وَقِيلَ: الْبَعْلُ: الذَّكَرُ، وَتَسْمِيَةُ الْمَعْبُودِ بَعْلًا لِأَنَّهُ رَمْزٌ إِلَى قُوَّةِ الذُّكُورَةِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الشَّجَرُ الَّذِي لَا يُسْقَى بَعْلًا، وَجَاءَ جَمْعُهُ عَلَى وَزْنِ فُعُولَةٌ، وَأَصْلُهُ فُعُولُ الْمُطَّرِدِ فِي جَمْعِ فَعْلٍ، لَكِنَّهُ زِيدَتْ فِيهِ الْهَاءُ لِتَوَهُّمِ مَعْنَى الْجَمَاعَة فِيهِ، وَنَظِيره قَوْلِهِمْ: فُحُولَةٌ وَذُكُورَةٌ وَكُعُوبَةٌ وَسُهُولَةٌ، جَمْعُ السَّهْلِ
Ba'l kelimesinin «erkek» anlamına geldiği de söylenmiştir; mabuda ba'l adının verilmesi, erkeklik gücüne bir sembol olmasındandır ve bu sebeple sulanmayan ağaca «ba'l» denilmiştir. Bu kelimenin çoğulu fuûlet (فُعُولَةٌ) vezninde gelmiştir; aslı fa'l (فَعْل) vezninin kurallı çoğulu olan fuûl (فُعُول) kalıbıdır, ancak cemaat manası vehmedildiği için sonuna hâ (هـ) harfi ziyade kılınmıştır. Bunun benzeri; dağın zıddı olan sehl (düzlük) kelimesinin çoğulu olan suhûlet ile fuhûlet, zükûret ve kuûbet şeklindeki kullanımlarıdır;
ضِدُّ الْجَبَلِ، وَزِيَادَةُ الْهَاء على مِثْلِهِ سَمَاعِيٌّ لِأَنَّهَا لَا تُؤْذِنُ بِمَعْنًى، غَيْرِ تَأْكِيدِ مَعْنَى الْجَمْعِيَّةِ بِالدَّلَالَةِ عَلَى الْجَمَاعَةِ.
bunun benzerlerine hâ harfinin eklenmesi semâîdir; zira cemaate delalet ederek topluluk manasını pekiştirmek dışında [müstakil] bir mana ifade etmez.
وَضَمِيرُ بُعُولَتُهُنَّ، عَائِدٌ إِلَى (الْمُطَلَّقَاتِ) قَبْلَهُ، وَهُنَّ الْمُطَلَّقَاتُ الرَّجْعِيَّاتُ كَمَا تَقَدَّمَ، فَقَدْ سَمَّاهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى مُطَلَّقَاتٍ لِأَنَّ أَزْوَاجَهُنَّ أَنْشَئُوا طَلَاقَهُنَّ، وَأَطْلَقَ اسْمَ الْبُعُولَةِ عَلَى الْمُطَلِّقِينَ، فَاقْتَضَى ظَاهِرُهُ أَنَّهُمْ أَزْوَاجٌ لِلْمُطَلَّقَاتِ، إِلَّا أَنَّ صُدُورَ الطَّلَاقِ مِنْهُمْ إِنْشَاءٌ لِفَكِّ الْعِصْمَةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ، وَإِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ مُدَّةَ الْعِدَّةِ تَوْسِعَةً عَلَى الْمُطَلِّقِينَ، عَسَى أَنْ تَحْدُثَ لَهُمْ نَدَامَةٌ وَرَغْبَةٌ فِي مُرَاجَعَةِ أَزْوَاجِهِمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً [الطَّلَاق: ١] ، أَيْ أَمْرَ الْمُرَاجَعَةِ، وَذَلِكَ شَبِيهٌ بِمَا أَجْرَتْهُ الشَّرِيعَةُ فِي الْإِيلَاءِ، فَلِلْمُطَلِّقِينَ بِحَسَبِ هَذِهِ الْحَالَةِ حَالَةُ وَسَطٍ بَيْنِ حَالَةِ الْأَزْوَاجِ وَحَالَةِ الْأَجَانِبِ، وَعَلَى اعْتِبَارِ
«Kocaları da» (بُعُولَتُهُنَّ) ifadesindeki zamir, daha önceki «boşanmış kadınlar» (الْمُطَلَّقَاتِ) ifadesine racidir; bunlar da daha önce geçtiği üzere ric'î talâkla boşanmış kadınlardır. Yüce Allah, kocaları boşamayı başlattıkları için onları boşanmış kadınlar olarak isimlendirmiş, boşayan erkeklere de «büûlet» (kocalar) ismini vermiştir. Lafzın zâhiri onların boşanmış kadınların kocaları olduğunu iktiza eder; ne var ki onlardan boşamanın sâdır olması, aralarındaki nikâh bağını çözmeyi inşa etmektir. Yüce Allah'ın: { لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } “Bilemezsin, belki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” [Talâk: 1] kavli gereğince, pişmanlık duyup hanımlarına dönme arzusu gösterirler ümidiyle Allah iddet süresini boşayanlar için bir genişlik kılmıştır; yani [ayet] geri dönüş emridir. Bu da Şeriat'ın îlâda uyguladığı hükme benzer. Dolayısıyla bu duruma göre boşayanlar, koca olma durumu ile yabancı erkek olma durumu arasında orta bir haldedirler;
هَذِهِ الْحَالَةِ الْوَسَطِ أَوْقَعَ عَلَيْهِمُ اسْمَ الْبُعُولَةِ هُنَا، وَهُوَ مَجَازٌ قَرِينَتُهُ وَاضِحَةٌ، وَعِلَاقَتُهُ اعْتِبَارُ مَا كَانَ، مِثْلُ إِطْلَاقِ الْيَتَامَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٢] .
bu orta hal dikkate alınarak burada onlara «büûlet» ismi verilmiştir. Bu, karinesi açık ve alakası geçmişteki hali dikkate alma (itibâr-ı mâ kân) olan bir mecazdır; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ: 2] kavlindeki «yetimler» ıtlakı gibidir.
وَقَدْ حَمَلَهُ الْجُمْهُورُ عَلَى الْمَجَازِ فَإِنَّهُمُ اعْتَبَرُوا الْمُطَلَّقَةَ طَلَاقًا رَجْعِيًّا امْرَأَةً أَجْنَبِيَّةً عَنِ الْمُطَلِّقِ بِحَسَبِ الطَّلَاقِ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ لِلْمُطَلِّقِ حَقُّ الْمُرَاجَعَةِ، مَا دَامَتِ الْمَرْأَةُ فِي الْعِدَّةِ، وَلَوْ بِدُونِ رِضَاهَا، وَجَبَ إِعْمَالُ مُقْتَضَى الْحَالَتَيْنِ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ. قَالَ مَالِكٌ: «لَا يَجُوزُ لِلْمُطَلِّقِ أَنْ يَسْتَمْتِعَ بِمُطَلَّقَتِهِ الرَّجْعِيَّةِ، وَلَا أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا بِدُونِ إِذْنٍ، وَلَوْ وَطِئَهَا بِدُونِ قَصْدِ مُرَاجَعَةٍ أَثِمَ، وَلَكِنْ لَا حَدَّ عَلَيْهِ لِلشُّبْهَةِ، وَوَجَبَ اسْتِبْرَاؤُهَا مِنَ الْمَاءِ الْفَاسِدِ، وَلَوْ كَانَتْ رَابِعَةً لَمْ يَكُنْ لَهُ تَزَوُّجُ امْرَأَةٍ أُخْرَى، مَا دَامَت تِلْكَ فِي الْعِدَّةُ» .
Cumhur bunu mecaza hamletmiştir; zira onlar, ric'î talâkla boşanmış kadını boşanma sebebiyle boşayana yabancı bir kadın saymışlardır. Fakat kadın iddet içinde olduğu müddetçe rızası olmasa bile boşayanın geri dönme hakkı bulunduğundan, bu iki halin gereğini birlikte işletmek vacip olmuştur; Mâlik ve Şâfiî'nin görüşü budur. Mâlik şöyle demiştir: «Boşayan erkeğin ric'î talâkla boşanmış kadınından faydalanması ve izinsiz yanına girmesi caiz değildir. Şayet dönme kastı olmaksızın onunla cinsel ilişkide bulunursa günahkâr olur; ancak şüpheden dolayı kendisine had cezası uygulanmaz ve fâsid sudan dolayı kadının istibrâsı vacip olur. Kadın dördüncü eşi idiyse, o iddet içinde kaldığı sürece erkeğin başka bir kadınla evlenmesi caiz olmaz.»
وَإِنَّمَا وَجَبَتْ لَهَا النَّفَقَةُ لِأَنَّهَا مَحْبُوسَةٌ لِانْتِظَارِ مُرَاجَعَتِهِ، وَيُشْكِلُ عَلَى قَوْلِهِمْ أَنَّ عُثْمَانَ قَضَى لَهَا بِالْمِيرَاثِ إِذَا مَاتَ مُطَلِّقُهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ قَضَى بِذَلِكَ فِي امْرَأَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، بِمُوَافَقَةِ عَلِيٍّ، رَوَاهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، فَيَدْفَعُ الْإِشْكَالَ بِأَنَّ انْقِضَاءَ الْعِدَّةِ شَرْطٌ فِي إِنْفَاذِ الطَّلَاقِ، وَإِنْفَاذُ الطَّلَاقِ مَانِعٌ مِنِ الْمِيرَاثِ، فَمَا لَمْ تَنْقَضِ الْعِدَّةُ فَالطَّلَاقُ مُتَرَدِّدٌ بَيْنَ الْإِعْمَالِ وَالْإِلْغَاءِ، فَصَارَ ذَلِكَ شَكًّا فِي مَانِعِ الْإِرْثِ، وَالشَّكُّ فِي الْمَانِعِ يُبْطِلُ إِعْمَالَهُ.
