكَانٍ مُبْهَمٍ، فَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلُوهُ ظَرْفًا لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي أَسْمَاءِ الْمَكَانِ إِذَا لَمْ يُصَرَّحُ فِيهَا بِمَا يَصْرِفُ عَنْ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ وَفَسَّرُوهُ بِمَعْنَى فِي أَيِّ مَكَانٍ مِنَ الْمَرْأَةِ شِئْتُمْ وَهُوَ الْمَرْوِيُّ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» تَفْسِيرًا مِنِ ابْنِ عُمَرَ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلُوهُ اسْمَ مَكَانٍ غَيْرَ ظَرْفٍ وَقَدَّرُوا أَنَّهُ مَجْرُورٌ بِ (مِنْ) فَفَسَّرُوهُ مِنْ أَيِّ مَكَانٍ أَوْ جِهَةٍ شِئْتُمْ وَهُوَ يَئُولُ إِلَى تَفْسِيرِهِ بِمَعْنَى كَيْفَ، وَنَسَبَ الْقُرْطُبِيُّ هَذَيْنِ التَّأْوِيلَيْنِ إِلَى سِيبَوَيْهِ. فَالَّذِي يَتَبَادَرُ مِنْ مَوْقِعِ الْآيَةِ وَتُسَاعِدُ عَلَيْهِ مَعَانِي أَلْفَاظِهَا أَنَّهَا تَذْيِيلٌ وَارِدٌ بَعْدَ النَّهْيِ عَنْ قِرْبَانِ النِّسَاءِ فِي حَالِ الْحَيْضِ. فَتُحْمَلُ (أَنَّى) عَلَى مَعْنَى مَتَى وَيَكُونُ الْمَعْنَى فَأْتُوا نِسَاءَكُمْ مَتَى شِئْتُمْ إِذَا تَطَهَّرْنَ فَوِزَانُهَا وِزَانُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا بَعْدَ قَوْلِهِ: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٢] .

يَشاءُ } [Âl-i İmrân: 6] “...dilediği gibi...” [ayetinde böyledir]. Lisânu'l-Arab'da ise: "(Ennâ) bazen (metâ/ne zaman) anlamında olur" denilmiştir. Bu ayette (ennâ) kelimesi (şi'tüm/dilediğiniz) cümlesine muzaf kılınmıştır; dilemeler ise çeşit çeşittir. Bu sebeple müfessirlerin çoğu onu, (ennâ)yı mecazi anlamına hamlederek tevil etmiş ve "dilediğiniz şekilde/nasıl dilerseniz" diye açıklamışlardır. Bu, ayetin iniş sebebi hakkında rivayet ettikleriyle destekledikleri cumhurun tevilidir. Bunda iki rivayet vardır: Biri Câbir b. Abdillâh'tan, diğeri ise İbn Abbâs'tandır. Dahhâk ise onu "dilediğiniz zaman" manasında tevil etmiştir. Bir grup da müphem bir mekân ismi olması hasebiyle onu hakiki manasına hamletmiştir. Onlardan kimi, mekân isimlerinde zarflık manasından çeviren açık bir durum bulunmadıkça aslolan zarflık olduğu için onu zarf kılmış ve "kadının neresinden/hangi yerinden dilerseniz" manasıyla tefsir etmişlerdir; bu da Sahîh-i Buhârî'de İbn Ömer'den bir tefsir olarak rivayet edilendir. Kimi de onu zarf olmayan bir mekân ismi kılmış ve (min) harf-i ceriyle mecrur olduğunu takdir ederek "hangi mekândan veya yönden dilerseniz" diye tefsir etmişlerdir ki bu da "keyfe" (nasıl) manasındaki tefsire döner. Kurtubî bu iki tevili Sîbeveyh'e nispet etmiştir. Ayetin konumundan ilk akla gelen ve lafızlarının manalarının da elverdiği görüş; bunun hayız hâlinde kadınlara yaklaşma yasağından sonra gelen bir tezyîl olduğudur. Dolayısıyla (ennâ) "metâ" (ne zaman) manasına hamledilir ve mana: "Temizlendikleri vakit eşlerinize ne zaman dilerseniz varın" şeklinde olur. Bunun tartısı, Yüce Allah'ın: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide: 1] “...ihramlı iken avı helal saymaksızın...” buyruğundan sonra gelen { وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } [Mâide: 2] “İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz” buyruğu ile aynı tartıdadır.

وَلَا مُنَاسَبَةَ تَبْعَثُ لِصَرْفِ الْآيَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى إِلَّا أَنَّ مَا طَارَ بَيْنَ عُلَمَاءِ السَّلَفِ وَمَنْ

Selef âlimleri ve onlardan

بَعْدَهُمْ مِنَ الْخَوْضِ فِي مَحَامِلَ أُخْرَى لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَمَا رَوَوْهُ مِنْ آثَارٍ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ يَضْطَرُّنَا إِلَى اسْتِفْصَالِ الْبَيَانِ فِي مُخْتَلَفِ الْأَقْوَالِ وَالْمَحَامِلِ مُقْتَنِعِينَ بِذَلِكَ، لِمَا فِيهِ مِنْ إِشَارَةٍ إِلَى اخْتِلَافِ الْفُقَهَاءِ فِي مَعَانِي الْآيَةِ، وَإِنَّهَا لَمَسْأَلَةٌ جَدِيرَةٌ بِالِاهْتِمَامِ، عَلَى ثِقَلٍ فِي جَرَيَانِهَا، عَلَى الْأَلْسِنَةِ وَالْأَقْلَامِ.

sonrakiler arasında bu ayet için diğer muhtemel manalara dalınması ve iniş sebepleri hususunda rivayet ettikleri rivayetler olmasaydı, ayeti bu anlamdan çevirmeyi gerektiren hiçbir münasebet bulunmazdı. Bu rivayetler bizi, fakihlerin ayetin manaları hakkındaki ihtilaflarına işaret içermesi sebebiyle, buna ikna olmuş bir şekilde farklı görüşleri ve ihtimalleri tafsilatlı bir açıklamaya tabi tutmaya mecbur bırakmaktadır. Dillerde ve kalemlerde dolaşmasında bir ağırlık bulunsa da bu, önem verilmeye değer bir meseledir.

رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسلم فِي «صَحِيحهمَا» عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا إِذَا أَتَى الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ مُجْبِيَةً جَاءَ الْوَلَدُ أُحْوَلَ، فَسَأَلَ الْمُسْلِمُونَ عَنْ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ الْآيَةَ وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ وَهُمْ أَهْلُ وَثَنٍ مَعَ هَذَا الْحَيِّ مِنَ الْيَهُودِ وَهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَكَانُوا يَرَوْنَ لَهُمْ فَضْلًا عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ فَكَانُوا يَقْتَدُونَ بِكَثِيرٍ مِنْ فِعْلِهِمْ، وَكَانَ مِنْ أَمْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَلَّا يَأْتُوا النِّسَاءَ إِلَّا عَلَى حَرْفٍ وَذَلِكَ أَسْتَرُ مَا تَكُونُ الْمَرْأَةُ، فَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ أَخَذُوا بِذَلِكَ، وَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنْ قُرَيْشٍ

Buhârî ve Müslim, Sahîh'lerinde Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Yahudiler, "Bir adam eşine arkasından yüzüstü yatmış vaziyette yaklaşırsa çocuk şaşı doğar" derlerdi. Müslümanlar bunu [Peygamber'e] sordular, bunun üzerine { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } ayeti indi. Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Ensâr'dan olan bu kabile putperest idi ve Ehl-i Kitap olan bu Yahudi kabilesiyle beraber yaşıyorlardı. İlimde onların kendilerine üstünlüğü olduğunu düşünüyor, bu yüzden onların pek çok fiiline uyuyorlardı. Ehl-i Kitab'ın âdeti ise kadınlara sadece yan yatar vaziyette yaklaşmaktı; bu da kadının en örtülü olduğu durumdur. Ensâr'dan olan bu kabile de bunu benimsemişti. Kureyş'ten olan bu kabile ise

