Binûn

2- Bakara Suresi — 71. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مُرْضِيَانِ لِلَّهِ تَعَالَى إِذَا حَصَلَ أَحَدُهُمَا لَمْ يَحْصُلِ الْآخَرُ. وَاللَّهُ يَأْمُرُنَا أَنْ نُقَدِّمَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ الْمُرْضِيَيْنِ لَهُ، وَهُوَ مَا فِيهِ تَعْظِيمُهُ بِطَلَبِ إِرْضَائِهِ، مَعَ نَفْعِ خَلْقِهِ بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحِ، دُونَ الْأَمْرِ الَّذِي فِيهِ إِرْضَاؤُهُ بِتَعْظِيمِ اسْمِهِ فَقَطْ، إِذْ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ تَعْظِيمَ اسْمِهِ قَدْ حَصَلَ عِنْدَ تَحَرُّجِ الْحَالِفِ مِنَ الْحِنْثِ، فَبَرُّ الْيَمِينِ أَدَبٌ مَعَ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْإِتْيَانُ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ مَرْضَاةٌ لِلَّهِ فَأَمَرَ اللَّهُ بِتَقْدِيمِ مَرْضَاتِهِ عَلَى الْأَدَبِ مَعَ اسْمِهِ، كَمَا قِيلَ: الِامْتِثَالُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَدَبِ. وَقد

...birbiriyle çatışmıştır ki biri gerçekleştiğinde diğeri gerçekleşmez. Allah ise Kendisini hoşnut eden iki husustan, sırf ismini yüceltmekle rızasını kazanmayı sağlayan hususu değil; iyilik, takva ve ıslah ile mahlukatına fayda sağlamakla birlikte rızasını arayarak O'nu yüceltmeyi içeren hususu öne geçirmemizi emretmektedir. Zira Yüce Allah, yemin edenin yeminini bozmaktan sakınması anında isminin yüceltilmesinin zaten gerçekleştiğini bilmektedir. Dolayısıyla yemini tutmak Yüce Allah'ın ismine karşı bir edeptir; salih amelleri işlemek ise Allah'ın rızasını kazanmaktır. Bu sebeple Allah, "Emre uymak edepten önce gelir" denildiği gibi, Kendi rızasını ismine karşı edepten öne geçirmeyi emretmiştir. Nitekim...

قَالَ النَّبِي ﷺ: «إِنِّي لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا كَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي وَفَعَلْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ»

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben bir şeye yemin edip de sonra başkasını ondan daha hayırlı görürsem, mutlaka yeminim için kefaret verir ve daha hayırlı olanı yaparım.»

، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ لَمَّا أَقْسَمَ أَيُّوبُ أَنْ يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ مِائَةَ جِلْدَةٍ، أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْخُذَ ضِغْثًا مِنْ مِائَةِ عَصًا فَيَضْرِبَهَا بِهِ، وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ هَذَا غَيْرُ مَقْصِدِ أَيُّوبَ وَلَكِنْ لَمَّا لَمْ يَرْضَ اللَّهُ مِنْ أَيُّوبَ أَنْ يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ، وَأَمَرَهُ بِالتَّحَلُّلِ مُحَافَظَةً عَلَى حِرْصِ أَيُّوبَ عَلَى الْبِرِّ فِي يَمِينِهِ، وَكَرَاهَتِهِ أَنْ يَتَخَلَّفَ مِنْهُ مُعْتَادُهُ فِي تَعْظِيمِ اسْمِ رَبِّهِ، فَهَذَا وَجْهٌ مِنَ التَّحِلَّةِ، أَفْتَى اللَّهُ بِهِ نَبِيَّهُ. وَلَعَلَّ الْكَفَّارَةَ لَمْ تَكُنْ مَشْرُوعَةً فَهِيَ مِنْ يُسْرِ الْإِسْلَامِ وَسَمَاحَتِهِ، فَقَدْ كَفَانَا اللَّهُ ذَلِكَ إِذْ شَرَعَ لَنَا تَحِلَّةَ الْيَمِينِ بِالْكَفَّارَةِ وَلِذَلِكَ صَارَ لَا يُجْزِئُ فِي الْإِسْلَامِ أَنْ يَفْعَلَ الْحَالِفُ مِثْلَ مَا فعل أَيُّوب.

İşte bundan dolayı Eyyûb [aleyhisselâm] karısına yüz değnek vurmaya yemin ettiğinde, Allah ona yüz çubuktan oluşan bir demet alıp onunla vurmasını emretmiştir. Allah bunun Eyyûb'un [asıl] maksadı olmadığını elbette biliyordu; fakat Allah, Eyyûb'un karısına vurmasına razı olmadığı için onu bundan nehyetti ve Eyyûb'un yeminine sadık kalma hususundaki hırsını ve Rabbinin ismini yüceltme konusundaki adetinin aksamasına dair hoşnutsuzluğunu gözeterek ona [yemininden bu yolla] çözülmeyi emretti. İşte bu, Allah'ın Peygamberine fetva verdiği bir yeminden çıkış (tahille) yoludur. Muhtemelen kefaret [o dönemde] meşru kılınmamıştı; kefaret ise İslam'ın kolaylığı ve müsamahasındandır. Nitekim Allah, bize kefaret yoluyla yeminden çözülmeyi meşru kılarak bu zahmetten bizi kurtarmıştır. Bu sebeple İslam'da yemin edenin, Eyyûb'un yaptığı gibi yapması artık geçerli değildir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٥]

[BAKARA SURESİ (2): AYET 225]

لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)

{ لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden (kasıtsız yeminlerden) sorumlu tutmaz; fakat kalplerinizin kazandığı [kasıtlı yeminler] ile sizi sorumlu tutar. Allah Gafûr'dur, Halîm'dir. (225)”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ الْآيَةَ السَّابِقَةَ لَمَّا أَفَادَتِ النَّهْيَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالْحَلِفِ إِفَادَةً صَرِيحَةً أَوِ الْتِزَامِيَّةً، كَانَتْ نُفُوسُ السَّامِعِينَ بِحَيْثُ يَهْجِسُ بِهَا التَّفَكُّرُ وَالتَّطَلُّعُ إِلَى حُكْمِ الْيَمِينِ الَّتِي تَجْرِي عَلَى الْأَلْسُنِ. وَمُنَاسَبَتُهُ لِمَا قَبْلَهُ ظَاهِرَةٌ لَا سِيِّمَا إِنْ جَعَلْتَ قَوْلَهُ: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٢٤] نَهْيًا عَنِ الْحَلِفِ.

[Bu ayet] bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); çünkü önceki ayet aceleyle yemin etmeyi açıkça veya dolaylı olarak yasaklayınca, dinleyicilerin nefislerinde dillerde akıp giden yeminlerin hükmünü düşünmek ve merak etmek belirmiştir. Ayetin öncesiyle münasebeti açıktır; bilhassa { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } [Bakara: 224] buyruğunu yemin etmekten nehiy olarak kabul ettiğinde [bu münasebet daha da belirgindir].

وَالْمُؤَاخَذَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْأَخْذِ بِمَعْنَى الْعَدِّ وَالْمُحَاسَبَةِ، يُقَالُ أَخَذَهُ بِكَذَا أَيْ عَدَّهُ عَلَيْهِ

Muâheze (مُؤَاخَذَة), hesaba katmak ve muhasebe etmek manasında "ahz" (أَخْذ) kökünden mufâale kalıbıdır. Birini bir şeyle muaheze etti (أَخَذَهُ بِكَذَا) denilir; yani...

لِيُعَاتِبَهُ أَوْ يُعَاقِبَهُ، قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:

...onu ayıplamak veya cezalandırmak için aleyhine saydı demektir. Ka'b b. Züheyr şöyle demiştir:

لَا تَأْخُذْنِي بِأَقْوَالِ الْوُشَاةِ وَلَمْ ... أُذْنِبْ وَإِنْ كَثُرَتْ فِيَّ الْأَقَاوِيلُ

Kovucuların sözleriyle beni hesaba çekme / Hakkımda dedikodular çoğalsa da bir günah işlemedim.

فَالْمُفَاعَلَةُ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْأَخْذِ إِذْ لَيْسَ فِيهِ حُصُولُ الْفِعْلِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ.

Buradaki mufâale kalıbı, fiilin iki taraftan gerçekleşmesi söz konusu olmadığından, hesaba çekmede mübalağa içindir.

وَالْمُؤَاخَذَةُ بِالْيَمِينِ هِيَ الْإِلْزَامُ بِالْوَفَاءِ بِهَا وَعَدَمُ الْحِنْثِ وَيَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ أَنْ يَأْثَمَ إِذَا وَقَعَ الْحِنْثُ، إِلَّا مَا أَذِنَ اللَّهُ فِي كَفَّارَتِهِ، كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الْعُقُودِ.

Yeminden dolayı muaheze edilmek ise ona vefa göstermek ve onu bozmamakla yükümlü kılınmaktır; bunun sonucu olarak da Mâide suresindeki ayette geçtiği üzere Allah'ın kefaretine izin verdiği durumlar müstesna, yemin bozulduğunda günaha girilmiş olur.

وَاللَّغْوُ مَصْدَرُ لَغَا إِذَا قَالَ كلَاما خطئا، يُقَالُ: لَغَا يَلْغُو لَغوا كسعا، وَلَغَا يَلْغَى لَغْيًا كَسَعَى. وَلُغَةُ الْقُرْآنِ بِالْوَاوِ. وَفِي «اللِّسَانِ» : «أَنَّهُ لَا نَظِيرَ لَهُ إِلَّا قَوْلُهُمْ أَسَوْتُهُ أَسْوًا وَأَسًى أَصْلَحْتُهُ» وَفِي الْكَوَاشِي: «وَلَغَا يَلْغُو لَغْوًا قَالَ بَاطِلًا» ، وَيُطْلَقُ اللَّغْوُ أَيْضًا عَلَى الْكَلَامِ السَّاقِطِ، الَّذِي لَا يُعْتَدُّ بِهِ، وَهُوَ الْخَطَأُ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ. وَقَدِ اقْتَصَرَ عَلَيْهِ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْأَسَاسِ» وَلَمْ يَجْعَلْهُ مَجَازًا وَاقْتَصَرَ عَلَى التَّفْسِيرِ بِهِ فِي «الْكَشَّافِ» وَتَبِعَهُ مُتَابِعُوهُ.

Lağv (لَّغْو), hatalı bir söz söylediğinde kullanılan "leğâ" (لَغَا) fiilinin masdarıdır. "Se'â" gibi "leğâ yelğû lağven" veya "se'â" gibi "leğâ yelğâ lağyen" denilir. Kur'an'ın lügati vâv iledir. Lisân'da şöyle denilmektedir: "Onu düzelttim manasındaki 'esevtühû esven ve esen' sözleri dışında bunun bir benzeri yoktur." Kevâşî'de ise şöyle denir: "'Leğâ yelğû lağven', batıl söz söyledi demektir." Lağv ayrıca dikkate alınmayan, hükümsüz ve hatalı söze de ıtlak edilir ki bu yaygın bir kullanımdır. Zemahşerî Esâs'ta bu anlamla yetinmiş ve onu mecaz saymamıştır; Keşşâf'ta da tefsirini bununla sınırlı tutmuş ve onu takip edenler de buna uymuştur.

وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الْمُرَادُ بِهَا الْمُلَابَسَةُ، وَهِيَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، صِفَةُ اللَّغْوِ أَوْ حَالٌ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ قَدَّرَهُ الْكَوَاشِيُّ فَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى جَعْلِ اللَّغْوِ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ:

"Fî" (فِي) harfi, mülâbese (birliktelik/ilişki) murad edilen mecâzî zarfiyyet içindir; müstakar bir zarf olup lağvın sıfatı veya ondan haldir. Kevâşî de bunu böyle takdir etmiştir. Buna göre lağvın masdar kabul edilmesi durumunda mana –ki en zâhir olanı budur– şöyle olur:

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِأَنْ تَلْغُوَا لَغْوًا مُلَابِسًا لِلْأَيْمَانِ، أَيْ لَا يُؤَاخِذُكُمْ بِالْأَيْمَانِ الصَّادِرَةِ صُدُورَ اللَّغْوِ، أَيْ غَيْرِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْقَوْلِ. فَإِذَا جَعَلْتَ اللَّغْوَ اسْمًا بِمَعْنَى الْكَلَامِ السَّاقِطِ الْخَاطِئِ، لَمْ تَصِحَّ ظَرْفِيَّتُهُ فِي الْأَيْمَانِ، لِأَنَّهُ مِنَ الْأَيْمَانِ، فَالظَّرْفِيَّةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِيُؤَاخِذُكُمْ، وَالْمَعْنَى لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ فِي أَيْمَانِكُمْ بِاللَّغْوِ، أَيْ لَا يُؤَاخِذُكُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْمَانِكُمْ بِالْيَمِينِ اللَّغْوِ.

Allah yeminlere bulaşan kasıtsız sözler sarf etmenizden ötürü sizi sorumlu tutmaz; yani lağiv olarak sadır olan, kast edilmemiş söz kabilinden çıkan yeminlerden ötürü sizi sorumlu tutmaz. Şayet lağvı hükümsüz ve hatalı söz manasında bir isim kılarsan, yeminlerin içinde zarf olması sahih olmaz; çünkü kendisi de yeminlerdendir. Bu takdirde zarfiyyet "yüâhizüküm" fiiline müteallıktır ve mana şöyledir: Allah yeminleriniz içinde lağiv olanından dolayı sizi sorumlu tutmaz; yani yeminleriniz arasından lağiv olan yemin sebebiyle sizi hesaba çekmez.

وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ، وَالْيَمِينُ الْقَسَمُ وَالْحَلِفُ، وَهُوَ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ بَعْضِ صِفَاتِهِ، أَو بعض شؤونه الْعُلْيَا أَوْ شَعَائِرِهِ. فَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَحْلِفُ بِاللَّهِ، وَبِرَبِّ الْكَعْبَةِ، وَبِالْهَدْيِ، وَبِمَنَاسِكِ الْحَجِّ. وَالْقَسَمُ عِنْدَهُمْ بِحَرْفٍ مِنْ حُرُوفِ الْقَسَمِ الثَّلَاثَةِ: الْوَاوُ وَالْبَاءُ وَالتَّاءُ، وَرُبَّمَا ذَكَرُوا لَفْظَ حَلَفْتُ أَوْ أَقْسَمْتُ، وَرُبَّمَا حَلَفُوا بِدِمَاءِ الْبُدْنِ، وَرُبَّمَا قَالُوا وَالدِّمَاءِ، وَقَدْ يُدْخِلُونَ لَامًا عَلَى عَمْرِ اللَّهِ، يُقَالُ: لَعَمْرُ اللَّهِ، وَيَقُولُونَ: عَمَرَكَ اللَّهُ، وَلَمْ أَرَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَحْلِفُونَ بِأَسْمَاءِ الْأَصْنَامِ. فَهَذَا الْحَلِفُ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الْتِزَامُ فِعْلٍ، أَوْ بَرَاءَةٌ مِنْ حَقٍّ. وَقَدْ يَحْلِفُونَ بِأَشْيَاءَ عَزِيزَةٍ عِنْدَهُمْ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ الْخَبَرِ أَوِ الِالْتِزَامِ، كَقَوْلِهِمْ وَأَبِيكَ وَلَعَمْرُكَ وَلَعَمْرِي، وَيَحْلِفُونَ بِآبَائِهِمْ، وَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ نَهَى عَنِ الْحَلِفِ بِغَيْرِ اللَّهِ. وَمِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ فِي الْقَسَمِ أَنَّ بَعْضَ الْقَسَمِ يُقْسِمُونَ بِهِ عَلَى الْتِزَامِ فِعْلٍ يَفْعَلُهُ الْمُقْسِمُ لِيُلْجِئَ نَفْسَهُ إِلَى عَمَلِهِ وَلَا يَنْدَمَ عَنْهُ، وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَسَمِ النَّذْرِ، فَإِذَا أَرَادَ أَحَدٌ أَنْ يُظْهِرَ عَزْمَهُ عَلَى

Eymân, yemînin çoğuludur. Yemîn ise kasem ve ant içmektir ki o da Yüce Allah'ın ismini veya bazı sıfatlarını ya da bazı yüce şanlarını veya şiarlarını anmaktır. Nitekim Araplar Allah'a, Kâbe'nin Rabbine, kurbanlıklara (hedy) ve hac menâsikine yemin ederlerdi. Onlara göre kasem, üç kasem harfinden biriyle yapılırdı: Vâv, bâ ve tâ. Bazen "haleftü" (yemin ettim) veya "aksemtü" (ant içtim) lafzını zikrederlerdi; bazen kurbanlık develerin kanlarına yemin ederler, bazen de "ved-dimâi" (kanlara andolsun) derlerdi. Bazen "amrullâh" ifadesinin başına lâm dahil ederler ve "le'amrullâhi" derler, bazen de "amarakallâhu" derlerdi; putların isimleriyle yemin ettiklerini ise görmedim. İşte bu, bir fiili yükümlenmek veya bir haktan berî olmak amacıyla yapılan yemindir. Bazen de haberi veya taahhüdü pekiştirmek amacıyla yanlarında kıymetli olan şeylere yemin ederlerdi; nitekim "ve ebîke" (babana andolsun), "le'amrüke" (ömrüne andolsun) ve "le'amrî" (ömrüme andolsun) demeleri ve atalarına yemin etmeleri gibi. İslam geldiğinde Allah'tan başkasına yemin etmeyi yasakladı. Arapların kasemdeki adetlerinden biri de şuydu: Kasemin bir kısmıyla yemin eden kimse, kendini o işi yapmaya mecbur kılmak ve pişman olmamak için bir fiili yerine getirmeyi taahhüt ederdi; bu da adak kasemi kabilindendir. Dolayısıyla biri, kaçınılmaz olan...