Kadına nafakanın vacip olması ise ancak erkeğin geri dönüşünü beklemesi amacıyla hapsedilmiş (tutulmuş) olmasındandır. Onların bu görüşüne karşı, Ömer ve Ali'nin de muvafakatiyle Osman'ın, Abdurrahman b. Avf'ın karısı hakkında hükmettiği ve el-Muvatta'da rivayet edilen, kadın iddet içindeyken boşayan kocasının ölmesi durumunda ona miras takdir etmesi meselesi bir müşkillik oluşturur. Bu müşkillik şöyle defedilir: İddetin sona ermesi boşanmanın kesinleşmesi için şarttır; boşanmanın kesinleşmesi ise mirasa engeldir. İddet bitmedikçe talâk, hüküm ifade etme ile iptal edilme arasında mütereddit kalır; bu durum miras engeli hususunda bir şüpheye dönüşür, engeldeki şüphe ise engelin işletilmesini hükümsüz kılar.
وَحَمَلَ أَبُو حَنِيفَةَ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ الْبُعُولَةَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، فَقَالَا «الزَّوْجِيَّةُ مُسْتَمِرَّةٌ بَيْنَ الْمُطَلِّقِ الرَّجْعِيِّ وَمُطَلَّقَتِهِ لِأَنَّ اللَّهَ سَمَّاهُمْ بُعُولَةً» وسوغا دُخُول الطَّلَاق عَلَيْهَا، وَلَوْ وَطِئَهَا فَذَلِكَ ارْتِجَاعٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ. وَقَالَ بِهِ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَنُسِبَ إِلَى
Ebû Hanîfe ve Leys b. Sa'd ise «büûlet» lafzını hakikate hamletmiş ve şöyle demişlerdir: «Ric'î talâkla boşayan erkek ile boşanan kadın arasında evlilik bağı devam etmektedir, zira Allah onları 'büûlet' (kocalar) olarak isimlendirmiştir.» Bu sebeple kadının üzerine yeni bir talâkın vaki olmasını caiz görmüşlerdir; Ebû Hanîfe'ye göre erkek kadınla ilişkide bulunursa bu bir dönüş (ric'at) sayılır. Evzâî, Sevrî ve İbn Ebî Leylâ da bu görüşü benimsemiş; ayrıca bu görüş
سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَابْنِ سِيرِينَ وَعَطَاءٍ وَبَعْضِ أَصْحَابِ مَالِكٍ. وَأَحْسَبُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَائِلُونَ بِبَقَاءِ الزَّوْجِيَّةِ بَيْنَ الْمُطَلِّقِ ومطلقته الرَّجْعِيَّة.
Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan[-ı Basrî], Zührî, İbn Sîrîn, Atâ ve Mâlik'in bazı talebelerine de nisbet edilmiştir. Zannedersem bu âlimler, boşayan erkek ile ric'î talâkla boşadığı kadın arasında evlilik bağının devam ettiğini söylemektedirler.
و (أَحَق) قِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ، أَتَى بِهِ لِإِفَادَةِ قُوَّةِ حَقِّهِمْ، وَذَلِكَ مِمَّا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ صِيغَةُ أَفْعَلُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ [العنكبوت: ٤٥] لَا سِيَّمَا إِنْ لَمْ يُذْكَرْ بَعْدَهَا مُفَضَّلٌ عَلَيْهِ بِحَرْفِ مِنْ، وَقِيلَ: هُوَ تَفْضِيلٌ عَلَى بَابِهِ، وَالْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ، أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَقَرَّرَهُ التَّفْتَازَانِيُّ بِمَا تَحْصِيلُهُ وَتَبْيِينُهُ: أَنَّ التَّفْضِيلَ بَيْنَ صِنْفَيْ حَقٍّ مُخْتَلِفَيْنِ بِاخْتِلَافِ الْمُتَعَلِّقِ: هُمَا حَقُّ الزَّوْجِ فِي الرَّجْعَةِ إِنْ رَغِبَ فِيهَا، وَحَقُّ الْمَرْأَةِ فِي الِامْتِنَاعِ مِنَ الْمُرَاجَعَةِ إِنْ أَبَتْهَا، فَصَارَ الْمَعْنَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّ الْمُطَلَّقَاتِ، مِنْ حَقِّ الْمُطَلَّقَاتِ بِالِامْتِنَاعِ وَقَدْ نَسَجَ التَّرْكِيبَ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِيجَازِ.
«Daha fazla hak sahibidirler» (أَحَق) ifadesinin, tafdil manasından soyutlanmış olarak ism-i fâil manasında olduğu ve onların hakkının kuvvetini ifade etmek için getirildiği söylenmiştir; bu durum, Yüce Allah'ın: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ı anmak elbette en büyüktür” [Ankebût: 45] kavlinde olduğu gibi, özellikle kendisinden sonra 'min' harfiyle üstün kılınan taraf (mufaddalun aleyh) zikredilmediğinde ef'al vezninin kullanıldığı yerlerdendir. Lafzın kendi asıl babı üzere tafdil olduğu ve üstün kılınanın hazfedildiği de söylenmiştir. Keşşâf sahibi buna işaret etmiş, Teftâzânî de bunu özetle ve açıklayarak şöyle temellendirmiştir: Tafdil, taalluk ettiği cihetin farklılığı sebebiyle iki ayrı hak türü arasındadır: Bunlar, arzuladığı takdirde kocanın geri dönme hakkı ile istemediği takdirde kadının geri dönmekten kaçınma hakkıdır. Böylece mana: «Kocaları, boşadıkları kadınları geri almaya, o kadınların geri dönmekten kaçınma hakkından daha layıktırlar» şeklinde olur ve bu terkip îcaz yoluyla kurulmuştur.
وَقَوْلُهُ: فِي ذلِكَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى التَّرَبُّصِ بِمَعْنَى مُدَّتِهِ، أَيْ لِلْبُعُولَةِ حَقُّ الْإِرْجَاعِ فِي مُدَّةِ الْقُرُوءِ الثَّلَاثَةِ، أَيْ لَا بَعْدَ ذَلِكَ كَمَا هُوَ مَفْهُومُ الْقَيْدِ. هَذَا تَقْرِيرُ مَعْنَى
«Bu süre içinde» (فِي ذلِكَ) kavlindeki «bu» (ذلِكَ) işareti, bekleme süresine (terabbus) yani onun müddetine racidir; yani kocaların üç kur' müddeti içinde geri alma hakkı vardır, kaydın mefhumunun gerektirdiği üzere bundan sonra ise bu hakları yoktur. Bu, ayetin anlamının
الْآيَةِ، عَلَى أَنَّهَا جَاءَتْ لِتَشْرِيعِ حُكْمِ الْمُرَاجَعَةِ فِي الطَّلَاقِ مَا دَامَتِ الْعِدَّةُ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا لَيْسَ مُجَرَّدَ تَشْرِيعٍ لِلْمُرَاجَعَةِ بَلِ الْآيَةُ جَامِعَةٌ لِأَمْرَيْنِ: حُكْمِ الْمُرَاجَعَةِ، وَتَحْضِيضِ الْمُطَلِّقِينَ عَلَى مُرَاجَعَةِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُتَفَارِقَيْنِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ لِأَحَدِهِمَا أَوْ لِكِلَيْهِمَا، رَغْبَةٌ فِي الرُّجُوعِ، فَاللَّهُ يُعْلِمُ الرِّجَالَ بِأَنَّهُمْ أَوْلَى بِأَنْ يَرْغَبُوا فِي مُرَاجَعَةِ النِّسَاءِ، وَأَنْ يَصْفَحُوا عَنِ الْأَسْبَابِ الَّتِي أَوْجَبَتِ الطَّلَاقَ لِأَنَّ الرَّجُلَ هُوَ مَظِنَّةُ الْبَصِيرَةِ وَالِاحْتِمَالِ، وَالْمَرْأَةُ أَهْلُ الْغَضَبِ وَالْإِبَاءِ.
iddet sürdüğü müddetçe boşamada geri dönme hükmünü teşrî kılmak üzere geldiği esasına göre açıklamasıdır. Bana göre ise bu, sadece geri dönüşün teşrî kılınmasından ibaret değildir; bilakis ayet iki hususu cem etmektedir: Geri dönme hükmü ve boşayan erkekleri boşadıkları kadınlara geri dönmeye teşvik etmek. Şöyle ki: Birbirinden ayrılan iki kişiden birinde veya her ikisinde mutlaka geri dönme arzusu bulunur; dolayısıyla Allah erkeklere, kadınlara dönmeyi arzu etmeye ve boşanmayı gerektiren sebepleri bağışlamaya daha layık olduklarını bildirmektedir; çünkü erkek basiret ve tahammül sahibidir, kadın ise öfke ve inat ehlidir.
وَالرَّدُّ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٧] وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الرُّجُوعُ إِلَى الْمُعَاشَرَةِ وَهُوَ الْمُرَاجَعَةُ، وَتَسْمِيَةُ الْمُرَاجَعَةِ رَدًّا يُرَجِّحُ أَنَّ الطَّلَاقَ قَدِ اعْتُبِرَ فِي الشَّرْعِ قَطْعًا لِعِصْمَةِ النِّكَاحِ، فَهُوَ إِطْلَاقٌ حَقِيقِيٌّ عَلَى قَوْلِ مَالِكٍ، وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقُوهُ فَتَأَوَّلُوا التَّعْبِيرَ بِالرَّدِّ بِأَنَّ الْعِصْمَةَ فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ سَائِرَةٌ فِي سَبِيلِ الزَّوَالِ عِنْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، فَسُمِّيَتِ الْمُرَاجَعَةُ رَدًّا عَنْ هَذَا السَّبِيلِ الَّذِي أَخَذْتُ فِي سُلُوكِهِ وَهُوَ رَدٌّ مَجَازِيٌّ.
Geri alma (er-Redd) lafzı hakkındaki açıklama daha önce Yüce Allah'ın: { حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } “Sizi dininizden döndürünceye kadar...” [Bakara: 217] kavlinde geçmişti. Buradaki maksat birlikte yaşamaya geri dönmektir ki bu da ric'attir. Ric'atin «red» olarak isimlendirilmesi, Şeriat'ta talâkın nikâh bağını kesen bir unsur sayıldığını güçlendirir; bu sebeple Mâlik'in kavline göre bu hakiki bir ıtlaktır. Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenlere göre ise «red» ifadesiyle yapılan tabir şöyle tevil edilmiştir: Nikâh bağı iddet müddeti içinde, iddetin sona ermesiyle zail olma yolunda ilerlemektedir; bu sebeple geri dönmek, kadının girdiği bu yoldan geri çevrilmesi olarak isimlendirilmiştir ki bu da mecazi bir reddir.