يَشْرَحُونَ النِّسَاءَ شرحا (أَي يطأونهن وَهُنَّ مُسْتَلْقِيَاتٍ عَنْ أَقَفِيَتِهِنَّ) وَمُقْبِلَاتٍ وَمُدْبِرَاتٍ وَمُسْتَلْقِيَاتٍ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْمَدِينَةَ تَزَوَّجَ رَجُلٌ مِنْهُمُ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ فَذَهَبَ يَصْنَعُ بِهَا ذَلِكَ فَأَنْكَرَتْهُ عَلَيْهِ وَقَالَتْ: إِنَّمَا كُنَّا نُؤْتَى عَلَى حَرْفٍ فَاصْنَعْ ذَلِكَ وَإِلَّا فَاجْتَنِبْنِي حَتَّى شَرَى أَمْرُهُمَا (أَيْ تَفَاقَمَ اللَّجَاجُ) فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيءَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ أَيْ مُقْبِلَاتٍ كُنَّ أَوْ مُدْبِرَاتٍ أَوْ مُسْتَلْقِيَاتٍ يَعْنِي بِذَلِكَ فِي مَوْضِعِ الْوَلَدِ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيءِ ﷺ فِي التِّرْمِذِيِّ، وَمَا

kadınlarla serbestçe [diledikleri şekilde] (yani sırtüstü yatırarak), önden, arkadan ve sırtüstü ilişkiye girerlerdi. Muhacirler Medine'ye geldiklerinde, onlardan bir adam Ensâr'dan bir kadınla evlendi ve ona bu şekilde yaklaşmaya kalkıştı. Kadın bunu yadırgadı ve: "Bizimle ancak yan yatar vaziyette ilişkiye girilirdi; öyle yapacaksan yap, yoksa benden uzak dur" dedi. Hatta aralarındaki mesele büyüdü (yani çekişme şiddetlendi). Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve Allah Teâlâ: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } [ayetini] indirdi; yani döl yatağında olmak kaydıyla ister önden, ister arkadan, ister sırtüstü olsun [demektir]. Bunun benzeri Tirmizî'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Ümmü Seleme'den de rivayet edilmiştir. Yine

أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ قَالَ وَمَا أَهْلَكَكَ؟ قَالَ: حَوَّلْتُ رَحْلِي اللَّيْلَةَ (يُرِيدُ أَنَّهُ أَتَى امْرَأَتَهُ وَهِيَ مُسْتَدْبِرَةٌ) فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ شَيْئًا فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ هَذِهِ الْآيَةَ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ

Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, helak oldum!" dedi. [Resûlullah]: «Seni ne helak etti?» diye sordu. O da: "Bu gece bineğimi ters çevirdim (yani karısına arkadan yaklaştığını kastetti)" dedi. Resûlullah ona hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine Allah Resûlü'ne şu ayeti vahyetti: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ }

الْآيَةَ.

ayeti.

وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ لَمْ يَتَكَلَّمْ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهُ فَأَخَذْتُ عَلَيْهِ الْمُصْحَفَ يَوْمًا فَقَرَأَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ حَتَّى انْتَهَى إِلَى فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ قَالَ: تَدْرِي فِيمَ أُنْزِلَتْ؟ قُلْتُ: لَا قَالَ: أُنْزِلَتْ فِي كَذَا وَكَذَا وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ نَافِعٍ فِي الْبُخَارِيِّ «يَأْتِيهَا فِي....» وَلَمْ يَزِدْ وَهُوَ يَعْنِي فِي كِلْتَا الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ إِتْيَانَ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي رِوَايَةِ الطَّبَرِيِّ وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ: أُنْزِلَتْ إِتْيَانَ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ، وَرَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ فِي «غَرَائِبَ مَالِكٍ» وَالطَّبَرِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَجُلًا أَتَى امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا فَوَجَدَ فِي نَفْسِهِ مِنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَعَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ

Buhârî, Nâfi'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Ömer Kur'an okuduğu zaman bitirinceye kadar konuşmazdı. Bir gün onun karşısında Mushaf'ı elime aldım. Bakara Suresi'ni okudu, nihayet { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } ayetine gelince: "Bunun ne hakkında indiğini bilir misin?" dedi. "Hayır" dedim. Şöyle dedi: "Şöyle şöyle hakkında indirildi." Buhârî'de Nâfi'den gelen bir rivayette «Ona .... yerinden yaklaşır» [şeklinde geçmiş] ve fazlasını söylememiştir. Ondan gelen her iki rivayette de kastettiği şey, Taberî ve İshâk b. Râhûye'nin rivayetinde açıkça belirttiği gibi kadınlara dübürlerinden (arka uzuvlarından) yaklaşılmasıdır: "Kadınlara dübürlerinden yaklaşılması hakkında indirildi." Dârekutnî Garâib-i Mâlik'te ve Taberî, Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre bir adam hanımına dübüründen yaklaştı ve bundan dolayı içinde bir sıkıntı hissetti; bunun üzerine Allah: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } ayetini indirdi. O adamın bizzat Abdullah b. Ömer olduğu da rivayet edilmiştir. Atâ b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre ise,

رَجُلًا أَصَابَ امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَأَنْكَرَ النَّاسُ عَلَيْهِ وَقَالُوا: أَثْفَرَهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَعَلَى تَأْوِيلِ هَؤُلَاءِ يَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ، تَشْبِيهًا لِلْمَرْأَةِ بِالْحَرْثِ أَيْ بِأَرْضِ الْحَرْثِ وَأَطْلَقَ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ عَلَى مَعْنَى: فَاحْرُثُوا فِي أَيِّ مَكَانٍ شِئْتُمْ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam eşine dübüründen yaklaştı. İnsanlar bunu yadırgadılar ve: "Onu arkasından ilişkiye zorladı" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } ayetini indirdi. İşte bunların teviline göre Allah Teâlâ'nın: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } buyruğu, kadını harsa yani ekim arazisine bir benzetme olur; { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } ifadesi de: "Dilediğiniz yerde ekin" manasında kullanılmış olur.

أَقُولُ: قَدْ أُجْمِلَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى هُنَا، وَأُبْهِمَ وَبَيَّنَ الْمُبْهَمَاتِ بِمُبْهَمَاتٍ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى لِاحْتِمَالِ أَمَرَكُمُ اللَّهُ مَعَانِيَ لَيْسَ مَعْنَى الْإِيجَابِ وَالتَّشْرِيعِ مِنْهَا، إِذْ لَمْ يُعْهَدْ سَبْقُ تَشْرِيعٍ مِنَ اللَّهِ فِي هَذَا كَمَا قَدَّمْنَاهُ، ثُمَّ أُتْبِعَ بِقَوْلِهِ: يُحِبُّ التَّوَّابِينَ [الْبَقَرَة: ٢٢٢] فَرُبَّمَا أَشْعَرَ بِأَنَّ فِعْلًا فِي هَذَا الْبَيَانِ كَانَ يُرْتَكَبُ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الِانْكِفَافِ عَنْهُ وَأُتْبِعَ بِقَوْلِهِ:

Derim ki: Allah Teâlâ'nın kelamı burada mücmel kılınmış, müphem bırakılmış ve başka bir açıdan müphem olanlar müphemlerle açıklanmıştır. Zira daha önce belirttiğimiz gibi bunda Allah'tan önceden bilinen bir teşriî hüküm bulunmadığından "Allah'ın size emrettiği" ifadesinin vücup ve teşri dışında manalara ihtimali vardır. Sonra peşinden: { يُحِبُّ التَّوَّابِينَ } [Bakara: 222] “...tövbe edenleri sever...” buyruğu getirilmiştir; bu da belki bu açıklanan hususta bir fiilin irtikâp edildiğini ve Allah'ın ondan vazgeçmeye çağırdığını hissettirmektedir. Peşinden de:

وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ فَأَشْعَرَ بِأَنَّ فِعْلًا

{ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } buyruğu getirilmiştir; bu da

فِي هَذَا الشَّأْنِ قَدْ يَلْتَبِسُ بِغَيْرِ التَّنَزُّهِ وَاللَّهُ يُحِبُّ التَّنَزُّهَ عَنْهُ، مَعَ احْتِمَالِ الْمَحَبَّةِ عَنْهُ لِمَعْنَى التَّفْضِيلِ وَالتَّكْرِمَةِ مِثْلَ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ [التَّوْبَة: ١٠٨] ، وَاحْتِمَالُهَا لِمَعْنَى: وَيُبْغِضُ غَيْرَ ذَلِكَ، ثُمَّ جَاءَ مَا هُوَ كَالدَّلِيلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَجُعِلْنَ حَرْثًا عَلَى احْتِمَالِ وُجُوهٍ فِي الشَّبَهِ فَقَدْ يُقَال: إِنَّهُ وُكِّلَ لِلْمَعْرُوفِ، وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّهُ جُعِلَ شَائِعًا فِي الْمَرْأَةِ، فَلِذَلِكَ نِيطَ الْحُكْمُ بِذَاتِ النِّسَاءِ كُلِّهَا، ثُمَّ قَالَ: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ فَجَاءَ بِأَنَّى الْمُحْتَمِلَةِ لِلْكَيْفِيَّاتِ وَلِلْأَمْكِنَةِ وَهِيَ أَصْلٌ فِي الْأَمْكِنَةِ وَوَرَدَتْ فِي الْكَيْفِيَّاتِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهَا تَرِدُ لِلْأَزْمِنَةِ فَاحْتُمِلَ كَوْنُهَا أَمْكِنَةَ الْوُصُولِ مِنْ هَذَا الْإِتْيَانِ، أَوْ أَمْكِنَةَ الْوُرُودِ إِلَى مَكَانٍ آخَرَ مَقْصُودٍ فَهِيَ أَمْكِنَةُ ابْتِدَاءِ الْإِتْيَانِ أَوْ أَمْكِنَةُ الِاسْتِقْرَارِ فَأُجْمِلَ فِي هَذَا كُلِّهِ إِجْمَالٌ بَدِيعٌ وَأُثْنِيَ ثَنَاءٌ حَسَنٌ.