فِعْلٍ لَا مَحَالَةَ مِنْهُ، وَلَا مَطْمَعَ لِأَحَدٍ فِي صَرْفِهِ عَنْهُ، أَكَّدَهُ بِالْقَسَمِ، قَالَ بِلِعَاءُ بْنُ قَيْسٍ:

...ve kimsenin kendisini ondan vazgeçirmeye tamah edemeyeceği bir fiili yapmaya azmettiğini göstermek istediğinde, bunu kasem ile pekiştirirdi. Bil'â b. Kays şöyle demiştir:

وَفَارِسٍ فِي غِمَارِ الْمَوْتِ مُنْغَمِسٍ ... إِذَا تَأَلَّى عَلَى مَكْرُوهَةٍ صَدَقَا

Ölümün girdaplarına dalmış nice süvari vardır ki / Zorlu ve tehlikeli bir işe yemin ettiğinde sözünde durur.

(أَيْ إِذَا حَلَفَ عَلَى أَنْ يُقَاتِلَ أَوْ يَقْتُلَ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْمَصَاعِبِ وَالْأَضْرَارِ وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الْحَرْبُ كَرِيهَةً) فَصَارَ نُطْقُهُمْ بِالْيَمِينِ مُؤذنًا بالغرم، وَكَثُرَ ذَلِكَ فِي أَلْسِنَتِهِمْ فِي أَغْرَاضِ التَّأْكِيدِ وَنَحْوِهِ، حَتَّى صَارَ يَجْرِي ذَلِكَ عَلَى اللِّسَانِ كَمَا تَجْرِي الْكَلِمَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى الْمَعَانِي مِنْ غَيْرِ إِرَادَةِ الْحَلِفِ، وَصَارَتْ كَثْرَتُهُ فِي الْكَلَامِ لَا تَنْحَصِرُ، فَكَثُرَ التَّحَرُّجُ مِنْ ذَلِكَ فِي الْإِسْلَامِ قَالَ كُثَيِّرٌ:

(Yani savaşmaya, öldürmeye veya benzeri zorluklara ve zararlara yemin ettiğinde sözünü tutar; bu sebepledir ki savaşa "kerîhe" denilmiştir.) Böylece yemin telaffuzları bir yükümlülüğü haber verir oldu; pekiştirme ve benzeri amaçlarla dillerinde çokça kullanılmaya başlandı, hatta yemin etme iradesi olmaksızın manalara delalet eden kelimelerin dilde akıp gittiği gibi ağızdan çıkar oldu ve sözdeki çokluğu sınırsız hale geldi. Bu yüzden İslam'da bundan sakınma titizliği arttı. Küseyyir şöyle demiştir:

قَلِيلُ الْأَلَايِي حَافِظٌ لِيَمِينِهِ ... وَإِنْ سَبَقَتْ مِنْهُ الأليّة برّت

Yeminleri azdır, yeminini korur... / Bir yemin sadır olursa da onu yerine getirir.

فأشبهه جَرَيَانُ الْحَلِفِ عَلَى اللِّسَانِ اللَّغْوَ مِنَ الْكَلَامِ.

Böylece yeminin dilde [kasıtsızca] akıp gitmesi, sözün lağvına (boş ve anlamsız sözlere) benzedi.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ مِنْ لَغْوِ الْيَمِينِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ اللَّغْوَ هُوَ الْيَمِينُ الَّتِي تَجْرِي عَلَى اللِّسَانِ، لَمْ يَقْصِدِ الْمُتَكَلِّمُ بِهَا الْحَلِفَ، وَلَكِنَّهَا جَرَتْ مَجْرَى التَّأْكِيدِ أَوِ التَّنْبِيهِ، كَقَوْلِ الْعَرَبِ: لَا وَاللَّهِ، وَبَلَى وَاللَّهِ. وَقَوْلِ الْقَائِلِ: وَاللَّهِ لَقَدْ سَمِعْتُ مِنْ فُلَانٍ كَلَامًا عَجَبًا، وَغَيْرُ هَذَا لَيْسَ بِلَغْوٍ، وَهَذَا قَوْلُ عَائِشَةَ، رَوَاهُ عَنْهَا فِي «الْمُوَطَّأ» و «الصّحاح» ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّعْبِيُّ، وَأَبُو قِلَابَةَ، وَعِكْرِمَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَأَبُو صَالِحٍ، وَأَخَذَ بِهِ الشَّافِعِيُّ، وَالْحُجَّةُ لَهُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ اللَّغْوَ قَسِيمًا لِلَّتِي كَسَبَهَا الْقَلْبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِلَّتِي عَقَدَ عَلَيْهَا الْحَالِفُ الْيَمِينَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما [الْمَائِدَة: ٨٩] فَمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ هُوَ مَا كَسَبَتْهُ الْقُلُوبُ لِأَنَّ مَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ مُبَيَّنٌ، فَيُحْمَلُ عَلَيْهِ مُجمل بِما عَقَّدْتُمُ، فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ اللَّغْوُ هِيَ الَّتِي لَا قَصْدَ فِيهَا إِلَى الْحَلِفِ، وَهِيَ الَّتِي تَجْرِي عَلَى اللِّسَانِ دُونَ قَصْدٍ، وَعَلَيْهِ فَمَعْنَى نَفْيِ الْمُؤَاخَذَةِ نَفْيُ الْمُؤَاخَذَةِ بِالْإِثْمِ وَبِالْكَفَّارَةِ لِأَنَّ نَفْيَ الْفِعْلِ يَعُمُّ، فَالْيَمِينُ الَّتِي لَا قَصْدَ فِيهَا لَا إِثْمَ وَلَا كَفَّارَةَ عَلَيْهَا، وَغَيْرُهَا تَلْزَمُ فِيهِ الْكَفَّارَةُ لِلْخُرُوجِ مِنِ الْإِثْمِ بِدَلِيلِ آيَةِ الْمَائِدَةِ إِذْ فَسَّرَ الْمُؤَاخَذَةَ فِيهَا بِقَوْلِهِ: فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ [الْمَائِدَة: ٨٩] فَيَكُونُ فِي الْغَمُوسِ، وَفِي يَمِينِ التَّعْلِيقِ، وَفِي الْيَمِينِ عَلَى الظَّنِّ، ثُمَّ يَتَبَيَّنُ خِلَافُهُ، الْكَفَّارَةُ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ.

Âlimler bu ayetteki lağv-ı yeminden muradın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhûr, lağvın; konuşanın yemin kastı olmaksızın pekiştirme veya dikkat çekme kabilinden dilde akıp giden yemin olduğu görüşüne varmıştır; nitekim Arapların "Lâ vallâhi" (Hayır vallahi) ve "Belâ vallâhi" (Evet vallahi) demeleri veya bir kimsenin "Vallahi falandan hayret verici bir söz işittim" demesi gibi. Bunun dışındakiler lağiv değildir. Bu, Âişe'nin görüşü olup el-Muvatta' ve es-Sıhâh'ta ondan rivayet edilmiştir; Şa'bî, Ebû Kılâbe, İkrime, Mücâhid ve Ebû Sâlih de bu görüşe meyletmiş, Şâfiî de bunu benimsemiştir. Bunun delili şudur: Allah bu ayette lağvı kalbin kazandığı yeminin, { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } [Mâide: 89] ayetinde ise yemin edenin düğümlediği (bağladığı) yeminin dengi (karşıtı) kılmıştır. Yeminleri düğümlemeniz ({ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ }), kalplerin kazandığı şeydir; çünkü kalplerinizin kazandığı şey mübeyyendir (açıklanmıştır), dolayısıyla { بِما عَقَّدْتُمُ } ifadesindeki mücmel anlam ona hamledilir. Böylece lağvın, içinde yemin kastı bulunmayan ve kasıtsız olarak dilde akıp giden yemin olması kesinleşir. Buna göre muahezenin nefyedilmesinin anlamı, hem günahın hem de kefaretin nefyedilmesidir; çünkü fiilin nefyi umum ifade eder. Dolayısıyla kasıt bulunmayan yeminde günah da kefaret de yoktur; bunun dışındaki yeminlerde ise günahtan kurtulmak için kefaret gerekir; nitekim Mâide ayeti de buna delildir, zira oradaki muahezeyi { فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ } “Bunun kefareti on yoksulu doyurmaktır” [Mâide: 89] buyruğuyla tefsir etmiştir. Buna göre yemîn-i gamûsta, şarta bağlı yeminde ve zan üzerine edilip sonra aksı ortaya çıkan yeminde; bütün bunlarda kefaret gerekir.

وَقَالَ مَالِكٌ: «لَغْوُ الْيَمِينِ أَنْ يَحْلِفَ عَلَى شَيْءٍ يَظُنُّهُ كَذَلِكَ ثُمَّ يَتَبَيَّنُ خِلَافُ ظَنِّهِ» قَالَ فِي «الْمُوَطَّأِ» : «وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ إِلَيَّ فِي ذَلِكَ» وَهُوَ مَرْوِيٌّ فِي غَيْرِ «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَمَنْ قَالَ بِهِ الْحَسَنُ وَإِبْرَاهِيمُ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَمَكْحُولٌ وَابْنُ أَبِي نَجِيحٍ. وَوَجْهُهُ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْمُؤَاخَذَةَ عَلَى كَسْبِ الْقَلْبِ فِي الْيَمِينِ، وَلَا تَكُونُ

Mâlik ise şöyle demiştir: «Lağv-ı yemin, kişinin öyle olduğunu zannederek bir şeye yemin etmesi, sonra da zannının aksinin ortaya çıkmasıdır.» el-Muvatta'da şöyle demiştir: «Bu konuda duyduğum en güzel görüş budur.» Bu görüş el-Muvatta' dışında Ebû Hüreyre'den rivayet edilmiştir; Hasan [el-Basrî], İbrâhîm [en-Nehaî], Katâde, Süddî, Mekhûl ve İbn Ebî Necîh de bu görüşü savunanlardandır. Bunun ayetten delillendiriliş vechi şudur: Yüce Allah yemindeki muahezeyi kalbin kazancına bağlamıştır; muaheze ise...

الْمُؤَاخَذَةُ

...ancak...

إِلَّا عَلَى الْحِنْثِ لَا أَصْلِ الْقَسَمِ إِذْ لَا مُؤَاخَذَةَ لِأَجْلِ مُجَرَّدِ الْحَلِفِ لَا سِيَّمَا مَعَ الْبَرِّ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ كَسْبِ الْقَلْبِ كَسْبَهُ الْحِنْثَ أَيْ تَعَمُّدَهُ الْحِنْثَ، فَهُوَ الَّذِي فِيهِ الْمُؤَاخَذَةُ، وَالْمُؤَاخَذَةُ أُجْمِلَتْ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ، وَبُيِّنَتْ فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ بِالْكَفَّارَةِ، فَالْحَالِفُ عَلَى ظَنٍّ يَظْهَرُ بَعْدُ خِلَافُهُ لَا تَعَمُّدَ عِنْدَهُ لِلْحِنْثِ، فَهُوَ اللَّغْوُ، فَلَا مُؤَاخَذَةَ فِيهِ، أَيْ لَا كَفَّارَةَ وَأَمَّا قَوْلُ الرَّجُلِ: لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ، وَهُوَ كَاذِبٌ، فَهُوَ عِنْدَ مَالِكٍ قَسَمٌ لَيْسَ بِلَغْوٍ، لِأَنَّ اللَّغَوِيَّةَ تَتَعَلَّقُ بِالْحِنْثِ بَعْدَ اعْتِقَادِ الصِّدْقِ، وَالْقَائِلُ: «لَا وَاللَّهِ» كَاذِبًا، لَمْ يَتَبَيَّنْ حِنْثُهُ لَهُ بَعْدَ الْيَمِينِ، بَلْ هُوَ غَافِلٌ عَنْ كَوْنِهِ حَالِفًا، فَإِذَا انْتَبَهَ لِلْحَلِفِ وَجَبت عَلَيْهِ الْكَفَّارَة، لِأَنَّهُ حَلِفَهَا حِينَ حَلِفَهَا وَهُوَ حَانِثٌ.

...yeminin bozulması (hins) üzerine olur, kasemin aslı üzerine olmaz; zira sırf yemin etmekten ötürü, bilhassa yemine sadık kalındığında (birr) hiçbir sorumluluk yoktur. Dolayısıyla kalbin kazancından muradın, kalbin yemini bozmayı kazanması yani yemini kasten bozması olması zorunludur. İşte muaheze konusu olan da budur. Muaheze bu ayette mücmel bırakılmış, Mâide ayetinde ise kefaret ile açıklanmıştır. Dolayısıyla bir zanna dayanarak yemin eden ve sonradan aksı ortaya çıkan kimsenin yemini bozma kastı yoktur; dolayısıyla bu lağivdir ve onda muaheze yani kefaret yoktur. Kişinin yalan söylediği halde "Lâ vallâhi" (Hayır vallahi) ve "Belâ vallâhi" (Evet vallahi) demesine gelince; bu, Mâlik'e göre bir kasem olup lağiv değildir; zira lağivlik, doğru olduğuna inandıktan sonra yeminin bozulmasıyla ilgilidir. Yalan söyleyerek "Lâ vallâhi" diyen kimse ise yeminden sonra yemininin bozulduğunu fark etmiş değildir; bilakis o, yemin etmekte olduğundan gafildir. Yemin ettiğinin farkına vardığında ise ona kefaret gerekir; çünkü o yemin ederken zaten yeminini bozmuş (hânis) vaziyettedir.

وَإِنَّمَا جَعَلْنَا تَفْسِيرَ (مَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ) كَسْبَ الْقَلْبِ لِلْحِنْثِ، لِأَنَّ مَسَاقَ الْآيَةِ فِي الْحِنْثِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٢٤] ، إِمَّا إِذْنٌ فِي الْحِنْثِ، أَوْ نَهْيٌ عَنِ الْحَلِفِ خَشْيَةَ الْحِنْثِ، عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَاضِيَيْنِ، وَقَوْلُهُ: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بَيَانٌ وَتَعْلِيلٌ لِذَلِكَ، وَحُكْمُ الْبَيَانِ حُكْمُ الْمُبَيَّنِ، لِأَنَّهُ عَيَّنَهُ.

{ مَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } ifadesinin tefsirini kalbin yemini bozmayı kazanması kılmamızın sebebi, ayetin sevk ediliş gayesinin yemini bozmak hakkında olmasıdır; çünkü { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } [Bakara: 224] buyruğu geçen iki veche göre ya yemini bozmaya izin ya da yemini bozma korkusuyla yemin etmekten nehiydir. { لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ } buyruğu ise buna bir beyan ve gerekçedir; beyanın hükmü ise beyan edilenin hükmüdür, zira onu tayin etmiştir.

وَقَالَ جَمَاعَةٌ: اللَّغْوُ مَا لَمْ يُقْصَدْ بِهِ الْكَذِبُ، فَتَشْمَلُ الْقِسْمَيْنِ، سَوَاءٌ كَانَ بِلَا قَصْدٍ كَالَّتِي تَجْرِي عَلَى الْأَلْسُنِ فِي لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ كَانَ بِقَصْدٍ مَعَ اعْتِقَادِ الصِّدْقِ فَتَبَيَّنَ خِلَافُهُ.

Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Lağiv, kendisiyle yalan kast edilmeyen yeminlerdir; dolayısıyla iki kısmı da kapsar: İster "Lâ vallâhi" ve "Belâ vallâhi" sözlerinde dillerde akıp gittiği gibi kasıtsız olsun, isterse doğru olduğuna inanarak kasıtlı olup sonradan aksı ortaya çıkmış olsun.

وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَقَالَ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ، فَقَالَ: اللَّغْوُ لَا كَفَّارَةَ فِيهَا وَلَا إِثْمَ. وَاحْتَجَّ لِذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ اللَّغْوَ هُنَا، مُقَابِلًا لِمَا كَسَبَتْهُ الْقُلُوبُ، وَنَفَى الْمُؤَاخَذَةَ عَنِ اللَّغْوِ وَأَثْبَتَهَا لِمَا كَسَبَهُ الْقَلْبُ، وَالْمُؤَاخَذَةُ لَا مَحَالَةَ عَلَى الْحِنْثِ لَا عَلَى أَصْلِ الْحَلِفِ، فَاللَّغْوُ هِيَ الَّتِي لَا حَنِثَ فِيهَا وَلَمْ يَرَ بَيْنَ آيَةِ الْبَقَرَةِ وَآيَةِ الْمَائِدَةِ تَعَارُضًا حَتَّى يَحْمِلَ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى بَلْ قَالَ: إِنَّ آيَةَ الْبَقَرَةِ جَعَلَتِ اللَّغْوَ مُقَابِلًا لِمَا كَسَبَهُ الْقَلْبُ، وَأَثْبَتَ الْمُؤَاخَذَةَ لِمَا كَسَبَهُ الْقَلْبُ أَيْ عَزَمَتْ عَلَيْهِ النَّفْسُ، وَالْمُؤَاخَذَةُ مُطْلَقَةٌ تَنْصَرِفُ إِلَى أَكْمَلِ أَفْرَادِهَا، وَهِيَ الْعُقُوبَةُ الْأُخْرَوِيَّةُ فَيَتَعَيَّنُ أَنَّهُ مَا كَسَبَتْهُ الْقُلُوبُ، أُرِيدَ بِهِ الْغَمُوسُ وَجَعَلَ فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ اللَّغْوَ مُقَابِلًا لِلْأَيْمَانِ الْمَعْقُودَةِ.

Bunu söyleyenler arasında İbn Abbâs ve Şa'bî bulunmaktadır; Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiş ve şöyle demiştir: Lağiv yemininde kefaret de yoktur, günah da. Buna delil olarak Yüce Allah'ın burada lağvı kalplerin kazandığı şeyin karşılığı kıldığını, lağivden sorumluluğu nefyedip onu kalbin kazandığı şeye sabit kıldığını göstermiştir. Muaheze ise şüphesiz kasemin aslına değil, yeminin bozulmasına yöneliktir; dolayısıyla lağiv, içinde yemin bozmanın bulunmadığı yemindir. Bakara ayeti ile Mâide ayeti arasında birini diğerine hamledecek bir çelişki görmemiş, bilakis şöyle demiştir: Bakara ayeti lağvı kalbin kazandığının karşılığı kılmış ve muahezenin kalbin kazandığı yani nefsin azmettiği şey için sabit olduğunu bildirmiştir. Muaheze mutlak olup en kamil fertlerine yani ahiret azabına racidir. Dolayısıyla kalplerin kazandığı şeyden muradın yemîn-i gamûs olması zorunludur. Mâide ayetinde ise lağvı düğümlenmiş (mün'akid) yeminlerin karşılığı kılmıştır.

وَالْعَقْدُ فِي الْأَصْلِ: الرَّبْطُ، وَهُوَ مَعْنَاهُ لُغَةً، وَقَدْ أَضَافَهُ إِلَى الْأَيْمَانِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا الْيَمِينُ الَّتِي فِيهَا تَعْلِيقٌ، وَقَدْ فَسَّرَ الْمُؤَاخَذَةَ فِيهَا بِقَوْلِهِ: فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ [الْمَائِدَة: ٨٩] إِلَخْ، فَظَهَرَ مِنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّ اللَّغْوَ مَا قَابَلَ الْغَمُوسَ، وَالْمُنْعَقِدَةَ، وَهُوَ نَوْعَانِ لَا مَحَالَةَ، وَظَهَرَ حُكْمُ الْغَمُوسِ، وَهِي الْحلف بتعمد الْكَذِبِ، فَهُوَ الْإِثْمُ، وَحُكْمُ الْمُنْعَقِدَةِ أَنَّهُ الْكَفَّارَةُ، فَوَافَقَ مَالِكًا فِي الْغَمُوسِ وَخَالَفَهُ فِي أَحَدِ نَوْعَيِ اللَّغْوِ، وَهَذَا تَحْقِيقُ مَذْهَبِهِ.

Akd (عَقْد) kelimesi aslen bağlamaktır ki lügat anlamı da budur. Allah onu yeminlere izafe etmiştir; bu da onun içinde şart/taalluk bulunan yemin olduğuna delalet eder. Oradaki muahezeyi ise { فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ } [Mâide: 89] ilh. buyruğuyla tefsir etmiştir. Böylece iki ayetten lağvın, gamûs ve mün'akid yeminin karşılığı olduğu ortaya çıkmıştır; bu da şüphesiz iki nevidir. Gamûsun hükmünün –ki o kasten yalan yere yemin etmektir– günah olduğu, mün'akid yeminin hükmünün ise kefaret olduğu anlaşılmıştır. Böylece [Ebû Hanîfe], gamûs konusunda Mâlik ile uyuşmuş, lağvın iki türünden birinde ise ona muhalefet etmiştir. İşte onun mezhebinin tahkiki budur.

وَفِي اللَّغْوِ غَيْرُ

Lağiv konusunda bu görüşlerden başka...

هَذِهِ الْمَذَاهِبِ مَذَاهِبُ أَنْهَاهَا ابْنُ عَطِيَّةَ إِلَى عَشَرَةٍ، لَا نُطِيلُ بِهَا.

...İbn Atıyye'nin ona kadar ulaştırdığı başka mezhepler (görüşler) de vardır; sözü uzatmamak için bunlara değinmiyoruz.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِحُكْمِ نَفْيِ الْمُؤَاخَذَةِ، وَمُنَاسِبَةِ اقْتِرَانِ وَصْفِ الْغَفُورِ بِالْحَلِيمِ هُنَا دُونَ الرَّحِيمِ، لِأَنَّ هَذِهِ مَغْفِرَةٌ لِذَنْبٍ هُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّقْصِيرِ فِي الْأَدَبِ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلِذَلِكَ وَصَفَ اللَّهُ نَفْسَهُ بِالْحَلِيمِ، لِأَنَّ الْحَلِيمَ هُوَ الَّذِي لَا يَسْتَفِزُّهُ التَّقْصِيرُ فِي جَانِبِهِ، وَلَا يَغْضَبُ لِلْغَفْلَةِ، وَيقبل المعذرة.

{ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah Gafûr'dur, Halîm'dir” buyruğu ise sorumluluğun nefyedilmesi hükmüne bir fezlekedir (tezyîl). Burada Rahîm değil de Gafûr sıfatının Halîm sıfatıyla birlikte zikredilmesinin münasebeti şudur: Bu bağışlama, Yüce Allah'a karşı edepte kusur kabilinden olan bir günah içindir. İşte bu sebeple Allah Kendisini Halîm olarak tavsif etmiştir; zira Halîm, Kendi hakkındaki kusurların kendisini öfkelendirmediği, gafletten dolayı gazaplanmayan ve özrü kabul eden zâttır.

[٢٢٦، ٢٢٧]

[226, 227]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٢٦ إِلَى ٢٢٧]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 226-227]

لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)

{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧) } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler (ilâ yapanlar) için dört ay beklemek vardır. Eğer [bu süre içinde yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (226) Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (227)”

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ إِلَى تَشْرِيعٍ فِي عَمَلٍ كَانَ يَغْلِبُ عَلَى الرِّجَالِ أَنْ يَعْمَلُوهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَالْإِسْلَامِ. كَانَ مِنْ أَشْهَرِ الْأَيْمَانِ الْحَائِلَةِ بَيْنَ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَالْإِصْلَاحِ، أَيْمَانُ الرِّجَالِ عَلَى مُهَاجَرَةِ نِسَائِهِمْ، فَإِنَّهَا تَجْمَعُ الثَّلَاثَةَ لِأَنَّ حُسْنَ الْمُعَاشَرَةِ مِنَ الْبِرِّ بَيْنَ الْمُتَعَاشِرِينَ، وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ [النِّسَاء: ١٩] فَامْتِثَالُهُ مِنَ التَّقْوَى، وَلِأَنَّ دَوَامَهُ مِنْ دَوَامِ الْإِصْلَاحِ، وَيَحْدُثُ بِفَقْدِهِ الشِّقَاقُ، وَهُوَ مُنَافٍ لِلتَّقْوَى. وَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ السَّنَةَ وَالسَّنَتَيْنِ، وَلَا تَنْحَلُّ يَمِينُهُ إِلَّا بَعْدَ مُضِيِّ تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَلَا كَلَامَ لِلْمَرْأَةِ فِي ذَلِكَ.

[Bu ayetler], Cahiliye devrinde ve İslam'ın [ilk dönemlerinde] erkeklerin sıklıkla yaptığı bir uygulama hakkında hüküm koymaya (teşrie) geçiş için yapılmış bir başlangıç istînâfıdır. İyiliğe, takvaya ve arasını düzeltmeye engel olan yeminlerin en meşhurlarından biri, erkeklerin kadınlarını terk etmek (cinsel ilişkiden uzak durmak) üzere ettikleri yeminlerdi. Zira bu durum her üçünü de kendisinde toplamaktadır; çünkü güzel geçim, birlikte yaşayanlar arasındaki iyiliktendir (birdendir). Nitekim Allah Teâlâ: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } [Nisâ: 19] “Onlarla güzellikle geçinin” buyruğunda bunu emretmiştir ve bu emre uymak takvadandır. Ayrıca bunun devam etmesi, ıslahın (dirlik ve düzenin) devamındandır; yokluğu durumunda ise takvaya aykırı olan geçimsizlik (şikâk) ortaya çıkar. Cahiliye devrinde erkek, karısına bir yıl veya iki yıl yaklaşmamaya yemin eder (ilâ yapar) ve bu süre geçmedikçe yemini bozulmazdı; kadının da bu hususta hiçbir söz hakkı yoktu.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: «كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُرِيدُ الْمَرْأَةَ، وَلَا يُحِبُّ أَنْ يُطَلِّقَهَا، لِئَلَّا يَتَزَوَّجَهَا غَيْرُهُ، فَكَانَ يَحْلِفُ أَلَّا يَقْرَبَهَا مُضَارَّةً لِلْمَرْأَةِ» أَيْ وَيُقْسِمَ عَلَى ذَلِكَ لِكَيْلَا يَعُودَ إِلَيْهَا إِذَا حَصَلَ لَهُ شَيْءٌ مِنَ النَّدَمِ. قَالَ: «ثُمَّ كَانَ أَهْلُ الْإِسْلَامِ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، فَأَزَالَ اللَّهُ ذَلِكَ، وَأَمْهَلَ لِلزَّوْجِ مُدَّةً حَتَّى يَتَرَوَّى» فَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ مِنْ أَهَمِّ الْمَقَاصِدِ فِي أَحْكَامِ الْأَيْمَانِ، الَّتِي مَهَّدَ لَهَا بِقَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً [الْبَقَرَة: ٢٢٤] .

Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Cahiliye döneminde erkek kadını istemez, fakat başkasıyla evlenmesin diye onu boşamayı da arzu etmezdi. Böylece kadına zarar vermek kastıyla ona yaklaşmayacağına dair yemin ederdi.» Yani bir pişmanlık duyduğunda ona geri dönmesin diye bu hususta yemin ederdi. Saîd devamla şöyle dedi: «Sonra Müslümanlar da bunu yapmaya başladılar. Bunun üzerine Allah bu durumu kaldırdı ve kocaya etraflıca düşünebilmesi için bir mühlet tanıdı.» İşte bu hüküm, Allah'ın: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً } [Bakara: 224] “Allah'ı... engel kılmayın” buyruğuyla zemin hazırladığı yemin hükümleri içerisindeki en önemli maksatlardandı.

وَالْإِيلَاءُ: الْحَلِفُ، وَظَاهِرُ كَلَامِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ الْحَلِفُ مُطْلَقًا يُقَالُ آلَى يُولِي إِيلَاءً، وَتَأْلَى يَتَأَلَّى تَأَلِّيًا، وَائْتَلَى يَأْتَلِي ائْتِلَاءً، وَالِاسْمُ الْأَلُوَّةُ وَالْأَلِيَّةُ، كِلَاهُمَا بِالتَّشْدِيدِ، وَهُوَ وَاوِيُّ فَالْأُلُوَّةُ فُعُولَةٌ وَالْأَلِيَّةُ فَعِيلَةٌ.

İlâ (إِيلاء), yemin etmek demektir. Dil âlimlerinin sözlerinin zahirine göre bu, mutlak anlamda yemin etmektir. Âlâ yûlî îlâen (آلَى يُولِي إِيلَاءً), teellâ yeteellâ teelliyen (تَأْلَى يَتَأَلَّى تَأَلِّيًا) ve i'telâ ye'telî i'tilâen (ائْتَلَى يَأْتَلِي ائْتِلَاءً) denir. İsmi ise her ikisi de şeddeli olarak el-eluvvetü (الْأَلُوَّةُ) ve el-eliyyetü (الْأَلِيَّةُ) kelimeleridir. Vâv kökenli olup el-uluvvetü 'fuûle' (فُعُولَةٌ), el-eliyyetü ise 'faîle' (فَعِيلَةٌ) veznindedir.