وَقَوْلُهُ: إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً شَرْطٌ قُصِدَ بِهِ الْحَثُّ عَلَى إِرَادَةِ الْإِصْلَاحِ، وَلَيْسَ هُوَ للتَّقْيِيد.
«Eğer barışmak isterlerse» (إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً) kavli, barışmayı istemeye teşvik kastıyla getirilmiş bir şarttır, bir kayıt (takyid) için değildir.
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.
Kadınların, üzerlerindeki yükümlülüklere denk meşru hakları vardır; erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.
لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ لَهُنَّ عَائِدًا إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ وَهُوَ (الْمُطَلَّقَاتُ) ، عَلَى نَسَقِ الضَّمَائِرِ قَبْلَهُ لِأَنَّ الْمُطَلَّقَاتِ لَمْ تَبْقَ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ الرِّجَالِ عَلَقَةٌ حَتَّى يَكُونَ لَهُنَّ حُقُوقٌ وَعَلَيْهِنَّ حُقُوقٌ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ لَهُنَّ ضَمِيرَ الْأَزْوَاجِ النِّسَاءِ اللَّائِي اقْتَضَاهُنَّ قَوْلُهُ بِرَدِّهِنَّ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ. فَالْمُرَادُ بِالرِّجَالِ فِي قَوْلِهِ:
«Onlar için» (لَهُنَّ) ifadesindeki zamirin, önceki zamirlerin akışı gereğince en yakın mezkûr olan «boşanmış kadınlar»a (الْمُطَلَّقَاتِ) raci olması caiz değildir; çünkü boşanmış kadınların hakları ve üzerlerinde vazifeleri olsun diye erkeklerle aralarında bir bağ kalmamıştır. Dolayısıyla «onlar için» (لَهُنَّ) zamirinin, «onları geri almaları» (بِرَدِّهِنَّ) kavlinin iktiza ettiği kadın eşlerin zamiri olması zorunlu hale gelmiştir; bunun karinesi ise «erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır» (وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ) kavliyle mukabele edilmesidir. Ayette geçen
وَلِلرِّجالِ الْأَزْوَاجُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلِرِجَالِهِنَّ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ. وَالرَّجُلُ إِذَا أُضِيفَ إِلَى الْمَرْأَةِ، فَقِيلَ: رَجُلُ فُلَانَةَ، كَانَ بِمَعْنَى الزَّوْجِ، كَمَا يُقَالُ لِلزَّوْجَةِ: امْرَأَةُ فُلَانٍ، قَالَ تَعَالَى:
«erkekler» (وَلِلرِّجالِ) ifadesinden maksat zevclerdir (kocalardır); sanki «kocalarının onlar üzerinde bir derecesi vardır» denilmiş gibidir. Erkek lafzı kadına izafe edilip «falan kadının erkeği» denildiğinde, tıpkı kadın eş için «falan adamın kadını» denildiği gibi «koca» manasına gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ [هود: ٧١]- إِلَّا امْرَأَتَكَ [هود: ٨١] .
{ وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ } “Karısı da ayaktaydı” [Hûd: 71], { إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Karın hariç” [Hûd: 81].
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ إِلَى النِّسَاءِ فِي قَوْله تَعَالَى لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ [الْبَقَرَة:
Zamirin, Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...” [Bakara: 226] kavlindeki «kadınlar»a raci olması da caizdir;
٢٢٦] بِمُنَاسَبَةِ أَنَّ الْإِيلَاءَ مِنَ النِّسَاءِ هَضْمٌ لِحُقُوقِهِنَّ، إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ سَبَبٌ، فَجَاءَ هَذَا الْحُكْمُ الْكُلِّيُّ عَلَى ذَلِكَ السَّبَبِ الْخَاصِّ لِمُنَاسَبَةٍ فَإِنَّ الْكَلَامَ تَدَرَّجَ مِنْ ذِكْرِ النِّسَاءِ اللَّائِي فِي الْعِصْمَةِ، حِينَ ذَكَرَ طَلَاقَهُنَّ بِقَوْلِهِ وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ [الْبَقَرَة: ٢٢٧] ، إِلَى ذِكْرِ الْمُطَلَّقَاتِ
zira kadınlara îlâ yapmak, meşru bir sebebi yoksa onların haklarını çiğnemektir. Böylece bu küllî hüküm, uygun bir münasebetle o hususi sebep üzerine gelmiştir; nitekim kelam, { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse...” [Bakara: 227] kavliyle onların boşanmasını zikrettiğinde nikâh bağı altındaki kadınların zikrinden, bu münasebetle boşanmış kadınların zikrine tedrici olarak intikal etmiştir.
بِتِلْكَ الْمُنَاسَبَةِ، وَلَمَّا اخْتَتَمَ حُكْمَ الطَّلَاقِ بِقَوْلِهِ: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ صَارَ أُولَئِكَ النِّسَاءُ الْمُطَلَّقَاتُ زَوْجَاتٍ، فَعَادَ الضَّمِيرُ إِلَيْهِنَّ بِاعْتِبَارِ هَذَا الْوَصْفِ الْجَدِيدِ، الَّذِي هُوَ الْوَصْفُ الْمُبْتَدَأُ بِهِ فِي الْحُكْمِ، فَكَانَ فِي الْآيَةِ ضَرْبٌ مِنْ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ، فَعَادَتْ إِلَى أَحْكَامِ الزَّوْجَاتِ بِأُسْلُوبٍ عَجِيبٍ وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ فِي الْإِيلَاءِ مِنَ النِّسَاءِ تَطَاوُلًا عَلَيْهِنَّ، وَتَظَاهُرًا بِمَا جَعَلَ اللَّهُ لِلزَّوْجِ مِنْ حَقِّ التَّصَرُّفِ فِي الْعِصْمَةِ، فَنَاسَبَ أَنْ يُذَكَّرُوا بِأَنَّ لِلنِّسَاءِ مِنَ الْحَقِّ مِثْلَ مَا لِلرِّجَالِ.
Boşanma hükmünü «Kocaları da bu süre içinde onları geri almaya daha fazla hak sahibidirler» kavliyle tamamlayınca, o boşanmış kadınlar zevceler (eşler) konumuna gelmiş; böylece zamir, hükümde kendisiyle başlanan ilk vasıf olan bu yeni vasıf itibarıyla onlara raci olmuştur. Ayette bir nevi 'reddü'l-acüz ale's-sadr' (sonu başa bağlama sanatı) vuku bulmuş ve harika bir üslupla kadın eşlerin hükümlerine dönülmüştür. Buradaki münasebet şudur: Kadınlara îlâ yapmakta onlara karşı bir üstünlük taslama ve Allah'ın erkeğe nikâh bağını idare hususunda verdiği hakkı böbürlenerek gösterme tavrı vardır; dolayısıyla erkeklere de kadınların haklarının tıpkı erkeklerin hakları gibi olduğunu hatırlatmak münasip düşmüştür.
وَفِي الْآيَةِ احْتِبَاكٌ، فَالتَّقْدِيرُ: وَلَهُنَّ عَلَى الرِّجَالِ مِثْلُ الَّذِي لِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ، فَحَذَفَ مِنَ الْأَوَّلِ لِدَلَالَةِ الْآخِرِ، وَبِالْعَكْسِ. وَكَانَ الِاعْتِنَاءُ بِذِكْرِ مَا لِلنِّسَاءِ مِنَ الْحُقُوقِ عَلَى الرِّجَالِ، وَتَشْبِيهِهِ بِمَا لِلرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ لِأَنَّ حُقُوقَ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ مَشْهُورَةٌ، مُسَلَّمَةٌ مِنْ أَقْدَمِ عُصُورِ الْبَشَرِ، فَأَمَّا حُقُوقُ النِّسَاءِ فَلَمْ تَكُنْ مِمَّا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ أَوْ كَانَتْ مُتَهَاوَنًا بِهَا، وَمَوْكُولَةً إِلَى مِقْدَارِ حُظْوَةِ الْمَرْأَةِ عِنْدَ زَوْجِهَا، حَتَّى جَاءَ الْإِسْلَامُ فَأَقَامَهَا. وَأَعْظَمُ مَا أُسِّسَتْ بِهِ هُوَ مَا جَمَعَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ.
Ayette ihtibâk sanatı vardır; takdiri şöyledir: «Kadınların erkekler üzerinde hakları, erkeklerin onlar üzerindeki hakları gibidir.» Sonrakinin delaletinden dolayı birinciden, birincinin delaletinden dolayı da sonrakinden hazif yapılmıştır. Kadınların erkekler üzerindeki haklarının zikrine itina gösterilmesi ve bunun erkeklerin kadınlar üzerindeki haklarına benzetilmesi şundandır: Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları insanlığın en eski devirlerinden beri meşhurdur ve teslim edilmiştir; kadınların hakları ise ya hiç iltifat edilmeyen ya da hafife alınan ve kadının kocasının yanındaki mevkiinin miktarına bırakılmış bir durumdaydı; nihayet İslâm gelip bu hakları ikâme etti. Bu hakların üzerine bina edildiği en büyük temel ise işte bu ayetin ihtiva ettiği hükümdür.
وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَخْبَارِ الَّتِي لَا يَتَوَقَّعُهَا السَّامِعُونَ، فَقُدِّمَ لِيُصْغِيَ السَّامِعُونَ إِلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، بِخِلَافِ مَا لَوْ أُخِّرَ فَقِيلَ: وَمِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ لَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ، وَفِي هَذَا إِعْلَانٌ لِحُقُوقِ النِّسَاءِ، وَإِصْدَاعٌ بِهَا وَإِشَادَةٌ بِذِكْرِهَا، وَمِثْلُ ذَلِكَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُتَلَقَّى بِالِاسْتِغْرَابِ، فَلِذَلِكَ كَانَ مَحَلَّ الِاهْتِمَامِ. ذَلِكَ أَنَّ حَالَ الْمَرْأَةِ إِزَاءَ الرَّجُلِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، كَانْتُ زَوْجَةً أَمْ غَيْرَهَا، هِيَ حَالَةٌ كَانَتْ مُخْتَلِطَةً بَيْنَ مَظْهَرِ كَرَامَةٍ وَتَنَافُسٍ عِنْدَ الرَّغْبَةِ، وَمَظْهَرِ اسْتِخْفَافٍ وَقِلَّةِ إِنْصَافٍ، عِنْدَ الْغَضَبِ، فَأَمَّا الْأَوَّلُ فَنَاشِئٌ عَمَّا جُبِلَ عَلَيْهِ الْعَرَبِيُّ مِنَ الْمَيْلِ إِلَى الْمَرْأَةِ وَصِدْقِ الْمَحَبَّةِ، فَكَانَتِ الْمَرْأَةُ مَطْمَحَ نَظَرِ الرَّجُلِ، وَمَحَلَّ تَنَافُسِهِ، رَغْبَةً فِي الْحُصُولِ عَلَيْهَا بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْمُعَاشَرَةِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَهُمْ، وَكَانَتِ الزَّوْجَةُ مَرْمُوقَةً مِنَ الزَّوْجِ بِعَيْنِ الِاعْتِبَارِ وَالْكَرَامَةِ قَالَ شَاعِرُهُمْ وَهُوَ مُرَّةُ بْنُ مَحْكَانَ السَّعْدِيُّ:
Zarfın [cümlede] öne geçirilmesi habere dikkat çekmek içindir; zira bu, muhatapların beklemediği haberlerdendir. Dinleyenlerin müsnedün ileyhe kulak vermeleri için öne alınmıştır; şayet sona bırakılıp «üzerlerindeki yükümlülükler gibi kadınlar için meşru haklar vardır» denilseydi böyle olmazdı. Bunda kadınların haklarını açıkça ilan etmek, bunu haykırmak ve şanını yüceltmek vardır; bu tür bir beyanın şaşkınlıkla karşılanması tabiidir, bu sebeple ehemmiyet makamı olmuştur. Zira kadının cahiliye devrinde erkek karşısındaki durumu —ister eş olsun ister başkası— arzu anında bir keramet ve rağbet görüntüsü ile öfke anında bir hafife alma ve insafsızlık görüntüsü arasında karışık bir haldeydi. Birinci duruma gelince: Bu, Arabın tabiatında bulunan kadına meyil ve samimi muhabbetten kaynaklanıyordu; kadın erkeğin göz diktiği ve aralarında bilinen birliktelik yollarından biriyle ona sahip olmak için yarıştığı bir konumdaydı; eş de kocası tarafından itibar ve hürmet nazarıyla görülürdü. Şairleri Mürre b. Mahkân es-Sa'dî şöyle demiştir:
يَا رَبَّةَ الْبَيْتِ قُومِي غَيْرَ صَاغِرَةٍ ... ضُمِّي إِلَيْكِ رِحَالَ الْقَوْمِ وَالْقِرَبَا
«Ey evin hanımı, küçük düşmeksizin kalk ... kavmin binek eşyalarını ve su kırbalarını yanına topla!»
فَسَمَّاهَا رَبَّةَ الْبَيْتِ وَخَاطَبَهَا خِطَابَ الْمُتَلَطِّفِ حِينَ أَمَرَهَا فَأَعْقَبَ الْأَمْرَ بِقَوْلِهِ غَيْرَ صَاغِرَةٍ.
Şair ona «evin hanımı» demiş ve ona emir verirken nezaketle hitap etmiş, ardından emri «küçük düşmeksizin» sözüyle pekiştirmiştir.
وَأَمَّا الثَّانِي فَالرَّجُلُ مَعَ ذَلِكَ يَرَى الزَّوْجَةَ مَجْعُولَةً لِخِدْمَتِهِ فَكَانَ إِذَا غَاضَبَهَا أَوْ نَاشَزَتْهُ، رُبَّمَا اشْتَدَّ مَعَهَا فِي خُشُونَةِ الْمُعَامَلَةِ، وَإِذا تخَالف رأياهما أَرْغَمَهَا عَلَى مُتَابَعَتِهِ،
İkinci duruma gelince: Bununla birlikte erkek eşini kendi hizmeti için var edilmiş görürdü; bu sebeple ona öfkelendiğinde veya kadın serkeşlik yaptığında bazen muamelede aşırı sertleşir, fikirleri uyuşmadığında
بِحَقٍّ أَوْ بِدُونِهِ، وَكَانَ شَأْنُ الْعَرَبِ فِي هَذَيْنِ الْمَظْهَرَيْنِ مُتَفَاوِتًا بِحَسَبِ تَفَاوُتِهِمْ فِي الْحَضَارَةِ وَالْبَدَاوَةِ، وَتَفَاوُتِ أَفْرَادِهِمْ فِي الْكِيَاسَةِ وَالْجَلَافَةِ، وَتَفَاوُتِ حَالِ نِسَائِهِمْ فِي الِاسْتِسْلَامِ وَالْإِبَاءِ وَالشَّرَفِ وَخِلَافِهِ.
haklı olsun haksız olsun kadını kendisine tâbi olmaya zorlardı. Arapların bu iki durumdaki tutumu medeniyet ve bedevilikteki farklılıklarına, fertlerin nezaket ve kabalıktaki derecelerine, kadınlarının ise teslimiyet, izzet-i nefis, asalet ve benzeri hallerdeki farklılıklarına göre değişiklik gösterirdi.
رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: «كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى الْأَنْصَارِ إِذَا قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نساؤنا يَأْخُذن مِنْ أَدَبِ الْأَنْصَارِ فَصَخِبْتُ عَلَى امْرَأَتِي فَرَاجَعَتْنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي قَالَتْ: وَلِمَ تُنْكِرُ أَن أراجعك فو الله إِن أَزوَاج النَّبِي لِيُرَاجِعْنَهُ وَإِنَّ إِحْدَاهُنَّ لَتَهْجُرُهُ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ فَرَاعَنِي ذَلِكَ وَقُلْتُ: قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْهُنَّ ثُمَّ جَمَعْتُ عَلَيَّ ثِيَابِي فَنَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَهَا: أَيْ حَفْصَةُ أَتُغَاضِبُ إِحْدَاكُنَّ النَّبِيءَ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ؟ قَالَتْ: نَعَمْ فَقُلْتُ: قَدْ خِبْتِ وَخَسِرْتِ» الْحَدِيثَ.
Buhârî, Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Biz Kureyş topluluğu kadınlara hâkim olurduk. Ensâr'ın yanına geldiğimizde bir de baktık ki kadınlarının kendilerine hâkim olduğu bir topluluk! Bunun üzerine kadınlarımız Ensâr kadınlarının edebinden almaya başladılar. Bir defasında karıma bağırdım, o da bana karşılık verdi. Bana karşılık vermesini yadırgadım. Dedi ki: 'Bana karşılık vermemi niye yadırgıyorsun? Vallahi Peygamber'in hanımları bile ona karşılık veriyorlar; hatta onlardan biri sabahtan geceye kadar ona küs kalıyor!' Bu beni dehşete düşürdü ve: 'Onlardan bunu yapan hüsrana uğramıştır!' dedim. Hemen elbiselerimi toplayıp yola çıktım ve Hafsa'nın yanına girdim. Ona: 'Ey Hafsa, sizden biriniz Peygamber'e sabahtan geceye kadar öfkelenip küs kalıyor mu?' dedim. 'Evet' dedi. Ben de: 'Hüsrana uğradın ve ziyandasın!' dedim...» hadis.
وَفِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْهُ «كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا نَعُدُّ النِّسَاءَ شَيْئًا فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ، وَذَكَرَهُنَّ اللَّهُ رَأَيْنَا لَهُنَّ بِذَلِكَ عَلَيْنَا حَقًّا مِنْ غَيْرِ أَنْ نُدْخِلَهُنَّ فِي شَيْءٍ مِنْ أُمُورِنَا» وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ صَدْرًا لِمَا فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى وَهُوَ قَوْلُهُ: «كُنَّا
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise Ömer'den nakille şöyledir: «Biz Cahiliye devrinde kadınları hiçbir şey saymazdık. İslâm gelip de Allah onlardan bahsedince, onları hiçbir işimize dahil etmeksizin üzerimizde hakları olduğunu gördük.» Bu sözün diğer rivayetteki «Biz
مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ» إِلَى آخِرِهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا أَشَدَّ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فِي مُعَامَلَةِ النِّسَاءِ. وَأَحْسَبُ أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ كَانُوا مِنْ أَزْدِ الْيَمَنِ، وَالْيَمَنُ أَقْدَمُ بِلَادِ الْعَرَبِ حَضَارَةً، فَكَانَتْ فِيهِمْ رِقَّةٌ زَائِدَةٌ.
Kureyş topluluğu kadınlara hâkim olurduk...» ifadesinin baş tarafı olması gerekir. Bu da Mekkelilerin kadınlara muamelede Medinelilerden daha sert olduğunu gösterir. Zannedersem bunun sebebi Medinelilerin Yemen'in Ezd kabilesinden olmalarıdır; Yemen ise Arapların medeniyet bakımından en eski yurdudur, dolayısıyla onlarda fazladan bir incelik ve zarafet vardı.
وَفِي الْحَدِيثِ «جَاءَكُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ هُمْ أَرَقُّ أَفْئِدَةً وَأَلْيَنُ قُلُوبًا، الْإِيمَانُ يَمَانٍ وَالْحِكْمَةُ يَمَانِيَةٌ»
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Size Yemen ehli geldi; onlar ince ruhlu ve yufka yürekli kimselerdir. İman Yemenlidir, hikmet de Yemenlidir.»
وَقَدْ سَمَّى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ذَلِكَ أَدَبًا فَقَالَ:
Nitekim Ömer b. el-Hattâb bunu bir edep olarak nitelendirip şöyle demiştir:
فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَأْخُذْنَ مِنْ أَدَبِ الْأَنْصَارِ.