bu husustaki bir fiilin nezih olmama durumuyla karışabileceğini ve Allah'ın ondan uzak durup temizlenmeyi sevdiğini hissettirmektedir. Bununla birlikte buradaki sevgi (muhabbet), { يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ } [Tevbe: 108] “...orada arınmayı sevenler vardır. Allah da arınanları sever” ayetinde olduğu gibi fazilet ve ikram manasına gelebileceği gibi, "bunun dışındakilere buğzeder" manasına da muhtemeldir. Sonra bir delil mesabesinde olan şu buyruk gelmiştir: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır.” Benzetme yönündeki muhtelif ihtimaller üzere onlar bir tarla kılınmıştır: Bunun bilinen duruma (üremeye) havale edildiği söylenebileceği gibi, kadının bütününe şamil kılındığı da söylenebilir; bu sebeple hüküm kadınların zatının tamamına bağlanmıştır. Sonra: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } buyurmuş, hem keyfiyetlere hem de mekânlara ihtimali olan (ennâ) lafzını getirmiştir; o aslen mekânlar içindir fakat keyfiyetler için de gelmiştir. Zamanlar için geldiği de söylenmiştir. Dolayısıyla bunun bu yaklaşımdan varılan yerler olması ya da kastedilen başka bir mekâna varış yerleri olması muhtemeldir; yani yaklaşmanın başlama mekânları mıdır yoksa karargâh mekânları mıdır? Bütün bunlarda eşsiz bir icmâl yapılmış ve pek güzel bir övgüde bulunulmuştur.

وَاخْتِلَافُ مَحَامِلِ الْآيَةِ فِي أَنْظَارِ الْمُفَسِّرِينَ وَالْفُقَهَاءِ طَوْعُ عِلْمِ الْمُتَأَمِّلِ، وَفِيهَا أَقْوَالٌ كَثِيرَةٌ وَمَذَاهِبُ مُخْتَلِفَةٌ لِفُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ فِي كُتُبِ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ وَكُتُبِ السُّنَّةِ، وَفِي دَوَاوِينِ الْفِقْهِ، وَقَدِ اقْتَصَرْنَا عَلَى الْآثَارِ الَّتِي تَمَّتْ إِلَى الْآيَةِ بِسَبَبِ نُزُولٍ، وَتَرَكْنَا مَا عَدَاهُ إِلَى أَفْهَامِ الْعُقُولِ.

Ayetin müfessirlerin ve fakihlerin nazarındaki muhtelif taşıdığı manalar, derinlemesine düşünen kimsenin ilmine amadedir. Bu konuda ahkâmü'l-Kur'ân kitaplarında, sünnet kitaplarında ve fıkıh divanlarında İslâm beldelerinin fakihlerine ait pek çok söz ve farklı mezhepler vardır. Biz ise sadece iniş sebebiyle ayete bağı bulunan rivayetlerle yetindik; bunun dışındakileri akılların anlayışına bıraktık.

وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَوْ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ. عَطْفَ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهَا وَإِنْ كَانَتْ خَبَرًا فَالْمَقْصُودُ مِنْهَا الْأَمْرُ بِالتَّوْبَةِ وَالتَّطَهُّرِ فَكُرِّرَ ذَلِكَ اهْتِمَامًا بِالْحِرْصِ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ بَعْدَ الْكَلَامِ عَلَى اللَّذَائِذِ الْعَاجِلَةِ.

{ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Kendiniz için de önceden hazırlık yapın. Allah'tan korkun ve O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri müjdele.” ifadesi, { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } cümlesine yahut { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } cümlesine matuftur. Bu, inşâî cümlenin haberî cümleye atfıdır; şu kadar var ki matuf aleyh olan cümle her ne kadar haber olsa da ondan maksat tövbe ve temizlenme emridir. Dolayısıyla peşin lezzetler hakkında konuşulduktan sonra salih amellere hırs göstermeye verilen ehemmiyet sebebiyle bu husus tekrar edilmiştir.

وَحُذِفَ مَفْعُولُ وَقَدِّمُوا اخْتِصَارًا لِظُهُورِهِ لِأَنَّ التَّقْدِيمَ هُنَا إِعْدَادُ الْحَسَنَاتِ فَإِنَّهَا

{ قَدِّمُوا } fiilinin mef'ûlü (tümleci), açıkça belli olduğu için kısaltma amacıyla hazfedilmiştir; çünkü buradaki takdim (öne sürme/hazırlama), hasenatın (güzel amellerin) hazırlanmasıdır. Zira hasenat,

بِمَنْزِلَةِ الثَّقَلِ الَّذِي يُقَدِّمُهُ الْمُسَافِرُ.

yolcunun önden gönderdiği ağırlık (yük) mesabesindedir.

وَقَوْلُهُ: لِأَنْفُسِكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِ قَدِّمُوا، وَاللَّامُ لِلْعِلَّةِ أَيْ لِأَجْلِ أَنْفُسِكُمْ أَيْ لِنَفْعِهَا، وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ تَحْرِيضٌ عَلَى امْتِثَالِ الشَّرْعِ بِتَجَنُّبِ الْمُخَالَفَةِ، فَيَدْخُلُ تَحْتَهُ التَّخَلِّي عَنِ السَّيِّئَاتِ وَالتَّحَلِّي بِالْوَاجِبَاتِ وَالْقُرُبَاتِ، فَمَضْمُونُهَا أَعَمُّ مِنْ مَضْمُونِ جُمْلَةِ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَلِذَلِكَ كَانَتْ هَذِهِ تَذْيِيلًا.

Ayetin { لِأَنْفُسِكُمْ } “kendiniz için” kısmı { قَدِّمُوا } fiiline müteallıktır; lâm harfi illet içindir, yani kendi nefisleriniz için, onların menfaati için [demektir]. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu ise muhalefetten sakınarak şeriata uymaya teşviktir. Dolayısıyla bunun altına kötülüklerden arınmak (tahallî) ile vacipleri ve nafile ibadetleri kuşanmak (tahallî) girer. Bu sebeple onun muhtevası, { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } cümlesinin muhtevasından daha geneldir ve bundan dolayı bu cümle bir tezyîl olmuştur.

وَقَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ يَجْمَعُ التَّحْذِيرَ وَالتَّرْغِيبَ، أَيْ فَلَاقُوهُ بِمَا يَرْضَى بِهِ عَنْكُمْ كَقَوْلِهِ: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ [النُّور: ٣٩] وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ.

{ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Ve O'na kavuşacağınızı bilin” buyruğu hem sakındırmayı hem de teşviki bir arada toplar; yani O'na, sizden razı olacağı amellerle kavuşun demektir; nitekim { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } [Nûr: 39] “...yanında Allah'ı bulmuştur...” buyruğu da böyledir. Bu da { وَاتَّقُوا اللَّهَ } buyruğuna matuftur.

وَالْمُلَاقَاةُ: مُفَاعَلَةٌ مِنَ اللِّقَاءِ وَهُوَ الْحُضُورُ لَدَى الْغَيْرِ بِقَصْدٍ أَوْ مُصَادَفَةٍ. وَأَصْلُ مَادَّةِ لَقِيَ تَقْتَضِي الْوُقُوعَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَكَانَتْ مُفِيدَةً مَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ بِمُجَرَّدِهَا، فَلِذَلِكَ كَانَ لَقِيَ وَلَاقَى بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَإِنَّمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِعِلْمِ أَنَّهُمْ مُلَاقُوهُ مَعَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ تَنْزِيلًا لِعِلْمِهِمْ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ فِي هَذَا الشَّأْنِ، لِيُزَادَ مِنْ تَعْلِيمِهِمُ اهْتِمَامًا بِهَذَا الْمَعْلُومِ وَتَنَافُسًا فِيهِ عَلَى أَنَّنَا رَأَيْنَا أَنَّ فِي افْتِتَاحِ الْجُمْلَةِ بِكَلِمَةِ: اعْلَمُوا اهْتِمَامًا بِالْخَبَرِ وَاسْتِنْصَاتًا لَهُ وَهِيَ نُقْطَةٌ عَظِيمَةٌ سَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٤] .