وَقَالَ الرَّاغِبُ: «الْإِيلَاءُ حَلِفٌ يَقْتَضِي التَّقْصِيرَ فِي الْمَحْلُوفِ عَلَيْهِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأُلُوِّ وَهُوَ

Râgıb el-İsfahânî şöyle demiştir: «İlâ, üzerine yemin edilen şeyde kusur işlemeyi (yapmamayı) gerektiren bir yemindir. El-Alv (الْأَلْو) kökünden türemiştir ki o da

التَّقْصِيرُ قَالَ تَعَالَى: لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا [آل عمرَان: ١١٨] وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ [النُّور: ٢٢] وَصَارَ فِي الشَّرْعِ الْحَلِفَ الْمَخْصُوصَ» فَيُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الرَّاغِبِ أَنَّ الْإِيلَاءَ حَلِفٌ عَلَى الِامْتِنَاعِ وَالتَّرْكِ لِأَنَّ التَّقْصِيرَ لَا يَتَحَقَّقُ بِغَيْرِ مَعْنَى التَّرْكِ وَهُوَ الَّذِي

kusur etmek, eksik bırakmaktır. Nitekim Yüce Allah: { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا } [Âl-i İmrân: 118] “Size kötülük etmekten geri durmazlar” ve { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ } [Nûr: 22] “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar yemin etmesin” buyurmuştur. Şeriatta ise bu, özel bir yeminin adı olmuştur.» Râgıb'ın bu sözünden anlaşıldığına göre ilâ; kaçınmaya ve terk etmeye dair yapılan bir yemindir. Zira kusur etmek, terk manası olmaksızın gerçekleşmez. Bu husus,

يَشْهَدُ بِهِ أَصْلُ الِاشْتِقَاقِ مِنَ الْأَلْوِ، وَتَشْهَدُ بِهِ مَوَارِدُ الِاسْتِعْمَالِ، لِأَنَّا نَجِدُهُمْ لَا يَذْكُرُونَ حَرْفَ النَّفْيِ بَعْدَ فِعْلِ آلَى وَنَحْوِهِ كَثِيرًا، وَيَذْكُرُونَهُ كَثِيرًا، قَالَ الْمُتَلَمِّسُ:

hem 'el-alv' kökünden türemiş olma gerçeğinin hem de kullanım yerlerinin şahitlik ettiği bir durumdur. Çünkü Arapların, Âlâ (آلَى) fiili ve benzerlerinden sonra çoğu zaman nefy (olumsuzluk) harfini zikretmediklerini, bazen de çokça zikrettiklerini görmekteyiz. Mütelemmis şöyle demiştir:

آلَيْتُ حَبَّ الْعِرَاقِ الدَّهْرَ أَطْعَمُهُ

«Yemin ettim ki ömrümce Irak buğdayını yiyeceğim.»

وَقَالَ تَعَالَى: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا [النُّور: ٢٢] أَيْ عَلَى أَنْ يُؤْتُوا وَقَالَ تَعَالَى هُنَا: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ فَعَدَّاهُ بِمِنْ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى الْحَذْفِ وَالتَّضْمِينِ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْإِيلَاءُ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، صَارَ حَقِيقَةً شَرْعِيَّةً فِي هَذَا الْحَلِفِ عَلَى الْوَصْفِ الْمَخْصُوصِ.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا } [Nûr: 22] “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar vermemeye yemin etmesin” yani vermemek üzere [yemin etmesin]. Burada da Yüce Allah: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } buyurmuş ve fiili Min (مِنْ) harf-i ceriyle geçişli kılmıştır; dolayısıyla hazif veya tazmin iddialarına gerek yoktur. Her nasıl olursa olsun, bu ayetin inmesinden sonra ilâ terimi, bu özel vasıftaki yemin için şer'î bir hakikat (ıstılah) haline gelmiştir.

وَمَجِيءُ اللَّامِ فِي لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ لِبَيَانِ أَنَّ التَّرَبُّصَ جُعِلَ تَوْسِعَةً عَلَيْهِمْ، فَاللَّامُ لِلْأَجْلِ مِثْلُ هَذَا لَكَ وَيُعْلَمُ مِنْهُ مَعْنَى التَّخْيِيرِ فِيهِ، أَيْ لَيْسَ التَّرَبُّصُ بِوَاجِبٍ، فَلِلْمُوَلِّي أَنْ يَفِيءَ فِي أَقَلَّ مِنَ الْأَشْهُرِ الْأَرْبَعَةِ. وَعُدِّيَ فِعْلُ الْإِيلَاءِ بِمِنْ، مَعَ أَنَّ حَقَّهُ أَنْ يُعَدَّى بِعَلَى لِأَنَّهُ ضُمِّنَ هُنَا مَعْنَى الْبُعْدِ، فَعُدِّيَ بِالْحَرْفِ الْمُنَاسِبِ لِفِعْلِ الْبُعْدِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مُتَبَاعِدِينَ مِنْ نِسَائِهِمْ، فَمِنْ لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ.

{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ } ifadesindeki Lâm (لِ) harfi, bekleme süresinin (terebbus) onlara bir genişlik ve ruhsat kılındığını beyan etmek içindir. Buradaki Lâm, «bu senindir» ifadesindeki gibi ta'lil / gerekçe bildirmek içindir ve bundan muhayyerlik manası anlaşılır; yani beklemek vacip değildir, dolayısıyla ilâ yapan kimse dört aydan daha kısa bir sürede [yemininden] dönebilir (fey' yapabilir). İlâ fiili, aslında 'Alâ (عَلَى) harfiyle geçişli kılınması gerekirken Min (مِنْ) harfiyle geçişli kılınmıştır; zira burada uzaklaşma manası içertilmiştir (tazmin edilmiştir). Bu yüzden uzaklaşma fiiline uygun olan harfle geçişli kılınmış, sanki şöyle denilmiştir: «Kadınlarından uzaklaşarak yemin edenler için...» Buradaki Min (مِنْ) mecâzî ibtidâ (başlangıç) içindir.

وَالنِّسَاءُ: الزَّوْجَاتُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ [الْبَقَرَة: ٢٢٢] وَتَعْلِيقُ الْإِيلَاءِ بِاسْمِ النِّسَاءِ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ وَنَحْوِهِمَا إِلَى الْأَعْيَانِ، مِثْلُ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ [الْبَقَرَة: ١٧٣] .

en-Nisâ (النِّسَاء) kelimesi: Daha önce { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } [Bakara: 222] “Âdet günlerinde kadınlardan uzak durun” buyruğunda geçtiği üzere eşler (zevceler) demektir. İlânın kadınlar lafzına bağlanması; helal kılma, haram kılma ve benzeri hükümlerin { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } [Nisâ: 23] “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğunda olduğu gibi bizatihi zatlara (ayan) izafe edilmesi kabilindendir. Bu konu daha önce Yüce Allah'ın: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } [Bakara: 173] “O, size sadece ölü hayvan etini haram kıldı” buyruğunda geçmişti.

وَالتَّرَبُّصُ: انْتِظَارُ حُصُولِ شَيْءٍ لِغَيْرِ الْمُنْتَظَرِ، وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Terebbus (تَرَبُّص): Bekleyen kimseden başkası için bir şeyin meydana gelmesini beklemektir. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın şu buyruğunda gelecektir:

وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] ، وَإِضَافَةُ تَرَبُّصٍ إِلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ إِضَافَةٌ عَلَى مَعْنَى «فِي» كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ [سبأ: ٣٣] .

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' (âdet veya temizlik süresi) beklerler”. Terebbus (bekleme) kelimesinin dört aya izafe edilmesi, Yüce Allah'ın: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ } [Sebe': 33] “Bilakis geceleyin kurulan tuzak...” buyruğundaki gibi fî (فِي / içinde) manasında bir izafettir.

وَتَقْدِيمُ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، وَهُوَ تَرَبُّصٌ، لِلِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ التَّوْسِعَةِ الَّتِي وَسَّعَ اللَّهُ عَلَى الْأَزْوَاجِ، وَتَشْوِيقٌ لِذِكْرِ الْمسند إِلَيْهِ. وفاؤُ رَجَعُوا أَيْ رَجَعُوا إِلَى قُرْبَانِ النِّسَاءِ، وَحذف مُتَعَلق فاؤُ بِالظُّهُورِ الْمَقْصُودِ. وَالْفَيْئَةُ تَكُونُ بِالتَّكْفِيرِ عَنِ الْيَمِينِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ.

{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ } ifadesinin müsnedün ileyh olan mübteda { تَرَبُّصُ } kelimesinden önce getirilmesi, Allah'ın kocalara tanıdığı bu genişliğe (ruhsata) dikkat çekmek ve müsnedün ileyhin zikredilmesine yönelik bir iştiyak uyandırmak içindir. Fâû (فاؤُ) ise döndüler demektir; yani kadınlarına yaklaşmaya geri döndüler. Fâû fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu şey), kastedilen mana açık olduğu için hazfedilmiştir. Fey'e (dönüş), Mâide (el-Ukûd) Suresi'nde zikredilen yemin kefaretinin ödenmesiyle olur.

وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ دَلِيلُ الْجَوَابِ، أَيْ فَحِنْثُهُمْ فِي يَمِينِ الْإِيلَاءِ مَغْفُورٌ لَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَفِيهِ إِيذَانٌ بِأَنَّ الْإِيلَاءَ حَرَامٌ، لِأَنَّ شَأْنَ إِيلَائِهِمْ الْوَارِدَ فِيهِ

Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğu cevabın delilidir. Yani: İlâ yeminini bozmaları kendileri için bağışlanmıştır; çünkü Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir. Bu ifadede ilânın haram olduğuna dair bir işaret vardır; zira Kur'an'ın hakkında indiği onların ilâsı,

الْقُرْآنُ، قَصْدُ الْإِضْرَارِ بِالْمَرْأَةِ. وَقَدْ يَكُونُ الْإِيلَاءُ مُبَاحًا إِذَا لَمْ يُقْصَدْ بِهِ الْإِضْرَارُ وَلَمْ تَطُلْ مُدَّتُهُ كَالَّذِي يَكُونُ لِقَصْدِ التَّأْدِيبِ، أَوْ لِقَصْدٍ آخَرَ مُعْتَبَرٍ شَرْعًا، غَيْرِ قَصْدِ الْإِضْرَارِ الْمَذْمُومِ شَرْعًا. وَقَدْ آلَى النَّبِيءُ ﷺ مِنْ نِسَائِهِ شَهْرًا، قِيلَ: لِمَرَضٍ كَانَ بِرِجْلِهِ، وَقِيلَ: لِأَجْلِ تَأْدِيبِهِنَّ لِأَنَّهُنَّ قَدْ لَقِينَ مِنْ سِعَةِ حِلْمِهِ وَرِفْقِهِ مَا حدا ببعضهن إِلَى الْإِفْرَاطِ فِي الْإِدْلَالِ، وَحَمَلَ الْبَقِيَّةَ عَلَى الِاقْتِدَاءِ بِالْأُخْرَيَاتِ، أَوْ عَلَى اسْتِحْسَانِ ذَلِكَ. وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ بِبَوَاطِنِ الْأُمُورِ.

kadına zarar verme kastı taşımaktaydı. İlâ, zarar verme kastı bulunmadığı ve süresi uzatılmadığı takdirde mübah olabilir; terbiye etme (te'dib) maksadıyla veya şer'an kınanan zarar verme kastı dışındaki şer'an muteber başka bir maksatla yapılan ilâ böyledir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerine bir ay yaklaşmamaya yemin etmiştir (ilâ yapmıştır). Denildi ki: Bu, ayağındaki bir rahatsızlıktan ötürü idi; denildi ki: Onları terbiye etmek içindi; zira hanımları onun engin hilm ve rıfkını gördükleri için bazılarında aşırı nazlanma hali ortaya çıkmış ve bu da diğerlerini onlara uymaya veya bunu güzel görmeye sevk etmişti. İşlerin iç yüzünü en iyi Allah ve Resûlü bilir.

وَأَمَّا جَوَازُ الْإِيلَاءِ لِلْمَصْلَحَةِ كَالْخَوْفِ عَلَى الْوَلَدِ مِنَ الْغَيْلِ، وَكَالْحِمْيَةِ مِنْ بَعْضِ الْأَمْرَاضِ فِي الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، فَإِبَاحَتُهُ حَاصِلَةٌ مِنْ أَدِلَّةِ الْمَصْلَحَةِ وَنَفْيِ الْمَضَرَّةِ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ ذَلِكَ بِالْحَلِفِ عِنْدَ بَعْضِ النَّاسِ، لِمَا فِيهِمْ مِنْ ضَعْفِ الْعَزْمِ وَاتِّهَامِ أَنْفُسِهِمْ بِالْفَلْتَةِ فِي الْأَمْرِ، إِنْ لَمْ يُقَيِّدُوهَا بِالْحَلِفِ.

Emzirirken gebe kalma (gıylet) sebebiyle çocuğa bir zarar gelmesinden korkmak veya kadın ile erkekteki birtakım hastalıklardan perhiz etmek gibi bir maslahat için ilânın caiz olmasına gelince; bunun mübahlığı maslahat ve zararın giderilmesi delillerinden hâsıldır. Bazı kimselerde bunun ancak yeminle gerçekleşmesi ise, azimlerinin zayıflığından ve eğer yeminle kendilerini bağlamazlarsa bu konuda nefislerinin bir gevşeklik göstereceğinden endişe etmelerindendir.

وَعَزْمُ الطَّلَاقِ: التَّصْمِيمُ عَلَيْهِ، وَاسْتِقْرَارُ الرَّأْيِ فِيهِ بَعْدَ التَّأَمُّلِ وَهُوَ شَيْءٌ لَا يَحْصُلُ لِكُلِّ مُوَّلٍ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، وَخَاصَّةً إِذَا كَانَ غَالِبُ الْقَصْدِ مِنِ الْإِيلَاءِ الْمُغَاضَبَةَ وَالْمُضَارَّةَ، فَقَوْلُهُ: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ دَلِيلٌ عَلَى شَرْطٍ مَحْذُوفٍ، دَلَّ عَلَيْهِ قَوْله: فَإِنْ فاؤُ فَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ لَمْ يَفِيئُوا فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِمُ الطَّلَاقُ، فَهُمْ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ بَيْنَ أَنْ يَفِيئُوا أَوْ يُطَلِّقُوا فَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَقَدْ وَقَعَ طَلَاقُهُمْ.

Boşamaya azmetmek: Ona kesin karar vermek ve etraflıca düşündükten sonra bu fikirde sebat etmektir. Bu, her ilâ yapan kimsede kendiliğinden oluşacak bir şey değildir; bilhassa ilâdaki asıl maksat öfkelenmek ve zarar vermek olduğunda durum böyledir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse” buyruğu, { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer dönerlerse” ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir şarta delildir. Takdiri şöyledir: Eğer dönmezlerse, onlara boşamak vacip olmuştur; dolayısıyla onlar dönmek ile boşamak arasında iki seçenekle karşı karşıyadırlar; şayet boşamaya kesin karar verirlerse, boşamaları vuku bulmuştur.

وَقَوْلُهُ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ دَلِيلُ الْجَوَابِ، أَيْ فَقَدْ لَزِمَهُمْ وَأَمْضَى طَلَاقَهُمْ، فَقَدْ حَدَّ اللَّهُ لِلرِّجَالِ فِي الْإِيلَاءِ أَجَلًا مَحْدُودًا، لَا يَتَجَاوَزُونَهُ، فَإِمَّا أَنْ يَعُودُوا إِلَى مُضَاجَعَةِ أَزْوَاجِهِمْ، وَإِمَّا أَنْ يطلقوا، وَلَا نمدوحة لَهُمْ غَيْرُ هَذَيْنِ.

Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu cevabın delilidir. Yani [boşama] onlara lazım gelmiş ve boşamalarını geçerli kılmıştır. Allah, erkekler için ilâ konusunda aşamayacakları belirli bir süre sınır koymuştur: Ya eşleriyle yatak birlikteliğine geri dönecekler ya da boşayacaklardır; onlar için bu ikisinden başka bir çıkar yol yoktur.

وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِلْمُوَلِّي أَجَلًا وَغَايَةً، أَمَّا الْأَجَلُ فَاتَّفَقَ عَلَيْهِ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَالِفِ عَلَى أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، فَالْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِإِيلَاءٍ، وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهْوَيْهِ وَحَمَّادٍ يَقُولُ: هُوَ إِيلَاءٌ، وَلَا ثَمَرَةَ لِهَذَا الْخِلَافِ فِيمَا يَظْهَرُ، إِلَّا مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الْحَلِفِ بِقَصْدِ الضُّرِّ مِنْ تَأْدِيبِ الْقَاضِي إِيَّاهُ إِذَا رَفَعَتْ زَوْجُهُ أَمْرَهَا إِلَى الْقَاضِي وَمِنْ أَمْرِهِ إِيَّاهُ بِالْفَيْئَةِ.