«Bunun üzerine kadınlarımız Ensâr kadınlarının edebinden almaya başladılar.»
وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ، إِنْ شَاءَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا إِذَا حَلَّتْ لَهُ، وَإِنْ شَاءُوا، زوجوها بِمن شاؤا وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يُزَوِّجُوهَا فَبَقِيَتْ بَيْنَهُمْ، فَهُمْ أَحَقُّ بِذَلِكَ فَنَزَلَتْ آيَةُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً [النِّسَاءَ: ١٩] .
Cahiliye döneminde bir adam öldüğünde, onun velileri karısı üzerinde herkesten çok hak sahibi olurlardı. İçlerinden biri dilerse -kendisine helal olduğu takdirde- onunla evlenir, dilerlerse diledikleri biriyle evlendirirler, dilerlerse de evlendirmezler ve kadın aralarında kalırdı; zira onlar buna daha layık idiler. Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helâl değildir” [en-Nisâ 4/19] ayeti indi.
وَفِي حَدِيثِ الْهِجْرَةِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ مَعَ أَصْحَابِهِ، وَآخَى بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، آخَى بَيْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الْأَنْصَارِيِّ، فَعَرَضَ سَعْدُ بْنُ الرَّبِيعِ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنْ يُنَاصِفَهُ مَالَهُ وَقَالَ لَهُ «انْظُرْ أَيَّ زَوْجَتَيَّ شِئْتَ أَنْزِلُ لَكَ عَنْهَا» فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ «بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ» الْحَدِيثَ. فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ بِالْإِصْلَاحِ، كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا أَصْلَحَهُ مِنْ أَحْوَالِ الْبَشَرِ كَافَّةً، ضَبْطُ حُقُوقِ الزَّوْجَيْنِ بِوَجْهٍ
Hicret hadisinde rivayet edildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbıyla birlikte Medine'ye gelip Muhacirler ile Ensâr'ı kardeş yaptığında, Abdurrahman b. Avf ile Ensârî Sa‘d b. er-Rebî‘ arasında kardeşlik kurdu. Sa‘d b. er-Rebî‘, Abdurrahman'a malını ikiye bölmeyi teklif etti ve ona: «İki eşimden hangisini istersen bak, senin için ondan vazgeçeyim» dedi. Abdurrahman ise: «Allah aileni ve malını senin için bereketli kılsın» dedi... (hadis). İslâm ıslahatla gelince, bütün insanların hallerini ıslah ettiği gibi, eşlerin haklarını da öyle bir şekilde düzenledi ki,
لَمْ يَبْقَ مَعَهُ مَدْخَلٌ لِلْهَضِيمَةِ حَتَّى الْأَشْيَاءُ الَّتِي قَدْ يَخْفَى أَمْرُهَا قَدْ جَعَلَ لَهَا التَّحْكِيمُ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما [النِّسَاء: ٣٥] وَهَذَا لَمْ يَكُنْ لِلشَّرَائِعِ عَهْدٌ بِمثلِهِ.
artık haksızlık ve zulme hiçbir yol kalmadı. Hatta durumu gizli kalabilecek konularda dahi hakem tayin edilmesini meşru kıldı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderin. Şayet bunlar düzeltmek isterlerse, Allah onların arasını bulur” [en-Nisâ 4/35]. Bu ise daha önceki şeriatların benzerini görmediği bir hükümdür.
وَأول إِعْلَام هَذَا الْعَدْلِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ فِي الْحُقُوقِ، كَانَ بِهَاتِهِ الْآيَةِ الْعَظِيمَةِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَوَّلِ مَا أُنْزِلَ فِي الْإِسْلَامِ.
Haklar konusunda eşler arasındaki bu adaletin ilk ilanı da bu yüce ayetle olmuştur. Dolayısıyla bu ayet, İslâm'da indirilen ilk hükümlerdendir.
وَالْمَثَلُ أَصْلُهُ النَّظِيرُ وَالْمُشَابِهُ، كَالشَّبَهِ وَالْمِثْلِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Mesel (مَثَل) kelimesinin aslı, *şebeh* ve *misl* gibi; benzer, emsal ve denk demektir. Bu husus, Yüce Allah'ın şu kavlinde daha önce geçmişti:
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا [الْبَقَرَة: ١٧] ، وَقَدْ يَكُونُ الشَّيْءُ مَثَلًا لِشَيْءٍ فِي جَمِيعِ صِفَاتِهِ وَقَدْ يَكُونُ مَثَلًا لَهُ فِي بَعْضِ صِفَاتِهِ. وَهِيَ وَجْهُ الشَّبَهِ. فَقَدْ يَكُونُ وَجْهُ الْمُمَاثَلَةِ ظَاهِرًا فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى بَيَانِهِ، وَقَدْ يَكُونُ خَفِيًّا فَيُحْتَاجُ إِلَى بَيَانِهِ، وَقَدْ ظَهَرَ هُنَا أَنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ مَعْنَى الْمُمَاثَلَةِ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ وَالْحُقُوقِ: أَجْنَاسًا أَوْ أَنْوَاعًا أَوْ أَشْخَاصًا لِأَنَّ مُقْتَضَى الْخِلْقَةِ، وَمُقْتَضَى الْمَقْصِدِ مِنَ الْمَرْأَةِ وَالرَّجُلِ، وَمُقْتَضَى الشَّرِيعَةِ، التَّخَالُفُ بَيْنَ كَثِيرٍ مِنْ أَحْوَالِ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فِي نِظَامِ الْعُمْرَانِ وَالْمُعَاشَرَةِ. فَلَا جَرَمَ يَعْلَمُ كُلُّ السَّامِعِينَ أَنْ لَيْسَتِ الْمُمَاثَلَةُ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَتَعَيَّنَ صَرْفُهَا إِلَى مَعْنَى الْمُمَاثِلَةِ فِي أَنْوَاعِ الْحُقُوقِ عَلَى إِجْمَالٍ تُبَيِّنُهُ تَفَاصِيلُ الشَّرِيعَةِ، فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ إِذَا
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin haline benzer” [el-Bakara 2/17]. Bir şey başka bir şeye bütün sıfatlarında denk olabileceği gibi, bazı sıfatlarında da denk olabilir ki bu da benzerlik yönüdür (vech-i şebeh). Bu benzerlik yönü bazen açık olur ve açıklamaya ihtiyaç duyulmaz; bazen de kapalı olur ve açıklamaya ihtiyaç duyulur. Burada anlaşılmıştır ki bütün durumlarda ve haklarda -cins, nevî veya fert bazında- mutlak bir denklik manası geçerli olamaz. Çünkü yaratılışın gereği, kadından ve erkekten gözetilen gayenin gereği ve şeriatın gereği; toplumsal düzen ve birlikte yaşama hususunda erkeklerin ve kadınların pek çok durumunun birbirinden farklı olmasını iktiza eder. Dolayısıyla bütün dinleyenler şüphesiz bilirler ki denklik her durumda değildir; bunun, şeriatın tafsilatının açıkladığı genel çerçevede hak türlerindeki denklik manasına hamledilmesi zorunludur. Şu halde şöyle bir vehme kapılmamalıdır ki:
وَجَبَ عَلَى الْمَرْأَةِ أَنْ تُقِمَّ بَيْتَ زَوْجِهَا، وَأَنْ تُجَهِّزَ طَعَامَهُ، أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ مِثْلُ ذَلِكَ، كَمَا لَا يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ كَمَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِنْفَاقُ عَلَى امْرَأَتِهِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْإِنْفَاقُ عَلَى زَوْجِهَا بَلْ كَمَا تُقِمُّ بَيْتَهُ وَتُجَهِّزُ طَعَامَهُ يَجِبُ عَلَيْهِ هُوَ أَنْ يَحْرُسَ الْبَيْتَ وَأَنْ يُحَضِرَ لَهَا الْمِعْجَنَةَ وَالْغِرْبَالَ، وَكَمَا تَحْضُنُ وَلَدَهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَكْفِيَهَا مُؤْنَةَ الِارْتِزَاقِ كَيْ لَا تُهْمِلَ وَلَدَهُ، وَأَنْ يَتَعَهَّدَهُ بِتَعْلِيمِهِ وَتَأْدِيبِهِ، وَكَمَا لَا تَتَزَوَّجُ عَلَيْهِ بِزَوْجٍ فِي مُدَّةِ عِصْمَتِهِ، يَجِبُ عَلَيْهِ هُوَ أَنْ يَعْدِلَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ زَوْجَةٍ أُخْرَى حَتَّى لَا تُحِسَّ بِهَضِيمَةٍ فَتَكُونُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَمْ يَتَزَوَّجْ عَلَيْهَا، وَعَلَى هَذَا الْقِيَاسِ فَإِذَا تَأَتَّتِ الْمُمَاثَلَةُ الْكَامِلَةُ فَتُشَرَّعُ، فَعَلَى الْمَرْأَةِ أَنْ تُحْسِنَ مُعَاشَرَةَ زَوْجِهَا، بِدَلِيلِ مَا رُتِّبَ عَلَى حُكْمِ النُّشُوزِ، قَالَ تَعَالَى:
Kadına kocasının evini çekip çevirmek ve yemeğini hazırlamak vacip olduğunda erkeğe de bunun aynısı vacip olur; nitekim erkeğe karısının nafakasını temin etmek vacip olduğu gibi kadına da kocasının nafakasını temin etmek vaciptir denilemeyeceği gibi. Bilakis kadın onun evini çekip çevirip yemeğini hazırlarken, erkeğin de evi koruması ve ona hamur teknesini ve eleği temin etmesi gerekir; kadın çocuğunu kucağına alıp büyütürken, erkeğin de çocuğunu ihmal etmesin diye onun geçim yükünü üstlenmesi, çocuğun eğitim ve terbiyesini üstlenmesi gerekir; kadın nikâhı altında bulunduğu müddetçe kocasının üzerine bir başkasıyla evlenemediği gibi, erkeğin de kadın bir haksızlık hissetmesin ve sanki üzerine evlenilmemiş gibi olsun diye onunla diğer eşi arasında adaletle davranması gerekir. Bu kıyasa göre tam bir benzerlik mümkün olduğunda bu hükme bağlanır. Dolayısıyla kadın, geçimsizlik hükmüne bağlanan delil gereğince kocasıyla güzel geçinmekle yükümlüdür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ [النِّسَاء: ٣٤] وَعَلَى الرَّجُلِ مِثْلُ ذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ [النِّسَاء: ١٩] وَعَلَيْهَا حِفْظُ نَفْسِهَا عَنْ غَيْرِهِ مِمَّنْ لَيْسَ بِزَوْجٍ، وَعَلَيْهِ مِثْلُ ذَلِكَ عَمَّنْ لَيست بِزَوْجَة [النُّور: ٣٠] ثُمَّ قَالَ: وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ [النُّور: ٣٠] الْآيَةَ وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥- ٦] إِلَّا إِذَا كَانَتْ لَهُ زَوْجَةٌ أُخْرَى فَلِذَلِكَ حُكْمٌ آخَرٌ، يَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَالْمُمَاثَلَةُ فِي بَعْثِ الْحَكَمَيْنِ، وَالْمُمَاثَلَةُ فِي الرِّعَايَةِ،
{ وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “Geçimsizliğinden endişe ettiğiniz kadınlara gelince...” [en-Nisâ 4/34]. Erkek de aynı şekilde mükelleftir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla güzelce geçinin” [en-Nisâ 4/19]. Kadına, kocasından başkasına karşı iffetini korumak vaciptir; erkeğe de karısından başkasına karşı iffetini korumak vaciptir [en-Nûr 24/30]. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar ve iffetlerini korusunlar” [en-Nûr 24/31] ayeti ve { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ } “Onlar ki iffetlerini korurlar; ancak eşleri müstesna” [el-Mü'minûn 23/5-6]. Meğerki erkeğin başka bir eşi olsun; bu durumda onun hükmü başkadır ve bu da Yüce Allah'ın { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” kavlinin altına girer. Hakemlerin gönderilmesinde de denklik vardır, gözetim ve sorumlulukta da denklik vardır.