Mülâkāt (مُلَاقَاة): "Likā" (لِقَاء) kökünden müfâale babında olup kastî veya tesadüfî olarak bir başkasının huzurunda bulunmaktır. "Lekıye" (لَقِيَ) maddesinin aslı iki şey arasında gerçekleşmeyi gerektirir; dolayısıyla yalın haliyle bile müfâale manasını ifade eder. Bu sebeple "lekıye" (لَقِيَ) ile "lâkā" (لَاقَى) aynı anlamdadır. Müslümanlar bunu bildikleri halde Allah'ın onlara O'na kavuşacaklarını bilmelerini emretmesi; bu bilinen şeye ehemmiyet verilmesi ve bu hususta yarışılması için bu konudaki bilgilerini adeta yok hükmünde saymasından (tenzil) ileri gelmektedir. Kaldı ki biz cümlenin { اعْلَمُوا } “Bilin ki” kelimesiyle başlamasında habere önem verme ve onu can kulağıyla dinletme gayesi olduğunu görmüştük; bu, Enfâl Suresi'ndeki { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } [Enfâl: 24] “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer...” ayetinde üzerinde durulacak mühim bir inceliktir.

وَقَدْ رُتِّبَتِ الْجُمَلُ الثَّلَاثُ الْأُوَلُ عَلَى عَكْسِ تَرْتِيبِ حُصُولِ مَضَامِينِهَا فِي الْخَارِجِ فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنْ يَكُونَ الْإِعْلَامُ بِمُلَاقَاةِ اللَّهِ هُوَ الْحَاصِلَ أَوَّلًا ثُمَّ يَعْقُبُهُ الْأَمْرُ بِالتَّقْوَى ثُمَّ الْأَمْرُ بِأَنْ يُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِهِمْ، فَخُولِفَ الظَّاهِرُ لِلْمُبَادَرَةِ بِالْأَمْرِ بِالِاسْتِعْدَادِ لِيَوْمِ الْجَزَاءِ، وَأُعْقِبَ بِالْأَمْرِ بِالتَّقْوَى إِشْعَارًا بِأَنَّهَا هِيَ الِاسْتِعْدَادُ ثُمَّ ذُكِّرُوا بِأَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ فَجَاءَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ التَّعْلِيلِ.

İlk üç cümle, muhtevalarının dış dünyadaki gerçekleşme sırasının tersine tertip edilmiştir. Zira zahir olan, önce Allah'a kavuşulacağının bildirilmesi, ardından takva emrinin gelmesi, sonra da kendileri için önceden hazırlık yapmalarının emredilmesidir. Ceza gününe hazırlık emrine öncelik vermek için zahirin dışına çıkılmış; onun ardından takvanın bizzat bu hazırlık olduğunu hissettirmek üzere takva emri getirilmiş; sonra da bir ta'lil (gerekçelendirme) mesabesinde olsun diye Allah'a kavuşacakları hatırlatılmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ تَعْقِيبٌ لِلتَّحْذِيرِ بِالْبِشَارَةِ، وَالْمُرَادُ: الْمُؤْمِنُونَ الْكَامِلُونَ وَهُمُ الَّذِينَ يُسَرُّونَ بِلِقَاءِ اللَّهِ كَمَا

{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” buyruğu, sakındırmanın ardından bir müjde getirilmesidir. Kastedilen, kâmil müminlerdir; onlar Allah'a kavuşmaktan sevinç duyan kimselerdir, nitekim

جَاءَ: «مَنْ أَحَبِّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ»

«Kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever» hadisinde gelmiştir.

، وَذِكْرُ هَذِهِ الْبِشَارَةِ عَقِبَ مَا تَقَدَّمَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ امْتِثَالَ الْأَحْكَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ كَمَالِ الْإِيمَانِ، وَجُمْلَةُ:

Geçenlerin peşinden bu müjdenin zikredilmesi, önceki hükümlere uymanın imanın kemâlinden olduğuna bir işarettir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } cümlesi,

وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ، مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ، عَلَى الْأَظْهَرِ مِنْ جَعْلِ جُمْلَةِ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ، اسْتِئْنَافًا غير معمولة لقل هُوَ أَذًى، وَإِذَا جَعَلْتَ جُمْلَةَ نِساؤُكُمْ مِنْ مَعْمُولِ الْقَوْلِ كَانَتْ جُمْلَةُ قُلْ هُوَ أَذىً [الْبَقَرَة: ٢٢٢] معطوفة على جملَة:

{ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } cümlesinin { قُلْ هُوَ أَذًى } ifadesinin ma'mûlü olmayıp isti'nâf (yeni bir başlangıç) kılınması yönündeki daha kuvvetli görüşe göre, { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } cümlesine matuftur. Şayet { نِساؤُكُمْ } cümlesini kavlin ma'mûlü kılarsan, { قُلْ هُوَ أَذىً } [Bakara: 222] cümlesi,

قُلْ هُوَ أَذىً إِذْ لَا يَصِحُّ وُقُوعُهَا مَقُولًا لِلْقَوْلِ كَمَا اخْتَارَهُ التَّفْتَازَانِيّ.

{ قُلْ هُوَ أَذىً } cümlesine matuf olur; zira Teftâzânî'nin tercih ettiği gibi onun kavlin makûlü (söylenen söz) olarak vuku bulması sahih olmaz.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 224]

وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤)

{ وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allah'ı yeminlerinize engel yapmayın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (224)”

جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] عَطْفَ تَشْرِيعٍ عَلَى تَشْرِيعٍ فَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ تَعَلُّقُ مَضْمُونَيْهِمَا بِأَحْكَامِ مُعَاشَرَةِ الْأَزْوَاجِ مَعَ كَوْنِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى مَنْعًا مِنْ

Bu cümle, bir teşriin başka bir teşrie atfedilmesi kabilinden { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } [Bakara: 223] cümlesine matuftur. İki cümle arasındaki münasebet, ilk cümlenin muhtevası hayız hâlinde eşlere

قِرْبَانِ الْأَزْوَاجِ فِي حَالَةِ الْحَيْضِ، وَكَوْنِ مَضْمُونِ هَذِه الْجُمْلَة تمهيدا لجملة لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ [الْبَقَرَة: ٢٢٦] ، فَوَقَعَ هَذَا التَّمْهِيدُ مَوْقِعَ الِاعْتِرَاضِ بَيْنَ جُمْلَةِ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ، وَجُمْلَةِ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ وَسُلِكَ فِيهِ طَرِيقُ الْعَطْفِ لِأَنَّهُ نَهْيٌ عُطِفَ عَلَى نَهْيٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ [الْبَقَرَة: ٢٢٢] .

yaklaşmanın menedilmesi; bu cümlenin muhtevası ise { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } [Bakara: 226] “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...” cümlesine bir hazırlık olması hasebiyle, her iki cümlenin muhtevalarının eşlerin muaşeret (birliktelik) ahkâmıyla irtibatlı olmasıdır. Dolayısıyla bu hazırlık, { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } cümlesi ile { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } cümlesi arasında bir ara cümle (i'tirâz) konumunda yer almıştır. Bunda atıf yolu tutulmuştur, çünkü bu bir nehiydir ve { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } [Bakara: 222] “...temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın...” buyruğundaki nehiye atfedilmiştir.

وَقَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: الْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ أَيِ امْتَثِلُوا مَا أَمَرْتُ بِهِ وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً اهـ. وَفِيهِ تَكَلُّفٌ وَخُلُوٌّ عَنْ إِبْدَاءِ الْمُنَاسَبَةِ، وَجَوَّزَ التَّفْتَازَانِيُّ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى الْأَوَامِرِ السَّابِقَةِ وَهِي وَقَدِّمُوا [الْبَقَرَة: ٢٢٣] وَاتَّقُوا [الْبَقَرَة: ٢٢٣] وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] اهـ أَيْ فَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِاسْتِحْضَارِ يَوْمِ لِقَائِهِ بَيَّنَ لَهُمْ شَيْئًا مِنَ التَّقْوَى دَقِيقِ الْمَسْلَكِ شَدِيدِ الْخَفَاءِ وَهُوَ التَّقْوَى بِاحْتِرَامِ الِاسْمِ الْمُعَظَّمِ فَإِنَّ التَّقْوَى مِنَ الْأَحْدَاثِ الَّتِي إِذَا تَعَلَّقَتْ بِالْأَسْمَاءِ كَانَ مُفَادُهَا التَّعَلُّقَ بِمُسَمَّى الِاسْمِ لَا بِلَفْظِهِ، لِأَنَّ الْأَحْكَامَ اللَّفْظِيَّةَ إِنَّمَا تَجْرِي عَلَى الْمَدْلُولَاتِ إِلَّا إِذَا قَامَ دَلِيلٌ عَلَى تَعَلُّقِهَا بِالْأَسْمَاءِ مِثْلُ سَمَّيْتُهُ مُحَمَّدًا، فَجِيءَ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِبَيَانِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى تَعْظِيمِ اسْمِ اللَّهِ وَاتِّقَائِهِ فِي حُرْمَةِ أَسْمَائِهِ عِنْدَ الْحِنْثِ مَعَ بَيَانِ مَا رُخِّصَ فِيهِ مِنِ الْحِنْثِ، أَوْ لِبَيَانِ التَّحْذِيرِ مِنْ تَعْرِيضِ اسْمِهِ تَعَالَى لِلِاسْتِخْفَافِ بِكَثْرَةِ الْحَلِفِ حَتَّى لَا يُضْطَرَّ إِلَى الْحِنْثِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْآتِيَيْنِ، وَبَعْدَ هَذَا التَّوْجِيهِ كُلِّهِ فَهُوَ يَمْنَعُ مِنْهُ أَنَّ مَجِيءَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] مَجِيءَ التَّذْيِيلِ لِلْأَحْكَامِ السَّابِقَةِ مَانِعٌ مِنِ اعْتِبَارِ أَنْ يُعْطَفَ عَلَيْهِ حُكْمٌ مُعْتَدٌّ بِهِ، لِأَنَّهُ يَطُولُ بِهِ التَّذْيِيلُ وَشَأْنُ التَّذْيِيلِ الْإِيجَازُ.

Teftâzânî şöyle demiştir: "Daha zahir olan, takdirî bir cümleye matuf olmasıdır; yani 'Emrettiğim şeylere uyun ve Allah'ı engel yapmayın' demektir." (Teftâzânî'nin sözü bitti). Ancak bunda bir tekellüf vardır ve münasebeti ortaya koymaktan uzaktır. Teftâzânî, önceki emirlere yani { وَقَدِّمُوا } [Bakara: 223], { وَاتَّقُوا } [Bakara: 223] ve { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } [Bakara: 223] buyruklarına matuf olmasını da caiz görmüştür (Teftâzânî'nin sözü bitti). Yani münasebet şudur: Onlara Allah'a kavuşacakları günü hatırda tutmalarını emredince, takvanın ince ve son derece gizli bir yolunu onlara açıklamıştır ki o da yüce isme hürmetle takvalı olmaktır. Zira takva isimlere taalluk ettiğinde lafzına değil ismin müsemmasına taalluk etmeyi ifade eden fiillerdendir; çünkü lafzî hükümler, "ona Muhammed adını verdim" gibi isimlere taalluk ettiğine dair bir delil bulunmadıkça ancak medlûllere (manalara) cari olur. İşte bu ayet, yemin bozulduğunda Allah'ın ismini yüceltmenin ve O'nun isimlerinin hürmetine riayet hususunda takvalı olmanın gerektirdiği şeyleri ve yeminin bozulmasında ruhsat verilen hususları açıklamak veya gelecek iki veçhe binaen yemini bozmak zorunda kalınmasın diye çokça yemin ederek Allah Teâlâ'nın ismini hafife almaya maruz bırakmaktan sakındırmayı beyan etmek için getirilmiştir. Bütün bu tevcihten sonra bile, Allah Teâlâ'nın { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } [Bakara: 223] buyruğunun önceki hükümler için bir tezyîl olarak gelmiş olması, ona müstakil ve mühim bir hükmün atfedilmesine engeldir; çünkü bu durumda tezyîl uzamış olur, halbuki tezyîlin şiarı îcâzdır (kısa ve özlü oluştur).

وَقَالَ عَبْدُ الْحَكِيمِ: مَعْطُوفٌ عَلَى جملَة قُلْ [الْبَقَرَة: ٢٢٢] بِتَقْدِيرِ قُلْ أَيْ: وَقُلْ لَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً أَوْ عَلَى قَوْله: وَقَدِّمُوا [الْبَقَرَة: ٢٢٣] إِنْ جَعَلَ قَوْلَهُ: وَقَدِّمُوا مِنْ جُمْلَةِ مَقُولِ قُلْ.

Abdülhakîm ise şöyle demiştir: "De ki" takdiriyle { قُلْ } [Bakara: 222] cümlesine matuftur, yani: 'Ve de ki: Allah'ı engel yapmayın'; yahut { وَقَدِّمُوا } buyruğu "de ki"nin makûlü cümlesinden sayılırsa { وَقَدِّمُوا } [Bakara: 223] buyruğuna matuftur.

وَذَكَرَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِنَّهَا نَزَلَتْ حِينَ حَلَفَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ أَلَّا يُنْفِقَ عَلَى قَرِيبِهِ مِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ لِمُشَارَكَتِهِ الَّذِينَ تَكَلَّمُوا بِخَبَرِ الْإِفْكِ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ

Müfessirlerden bir grup, İbn Cüreyc'den naklen bu ayetin; Ebû Bekir es-Sıddîk'ın, Âişe radıyallâhu anhâ hakkındaki İfk hadisesini konuşanlara katıldığı için akrabası Mıstah b. Üsâse'ye nafaka vermeyeceğine dair yemin ettiği vakit indiğini zikretmiştir.

عَنْهَا، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْكَلْبِيِّ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ حَلَفَ أَلَّا يُكَلِّمَ خَتَنَهُ عَلَى أُخْتِهِ بَشِيرَ بْنَ النُّعْمَانِ وَلَا يَدْخُلَ بَيْتَهُ وَلَا يُصْلِحَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ امْرَأَتِهِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَوَاوُ الْعَطْفِ لَا بُدَّ أَنْ تَرْبُطَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ بِشَيْءٍ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي قبلهَا.

Vâhidî ise Kelbî'den naklen şöyle demiştir: Abdullah b. Revâha hakkında inmiştir; o, kız kardeşinin kocası Beşîr b. Nu'mân ile konuşmayacağına, evine girmeyeceğine ve onunla karısının arasını düzeltmeyeceğine dair yemin etmişti. Her ne olursa olsun, atıf vavının bu cümleyi kendisinden önceki kelamdan bir parçaya bağlaması kaçınılmazdır.

وَتَعْلِيق الْجَعْلِ بِالذَّاتِ هُنَا هُوَ عَلَى مَعْنَى التَّعْلِيقِ بِالِاسْمِ، فَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَجْعَلُوا اسْمَ اللَّهِ، وَحُذِفَ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ فِي مِثْلِهِ عِنْدَ قِيَامِ الْقَرِينَةِ لِظُهُورِ عَدَمِ صِحَّةِ تُعَلُّقِ الْفِعْلِ بِالْمُسَمَّى كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

Kılma/yapma (ce'l) fiilinin burada zata bağlanması, isme bağlanması anlamındadır. Takdiri şöyledir: "Allah'ın ismini yapmayın." Fiilin müsemmâya taallukunun sahih olmadığının açıklığı sebebiyle, karine bulunduğunda benzeri yerlerde çokça kullanılmasından ötürü hazfedilmiştir; nitekim Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:

حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَلَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبُ

Yemin ettim de gönlünde hiçbir şüphe bırakmadım... / Allah'ın ötesinde ise insan için sığınılacak hiçbir yer yoktur.

أَيْ وَلَيْسَ بَعْدَ اسْمِ اللَّهِ لِلْمَرْءِ مَذْهَبٌ لِلْحَلِفِ.

Yani yemin için Allah'ın isminden sonra insanın başvuracağı başka bir yol yoktur demektir.