Allah, ilâ yapan için bir süre (ecel) ve bir nihai sınır (gaye) tayin etmiştir. Süreye gelince; İslam âlimleri bu konuda ittifak etmişlerdir. Dört aydan daha az bir süre için yemin eden kimse hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Dört mezhep imamına göre bu ilâ sayılmaz. İshâk b. Râhûye ve Hammâd gibi bazı âlimler ise bunun ilâ olduğunu söylerler. Görünen o ki bu ihtilafın; kadının kocasını hâkime şikâyet etmesi durumunda hâkimin zarar verme kastıyla yemin eden kocayı te'dib etmesi ve ona dönmeyi emretmesi dışında fıkhî bir semeresi yoktur.

وَأَمَّا الْغَايَةُ فَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي الْحَاصِلِ بَعْدَ مُضِيِّ الْأَجَلِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: إِنْ رَفَعَتْهُ امْرَأَتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ يُوقَفُ لَدَى الْحَاكِمِ، فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ أَوْ يُطَلِّقَ بِنَفْسِهِ، أَوْ يُطَلِّقَ الْحَاكِمُ عَلَيْهِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ اثْنَيْ عَشَرَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيءِ ﷺ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ مَضَتِ

Nihai sınıra (gayeye) gelince; süre dolduktan sonra ne olacağı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: Eğer kadın bundan sonra meseleyi hâkime taşırsa koca hâkimin huzuruna çıkarılır; ya kendisi [yemininden] döner ya kendisi boşar ya da hâkim onun yerine boşar. Bu hüküm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından on iki kişiden rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Şayet

الْمُدَّةُ وَلم يفِيء فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ، وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْقَادِرِ يَكْفِي أَنْ يَفِيءَ بِالْعَزْمِ، وَالنِّيَّةِ، وَبِالتَّصْرِيحِ لَدَى الْحَاكِمِ، كَالْمَرِيضِ وَالْمَسْجُونِ وَالْمُسَافِرِ.

süre biter ve koca [yemininden] dönmezse kadın ondan bâin talakla boşanmış olur. [Âlimlerin] hepsi; hasta, tutuklu ve yolcu gibi fiilen dönmeye gücü yetmeyen kimsenin azim, niyet ve hâkimin huzurunda açıkça ifade etmek suretiyle dönmesinin yeterli olacağı hususunda ittifak etmişlerdir.

وَاحْتَجَّ الْمَالِكِيَّةُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ هُنَالِكَ مَسْمُوعًا لِأَنَّ وَصْفَ اللَّهِ بِالسَّمِيعِ مَعْنَاهُ الْعَلِيمُ بِالْمَسْمُوعَاتِ، عَلَى قَوْلِ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ قُرِنَ بِعَلِيمٍ، فَلَمْ يَبْقَ مَجَالٌ لِاحْتِمَالِ قَوْلِ الْقَائِلِينَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ بِأَنَّ السَّمِيعُ مُرَادِفٌ لِلْعَلِيمِ وَلَيْسَ الْمَسْمُوعُ إِلَّا لَفْظَ الْمُولِي، أَوْ لَفْظَ الْحَاكِمِ، دُونَ الْبَيْنُونَةِ الِاعْتِبَارِيَّةِ. وَقَوْلُهُ عَلِيمٌ يَرْجِعُ لِلنِّيَّةِ وَالْقَصْدِ. وَقَالَ الْحَنَفِيَّةُ سَمِيعٌ لِإِيلَائِهِ، الَّذِي صَارَ طَلَاقًا بِمُضِيِّ أَجَلِهِ، كَأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ أَنَّ صِيغَةَ الْإِيلَاءِ جَعَلَهَا الشَّرْعُ سَبَبَ طَلَاقٍ، بِشَرْطِ مُضِيِّ الْأَمَدِ عَلِيمٌ بِنِيَّةِ الْعَازِمِ عَلَى تَرْكِ الْفَيْئَةِ. وَقَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ أَصَحُّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ جُعِلَ مُفَرَّعًا عَنْ عَزْمِ الطَّلَاقِ لَا عَنْ أَصْلِ الْإِيلَاءِ وَلِأَنَّ تَحْدِيدَ الْآجَالِ وَتَنْهِيَتَهَا مَوْكُولٌ لِلْحُكَّامِ.

Mâlikîler, Yüce Allah'ın { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğuna dayanarak delil getirmişlerdir: Bu da ortada işitilen bir sözün bulunduğuna delalet eder. Zira kelam âlimlerinden muhakkik olanların görüşüne göre Allah'ın Semî' (işiten) olarak nitelenmesi, işitilen şeyleri hakkıyla bilen demektir; bilhassa Alîm ismiyle birlikte zikredilmiş olması karşısında, kelamcılardan bazılarının Semî' sıfatının Alîm ile eşanlamlı olduğu yönündeki görüşünün bir ihtimali kalmamıştır. İşitilen şey ise, hükmî bir ayrılık (beynûnet) değil, ancak ilâ yapanın lafzı veya hâkimin [boşama] lafzıdır. { عَلِيمٌ } “Hakkıyla bilendir” buyruğu ise niyete ve maksada racidir. Hanefîler ise şöyle demiştir: [Allah], süresinin dolmasıyla boşamaya dönüşen ilâsını işitendir. Sanki onlar şeriatın ilâ sığasını, sürenin dolması şartıyla boşama sebebi kıldığını; [Allah'ın], fey'i (dönüşü) terk etmeye azmeden kişinin niyetini bildiğini kastetmektedirler. Mâlikîlerin görüşü daha sahihtir; zira { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } buyruğu asıl ilâya değil, boşamaya azmetmeye bağlanmıştır (tefri edilmiştir) ve ayrıca sürelerin belirlenmesi ve nihayete erdirilmesi hâkimlere bırakılmış bir husustur.

وَقَدْ خَفِيَ عَلَى النَّاسِ وَجْهُ التَّأْجِيلِ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، وَهُوَ أَجَلٌ حَدَّدَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَمْ نَطَّلِعْ عَلَى حِكْمَتِهِ، وَتِلْكَ الْمُدَّةُ ثُلُثُ الْعَامِ، فَلَعَلَّهَا تَرْجِعُ إِلَى أَنَّ مِثْلَهَا يُعْتَبَرُ زَمَنًا طَوِيلًا، فَإِنَّ الثُّلُثَ اعْتُبِرَ مُعْظَمَ الشَّيْءِ الْمَقْسُومِ، مِثْلُ ثُلُثِ الْمَالِ فِي الْوَصِيَّةِ، وَأَشَارَ بِهِ النبيء ﵊ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فِي صَوْمِ الدَّهْرِ. وَحَاوَلَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ تَوْجِيهَهُ بِمَا وَقَعَ فِي قِصَّةٍ مَأْثُورَةٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَعَزَا ابْنُ كَثِيرٍ فِي «تَفْسِيرِهِ» رِوَايَتَهَا لِمَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ. وَلَا يُوجَدُ هَذَا فِي الرِّوَايَاتِ الْمَوْجُودَةِ لَدَيْنَا:

Dört ay ile sınırlandırmanın hikmeti insanlara gizli kalmıştır; bu, Yüce Allah'ın belirlediği bir süredir ve biz onun hikmetine muttali olamadık. Bu süre bir yılın üçte biridir. Muhtemelen bu miktar uzun bir zaman sayıldığı içindir; nitekim üçte bir, vasiyetteki malın üçte birinde olduğu gibi taksim edilen bir şeyin çoğunluğu kabul edilmiştir ve Peygamber aleyhisselâm da Abdullah b. Amr b. el-Âs'a her gün oruç tutma hususunda [üçte birini] işaret etmiştir. Bazı âlimler bunu Ömer b. el-Hattâb'dan nakledilen meşhur bir kıssa ile açıklamaya çalışmışlardır. İbn Kesîr de «Tefsir»inde bu rivayeti Mâlik'in «el-Muvatta»da Abdullah b. Dînâr'dan rivayetine dayandırmıştır. Ancak bu, elimizde mevcut olan rivayetlerde bulunmamaktadır:

وَهِيَ رِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى اللَّيْثِيِّ، وَلَا رِوَايَةُ ابْنِ الْقَاسِمِ وَالْقَعْنَبِيِّ وَسُوَيْدِ بْنِ سَعِيدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الشَّيْبَانِيِّ، وَلَا رِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى بْنِ بُكَيْرٍ التَّمِيمِيِّ الَّتِي يَرْوِيهَا الْمَهْدِيُّ بْنُ تُومَرْتَ، فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الَّتِي لَدَيْنَا فَلَعَلَّهَا مَذْكُورَةٌ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى لَمْ نَقِفْ عَلَيْهَا. وَقَدْ ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ فِي شَرْحِهِ عَلَى الْمُوَطَّأِ الْمُسَمَّى «بِالْمُنْتَقَى» ، وَلَمْ يَعْزُهَا إِلَى شَيْءٍ مِنْ رِوَايَاتِ «الْمُوَطَّأِ» : أَنَّ عُمَرَ خَرَجَ لَيْلَةً يَطُوفُ بِالْمَدِينَةِ يَتَعَرَّفُ أَحْوَالَ النَّاسِ فَمَرَّ بِدَارٍ سَمِعَ امْرَأَةً بِهَا تُنْشِدُ:

Ne Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî'nin rivayetinde, ne İbnü'l-Kâsım, el-Ka'nebî, Süveyd b. Saîd ve Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî'nin rivayetinde, ne de Mehdî b. Tûmert'in rivayet ettiği Yahyâ b. Yahyâ b. Bükeyr et-Temîmî'nin rivayetinde yer almaktadır. İşte bunlar elimizde olan rivayetlerdir; muhtemelen vâkıf olamadığımız başka bir rivayette zikredilmiştir. Ebü'l-Velîd el-Bâcî de «el-Müntekâ» adlı Muvatta şerhinde, «el-Muvatta» rivayetlerinden hiçbirine nispet etmeksizin bu kıssayı şöyle zikretmiştir: Ömer bir gece insanların durumunu öğrenmek üzere Medine'de dolaşmaya çıkmıştı; bir evin önünden geçerken içeride bir kadının şu şiiri terennüm ettiğini duydu:

أَلَا طَالَ هَذَا اللَّيْلُ وَاسْوَدَّ جَانِبُهُ ... وَأَرَّقَنِي أَنْ لَا خَلِيلَ أُلَاعِبُهُ

«Şu gece ne kadar uzadı, her yanı karardı... / Kendisiyle oynaşacağım bir dostun olmaması uykumu kaçırdı.»

فَلَوْلَا حَذَارِ اللَّهِ لَا شَيْءَ غَيْرُهُ ... لَزُعْزِعَ مِنْ هَذَا السَّرِيرِ جَوَانِبُهُ

«Eğer Allah korkusu olmasaydı, başka hiçbir şey değil, / Bu yatağın kenarları sarsılıp yerinden oynardı.»

فَاسْتَدْعَاهَا مِنَ الْغَدِ فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّ زَوْجَهَا أُرْسِلَ فِي بَعْثِ الْعِرَاقِ، فَاسْتَدْعَى عُمَرُ نِسَاءً فَسَأَلَهُنَّ عَنِ الْمُدَّةِ الَّتِي تَسْتَطِيعُ الْمَرْأَةُ فِيهَا الصَّبْرَ عَلَى زَوْجِهَا قُلْنَ شَهْرَانِ وَيَقِلُّ صَبْرُهَا فِي

Ertesi gün kadını çağırttı; kadın kocasının Irak'taki askeri birliğe gönderildiğini haber verdi. Bunun üzerine Ömer bazı kadınları çağırıp onlara bir kadının kocasından ayrı ne kadar sabredebileceğini sordu. Onlar: «İki ay; üçüncü ayda

ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ، وَيَنْفَدُ فِي أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَقِيلَ إِنَّهُ سَأَلَ ابْنَتَهُ حَفْصَةَ فَأَمَرَ عُمَرُ قُوَّادَ الْأَجْنَادِ أَلَّا يُمْسِكُوا الرَّجُلَ فِي الْغَزْوِ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، فَإِذَا مَضَتِ اسْتَرَدَّ الْغَازِينَ وَوَجَّهَ قَوْمًا آخَرِينَ.

sabrı azalır, dört ayda ise sabrı tükenir» dediler. Kızı Hafsa'ya sorduğu da rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Ömer ordu komutanlarına, bir askeri gazada dört aydan fazla tutmamalarını emretti; bu süre geçtiğinde gazileri geri çağırır ve yerlerine başka bir birliği sevk ederdi.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 228]

وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨) } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' (üç âdet veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da örfe uygun hakları vardır. Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir. (228)”

وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً.

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler.”

عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا لِشِدَّةِ الْمُنَاسَبَةِ وَلِلِاتِّحَادِ فِي الْحُكْمِ وَهُوَ التَّرَبُّصُ، إِذْ كِلَاهُمَا انْتِظَارٌ لِأَجْلِ الْمُرَاجَعَةِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُقَدِّمْ قَوْلَهُ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] عَلَى قَوْلِهِ:

Aralarındaki güçlü münasebet ve her ikisinin de rücû (geri dönme) maksadıyla beklemekten ibaret olan terebbus hükmünde birleşmesi sebebiyle önceki cümleye atfedilmiştir. İşte bu yüzden Yüce Allah: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } [Bakara: 229] “Boşama iki defadır” buyruğunu,

وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَ جَاءَتْ مُتَنَاسِقَةً مُنْتَظِمَةً عَلَى حَسَبِ مُنَاسَبَاتِ الِانْتِقَالِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِبْدَاعِ الْأَحْكَامِ وَإِلْقَائِهَا بِأُسْلُوبٍ سَهْلٍ لَا تَسْأَمُ لَهُ النَّفْسُ، وَلَا يَجِيءُ عَلَى صُورَةِ التَّعْلِيمِ وَالدَّرْسِ.

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } buyruğundan önce getirmemiştir. Zira bu ayetler, Kur'an'ın hükümleri eşsiz bir güzellikle ortaya koyma ve nefsin usanmayacağı, kuru bir öğretim ve ders tarzında olmayan akıcı bir üslupla sunma adetine uygun olarak, geçiş münasebetlerine göre ahenkli ve intizamlı bir şekilde peş peşe gelmiştir.

وَسَيَأْتِي كَلَامُنَا عَلَى الطَّلَاقِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ.

Boşanma konusundaki açıklamamız Yüce Allah'ın: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } buyruğunda gelecektir.

وَجُمْلَةُ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ خَبَرِيَّةٌ مُرَادٌ بِهَا الْأَمْرُ، فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْشَاءِ وَهُوَ مَجَازٌ فَيَجُوزُ جَعْلُهُ مَجَازًا مُرْسَلًا مُرَكَّبًا، بِاسْتِعْمَالِ الْخَبَرِ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ، وَهُوَ التَّقَرُّرُ وَالْحُصُولُ، وَهُوَ الْوَجْهُ الَّذِي اخْتَارَهُ التَّفْتَازَانِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ [الزمر: ١٩] بِأَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلًا فِي الْمَعْنَى الْمُرَكَّبِ الْإِنْشَائِيِّ، بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ بَيْنَ الْأَمْرِ مَثَلًا كَمَا هُنَا وَبَيْنَ الِامْتِثَالِ، حَتَّى يُقَدِّرَ الْمَأْمُورَ فَاعِلًا فَيُخْبِرُ عَنْهُ وَيَجُوزُ جَعْلُهُ مَجَازًا تَمْثِيلِيًّا كَمَا اخْتَارَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذْ قَالَ:

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } cümlesi, kendisiyle emir kastedilmiş haber cümlesidir. Dolayısıyla haber kipi inşâ (emir) anlamında kullanılmıştır ki bu bir mecazdır. Haberin, kendi lazımı olan 'sabit ve kesin gerçekleşme' anlamında kullanılması suretiyle mürekkep mürsel mecaz yapılması caizdir. Nitekim Teftâzânî'nin Yüce Allah'ın: { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } [Zümer: 19] “Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimseyi, ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” buyruğunda tercih ettiği vecih budur: Haber, buradaki gibi emir ile emre itaat arasındaki lüzum ilişkisi sebebiyle mürekkep inşâî manada kullanılır; öyle ki emredilen kişi fail (yapmış) kabul edilerek ondan haber verilir. Zemahşerî'nin bu ayette tercih ettiği gibi bunun mecâz-ı temsilî kılınması da caizdir; zira o şöyle demiştir:

«فَكَأَنَّهُنَّ امْتَثَلْنَ الْأَمْرَ بِالتَّرَبُّصِ فَهُوَ يُخْبِرُ عَنْهُ مَوْجُودًا، وَنَحْوُهُ قَوْلُهُمْ فِي الدُّعَاءِ: ﵀ ثِقَةً بِالِاسْتِجَابَةِ» قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: فَهُوَ

«Sanki onlar bekleme emrine uymuşlar da [Cenâb-ı Hak] bunu fiilen var olan bir durum olarak haber vermektedir. İnsanların duanın kabul olacağına güvenerek dua ederken 'rahimehullâh' (Allah ona rahmet etti/etsin) demeleri de böyledir.» Teftâzânî demiştir ki: Bu,

تَشْبِيهُ مَا هُوَ مَطْلُوبُ الْوُقُوعِ بِمَا هُوَ مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ فِي الْمَاضِي كَمَا فِي قَوْلِ النَّاسِ: ﵀، أَوْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، أَوِ الْحَالِ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

insanların 'rahimehullâh' sözünde olduğu gibi gerçekleşmesi talep edilen bir şeyin geçmişte gerçekleşmesi kesinleşmiş bir şeye veya bu ayette olduğu gibi gelecekte yahut şimdiki zamanda [kesinleşmiş olana] benzetilmesidir.