فَفِي الْحَدِيثِ: «الرَّجُلُ
Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Erkek,
رَاعٍ عَلَى أَهْلِهِ وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا
ailesi üzerinde bir çobandır; kadın da kocasının evinde bir çobandır.»
، وَالْمُمَاثَلَةُ فِي التَّشَاوُرِ فِي الرَّضَاعِ، قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ [الْبَقَرَة: ٢٣٣] وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ [الطَّلَاق: ٦] .
Sütten kesme konusunda istişarede de denklik vardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ } “Eğer [ana baba] karşılıklı rıza ve danışma ile [çocuğu] sütten kesmek isterlerse...” [el-Bakara 2/233] ve { وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ } “Kendi aranızda güzelce danışıp anlaşın” [et-Talâk 65/6].
وَتَفَاصِيلُ هَاتِهِ الْمُمَاثَلَةِ، بِالْعَيْنِ أَوْ بِالْغَايَةِ، تُؤْخَذُ مِنْ تَفَاصِيلِ أَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ، وَمَرْجِعُهَا إِلَى نَفْيِ الْإِضْرَارِ، وَإِلَى حِفْظِ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ مِنَ الْأُمَّةِ، وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِالْمَعْرُوفِ أَيْ لَهُنَّ حَقٌّ مُتَلَبِّسًا بِالْمَعْرُوفِ، غَيْرِ الْمُنْكَرِ، مِنْ مُقْتَضَى الْفِطْرَةِ، وَالْآدَابِ، وَالْمَصَالِحِ، وَنَفْيِ الْإِضْرَارِ، وَمُتَابَعَةِ الشَّرْعِ. وَكُلُّهَا مَجَالُ أَنْظَارِ الْمُجْتَهِدِينَ.
Bu denkliğin gerek bizzat gerek gaye bakımından ayrıntıları şeriat ahkâmının detaylarından alınır. Bunların mercîi ise zararın nefyedilmesi ve şeriatın ümmet hakkındaki gayelerinin korunmasıdır. Yüce Allah'ın { بِالْمَعْرُوفِ } “maruf surette” kavli de buna işaret etmiştir; yani fıtratın, edebin, maslahatların, zararın giderilmesinin ve şeriata uymanın gerektirdiği, münker olmayan maruf ile muttasıf bir hakları vardır. Bütün bunlar ise müctehidlerin ictihad alanıdır.
وَلَمْ أَرَ فِي كُتُبِ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ تَبْوِيبًا لِأَبْوَابِ تَجْمَعُ حُقُوقَ الزَّوْجَيْنِ. وَفِي «سُنَنِ أبي دَاوُد» ، و «سنَن ابْنِ مَاجَهْ» ، بَابَانِ أَحَدُهُمَا لِحُقُوقِ الزَّوْجِ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَالْآخَرُ لِحُقُوقِ الزَّوْجِ عَلَى الرَّجُلِ، بِاخْتِصَارٍ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُعِدُّونَ الرَّجُلَ مَوْلًى لِلْمَرْأَةِ فَهِيَ وَلِيَّةٌ كَمَا يَقُولُونَ، وَكَانُوا لَا يَدَّخِرُونَهَا تَرْبِيَةً، وَإِقَامَةً وَشَفَقَةً، وَإِحْسَانًا، وَاخْتِيَارَ مَصِيرٍ، عِنْدَ إِرَادَةِ تَزْوِيجِهَا، لِمَا كَانُوا حَرِيصِينَ عَلَيْهِ مِنْ طَلَبِ الْأَكْفَاءِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ ذَلِكَ لَا يَرَوْنَ لَهَا حَقًّا فِي مُطَالَبَةٍ بِمِيرَاثٍ وَلَا بِمُشَارَكَةٍ فِي اخْتِيَارِ مَصِيرِهَا، وَلَا بِطَلَبِ مَا لَهَا مِنْهُمْ، وَقَدْ أَشَارَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى بَعْضِ أَحْوَالِهِمْ هَذِهِ فِي قَوْلِهِ: وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ
Mezheplerin fürû kitaplarında karı kocanın haklarını bir araya toplayan müstakil bab başlıkları görmedim. Sünen-i Ebî Dâvûd ve Sünen-i İbn Mâce'de biri kocanın kadın üzerindeki hakları, diğeri kadının koca üzerindeki hakları için açılmış iki bab vardır. Kısacası Cahiliye döneminde erkeği kadının mevlâsı kabul ederlerdi; onların ifadesiyle kadın veliyye idi. Kadını evlendirmek istediklerinde -denklik arayışına düşkünlüklerinden ötürü- onun terbiyesini, bakımını, şefkatini, iyiliğini ve akıbetinin seçimini eksik etmezlerdi. Ne var ki bununla birlikte kadının mirastan hak talep etmesini, kendi geleceğinin belirlenmesinde söz sahibi olmasını veya erkeklerden hakkını istemesini kabul etmezlerdi. Yüce Allah onların bu hallerinden bazılarına şu kavlinde işaret etmiştir: { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ }
فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ [النِّسَاء: ١٢٧] وَقَالَ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٢] فَحَدَّدَ اللَّهُ لِمُعَامَلَاتِ النِّسَاءِ حُدُودًا، وَشَرَعَ لَهُنَّ أَحْكَامًا، قَدْ أَعْلَنَتْهَا عَلَى الْإِجْمَالِ هَذِهِ الْآيَةُ الْعَظِيمَةُ، ثُمَّ فَصَّلَتْهَا الشَّرِيعَةُ تَفْصِيلًا، وَمِنْ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ فِي التَّنْبِيهِ إِلَى هَذَا عَطْفُ الْمُؤْمِنَاتِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ ذِكْرِ كَثِيرٍ مِنَ الْأَحْكَامِ أَوِ الْفَضَائِلِ، وَعَطْفُ النِّسَاءِ عَلَى الرِّجَالِ.
{ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ } “Kitapta kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz yetim kadınlar hakkında size okunanlar da [bunu açıklar]” [en-Nisâ 4/127] ve şöyle buyurmuştur: { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ } “Kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” [el-Bakara 2/232]. Böylece Allah kadınlarla muameleye sınırlar koymuş ve onlar için hükümler teşri kılmıştır. Bu yüce ayet bu hükümleri icmâlen ilan etmiş, sonra da şeriat onları ayrıntılı olarak açıklamıştır. Kur'ân'ın buna dikkat çeken inceliklerinden biri de pek çok hüküm veya fazilet zikredildiğinde mümin kadınları mümin erkeklere, kadınları da erkeklere matuf kılmasıdır.
وَقَوْلُهُ: بِالْمَعْرُوفِ الْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ مَا تَعْرِفُهُ الْعُقُولُ السَّالِمَةُ، الْمُجَرَّدَةُ مِنَ الِانْحِيَازِ إِلَى الْأَهْوَاءِ، أَوِ الْعَادَاتِ أَوِ التَّعَالِيمِ الضَّالَّةِ، وَذَلِكَ هُوَ الْحَسَنُ وَهُوَ مَا جَاءَ بِهِ الشَّرْعُ نَصًّا أَوْ قِيَاسًا، أَوِ اقْتَضَتْهُ الْمَقَاصِدُ الشَّرْعِيَّةُ أَوِ الْمَصْلَحَةُ الْعَامَّةُ، الَّتِي لَيْسَ فِي الشَّرْعِ مَا يُعَارِضُهَا. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْمَعْرُوفَ عَلَى مَا قَابَلَ الْمُنْكَرَ أَيْ وَلِلنِّسَاءِ مِنَ الْحُقُوقِ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ مُلَابِسًا ذَلِكَ دَائِمًا لِلْوَجْهِ غَيْرِ الْمُنْكَرِ شَرْعًا وَعَقْلًا، وَتَحْتَ هَذَا تَفَاصِيلُ كَبِيرَةٌ تُؤْخَذُ مِنَ الشَّرِيعَةِ، وَهِيَ مَجَالٌ لِأَنْظَارِ الْمُجْتَهِدِينَ. فِي مُخْتَلَفِ الْعُصُورِ وَالْأَقْطَارِ.