وَالْعُرْضَةُ اسْمٌ عَلَى وَزْنِ الْفُعْلَةِ وَهُوَ وَزْنٌ دَالٌّ عَلَى الْمَفْعُولِ كَالْقُبْضَةِ وَالْمُسْكَةِ وَالْهُزْأَةِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ عَرَضَهُ إِذَا وَضَعَهُ عَلَى الْعُرْضِ أَيِ الْجَانِبِ، وَمَعْنَى الْعَرْضِ هُنَا جَعْلُ الشَّيْءِ حَاجِزًا مِنْ قَوْلِهِمْ عَرَضَ الْعُودَ عَلَى الْإِنَاءِ فَنَشَأَ عَنْ ذَلِكَ إِطْلَاقُ الْعُرْضَةِ عَلَى الْحَاجِزِ الْمُتَعَرِّضِ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ يُسَاوِي الْمَعْنَى الْحَقِيقِيَّ، وَأُطْلِقَتْ عَلَى مَا يَكْثُرُ جَمْعُ النَّاسِ حَوْلَهُ فَكَأَنَّهُ يَعْتَرِضُهُمْ عَنِ الِانْصِرَافِ وَأَنْشَدَ فِي «الْكَشَّافِ» :

Urza (عُرْضَة), "fu'le" (فُعْلَة) vezninde bir isimdir; bu vezin kubda (tutam), müs发动ke (dayanak) ve hüz'e (alay konusu) kelimelerinde olduğu gibi mef'ûle delalet eden bir vezindir. Onu "urza" yani kenara koyduğu zaman kullanılan "aradahû" (عَرَضَهُ) fiilinden türemiştir. Buradaki "arz" manası, kap üzerine ağaç koyduklarında söyledikleri "arada'l-ûde ale'l-inâi" tabirinden hareketle bir şeyi engel kılmaktır. Bundan dolayı "urza" kelimesi araya giren engele ıtlak edilmiştir; bu da hakiki manaya denk yaygın bir kullanımdır. Ayrıca insanların etrafında çokça toplandığı şeye de ıtlak edilmiştir, sanki onların dağılmasına engel olmaktadır. Keşşâf'ta şu beyit inşad edilmiştir:

وَلَا تَجْعَلُونِي عُرْضَةً لِلَّوَائِمِ وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ.

Beni ayıplayanların hedefi (engeli) kılmayın Ayet her iki manaya da muhtemeldir.

وَاللَّام فِي قَوْله: لِأَيْمانِكُمْ لَامُ التَّعْدِيَة تتَعَلَّق بعرضة لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ:

{ لِأَيْمانِكُمْ } buyruğundaki lâm harfi, ta'diye (geçişlilik) lâmıdır; içinde fiil manası bulunduğu için "urza" kelimesine müteallıktır:

أَيْ تَجْعَلُوا اسْمَ اللَّهِ مُعَرَّضًا لِأَيْمَانِكُمْ فَتَحْلِفُوا بِهِ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحِ ثُمَّ تَقُولُوا سَبَقَتْ مِنَّا يَمِينٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ: أَيْ لَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَجْلِ أَيْمَانِكُمُ الصَّادِرَةِ عَلَى أَلَّا تَبَرُّوا.

Yani Allah'ın ismini yeminlerinize hedef (engel) kılıp iyilikten, takvadan ve [insanların arasını] düzeltmekten kaçınmak üzere O'na yemin edersiniz, sonra da "Bizden önce bir yemin sadır oldu (yemin etmiş bulunduk)" dersiniz. Lâm harfinin ta'lil (gerekçe bildirme) için olması da caizdir: Yani iyilik etmemek üzere ettiğiniz yeminleriniz sebebiyle Allah'ı [önünüze] bir engel kılmayın demektir.

وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ وَهُوَ الْحَلِفُ سُمِّيَ الْحَلِفُ يَمِينًا أَخْذًا مِنَ الْيَمِينِ الَّتِي هِيَ إِحْدَى الْيَدَيْنِ وَهِيَ الْيَدُ الَّتِي يَفْعَلُ بِهَا الْإِنْسَانُ مُعْظَمَ أَفْعَالِهِ، وَهِيَ اشْتُقَّتْ مِنَ الْيُمْنِ وَهُوَ الْبَرَكَةُ، لِأَنَّ الْيَدَ الْيُمْنَى يَتَيَسَّرُ بِهَا الْفِعْلُ أَحْسَنَ مِنَ الْيَدِ الْأُخْرَى، وَسُمِّيَ الْحَلِفُ يَمِينًا لِأَنَّ الْعَرَبَ

Eymân (أَيْمَان), yemîn (يَمِين) kelimesinin çoğuludur ve o da ant içmektir (hılf). İnsanın eylemlerinin çoğunu kendisiyle yaptığı iki elden biri olan yemîn (sağ el)den alınarak kaseme "yemîn" adı verilmiştir. Bu da bereket demek olan "yümn" (يُمْن) kelimesinden türetilmiştir; zira sağ el ile iş yapmak diğer ele göre daha kolaydır. Yemine "yemîn" denilmesinin sebebi ise, Arapların...

كَانَ مِنْ عَادَتِهِمْ إِذَا تَحَالَفُوا أَنْ يُمْسِكَ الْمُتَحَالِفَانِ أَحَدُهُمَا بِالْيَدِ الْيُمْنَى مِنَ الْآخَرِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الْفَتْح: ١٠] فَكَانُوا يَقُولُونَ أَعْطَى يَمِينَهُ، إِذَا أَكَّدَ الْعَهْدَ. وَشَاعَ ذَلِكَ فِي كَلَامِهِمْ قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:

...antlaştıkları zaman, antlaşan iki kişiden birinin diğerinin sağ elini tutması adetlerinden idi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmektedirler. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih: 10]. Bundan dolayı bir kimse ahdi pekiştirdiğinde "sağ elini verdi (yeminini etti)" derlerdi. Bu kullanım onların dilinde yaygınlaşmıştı. Ka'b b. Züheyr şöyle demiştir:

حَتَّى وَضَعْتُ يَمِينِي لَا أُنَازِعُهُ ... فِي كَفِّ ذِي يَسَرَاتِ قِيلُهُ الْقِيلُ

Nihayet sağ elimi, hiç çekişmeksizin / Sözü kesin olan o cömert zâtın eline koydum.

ثُمَّ اخْتَصَرُوا فَقَالُوا صَدَرَتْ مِنْهُ يَمِينٌ أَوْ حَلَفَ يَمِينًا، فَتَسْمِيَةُ الْحَلِفِ يَمِينًا مِنْ تَسْمِيَةِ الشَّيْءِ بِاسْمِ مُقَارِنِهِ الْمُلَازِمِ لَهُ، أَوْ مِنْ تَسْمِيَةِ الشَّيْءِ بِاسْمِ مَكَانِهِ كَمَا سَمَّوُا الْمَاءَ وَادِيًا وَإِنَّمَا الْمَحَلُّ فِي هَذِهِ التَّسْمِيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَحَلٌّ تَخْيِيلِيٌّ.

Sonra bunu kısaltarak "Ondan yemin sadır oldu" veya "yemin etti" dediler. Dolayısıyla kaseme yemin denilmesi, bir şeyin ayrılmaz bir şekilde beraberinde bulunan şeyin adıyla adlandırılması kabilindendir ya da suya "vadi" adını vermeleri gibi bir şeyin kendi mahallinin adıyla adlandırılması türündendir; ancak bu yöne göre buradaki mahal tahayyülî bir mahaldir.

وَلَمَّا كَانَ غَالِبُ أَيْمَانِهِمْ فِي الْعُهُودِ وَالْحَلِفِ، وَهُوَ الَّذِي يَضَعُ فِيهِ الْمُتَعَاهِدُونَ أَيْدِيَهُمْ

Yeminlerinin çoğu ahitlerde ve antlaşmalarda olduğu ve bu da sözleşenlerin ellerini

بَعْضَهَا فِي بَعْضٍ، شَاعَ إِطْلَاقُ الْيَمِينِ عَلَى كُلِّ حَلِفٍ، جَرْيًا عَلَى غَالِبِ الْأَحْوَالِ فَأُطْلِقَتِ الْيَمِينُ عَلَى قَسَمِ الْمَرْءِ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ دُونَ عَهْدٍ وَلَا حَلِفٍ.

...birbirinin içine koyduğu durum olduğundan, çoğunluk durumuna binaen "yemîn" kelimesinin her türlü kasem için kullanılması yaygınlaşmış; böylece yemin, bir ahit ve antlaşma olmaksızın kişinin kendi nefsine dair ettiği kasem için de kullanılır olmuştur.

وَالْقَصْدُ مِنَ الْحَلِفِ يَرْجِعُ إِلَى قَصْدِ أَنْ يُشْهِدَ الْإِنْسَانُ اللَّهَ تَعَالَى عَلَى صِدْقِهِ فِي خَبَرٍ أَوْ وَعْدٍ أَوْ تَعْلِيق، وَلذَلِك يَقُوله: بِاللَّهِ أَيْ أُخْبِرُ مُتَلَبِّسًا بِإِشْهَادِ اللَّهِ، أَوْ أَعِدُ أَوْ أُعَلِّقُ مُتَلَبِّسًا بِإِشْهَادِ اللَّهِ عَلَى تَحْقِيقِ ذَلِكَ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَضَمَّنَ الْيَمِينُ مَعْنًى قَوِيًّا فِي الصِّدْقِ، لِأَنَّ مَنْ أَشْهَدَ بِاللَّهِ عَلَى بَاطِلٍ فَقَدِ اجْتَرَأَ عَلَيْهِ وَاسْتَخَفَّ بِهِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْيَمِينِ إِشْهَادُ اللَّهِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ [الْبَقَرَة: ٢٠٤] كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَوْلُ الْعَرَبِ يَعْلَمُ اللَّهُ فِي مَقَامِ الْحَلِفِ الْمُغَلَّظِ، وَلِأَجْلِهِ كَانَتِ الْبَاءُ هِيَ أَصْلَ حُرُوفِ الْقَسَمِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الْمُلَابَسَةِ فِي أَصْلِ مَعَانِيهَا، وَكَانَتِ الْوَاوُ وَالتَّاءُ لَاحِقَتَيْنِ بِهَا فِي الْقَسَمِ الْإِنْشَائِيِّ دُونَ الِاسْتِعْطَافِيِّ.