قُلْتُ: وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ [الْبَقَرَة: ١٩٧] وَأَنَّهُ أَطْلَقَ الْمُرَكَّبَ الدَّالَّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ.

Derim ki: Bu husus Yüce Allah'ın: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } [Bakara: 197] “Hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” buyruğunda geçmişti; orada da kendisine benzetilen heyete delalet eden mürekkep ifade, benzetilen heyet için kullanılmıştır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْمُطَلَّقَاتِ) تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَهُوَ مُفِيدٌ لِلِاسْتِغْرَاقِ، إِذْ لَا يَصْلُحُ لِغَيْرِهِ

{ الْمُطَلَّقَاتِ } kelimesindeki belirlilik takısı (el- / اَلْ) cins takısıdır ve istiğrak (bütün fertleri kapsama) ifade eder; zira burada

هُنَا. وَهُوَ عَامٌّ فِي الْمُطَلَّقَاتِ ذَوَاتِ الْقُرُوءِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ، إِذْ لَا يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ فِي غَيْرِهِنَّ، فَالْآيَةُ عَامَّةٌ فِي الْمُطَلَّقَاتِ ذَوَاتِ الْقُرُوءِ، وَلَيْسَ هَذَا بِعَامٍّ مَخْصُوصٍ فِي هَذِهِ، بِمُتَّصِلٍ وَلَا بِمُنْفَصِلٍ، وَلَا مُرَادٍ بِهِ الْخُصُوصَ، بَلْ هُوَ عَامٌّ فِي الْجِنْسِ الْمَوْصُوفِ بِالصِّفَةِ الْمُقَدَّرَةِ الَّتِي هِيَ مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ، فَالْآيَةُ عَامَّةٌ فِي الْمُطَلَّقَاتِ ذَوَاتِ الْقُرُوءِ، وَهِيَ مُخَصَّصَةٌ بِالْحَرَائِرِ دُونَ الْإِمَاءِ، فَأَخْرَجَتِ الْإِمَاءَ بِمَا ثَبَتَ فِي السُّنَّةِ أَنَّ عِدَّةَ الْأَمَةِ حَيْضَتَانِ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، فَهِيَ شَامِلَةٌ لِجِنْسِ الْمُطَلَّقَاتِ ذَوَاتِ الْقُرُوءِ، وَلَا عَلَاقَةَ لَهَا بِغَيْرِهِنَّ مِنَ الْمُطَلَّقَاتِ، مِثْلِ الْمُطَلَّقَاتِ اللَّاتِي لَسْنَ مِنْ ذَوَاتِ الْقُرُوءِ، وَهُنَّ النِّسَاءُ اللَّاتِي لَمْ يَبْلُغْنَ سِنَّ الْمَحِيضِ، وَالْآيِسَاتُ مِنَ الْمَحِيضِ، وَالْحَوَامِلُ، وَقَدْ بُيِّنَ حُكْمَهُنَّ فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ، إِلَّا أَنَّهَا يَخْرُجُ عَنْ دَلَالَتِهَا الْمُطَلَّقَاتُ قَبْلَ الْبِنَاءِ مِنْ ذَوَاتِ الْقُرُوءِ، فَهُنَّ مَخْصُوصَاتٌ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها [الْأَحْزَاب:

başka bir manaya elverişli değildir. { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } buyruğunun karinesiyle bu ifade âdet gören boşanmış kadınlar hakkında umumidir; çünkü bu durum onların dışındakiler hakkında tasavvur edilemez. Dolayısıyla ayet, âdet gören boşanmış kadınlar hakkında umumidir. Bu durum, bitişik (muttasıl) veya ayrı (munfasıl) bir delille tahsis edilmiş bir umum olmadığı gibi, kendisiyle husus kastedilmiş bir umum da değildir; bilakis delâlet-i iktizâ kabilinden olan takdîrî bir sıfatla nitelenmiş cins hakkında umumidir. Ayet âdet gören boşanmış kadınlar hakkında umumi olup cariyeler değil hür kadınlar ile tahsis edilmiştir. Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin rivayet ettiği, cariyenin iddetinin iki hayız olduğuna dair sünnette sabit olan delil ile cariyeler bu hükmün dışına çıkarılmıştır. Dolayısıyla bu hüküm âdet gören boşanmış kadınlar cinsini kapsar; âdet görmeyen kadınlar gibi bunların dışındaki boşanmış kadınlarla ise bir alakası yoktur. Bunlar da henüz ergenlik çağına ulaşmamış, menopoza girmiş kadınlar ve hamilelerdir ki bunların hükümleri Talâk Suresi'nde açıklanmıştır. Ancak âdet görenlerden zifaftan önce boşanan kadınlar bu delaletin kapsamından çıkarılmıştır; nitekim onlar Yüce Allah'ın şu buyruğu ile bu umumdan tahsis edilmişlerdir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها } [Ahzâb:

٤٩] فَهِيَ فِي ذَلِكَ عَامٌّ مَخْصُوصٌ بِمُخَصَّصٍ مُنْفَصِلٍ.

49] “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, üzerlerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur.” Dolayısıyla ayet bu hususta munfasıl bir tahsis ediciyle tahsis edilmiş bir umumdur.

وَقَالَ الْمَالِكِيَّةُ وَالشَّافِعِيَّةُ: إِنَّهَا عَامٌّ مَخْصُوصٌ مِنْهُ الْأَصْنَافُ الْأَرْبَعَةُ بِمُخَصَّصَاتٍ مُنْفَصِلَةٍ، وَفِيهِ نَظَرٌ فِيمَا عَدَا الْمُطَلَّقَةَ قَبْلَ الْبِنَاءِ، وَهِيَ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ عَامٌّ أُرِيدَ بِهِ الْخُصُوصُ بِقَرِينَةٍ، أَيْ بِقَرِينَةِ دَلَالَةِ الْأَحْكَامِ الثَّابِتَةِ لِتِلْكَ الْأَصْنَاف. وَإِنَّمَا لجأوا إِلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَ الْمُخَصَّصَ الْمُنْفَصِلَ نَاسِخًا، وَشَرْطُ النَّسْخِ تَقَرُّرُ الْمَنْسُوخِ، وَلَمْ يَثْبُتْ وُقُوعُ الِاعْتِدَادِ فِي الْإِسْلَامِ بِالْإِقْرَاءِ لِكُلِّ الْمُطَلَّقَاتِ.

Mâlikîler ve Şâfiîler şöyle demiştir: Bu ayet, dört grubun munfasıl tahsis edicilerle kendisinden çıkarıldığı tahsis edilmiş bir umumdur; fakat zifaftan önce boşanan kadın dışındakiler hakkında bu görüş tartışmalıdır. Hanefîlere göre ise bu, bir karine ile yani bu sınıflar için sabit olan hükümlerin delaleti karinesiyle kendisiyle husus kastedilmiş bir umumdur (âmmun urîde bihi'l-husûs). Onların bu görüşe yönelmelerinin sebebi şudur: Onlar munfasıl tahsis ediciyi nasih (hükmü kaldıran) sayarlar; nesihin şartı ise mensuhun önceden sabit ve yürürlükte olmasıdır. Hâlbuki İslam'da bütün boşanmış kadınlar için kur' (âdet/temizlik) ile iddet bekleme uygulamasının vuku bulduğu sabit olmamıştır.

وَالْحَقُّ أَنَّ دَعْوَى كَوْنِ الْمُخَصَّصِ الْمُنْفَصِلِ نَاسِخًا، أَصْلٌ غَيْرُ جَدِيرٍ بِالتَّأْصِيلِ لِأَنَّ تَخْصِيصَ الْعَامِّ هُوَ وُرُودُهُ مُخْرَجًا مِنْهُ بَعْضُ الْأَفْرَادِ بِدَلِيلٍ، فَإِنَّ مَجِيءَ الْعُمُومَاتِ بَعْدَ الْخُصُوصَاتِ كَثِيرٌ، وَلَا يُمْكِنُ فِيهِ الْقَوْلُ بِنَسْخِ الْعَامِّ لِلْخَاصِّ لِظُهُورِ بُطْلَانِهِ وَلَا بِنَسْخِ الْخَاصِّ لِلْعَامِّ لِظُهُورِ سَبْقِهِ، وَالنَّاسِخُ لَا يَسْبِقُ وَبَعْدُ، فَمَهْمَا لَمْ يَقَعْ عَمَلٌ بِالْعُمُومِ فَالتَّخْصِيصُ لَيْسَ بِنَسْخٍ.

Doğrusu şudur ki, munfasıl muhassısın (tahsis edicinin) nasih olduğu iddiası, usul kuralı yapılmaya layık olmayan bir esastır. Çünkü umumun tahsisi, bir delil sebebiyle bazı fertlerin o lafzın kapsamından çıkarılmış olarak gelmesidir. Nitekim hususi hükümlerden sonra umumi hükümlerin gelmesi çokça vâkidir. Bu durumda umumun hususu neshettiğini söylemek batıl olduğu açık olduğu için mümkün değildir; hususun umumu neshettiğini söylemek de onun önceliği aşikâr olduğu için mümkün değildir, zira nasih olan önce gelemez. Neticede, umum ile amel vâki olmadıkça tahsis asla nesih değildir.

وَ (يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ) أَيْ يَتَلَبَّثْنَ وَيَنْتَظِرْنَ مُرُورَ ثَلَاثَةِ قُرُوءٍ، وَزِيدَ بِأَنْفُسِهِنَّ تَعْرِيضًا بِهِنَّ، بِإِظْهَارِ حَالِهِنَّ فِي مَظْهَرِ الْمُسْتَعْجِلَاتِ، الرَّامِيَاتِ بِأَنْفُسِهِنَّ إِلَى التَّزَوُّجِ، فَلِذَلِكَ أُمِرْنَ أَنْ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ، أَيْ يُمْسِكْنَهُنَّ وَلَا يرسلنهن إِلَى الرِّجَال. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «فَفِي ذِكْرِ الْأَنْفُسِ تَهْيِيجٌ لَهُنَّ عَلَى التَّرَبُّصِ وَزِيَادَةُ بَعْثٍ لِأَنَّ فِيهِ مَا يَسْتَنْكِفْنَ مِنْهُ فَيَحْمِلُهُنَّ عَلَى أَنْ يَتَرَبَّصْنَ» وَقَدْ زَعَمَ بَعْضُ النُّحَاةِ أَنَّ بِأَنْفُسِهِنَّ تَأْكِيدٌ لِضَمِيرِ (الْمُطَلَّقَاتِ) ، وَأَنَّ الْبَاءَ

{ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } ifadesi; yani durup beklerler ve üç kur'un geçmesini gözetirler demektir. { بِأَنْفُسِهِنَّ } (kendi başlarına / nefislerini) ifadesinin ziyade kılınması, kadınlara üstü kapalı bir sitem (ta'riz) içindir; zira onların durumunu acele eden ve kendilerini hemen evliliğe atan kimseler suretinde göstererek nefislerini tutmaları ve kendilerini erkeklere salıvermemeleri emredilmiştir. Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Nefislerin zikredilmesinde kadınları beklemeye teşvik ve kuvvetli bir sevk vardır; zira bu ifadede kadınların gururuna dokunacak bir mana vardır ki bu da onları beklemeye mecbur eder.» Bazı nahivciler { بِأَنْفُسِهِنَّ } ifadesinin { الْمُطَلَّقَاتِ } zamirinin tekidi olduğunu ve Bâ (بِ) harfinin

زَائِدَةٌ، وَمِنْ هُنَالِكَ قَالَ بِزِيَادَةِ الْبَاءِ فِي التَّوْكِيدِ الْمَعْنَوِيِّ، ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» وَرَدَّهُ مِنْ جِهَةِ اللَّفْظِ بِأَنَّ حَقَّ تَوْكِيدِ الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ ذِكْرِ الضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ أَوْ بِفَاصِلٍ آخَرَ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: اكْتَفَى بِحَرْفِ الْجَرِّ وَمِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى بِأَنَّ التَّوْكِيدَ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ إِذْ لَا يَذْهَبُ عَقْلُ السَّامِعِ إِلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ غَيْرَ الْمُطَلَّقَاتِ الَّذِي هُوَ الْمُبْتَدَأُ، الَّذِي تَضَمَّنَ الضَّمِيرُ خَبَرَهُ.

zâid olduğunu iddia etmişlerdir. Buradan hareketle de manevî tekidde Bâ harfinin zâid olarak gelebileceğini söylemişlerdir. «el-Muğnî» sahibi bunu zikretmiş ve lafız yönünden şöyle reddetmiştir: Bitişik zamirin tekidinin munfasıl zamir zikredildikten sonra veya başka bir fasıla ile yapılması gerekirdi; meğerki cer harfiyle yetinildiği söylensin. Mana yönünden ise şöyle reddetmiştir: Tekide hiçbir gerekçe yoktur; zira dinleyicinin aklı, emredilen kimselerin haberinde bu zamiri barındıran mübteda yani boşanmış kadınlardan başkası olduğuna asla ihtimal vermez.

وَانْتَصَبَ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ، عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ فِيهِ لِأَنَّ الْكَلَامَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ أَيْ مُدَّةَ ثَلَاثَةِ قُرُوءٍ، فَلَمَّا حُذِفَ الْمُضَافُ خَلَفَهُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي الْإِعْرَابِ.

{ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } ifadesi mef'ûlün fîh yerine kaim olarak mansub olmuştur. Zira kelam takdîrî bir muzâf üzeredir; yani «üç kur' müddetince» demektir. Muzâf hazfedilince muzâfun ileyh irapta onun yerine geçmiştir.