Ayet-i kerimedeki { بِالْمَعْرُوفِ } “maruf surette” ifadesindeki bâ (بِ) harf-i cerri mülâbeset (birliktelik) içindir. Maruf ile kastedilen; hevalara, adetlere veya sapkın öğretilere meyil etmekten uzak, selim akılların bildiği şeydir. Bu da güzel olan, şeriatın nass veya kıyas ile getirdiği ya da şer'î gayelerin yahut şeriatta zıddı bulunmayan genel maslahatın iktiza ettiği şeydir. Araplar maruf kelimesini münkerin zıddı için kullanırlar; yani şer'an ve aklen münker olmayan surete daima muttasıf olmak üzere, kadınların aleyhlerine olan yükümlülükler gibi lehlerine olan hakları da vardır. Bunun altında şeriattan çıkarılan geniş ayrıntılar yer alır ve bu ayrıntılar muhtelif asır ve coğrafyalarda müctehidlerin ictihad sahasıdır.
فَقَوْلُ مَنْ يَرَى أَنَّ الْبِنْتَ الْبِكْرَ يُجْبِرُهَا أَبُوهَا عَلَى النِّكَاحِ، قَدْ سَلَبَهَا حَقَّ الْمُمَاثَلَةِ لِلِابْنِ، فَدَخَلَ ذَلِكَ تَحْتَ الدَّرَجَةِ، وَقَوْلُ مَنْ مَنَعَ جَبْرَهَا وَقَالَ لَا تُزَوَّجُ إِلَّا بِرِضَاهَا قَدْ أَثْبَتَ لَهَا
Buna göre bâkire kızın babası tarafından evlenmeye zorlanabileceğini savunan kimsenin görüşü, kızı erkek evlada denk olma hakkından mahrum bırakmış ve bu hususu erkeğin derecesi kapsamına sokmuştur. Onu zorlamayı menedip ancak rızasıyla evlendirilebileceğini söyleyen kimsenin görüşü ise ona,
حَقَّ الْمُمَاثَلَةِ لِلذَّكَرِ، وَقَوْلُ مَنْ مَنَعَ الْمَرْأَةَ مِنَ التَّبَرُّعِ بِمَا زَاد على ثلاثها إِلَّا بِإِذْنِ زَوْجِهَا قَدْ سَلَبَهَا حَقَّ الْمُمَاثَلَةِ لِلرَّجُلِ، وَقَوْلُ مَنْ جَعَلَهَا كَالرَّجُلِ فِي تَبَرُّعِهَا بِمَا لَهَا قَدْ أَثْبَتَ لَهَا حَقَّ الْمُمَاثَلَةِ لِلرَّجُلِ، وَقَوْلُ مَنْ جَعَلَ لِلْمَرْأَةِ حَقَّ الْخِيَارِ فِي فِرَاقِ زَوْجِهَا إِذَا كَانَتْ بِهِ عَاهَةٌ قَدْ جَعَلَ لَهَا حَقَّ الْمُمَاثَلَةِ وَقَوْلُ مَنْ لَمْ يَجْعَلْ لَهَا ذَلِكَ قَدْ سَلَبَهَا هَذَا الْحَقَّ. وَكُلٌّ يَنْظُرُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَوْ مِنَ الْمُنْكَرِ. وَهَذَا الشَّأْنُ فِي كُلِّ مَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مِنْ حُقُوقِ الصِّنْفَيْنِ، وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنْ تَسْوِيَةٍ بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، أَوْ مِنْ تَفْرِقَةٍ، كُلُّ ذَلِكَ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى تَحْقِيقِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بِالْمَعْرُوفِ قَطْعًا أَوْ ظَنًّا فَكُونُوا مِنْ ذَلِكَ بِمَحَلِّ التَّيَقُّظِ، وَخُذُوا بِالْمَعْنَى دُونَ التَّلَفُّظِ.
erkekle denklik hakkını tanımıştır. Kadının kocasının izni olmaksızın malının üçte birinden fazlasını teberru etmesini engelleyen kimsenin görüşü, kadını erkeğe denklik hakkından mahrum bırakmıştır; kendi malından teberruda bulunma hususunda kadını erkek gibi kabul eden kimsenin görüşü ise ona erkeğe denklik hakkını tanımıştır. Kocasında bir kusur bulunduğunda kadına kocasından ayrılma muhayyerliği tanıyan kimsenin görüşü ona denklik hakkı tanımış; buna imkân tanımayan kimsenin görüşü ise bu hakkı ondan almıştır. Her biri bu duruma maruf mu yoksa münker mi olduğu zaviyesinden bakmaktadır. Müslümanların her iki cinsin hakları hususunda icmâ ettikleri veya erkek ile kadın arasında eşitlik yahut ayrım yapılması konusunda ihtilaf ettikleri her meseledeki durum böyledir; bütün bunlarda kat'î veya zannî olarak Yüce Allah'ın { بِالْمَعْرُوفِ } “maruf surette” kavlinin tahakkukuna bakılmaktadır. Dolayısıyla bu konuda son derece uyanık olun ve sırf lafza değil, manaya sarılın.
وَدِينُ الْإِسْلَامِ حَرِيٌّ بِالْعِنَايَةِ بِإِصْلَاحِ شَأْنِ الْمَرْأَةِ، وَكَيْفَ لَا وَهِيَ نِصْفُ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ، وَالْمُرَبِّيَةُ الْأُولَى، الَّتِي تُفِيضُ التَّرْبِيَةَ السَّالِكَةَ إِلَى النُّفُوسِ قَبْلَ غَيْرِهَا، وَالَّتِي تُصَادِفُ عُقُولًا لَمْ تَمَسَّهَا وَسَائِلُ الشَّرِّ، وَقُلُوبًا لَمْ تَنْفُذْ إِلَيْهَا خَرَاطِيمُ الشَّيْطَانِ. فَإِذَا كَانَتْ تِلْكَ التَّرْبِيَةُ خَيْرًا، وَصِدْقًا، وَصَوَابًا، وَحَقًّا، كَانَتْ أَوَّلُ مَا يَنْتَقِشُ فِي تِلْكَ الْجَوَاهِرِ الْكَرِيمَةِ، وَأَسْبَقَ مَا يَمْتَزِجُ بِتِلْكَ الْفِطَرِ السَّلِيمَةِ، فَهَيَّأَتْ لِأَمْثَالِهَا، مِنْ خَوَاطِرِ الْخَيْرِ، مَنْزِلًا رَحْبًا، وَلَمْ تُغَادِرْ لِأَغْيَارِهَا مِنَ الشُّرُورِ كَرَامَةً وَلَا حُبًّا.
İslâm dini kadının durumunun ıslahına ihtimam göstermeye son derece layıktır. Nasıl olmasın ki kadın, insan nev'inin yarısıdır ve diğer herkesten önce nefislere nüfuz eden terbiyeyi akıtan, kötülük vasıtalarının henüz dokunmadığı akıllarla ve şeytanın hortumlarının henüz işlemediği kalplerle ilk karşılaşan ilk mürebbiyedir. Şayet bu terbiye hayır, doğruluk, isabet ve hakikat üzere olursa, o değerli cevherlere nakşedilen ilk şey ve o selim fıtratlara karışan en öncelikli unsur olur; böylece kendi benzeri hayırlı düşünceler için geniş bir yer hazırlar ve onların dışındaki kötülüklere ne bir itibar ne de bir sevgi bırakır.
وَدِينُ الْإِسْلَامِ دِينُ تَشْرِيعٍ وَنِظَامٍ، فَلِذَلِكَ جَاءَ بِإِصْلَاحِ حَالِ الْمَرْأَةِ، وَرَفْعِ شَأْنِهَا لِتَتَهَيَّأَ الْأُمَّةُ الدَّاخِلَةُ تَحْتَ حُكْمِ الْإِسْلَامِ، إِلَى الِارْتِقَاءِ وَسِيَادَةِ الْعَالَمِ.
İslâm dini bir teşri ve nizam dinidir. Bu sebeple İslâm idaresi altına giren ümmetin terakkiye ve dünya liderliğine hazırlanması için kadının durumunu ıslah etmeyi ve onun şanını yüceltmeyi getirmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ إِثْبَاتٌ لِتَفْضِيلِ الْأَزْوَاجِ فِي حُقُوقٍ كَثِيرَةٍ عَلَى نِسَائِهِمْ لِكَيْلَا يُظَنَّ أَنَّ الْمُسَاوَاةَ الْمَشْرُوعَةَ بِقَوْلِهِ: وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُطَّرِدَةٌ، وَلِزِيَادَةِ بَيَانِ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ بِالْمَعْرُوفِ، وَهَذَا التَّفْضِيلُ ثَابِتٌ عَلَى الْإِجْمَالِ لِكُلِّ رَجُلٍ، وَيَظْهَرُ أَثَرُ هَذَا التَّفْضِيلِ عِنْدَ نُزُولِ الْمُقْتَضَيَاتِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْعَادِيَّةِ.
Yüce Allah'ın { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” kavli, { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Maruf surette erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır” kavliyle meşru kılınan eşitliğin her hususta geçerli olduğu zannedilmesin diye ve { بِالْمَعْرُوفِ } kavlinden muradın ne olduğunu daha da açıklamak için kocaların pek çok hakta eşlerine üstünlüğünü sübuta erdirmektedir. Bu üstünlük genel anlamda her erkek için sabittir ve bu üstünlüğün eseri şer'î ve örfî gereklilikler ortaya çıktığında kendini gösterir.