Yemin etmekten maksat, insanın bir haberde, vaatte veya şarta bağlı hükümde doğruluğuna Yüce Allah'ı şahit tutması gayesine dayanır. Bu sebeple "billâhi" (Allah'a yemin olsun) der; yani "Allah'ı şahit tutarak haber veriyorum" veya "bunun gerçekleşeceğine Allah'ı şahit tutarak söz veriyorum ya da şarta bağlıyorum" demektir. İşte bundan dolayı yemin, doğruluk konusunda güçlü bir anlam içerir; zira batıl bir şeye Allah'ı şahit tutan kimse, O'na karşı cüretkarlık etmiş ve O'nu hafife almış olur. Yeminin aslının Allah'ı şahit tutmak olduğuna delalet eden hususlardan biri, daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “Ve kalbinde olana Allah'ı şahit tutar” [Bakara: 204] buyruğu ile Arapların ağır yemin makamında "Allah bilir ki" demeleridir. Bu sebepledir ki bâ harfi, asıl anlamlarında birlikteliğe (mülâbese) delalet etmesi sebebiyle kasem harflerinin aslı olmuştur; vâv ve tâ harfleri ise istı'tâfî (yalvarma bildiren) kasemde değil, inşâî kasemde ona katılmıştır.

وَمَعْنَى الْآيَةِ إِنْ كَانَتِ الْعُرْضَةُ بِمَعْنَى الْحَاجِزِ نَهْيُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ أَنْ يَجْعَلُوا اسْمَ اللَّهِ حَائِلًا مَعْنَوِيًّا دُونَ فِعْلِ مَا حَلَفُوا عَلَى تَرْكِهِ مِنِ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحِ بَيْنَ النَّاسِ فَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، وَهِي مُتَعَلقَة بتجعلوا، وأَنْ تَبَرُّوا مُتَعَلق بعرضة عَلَى حَذْفِ اللَّامِ الْجَارَّةِ، الْمُطَّرِدِ حَذْفُهَا مَعَ أَنْ، أَيْ وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ لِأَجْلِ أَنْ حَلَفْتُمْ بِهِ عُرْضَةً حَاجِزًا عَنْ فِعْلِ الْبِرِّ وَالْإِصْلَاحِ وَالتَّقْوَى، فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ نَهْيٌ عَنِ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الْيَمِينِ إِذَا كَانَتِ الْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا تَمْنَعُ مِنْ فِعْلِ خَيْرٍ شَرْعِيٍّ، وَهُوَ نَهْيُ تَحْرِيمٍ أَوْ تَنْزِيهٍ بِحَسَبِ حكم الشَّيْء الْمَحْلُوف عَلَى تَرْكِهِ، وَمِنْ لَوَازِمِهِ التَّحَرُّزُ حِينَ الْحَلِفِ وَعَدَمُ التَّسَرُّعِ لِلْأَيْمَانِ، إِذْ لَا يَنْبَغِي التَّعَرُّضُ لِكَثْرَةِ التَّرَخُّصِ.

Şayet urza (عُرْضَة) engel anlamında ise, ayetin manası; Müslümanların iyilik, takva ve insanların arasını düzeltmekten yapmamaya yemin ettikleri şeyleri işlemelerine mâni olacak manevi bir engel kılmalarını nehyetmektir. Bu durumda lâm harfi ta'lil içindir ve "tec'alû" fiiline müteallıktır; { أَنْ تَبَرُّوا } ise "en" harfiyle hazfi kurallı olan cer harfi lâmın hazfedilmesiyle "urza" kelimesine müteallıktır. Yani "O'na yemin ettiğiniz için Allah'ı iyilik, ıslah ve takva fiillerini işlemeye bir engel kılmayın" demektir. Bu veche göre ayet, yemine bağlı kalmak meşru bir hayrı işlemeye engel oluyorsa, o yemine bağlı kalmayı yasaklamaktadır. Bu da terk edilmesine yemin edilen şeyin hükmüne göre tahrîmî (harama yönelik) veya tenzîhî (mekruha yönelik) bir nehiydir. Bunun gereği ise yemin ederken sakınmak ve yeminlere aceleyle kalkışmamaktır; zira ruhsatlara çokça başvurmaya yeltenmek uygun değildir.

وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَغْضَبُ فَتُقْسِمُ بِاللَّهِ وَبِآلِهَتِهَا وَبِآبَائِهَا، عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنْ شَيْءٍ، لِيَسُدُّوا بِالْيَمِينِ بَابَ الْمُرَاجَعَةِ أَوِ النَّدَامَةِ.

Câhiliye döneminde Araplar öfkelendiklerinde bir şeyden imtina etmek üzere Allah'a, putlarına ve atalarına yemin ederlerdi ki böylece yemin yoluyla geri dönme veya pişmanlık kapısını kapatsınlar.

وَفِي «الْكَشَّافِ» «كَانَ الرَّجُلُ يَحْلِفُ عَلَى تَرْكِ الْخَيْرِ مِنْ صِلَةِ الرَّحِمِ، أَوْ إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ، أَوْ إِحْسَانٍ، ثُمَّ يَقُولُ أَخَافُ أَنْ أَحْنَثَ فِي يَمِينِي، فَيَتْرُكُ فِعْلَ الْبِرِّ فَتَكُونُ الْآيَةُ وَارِدَةً لِإِصْلَاحِ خَلَلٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ.

Keşşâf'ta şöyle denilmektedir: "Kişi akraba ziyareti, insanların arasını düzeltmek veya bir iyilik gibi bir hayrı terk etmeye yemin eder, sonra da 'Yeminimi bozmaktan korkarım' diyerek iyilik yapmayı terk ederdi." Dolayısıyla ayet, onların hallerindeki bir bozukluğu düzeltmek için gelmiştir.

وَقَدْ قِيلَ إِنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا حَلِفُ أَبِي بَكْرٍ أَلَّا يُنْفِقَ عَلَى ابْنِ خَالَتِهِ مِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ لِأَنَّهُ مِمَّنْ خَاضُوا فِي الْإِفْكِ. وَلَا تَظْهَرُ لِهَذَا الْقَوْلِ مُنَاسَبَةٌ بِمَوْقِعِ الْآيَةِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي حَلِفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ أَلَّا يُكَلِّمَ خَتَنَهُ بَشِيرَ بْنَ النُّعْمَانِ الْأَنْصَارِيَّ،

Ayetin nüzul sebebinin, İfk hadisesine karışanlardan biri olduğu için Ebû Bekir'in teyzesinin oğlu Mıstah b. Üsâse'ye infakta bulunmayacağına dair yemin etmesi olduğu söylenmiştir. Fakat bu görüşün ayetin bağlamıyla bir münasebeti açıkça görülmemektedir. [Diğer bir görüşe göre ise] Abdullah b. Revâha'nın, kız kardeşinin kocası Ensarî Beşîr b. Nu'mân ile konuşmayacağına dair ettiği yemin hakkında inmiştir;