وَالْقُرُوءُ جَمْعُ قَرْءٍ- بِفَتْحِ الْقَافِ وَضَمِّهَا- وَهُوَ مُشْتَرَكٌ لِلْحَيْضِ وَالطُّهْرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّهُ مَوْضُوعٌ لِلِانْتِقَالِ مِنَ الطُّهْرِ إِلَى الْحَيْضِ، أَوْ مِنَ الْحَيْضِ إِلَى الطُّهْرِ، فَلِذَلِكَ إِذَا أُطْلِقَ عَلَى الطُّهْرِ أَوْ عَلَى الْحَيْضِ كَانَ إِطْلَاقًا عَلَى أَحَدِ طَرَفَيْهِ، وَتَبِعَهُ الرَّاغِبُ، وَلَعَلَّهُمَا أَرَادَا بِذَلِكَ وَجْهَ إِطْلَاقِهِ عَلَى الضِّدَّيْنِ. وَأَحْسَبُ أَنَّ أَشْهَرَ مَعَانِي الْقَرْءِ عِنْدَ الْعَرَبِ هُوَ الطُّهْرُ، وَلِذَلِكَ وَرَدَ فِي حَدِيثِ عُمَرَ أَنَّ ابْنَهُ عَبْدَ اللَّهِ لَمَّا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فِي الْحَيْضِ سَأَلَ عُمَرُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، وَمَا سُؤَالُهُ إِلَّا مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُطَلِّقُونَ إِلَّا فِي حَالِ الطُّهْرِ لِيَكُونَ الطُّهْرُ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الطَّلَاقُ مَبْدَأَ الِاعْتِدَادِ، وَكَوْنُ الطُّهْرِ الَّذِي طُلِّقَتْ فِيهِ هُوَ مَبْدَأَ الِاعْتِدَادِ هُوَ قَوْلُ جَمِيعِ الْفُقَهَاءِ مَا عَدَا ابْنَ شِهَابٍ فَإِنَّهُ قَالَ: يُلْغَى الطُّهْرُ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الطَّلَاقُ.

el-Kurû' (الْقُرُوءُ); kâf harfinin fethası ve dammesiyle kur' (قَرْء / قُرْء) kelimesinin çoğuludur. Bu kelime hem hayız hem de temizlik (tuhr) için kullanılan müşterek bir lafızdır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Bu kelime temizlikten hayza veya hayızdan temizliğe intikal için vazedilmiştir. Bu sebeple temizliğe ya da hayza ıtlak edildiğinde, bu iki durumdan bir tarafına ıtlak edilmiş olur.» Râgıb da ona tâbi olmuştur. Muhtemelen ikisi de bununla kelimenin birbirine zıt iki manaya ıtlak edilme gerekçesini kastetmişlerdir. Kanaatimce Araplar nezdinde kur' kelimesinin en meşhur anlamı temizliktir (tuhr). Nitekim Ömer'in hadisinde geçtiği üzere, oğlu Abdullah hanımını hayız halindeyken boşadığında Ömer bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştur. Onun bu sorusu, sadece Arapların boşamanın vuku bulduğu temizlik döneminin iddetin başlangıcı olması için temizlik halinden başka bir vakitte boşamamalarından ileri gelmekteydi. Boşamanın yapıldığı temizlik döneminin iddetin başlangıcı kabul edilmesi, İbn Şihâb hariç bütün fukahanın görüşüdür; nitekim o, «Boşamanın vuku bulduğu temizlik dönemi hesaba katılmaz» demiştir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ مِنَ الْقُرُوءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ فُقَهَاءُ الْمَدِينَةِ وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْأَثَرِ أَنَّ الْقَرْءَ هُوَ الطُّهْرُ وَهَذَا قَوْلُ عَائِشَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنْ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي أَوْضَحِ كَلَامَيْهِ، وَابْنِ حَنْبَلٍ. وَالْمُرَادُ بِهِ الطُّهْرُ الْوَاقِعُ بَيْنَ دَمَيْنِ. وَقَالَ عَلِيٌّ وَعُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَجَمَاعَةٌ إِنَّهُ الْحَيْضُ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ أَنَّهُ الطُّهْرُ الْمُنْتَقَلُ مِنْهُ إِلَى الْحَيْضِ،

Âlimler bu ayetteki «kurû'» lafzından ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Medine fukahası ve ehl-i eserin cumhurunun benimsediği görüşe göre kur', temizliktir (tuhr). Bu; Âişe, Zeyd b. Sâbit, İbn Ömer, Medine fukahasından bir grup sahabi, Mâlik, iki görüşünden en açık olanında Şâfiî ve İbn Hanbel'in görüşüdür. Bundan maksat, iki kanama arasında vuku bulan temizliktir. Ali, Ömer, İbn Mes'ûd, Ebû Hanîfe, Sevrî, İbn Ebî Leylâ ve bir topluluk ise bunun hayız olduğunu söylemişlerdir. Şâfiî'den gelen iki görüşten birinde ise bunun, kendisinden hayza geçilen temizlik olduğu nakledilmiştir;

وَهُوَ وِفَاقٌ لِمَا فَسَّرَ بِهِ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَلَيْسَ هُوَ بِمُخَالِفٍ لِقَوْلِ الْجُمْهُورِ: إِنَّ الْقَرْءَ الطُّهْرُ، فَلَا وَجْهَ لِعَدِّهِ قَوْلًا ثَالِثًا.

Bu da Ebû Ubeyde'nin yaptığı tefsire uygundur ve cumhurun «Kur', temizliktir» şeklindeki görüşüne aykırı değildir; dolayısıyla bunu üçüncü bir görüş saymanın bir dayanağı yoktur.

وَمَرْجِعُ النَّظَرِ عِنْدِي فِي هَذَا إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ مَقْصِدَيِ الشَّارِعِ مِنَ الْعِدَّةِ وَذَلِكَ أَنَّ الْعِدَّةَ قُصِدَ مِنْهَا تَحَقُّقُ بَرَاءَةِ رَحِمِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ حَمْلِ الْمُطَلِّقِ، وَانْتِظَارُ الزَّوْجِ لَعَلَّهُ أَنْ يَرْجِعَ.

Bana göre bu konudaki incelemenin esası, Şâri'in iddetten gözettiği iki maksadı bir araya getirmeye dayanır. Şöyle ki: İddetten maksat, boşanan kadının rahminin boşayan kocanın hamlinden berî olduğunun kesinleşmesi ve belki döner ümidiyle kocanın beklenmesidir.

فَبَرَاءَةُ الرَّحِمِ تَحْصُلُ بِحَيْضَةٍ أَوْ طُهْرٍ وَاحِدٍ، وَمَا زَادَ عَلَيْهِ تَمْدِيدٌ فِي الْمُدَّةِ انْتِظَارًا لِلرَّجْعَةِ.

Rahmin beraati (temizliği) ise bir hayız veya bir temizlik ile hasıl olur; bunun üzerindeki fazlalık ise ric'at (dönüş) beklentisiyle sürenin uzatılmasıdır.

فَالْحَيْضَةُ الْوَاحِدَةُ قَدْ جُعِلَتْ عَلَامَةً عَلَى بَرَاءَةِ الرَّحِمِ، فِي اسْتِبْرَاءِ الْأَمَةِ فِي انْتِقَالِ الْمُلْكِ،

Nitekim bir defa hayız görmek; mülkiyet intikalinde cariyenin istibrasında,

وَفِي السَّبَايَا، وَفِي أَحْوَالٍ أُخْرَى، مُخْتَلَفًا فِي بَعْضِهَا بَيْنَ الْفُقَهَاءِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ مَا زَادَ عَلَى حَيْضٍ وَاحِدٍ لَيْسَ لِتَحَقُّقِ عَدَمِ الْحَمْلِ، بَلْ لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْمُدَّةِ رِفْقًا بِالْمُطَلِّقِ، وَمَشَقَّةً عَلَى الْمُطَلَّقَةِ، فَتَعَارَضَ الْمَقْصِدَانِ، وَقَدْ رَجَحَ حَقُّ الْمُطَلِّقِ فِي انْتِظَارِهِ أَمَدًا بَعْدَ حُصُولِ الْحَيْضَةِ الْأُولَى وَانْتِهَائِهَا، وَحُصُولِ الطُّهْرِ بَعْدَهَا، فَالَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرُوءَ أَطْهَارًا رَاعَوُا التَّخْفِيفَ عَنِ الْمَرْأَةِ، مَعَ حُصُولِ الْإِمْهَالِ لِلزَّوْجِ، وَاعْتَضَدُوا بِالْأَثَرِ. وَالَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرُوءَ حَيْضَاتٍ زَادُوا لِلْمُطَلِّقِ إِمْهَالًا لِأَنَّ الطَّلَاقَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي طُهْرٍ عِنْدَ الْجَمِيعِ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي الصَّحِيحِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الطُّهْرَ الَّذِي وَقَعَ الطَّلَاقُ فِيهِ مَعْدُودٌ فِي الثَّلَاثَةِ الْقُرُوءِ.

savaş esirlerinde ve fukaha arasında bazılarında ihtilaf edilen diğer hallerde rahmin beraatine alamet kılınmıştır. Dolayısıyla bir hayızdan fazla olan sürenin hamlin bulunmadığını kesinleştirmek için olmadığı, aksine bu sürede boşayan erkek için bir kolaylık, boşanan kadın için ise bir meşakkat bulunduğu sabit olmuştur. Böylece iki maksat tearuz etmiş (çatışmış) ve birinci hayzın hasıl olup bitmesinden ve ardından temizliğin gerçekleşmesinden sonraki bir süre boyunca boşayan kocanın bekleme hakkı ağır basmıştır. Kurû'u temizlik (tuhr) sayanlar, kocaya mühlet verilmesiyle birlikte kadına hafifletme sağlamayı gözetmişler ve nakledilen rivayetlere (esere) dayanmışlardır. Kurû'u hayız sayanlar ise boşayana daha fazla mühlet tanımışlardır; zira Sahih'te geçen Ömer b. el-Hattâb hadisinde vârid olduğu üzere boşama herkesin ittifakıyla ancak temizlik halinde vuku bulur ve talâkın vuku bulduğu temizlik halinin üç kur' içinde sayılacağı hususunda ittifak etmişlerdir.

وَقُرُوءٌ صِيغَةُ جَمْعِ الْكَثْرَةِ، اسْتُعْمِلَ فِي الثَّلَاثَةِ، وَهِيَ قِلَّةٌ تَوَسُّعًا، عَلَى عَادَاتِهِمْ فِي الْجُمُوعِ أَنَّهَا تَتَنَاوَبُ، فَأُوثِرَ فِي الْآيَةِ الْأَخَفُّ مَعَ أَمن اللّبْس بِوُجُود صَرِيحِ الْعَدَدِ. وَبِانْتِهَاءِ الْقُرُوءِ الثَّلَاثَةِ تَنْقَضِي مُدَّةُ الْعِدَّةِ، وَتَبِينُ الْمُطَلَّقَةُ الرَّجْعِيَّةُ مِنْ مُفَارِقِهَا، وَذَلِكَ حِينَ يَنْقَضِي الطُّهْرُ الثَّالِثُ وَتَدَخُلُ فِي الْحَيْضَةِ الرَّابِعَةِ، قَالَ الْجُمْهُورُ: إِذَا رَأَتْ أَوَّلَ نُقْطَةِ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ خَرَجَتْ مِنَ الْعِدَّةِ، بَعْدَ تَحَقُّقِ أَنه دم الْحيض.

Kurû' (قُرُوءٌ) kelimesi çoğul kalıbı olarak cem-i kesrettir (çokluk çoğulu). Çoğul kalıplarının birbirinin yerine kullanılabilmesi yönündeki Arap adetine binaen, genişletme (tevessü) yoluyla azlık bildiren «üç» sayısı için kullanılmıştır. Ayette lafzın açıkça sayı içermesi sebebiyle iltibastan emin olunduğu için en hafif olan kalıp tercih edilmiştir. Üç kur'un sona ermesiyle iddet müddeti biter ve ric'î talâkla boşanmış kadın kendisini boşamış olandan kesin olarak ayrılmış (bâin) olur; bu da üçüncü temizlik süresi bittiğinde ve kadın dördüncü hayza girdiğinde gerçekleşir. Cumhur şöyle demiştir: Kadın, kanın hayız kanı olduğu kesinleştikten sonra üçüncü hayzın ilk damlasını gördüğünde iddetten çıkmış olur.

وَمِنْ أَغْرَبِ الِاسْتِدْلَالِ لِكَوْنِ الْقَرْءِ الطُّهْرَ الِاسْتِدْلَالُ بِتَأْنِيثِ اسْمِ الْعَدَدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثَلاثَةَ قُرُوءٍ. قَالُوا: وَالطُّهْرُ مُذَكَّرٌ فَلِذَلِكَ ذُكِّرَ مَعَه لفظ (ثَلَاثَة) ، وَلَوْ كَانَ الْقَرْءُ الْحَيْضَةَ وَالْحيض مؤنث لقَالَ ثَلَاثُ قُرُوءٍ، حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» ، عَنْ عُلَمَائِنَا، يَعْنِي الْمَالِكِيَّةَ وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ غَيْرُ نَاهِضٍ فَإِنَّ الْمَنْظُورَ إِلَيْهِ فِي التَّذْكِيرِ وَالتَّأْنِيثِ إِمَّا الْمُسَمَّى إِذَا كَانَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ حَقِيقِيًّا، وَإِلَّا فَهُوَ حَالُ الِاسْمِ مِنَ الِاقْتِرَانِ بِعَلَامَةِ التَّأْنِيثِ اللَّفْظِيِّ، أَوْ إِجْرَاءُ الِاسْمِ عَلَى اعْتِبَارِ تَأْنِيثٍ مُقَدَّرٍ مِثْلِ اسْمِ الْبِئْرِ، وَأَمَّا هَذَا الِاسْتِدْلَالُ فَقَدْ لُبِسَ حُكْمُ اللَّفْظِ بِحُكْمِ أَحَدِ مُرَادِفَيْهِ.

Kur'un temizlik olduğuna dair getirilen delillerin en garibi, Yüce Allah'ın «üç kur'» (ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) kavlindeki sayı isminin müennes kılınması ile istidlal edilmesidir. Şöyle demişlerdir: «Tuhr (temizlik) lafzı müzekkerdir, bu sebeple onunla birlikte { ثَلَاثَة } lafzı [müennes ekiyle] müzekker için kullanılmıştır; şayet kur' hayız olsaydı ve hayız da müennes olduğuna göre 'ثَلَاثُ قُرُوءٍ' denilirdi.» Bunu İbnü'l-Arabî «el-Ahkâm»da âlimlerimizden (yani Mâlikîlerden) nakletmiş ve eleştirmemiştir. Oysa bu geçersiz bir istidlaldir; zira müzekkerlik ve müenneslikte itibar edilen husus, hakiki müzekkerlik ve müenneslik söz konusu olduğunda müsemmâ (isimlendirilen varlık), aksi takdirde ise ismin lafzî müenneslik alametiyle bitişik olması durumu veya ismin 'bi'r' (kuyu) isminde olduğu gibi takdîrî bir müenneslik üzere cari kılınmasıdır. Bu istidlalde ise lafzın hükmü, o lafzın eşanlamlılarından birinin hükmü ile karıştırılmıştır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِخْبَارٌ عَنِ انْتِفَاءِ إِبَاحَةِ الْكِتْمَانِ، وَذَلِكَ مُقْتَضَى الْإِعْلَامِ بِأَنَّ كِتْمَانَهُنَّ مَنْهِيٌّ عَنْهُ مُحَرَّمٌ، فَهُوَ خَبَرٌ عَنِ التَّشْرِيعِ، فَهُوَ إِعْلَامٌ لَهُنَّ بِذَلِكَ، وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ هُوَ الدَّمُ وَمَعْنَاهُ كَتْمُ الْخَبَرِ عَنْهُ لَا كِتْمَانُ ذَاتِهِ، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ: «كَتَمْتُكَ لَيْلًا بِالْجَمُومَيْنِ سَاهِرًا» أَيْ كَتَمْتُكَ حَالَ لَيْلٍ.

Yüce Allah'ın: «Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz» (وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ) kavli, gizlemenin mubahlığının nefyedildiğine dair bir haberdir. Bu da onların gizlemesinin nehyedildiğini ve haram kılındığını bildirmeyi iktiza eder; dolayısıyla bu, teşriî bir hükmün haber verilmesidir ve kadınlara bunu bildirmektedir. «Allah'ın rahimlerinde yarattığı şey» ise kandır; gizlenmesi ise kanın bizatihi kendisini saklamak değil, ona dair haberi gizlemek demektir. Nitekim Nâbiğa'nın: «Uykusuz geçen geceyi Cümûmeyndeki sana gizledim» yani 'gecenin ahvalini sana gizledim' demesi gibidir.

وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ مَوْصُولٌ، فَيَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْعَهْدِ، أَي مَا خلاق مِنَ الْحَيْضِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ. وَيَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى مَعْنَى الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ فَيَعُمُّ الْحَيْضَ وَالْحَمْلَ، وَهُوَ الظَّاهِرُ وَهُوَ مِنَ الْعَامِّ الْوَارِدِ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ لِأَنَّ اللَّفْظَ الْعَامَّ الْوَارِدَ فِي

«Allah'ın rahimlerinde yarattığı şey» (مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ) ifadesi mevsûldür; dolayısıyla siyak karinesiyle ahde hamledilmesi, yani [Allah'ın] hayızdan yarattığı şey [olarak anlaşılması] caizdir. Cins lâmı ile marife kılınmış mana üzere hamledilmesi de caizdir ki bu takdirde hem hayzı hem de hamli (gebeliği) kapsar; zâhir olan da budur. Bu, hususi bir sebep üzerine vârid olmuş umumi bir hükümdür. Zira

الْقُرْآنِ عَقِبَ ذِكْرِ بَعْضِ أَفْرَادِهِ، قَدْ أَلْحَقُوهُ بِالْعَامِّ الْوَارِدِ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ، فَأَمَّا مَنْ يُقْصِرُ لَفْظَ الْعُمُومِ فِي مِثْلِهِ عَلَى خُصُوصِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ، فَيَكُونُ إِلْحَاقُ الْحَوَامِلِ بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ، لِأَنَّ الْحُكْمَ نِيطَ بِكِتْمَانِ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ. وَهَذَا مَحْمَلُ اخْتِلَافِ الْمُفَسِّرِينَ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وَالنَّخَعِيُّ: (مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ) الْحَيْضُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعُمَرُ:

Kur'an'da fertlerinden bazısının zikrinin hemen ardından gelen genel lafzı, [usulcüler] hususi bir sebep üzerine vârid olmuş umum lafız hükmünde kabul etmişlerdir. Bu gibi durumlarda umum lafzını kendisinden önce zikredilen hususi şeye hasreden kimseye göre ise, hamilelerin bu hükme dahil edilmesi kıyas yoluyla olur; çünkü hüküm, Allah'ın rahimlerinde yarattığı şeyin gizlenmesine bağlanmıştır. Müfessirlerin ihtilafının dayanağı da budur. İkrime, Zührî ve Nehaî: «Allah'ın rahimlerinde yarattığı şey» hayızdır, demişlerdir. İbn Abbâs ve Ömer:

الْحَمْلُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَمْلُ وَالْحَيْضُ، وَهُوَ أَظْهَرُ، وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَتْ عَادَةُ نِسَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يَكْتُمْنَ الْحَمْلَ لِيَلْحَقَ الْوَلَدُ بِالزَّوْجِ الْجَدِيدِ (أَيْ لِئَلَّا يَبْقَى بَيْنَ الْمُطَلَّقَةِ وَمُطَلِّقِهَا صِلَةٌ وَلَا تَنَازُعٌ فِي الْأَوْلَادِ) وَفِي ذَلِكَ نَزَلَتْ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْعِدَّةَ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً فِيهِمْ، وَأَمَّا مَعَ مَشْرُوعِيَّةِ الْعِدَّةِ فَلَا يُتَصَوَّرُ كِتْمَانُ الْحَمْلِ لِأَنَّ الْحَمْلَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ انْقِطَاعِ الْحَيْضِ، وَإِذْ مَضَتْ مُدَّةُ الْأَقْرَاءِ تَبَيَّنَ أَنَّ الْحَمْلَ مِنَ الزَّوْجِ الْجَدِيدِ.

gebeliktir (hamldir), demişlerdir. Mücâhid ise: «Hem gebelik hem hayızdır» demiştir ki en zâhir olanı da budur. Katâde şöyle demiştir: Cahiliye kadınlarının adeti, çocuk yeni kocaya bağlansın diye (yani boşanan kadın ile boşayan erkek arasında bir bağ ve çocuklar hakkında bir çekişme kalmasın diye) gebeliği gizlemekti ve ayet bu hususta indi. Bu da iddetin o dönemde onlar arasında bulunmadığını iktiza eder. İddetin meşru kılınmasıyla birlikte ise gebeliğin gizlenmesi tasavvur olunamaz; zira gebelik ancak hayzın kesilmesiyle mümkündür ve kur' müddetleri geçince gebeliğin yeni kocadan olduğu açığa çıkar.

وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ شَرْطٌ أُرِيدَ بِهِ التَّهْدِيدُ دُونَ التَّقْيِيدِ، فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنًى غَيْرِ مَعْنَى التَّقْيِيدِ، عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ التَّمْثِيلِيِّ، كَمَا يُسْتَعْمَلُ الْخَبَرُ فِي التَّحَسُّرِ وَالتَّهْدِيدِ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِتَقْيِيدِ نَفْيِ الْحَمْلِ بِكَوْنِهِنَّ مُؤْمِنَاتٍ، وَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، لِأَنَّ الْكَوَافِرَ لَا يَمْتَثِلْنَ لِحُكْمِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ الْإِسْلَامِيِّ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى أَنَّهُنَّ إِنْ كَتَمْنَ فَهُنَّ لَا يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ إِذْ لَيْسَ مِنْ شَأْنِ الْمُؤْمِنَاتِ هَذَا الْكِتْمَانُ.

«Eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorlarsa» (إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ) kavli, kayıt koymak için değil, tehdit kastıyla getirilmiş bir şarttır. Dolayısıyla, tıpkı haber cümlesinin hayıflanma ve tehdit manasında kullanılması gibi, temsilî mecaz-ı mürsel yoluyla takyid (şart koşma) dışındaki bir manada kullanılmıştır. Zira her ne kadar işin aslı böyle olsa da gebeliğin/hayzın nefyinin onların mümin olmalarıyla kayıtlanmasının bir anlamı yoktur; çünkü kâfir kadınlar İslâmî helal ve haram hükmüne uymazlar. Aksine mana şudur: Eğer gizlerlerse Allah'a ve ahiret gününe iman etmiyorlar demektir; zira böyle bir gizleme mümin kadınların şanından değildir.

وَجِيءَ فِي هَذَا الشَّرْطِ بِإِنْ، لِأَنَّهَا أَصْلُ أَدَوَاتِ الشَّرْطِ، مَا لَمْ يَكُنْ هُنَالِكَ مَقْصِدٌ لِتَحْقِيقِ حُصُولِ الشَّرْطِ فَيُؤْتَى بِإِذَا، فَإِذَا كَانَ الشَّرْطُ مَفْرُوضًا، فَرْضًا لَا قَصْدَ لِتَحْقِيقِهِ وَلَا لِعَدَمِهِ جِيءَ بِإِنْ. وَلَيْسَ لَإِنْ هُنَا، شَيْءٌ مِنْ مَعْنَى الشَّكِّ فِي حُصُولِ الشَّرْطِ، وَلَا تَنْزِيلَ إِيمَانِهِنَّ الْمُحَقَّقِ مَنْزِلَةَ الْمَشْكُوكِ، لِأَنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ، خِلَافًا لِمَا قَرَّرَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ.

Bu şartta «in» (إِنْ) edatı getirilmiştir; çünkü şartın gerçekleştiğini kesinleştirmek gibi bir maksat bulunmadığı sürece şart edatlarının aslı budur, öyle bir maksat olduğunda ise «izâ» (إِذَا) getirilir. Dolayısıyla şart, vuku bulması veya bulmaması kastı güdülmeksizin salt bir faraziyye kılındığında «in» ile getirilir. Abdülhakîm'in tespitinin aksine, buradaki «in» edatında şartın vukuunda şüphe manasından hiçbir şey olmadığı gibi, onların kesin olan imanlarını şüpheli kılma makamına indirme durumu da yoktur; çünkü bu izah tutarlı değildir.

وَالْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ الْإِيمَانُ الْكَامِلُ، وَهُوَ الْإِيمَانُ بِمَا جَاءَ بِهِ دِينُ الْإِسْلَامِ، فَلَيْسَ إِيمَانُ أَهْلِ الْكِتَابِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ بِمُرَادٍ هُنَا إِذْ لَا مَعْنَى لِرَبْطِ نَفْيِ الْحَمْلِ فِي الْإِسْلَامِ بِثُبُوتِ إِيمَانِ أَهْلِ الْكِتَابِ.

Allah'a ve ahiret gününe imandan maksat, kâmil imandır; o da İslâm dininin getirdiği şeylere inanmaktır. Dolayısıyla Ehl-i Kitab'ın Allah'a ve ahiret gününe olan imanı burada kastedilmiş değildir; zira İslâm'daki gebeliğin nefyini Ehl-i Kitab'ın imanının sübutuna bağlamanın bir manası yoktur.

وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَصْدِيقِ النِّسَاءِ فِي دَعْوَى الْحَمْلِ وَالْحَيْضِ كَمَا يَجْرِي عَلَى أَلْسِنَةِ كَثِيرٍ مِنَ الْفُقَهَاءِ، فَلَا بُدَّ مِنْ مُرَاعَاةِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُنَّ مُشَبَّهًا، وَمَتَى ارْتِيبَ فِي صِدْقِهِنَّ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى مَا هُوَ الْمُحَقَّقُ، وَإِلَى قَوْلِ الْأَطِبَّاءِ وَالْعَارِفِينَ. وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ: «لَوِ ادَّعَتْ ذَاتُ الْقُرُوءِ انْقِضَاءَ عِدَّتِهِا فِي مُدَّةِ شَهْرٍ مِنْ يَوْمِ الطَّلَاقِ لَمْ تُصَدَّقْ، وَلَا تُصَدَّقُ فِي أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةٍ وَأَرْبَعِينَ يَوْمًا مَعَ يَمِينِهَا» وَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: خَمْسُونَ يَوْمًا، وَقَالَ ابْنُ

Pek çok fukahanın dilinde dolaştığı gibi, ayette kadınların gebelik ve hayız iddialarında [mutlak surette] tasdik edileceklerine dair bir delil yoktur. Dolayısıyla onların sözlerinin gerçeğe uygun olmasının gözetilmesi şarttır; doğruluklarında şüpheye düşüldüğü zaman kesin olan duruma, tabiplerin ve ehliyet sahibi uzmanların sözüne başvurmak vacip olur. Nitekim Mâlik şöyle demiştir: «Kur' sahibi bir kadın boşanma gününden itibaren bir aylık bir sürede iddetinin bittiğini iddia etse tasdik olunmaz; yeminiyle birlikte kırk beş günden daha az bir sürede de tasdik olunmaz.» Abdülmelik ise «Elli gün» demiştir. İbnü'l-

الْعَرَبِيِّ: لَا تُصَدَّقُ فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ، لِأَنَّهُ الْغَالِبُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي تَحْصُلُ فِيهَا ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ، وَجَرَى بِهِ عَمَلُ تُونُسَ كَمَا نَقَلَهُ ابْنُ نَاجِي، وَعَمَلُ فَاسَ كَمَا نَقَلَهُ السِّجِلْمَاسِيُّ.

Arabî de şöyle demiştir: «Üç aydan daha az bir sürede tasdik olunmaz; zira üç kur'un gerçekleştiği galip süre budur.» İbn Nâcî'nin naklettiği üzere Tunus uygulaması ve Sicilmâsî'nin naklettiği üzere Fas uygulaması da bu şekilde cari olmuştur.

وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ الْكِتَابِيَّةَ لَا تُصَدَّقُ فِي قَوْلِهَا إِنَّهَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا.

Ayette, Kitâbî olan boşanmış kadının iddetinin bittiğini söylemesi durumunda tasdik edilmeyeceğine dair de bir delalet vardır.

وَقَوْلُهُ: وَبُعُولَتُهُنَّ. الْبُعُولَةُ جَمْعُ بَعْلٍ، وَالْبَعْلُ اسْمُ زَوْجِ الْمَرْأَةِ. وَأَصْلُ الْبَعْلِ فِي كَلَامِهِمْ، السَّيِّدُ. وَهُوَ كَلِمَةٌ سَامِيَّةٌ قَدِيمَةٌ، فَقَدْ سَمَّى الْكَنْعَانِيُّونَ (الْفِينِيقِيُّونَ) مَعْبُودَهُمْ بَعْلًا قَالَ تَعَالَى: أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ [الصافات: ١٢٥] وَسُمِّيَ بِهِ الزَّوْجُ لِأَنَّهُ مَلَكَ أَمْرَ عِصْمَةِ زَوْجِهِ، وَلِأَنَّ الزَّوْجَ كَانَ يُعْتَبَرُ مَالِكًا لِلْمَرْأَةِ وَسَيِّدًا لَهَا، فَكَانَ حَقِيقًا بِهَذَا الِاسْمِ، ثُمَّ لَمَّا ارْتَقَى نِظَامُ الْعَائِلَةِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَمَا بَعْدَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ، أَخَذَ مَعْنَى الْمِلْكِ فِي الزَّوْجِيَّةِ يَضْعُفُ، فَأَطْلَقَ الْعَرَبُ لَفْظَ الزَّوْجِ عَلَى كُلٍّ مِنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، اللَّذَيْنِ بَيْنَهُمَا عِصْمَةُ نِكَاحٍ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ عَادِلٌ لِأَنَّ الزَّوْجَ هُوَ الَّذِي يُثَنِّي الْفَرْدَ، فَصَارَا سَوَاءً فِي الِاسْمِ، وَقَدْ عَبَّرَ الْقُرْآنُ بِهَذَا الِاسْمِ فِي أَغْلَبِ الْمَوَاضِعِ، غَيْرَ الَّتِي حَكَى فِيهَا أَحْوَالَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ كَقَوْلِهِ: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هود: ٧٢] ، وَغَيْرِ الْمَوَاضِعِ الَّتِي أَشَارَ فِيهَا إِلَى التَّذْكِيرِ بِمَا لِلزَّوْجِ مِنْ سِيَادَةٍ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً [النِّسَاء: ١٢٨] وَهَاتِهِ الْآيَةُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ حَقَّ الرَّجْعَةِ لِلرَّجُلِ جَبْرًا عَلَى الْمَرْأَةِ، ذَكَّرَ الْمَرْأَةَ بِأَنَّهُ بَعْلُهَا قَدِيمًا.

«Kocaları da...» (وَبُعُولَتُهُنَّ) kavlindeki büûlet (الْبُعُولَةُ), ba'l (بَعْل) kelimesinin çoğuludur; ba'l ise kadının kocasının ismidir. Arapların kelamında ba'l kelimesinin aslı «efendi, seyyid» demektir. Bu eski Sami bir kelimedir; nitekim Kenanlılar (Fenikeliler) ilahlarına «Ba'l» adını vermişlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ } “Ba'l'e yalvarıp da Yaratanların en güzelini bırakıyor musunuz?” [Sâffât: 125]. Koca, eşinin nikâh bağının idaresine malik olduğu ve kadın üzerinde bir malik ve seyyid sayıldığı için bu isimle anılmıştır ve bu isme layık görülmüştür. Daha sonra İbrahim aleyhisselâm zamanından ve sonraki şeriatlardan itibaren aile nizamı tekamül ettikçe, evlilikteki mülkiyet manası zayıflamaya başlamış ve Araplar aralarında nikâh bağı bulunan kadın ve erkeğin her birine «zevc» (eş) lafzını ıtlak etmişlerdir. Bu adil bir ıtlaktır; zira zevc, teki çift yapan şeydir, böylece isimde eşit olmuşlardır. Kur'an da geçmiş ümmetlerin hallerini hikâye ettiği { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “İşte şu da kocam, bir ihtiyar!” [Hûd: 72] kavli gibi yerler ile kocanın sahip olduğu reisliği hatırlatmaya işaret ettiği Yüce Allah'ın: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” [Nisâ: 128] kavli gibi yerlerin dışındaki çoğu yerde bu (zevc) ismiyle ifade buyurmuştur. İşte bu ayet de böyledir; zira kadına rağmen dönüş hakkını erkeğe verince, kadına onun vaktiyle kendi «ba'li» (efendisi/kocası) olduğunu hatırlatmıştır.