وَكَانَ قَدْ طَلَّقَ أُخْتَ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ أَرَادَ الرُّجُوعَ وَالصُّلْحَ، فَحَلَفَ عَبْدُ اللَّهِ أَلَّا يُصْلِحَ بَيْنَهُمَا. وَإِمَّا عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ الْعُرْضَةُ بِمَعْنَى الشَّيْءِ الْمُعَرِّضِ لِفِعْلٍ فِي غَرَضٍ، فَالْمَعْنَى لَا تَجْعَلُوا اسْمَ اللَّهِ مُعَرَّضًا لِأَنْ تَحْلِفُوا بِهِ فِي الِامْتِنَاعِ مِنِ الْبِرِّ، وَالتَّقْوَى، وَالْإِصْلَاحِ بَيْنَ النَّاسِ، فَالْأَيْمَانُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَهِيَ الْأَقْسَامُ وَاللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِعُرْضَةٍ، وأَنْ تَبَرُّوا مَفْعُولُ الْأَيْمَانِ، بِتَقْدِيرِ لَا مَحْذُوفَةٌ بَعْدَ (أَنْ) وَالتَّقْدِيرُ أَلَّا تَبَرُّوا، نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاء: ١٧٦] وَهُوَ كَثِيرٌ فَتَكُونُ الْآيَةُ نَهْيًا عَنِ الْحَلِفِ بِاللَّهِ عَلَى تَرْكِ الطَّاعَاتِ لِأَنَّ تَعْظِيمَ اللَّهِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ سَبَبًا فِي قَطْعِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِفِعْلِهِ، وَهَذَا النَّهْي يسلتزم: أَنَّهُ إِنْ وَقَعَ الْحَلِفُ عَلَى تَرْكِ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحِ، أَنَّهُ لَا حَرَجَ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّهُ يُكَفِّرُ عَنْ يَمِينِهِ وَيَفْعَلُ الْخَيْرَ. أَوْ مَعْنَاهُ: لَا تَجْعَلُوا اسْمَ اللَّهِ مُعَرَّضًا لِلْحَلِفِ، كَمَا قُلْنَا، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْ تَبَرُّوا مَفْعُولًا لِأَجْلِهِ وَهُوَ عِلَّةٌ لِلنَّهْيِ أَيْ إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ لِتَكُونُوا أَبْرَارًا أَتْقِيَاءَ مُصْلِحِينَ، وَفِي قَرِيبٍ مِنْ هَذَا، قَالَ مَالِكٌ «بَلَغَنِي أَنَّهُ الْحَلِفُ بِاللَّهِ فِي كُلِّ شَيْءٍ» وَعَلَيْهِ فَتَكُونُ الْآيَةُ نَهْيًا عَنِ الْإِسْرَاعِ بِالْحَلِفِ لِأَنَّ كَثْرَةَ الْحَلِفِ. تُعَرِّضُ الْحَالِفَ لِلْحِنْثِ. وَكَانَتْ كَثْرَةُ الْأَيْمَانِ مِنْ عَادَاتِ الْجَاهِلِيَّةِ، فِي جُمْلَةِ الْعَوَائِدِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْغَضَبِ وَنَعْرِ الْحُمْقِ، فَنَهَى الْإِسْلَامُ عَنْ ذَلِكَ وَلِذَلِكَ تَمَدَّحُوا بِقِلَّةِ الْأَيْمَانِ قَالَ كُثَيِّرٌ:

o, Abdullah'ın kız kardeşini boşamış, sonra geri dönmek ve barışmak istemişti; bunun üzerine Abdullah aralarını düzeltmeyeceğine dair yemin etmişti. Urza kelimesinin bir amaç doğrultusunda bir fiile hedef/konu kılınan şey manasında olduğu takdirde ise anlam şöyledir: Allah'ın ismini, iyilikten, takvadan ve insanların arasını düzeltmekten kaçınmak için yemin edeceğiniz bir hedef kılmayın. Bu durumda eymân zâhirî manasındadır ki o da kasemlerdir; lâm harfi "urza"ya müteallıktır; { أَنْ تَبَرُّوا } ise "en" harfinden sonra hazfedilmiş bir "lâ" (لا) takdiriyle eymânın mef'ûlüdür; takdiri "ellâ teberrû" (iyilik etmemeniz) şeklindedir; nitekim Yüce Allah'ın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ: 176] buyruğunda olduğu gibi [bu tür hazifler] pek çoktur. Böylece ayet, taatleri terk etmek üzere Allah'a yemin etmeyi nehyetmiş olur; zira Allah'ı yüceltmek, Allah'ın yapılmasını emrettiği şeyi kesintiye uğratmanın sebebi olmamalıdır. Bu nehiy şu sonucu gerektirir: Eğer iyilik, takva ve ıslahı terk etmek üzere yemin edilmişse, [bu yemini bozmakta] bir sakınca yoktur; kişi yemini için kefaret verir ve hayrı işler. Yahut bunun manası: Söylediğimiz gibi Allah'ın ismini yemine hedef kılmayın demektir ve { أَنْ تَبَرُّوا } ifadesi mef'ûlün lieclih (gerekçe bildiren tümleç) olup nehyin illetidir; yani "İyi, takvalı ve ıslah edici olasınız diye sizi nehyettim" demektir. Buna yakın bir manada İmam Mâlik şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre o, her şeyde Allah'a yemin etmektir." Buna göre ayet, aceleyle yemin etmeyi nehyetmektedir; çünkü çok yemin etmek, yemin edeni yeminini bozmaya (hins) maruz bırakır. Çok yemin etmek, öfkeden ve ahmakça taşkınlıktan kaynaklanan alışkanlıklar cümlesinden olarak Câhiliye adetlerindendi. İslam bunu nehyetti; bu yüzden de az yemin etmekle övünürlerdi. Küseyyir şöyle demiştir:

قَلِيلُ الْأَلَايِي حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... وَإِنْ سَبَقَتْ مِنْهُ الْأَلِيَّةُ بَرَّتِ

Yeminleri azdır, yeminini korur... / Bir yemin sadır olursa da onu yerine getirir.

وَفِي مَعْنَى هَذَا أَنْ يَكُونَ الْعُرْضَةُ مُسْتَعَارًا لِمَا يَكْثُرُ الْحُلُولُ حَوْلَهُ، أَيْ لَا تَجْعَلُوا اسْمَ اللَّهِ كَالشَّيْءِ الْمُعَرَّضِ لِلْقَاصِدِينَ. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ مَا يُفْهِمُ الْإِذْنَ فِي الْحَلِفِ بِغَيْرِ اللَّهِ، لِمَا تَقَرَّرَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْحَلِفِ بِغَيْرِ اسْمِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ.

Bu manada olmak üzere urza (عُرْضَة), etrafında çokça konaklanan yer için yapılmış bir istiare de olabilir; yani Allah'ın ismini yönelenlerin hedefi haline getirilmiş bir nesne gibi kılmayın demektir. Bu vecihlere göre ayette, Allah'ın isminden ve sıfatlarından başkasıyla yemin etmenin yasaklığı sabit olduğundan, Allah'tan başkasıyla yemin etmeye izin verildiğini ima eden hiçbir husus yoktur.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْعِلْمُ بِالْأَقْوَالِ وَالنِّيَّاتِ، وَالْمَقْصُودُ

{ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah Semi'dir, Alîm'dir” buyruğu fezlekedir (tezyîl). Bundan murad edilen sözleri ve niyetleri bilmektir. Maksat ise...

لَازِمُهُ، وَهُوَ الْوَعْدُ عَلَى الِامْتِثَالِ، عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ، وَالْعُذْرُ فِي الْحِنْثِ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ، وَالتَّحْذِيرُ مِنَ الْحَلِفِ عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي.

...bunun lazımıdır; bu da bütün takdirlere göre [emre] uymaya dair vaad, birinci takdire göre yemini bozma hususunda bir mazeret, ikinci takdire göre ise yemin etmekten sakındırmadır.

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى مَعْنًى عَظِيمٍ وَهُوَ أَنَّ تَعْظِيمَ اللَّهِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُجْعَلَ وَسِيلَةً لِتَعْطِيلِ مَا يُحِبُّهُ اللَّهُ مِنَ الْخَيْرِ، فَإِنَّ الْمُحَافَظَةَ عَلَى الْبِرِّ فِي الْيَمِينِ تَرْجِعُ إِلَى تَعْظِيمِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَصْدِيقِ الشَّهَادَةِ بِهِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَحْلُوفِ عَلَيْهِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مَقْصِدًا جَلِيلًا يُشْكَرُ عَلَيْهِ الْحَالِفُ الطَّالِبُ لِلْبِرِّ لَكِنَّ التَّوَسُّلَ بِهِ لِقَطْعِ الْخَيْرَاتِ مِمَّا لَا يَرْضَى بِهِ اللَّهُ تَعَالَى، فَقَدْ تَعَارَضَ أَمْرَانِ

Ayet pek yüce bir manaya delalet etmiştir ki o da şudur: Allah'ı yüceltmek, Allah'ın sevdiği hayırları askıya almaya bir vesile kılınmamalıdır. Zira yemine sadık kalmak (birr), Yüce Allah'ın ismini yüceltmeye ve üzerine yemin edilen fiilde O'nun şahitliğini doğrulamaya dayanır. Bu durum, iyiliği arzulayan yemin sahibi için kendisine teşekkür edilecek yüce bir maksat olsa da bunu hayırları kesintiye uğratmak için vesile kılmak Yüce Allah'ın razı olmayacağı bir şeydir. Nitekim Yüce Allah'ı hoşnut eden iki husus...