وَقَوْلُهُ: لِلرِّجالِ خَبَرٌ عَنْ (دَرَجَةٍ) ، قُدِّمَ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا تُفِيدُهُ اللَّامُ مِنْ مَعْنَى اسْتِحْقَاقِهِمْ تِلْكَ الدَّرَجَةَ، كَمَا أُشِيرَ إِلَى ذَلِكَ الِاسْتِحْقَاقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٤] وَفِي هَذَا الِاهْتِمَامِ مَقْصِدَانِ أَحَدُهُمَا دَفْعُ تَوَهُّمِ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فِي كُلِّ الْحُقُوقِ، تَوَهُّمًا مِنْ قَوْلِهِ آنِفًا:
Ayetteki { لِلرِّجالِ } “Erkekler için” ifadesi, { دَرَجَةٍ } “bir derece” kelimesinin haberidir; lâm harfinin ifade ettiği hak ediş manasına, yani onların bu dereceyi hak ettiklerine ehemmiyet vermek için öne alınmıştır. Nitekim bu hak edişe Yüce Allah'ın şu kavlinde de işaret edilmiştir: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından dolayı erkekler kadınlar üzerinde yönetici ve koruyucudurlar” [en-Nisâ 4/34]. Bu takdim ve ehemmiyette iki gaye vardır: Birincisi, az önce geçen,
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَثَانِيهُمَا تَحْدِيدُ إِيثَارِ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ بِمِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ، لِإِبْطَالِ إِيثَارِهِمُ الْمُطْلَقَ، الَّذِي كَانَ مُتَّبَعًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ.
{ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Maruf surette erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır” ifadesinden erkeklerle kadınların bütün haklarda eşit olduğu yönündeki vehmi bertaraf etmektir. İkincisi ise Cahiliye devrinde uygulanan mutlak üstünlüğü iptal etmek üzere erkeklerin kadınlara olan üstünlüğünü belirli bir ölçü ile sınırlandırmaktır.
وَالرِّجَالُ جَمْعُ رَجُلٍ، وَهُوَ الذَّكَرُ الْبَالِغُ مِنَ الْآدَمِيِّينَ خَاصَّةً، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: امْرَأَةٌ
*Ricâl* (الرِّجَالُ), *racul* (رَجُل) kelimesinin çoğuludur ve özellikle insan nev'inin yetişkin erkeğini ifade eder. Arapların bir kadın hakkında,
رَجُلَةُ الرَّأْيِ، فَهُوَ عَلَى التَّشْبِيهِ أَيْ تُشْبِهُ الرَّجُلَ.
«İmreetün racületü'r-re'y» (görüşü erkek gibi kadın) demeleri ise teşbih yoluyladır; yani re'y hususunda erkeğe benzer demektir.
وَالدَّرَجَةُ مَا يُرْتَقَى عَلَيْهِ فِي سُلَّمٍ أَوْ نَحْوِهِ، وَصِيغَتْ بِوَزْنِ فَعَلَةٍ مِنْ دَرَجَ إِذَا انْتَقَلَ عَلَى بُطْءٍ وَمَهْلٍ، يُقَالُ: دَرَجَ الصَّبِيُّ، إِذَا ابْتَدَأَ فِي الْمَشْيِ، وَهِيَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلرِّفْعَةِ الْمُكَنَّى بِهَا عَنِ الزِّيَادَةِ فِي الْفَضِيلَةِ الْحُقُوقِيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَقَرَّرَ تَشْبِيهُ الْمَزِيَّةُ فِي الْفَضْلِ بِالْعُلُوِّ وَالِارْتِفَاعِ، فَتَبِعَ ذَلِكَ تَشْبِيهُ الْأَفْضَلِيَّةِ بِزِيَادَةِ الدَّرَجَاتِ فِي سَيْرِ الصَّاعِدِ، لِأَنَّ بِزِيَادَتِهَا زِيَادَةَ الِارْتِفَاعِ، وَيُسَمُّونَ الدَّرَجَةَ إِذَا نَزَلَ مِنْهَا النَّازِلُ: دَرَكَةً، لِأَنَّهُ يُدْرِكُ بِهَا الْمَكَانَ النَّازِلَ إِلَيْهِ.
*Derece* (الدَّرَجَةُ) ise merdiven ve benzeri şeylerde üzerine basılıp yukarı çıkılan basamaktır. Yavaş ve temkinli bir şekilde ilerlemek manasındaki *derece* (دَرَجَ) kökünden *fe‘ale* (فَعَلَة) vezninde türetilmiştir; nitekim çocuk yürümeye başladığında «derece's-sabiyyü» denir. Burada ise haklar konusundaki fazilet fazlalığından kinaye olarak yükseklik manasında bir istiaredir. Zira faziletteki meziyetin yücelik ve yüksekliğe benzetilmesi yerleşmiş bir kuraldır; buna bağlı olarak üstünlük de yukarı çıkan kimsenin adımlarındaki basamakların artışına benzetilmiştir, çünkü basamaklar arttıkça yükseklik de artar. İnen kimse basamaktan indiğinde ona *dereke* (دَرَكَة) derler; çünkü onunla inilen yere ulaşılır (idrak edilir).
وَالْعِبْرَةُ بِالْمَقْصِدِ الْأَوَّلِ، فَإِن كَانَ الْمَقْصد مِنَ الدَّرَجَةِ الِارْتِفَاعَ كَدَرَجَةِ السُّلَّمِ وَالْعُلُوَّ فَهِيَ دَرَجَةٌ وَإِنْ كَانَ الْقَصْدُ النُّزُولَ كَدَرَكِ الدَّامُوسِ فَهِيَ دَرَكَةٌ، وَلَا عِبْرَةَ بِنُزُولِ الصَّاعِدِ وَصُعُودِ النَّازِلِ.
Burada asıl maksat esastır: Eğer basamaktan maksat merdiven basamağı ve yükseklik gibi yukarı çıkmak ise o *derece*dir; şayet maksat mahzen basamakları gibi aşağı inmek ise o *dereke*dir. Yukarı çıkanın inmesine veya aşağı inenin çıkmasına itibar edilmez.
وَهَذِهِ الدَّرَجَةُ اقْتَضَاهَا مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي صِنْفِ الرِّجَالِ مِنْ زِيَادَةِ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْبَدَنِيَّةِ، فَإِنَّ الذُّكُورَةَ فِي الْحَيَوَانِ تَمَامٌ فِي الْخِلْقَةِ، وَلِذَلِكَ نَجِدُ صِنْفَ الذَّكَرِ فِي كُلِّ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ أَذْكَى مِنَ الْأُنْثَى، وَأَقْوَى جِسْمًا وَعَزْمًا، وَعَنْ إِرَادَتِهِ يَكُونُ الصَّدْرُ، مَا لَمْ يَعْرِضْ لِلْخِلْقَةِ عَارِضٌ يُوجِبُ انْحِطَاطَ بَعْضِ أَفْرَادِ الصِّنْفِ، وَتَفَوُّقَ بَعْضُ أَفْرَادِ الْآخَرِ نَادِرًا، فَلِذَلِكَ كَانَتِ الْأَحْكَامُ التَّشْرِيعِيَّةُ الْإِسْلَامِيَّةُ جَارِيَةً عَلَى وَفْقِ النُّظُمِ التَّكْوِينِيَّةِ، لِأَنَّ وَاضِعَ الْأَمْرَيْنِ وَاحِدٌ.
Bu dereceyi, Allah'ın erkek cinsine yerleştirdiği akli ve bedeni kuvvet fazlalığı iktiza etmiştir. Zira canlılarda erkeklik, yaratılışın kemalidir; bu yüzden hayvanların bütün türlerinde erkek cinsinin dişiden daha zeki, beden ve azimce daha güçlü olduğunu ve fıtrata bu cinsin bazı fertlerinin gerilemesine veya diğer cinsin bazı fertlerinin nadiren üstün gelmesine yol açan arizi bir durum isabet etmedikçe idarenin onun iradesinden çıktığını görürüz. İşte bu sebeple İslâmî teşriî hükümler tekvînî nizamlar ile tam bir uyum içinde cereyan etmiştir; çünkü her iki nizamın da vaz edeni birdir.
وَهَذِهِ الدَّرَجَةُ هِيَ مَا فُضِّلَ بِهِ الْأَزْوَاجُ عَلَى زَوْجَاتِهِمْ: مِنَ الْإِذْنِ بِتَعَدُّدِ الزَّوْجَةِ لِلرَّجُلِ، دُونَ أَنْ يُؤْذَنَ بِمِثْلِ ذَلِكَ لِلْأُنْثَى، وَذَلِكَ اقْتَضَاهُ التَّزَيُّدُ فِي الْقُوَّةِ الْجِسْمِيَّةِ، وَوَفْرَةِ عَدَدِ الْإِنَاثِ فِي مَوَالِيدِ الْبَشَرِ، وَمِنْ جَعْلِ الطَّلَاقِ بِيَدِ الرَّجُلِ دُونَ الْمَرْأَةِ، وَالْمُرَاجَعَةِ فِي الْعِدَّةِ كَذَلِكَ، وَذَلِكَ اقْتَضَاهُ التَّزَيُّدُ فِي الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَصِدْقُ التَّأَمُّلِ، وَكَذَلِكَ جَعْلُ الْمَرْجِعِ فِي اخْتِلَافِ الزَّوْجَيْنِ إِلَى رَأْيِ الزَّوْج فِي شؤون الْمَنْزِلِ، لِأَنَّ كُلَّ اجْتِمَاعٍ يُتَوَقَّعُ حُصُولُ تَعَارُضِ الْمَصَالِحِ فِيهِ، يَتَعَيَّنُ أَنْ يُجْعَلَ لَهُ قَاعِدَةٌ فِي الِانْفِصَالِ وَالصَّدْرُ عَنْ رَأْيٍ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ مِنْ ذَلِكَ الْجَمْعِ، وَلَمَّا كَانَتِ الزَّوْجِيَّةُ اجْتِمَاعَ ذَاتَيْنِ لَزِمَ جَعْلُ إِحْدَاهُمَا مَرْجِعًا عِنْدَ الْخِلَافِ، وَرَجَحَ جَانِبُ الرَّجُلِ لِأَنَّ بِهِ تَأَسَّسَتِ الْعَائِلَةُ، وَلِأَنَّهُ مَظِنَّةُ الصَّوَابِ غَالِبًا، وَلِذَلِكَ إِذَا لَمْ يُمْكِنِ التَّرَاجُعُ، وَاشْتَدَّ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ النِّزَاعُ، لَزِمَ تَدَخُّلُ الْقَضَاءِ فِي شَأْنِهِمَا، وَتَرَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ بَعْثُ الْحَكَمَيْنِ كَمَا فِي آيَةِ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما [النِّسَاء: ٣٥] .
Bu derece, kocaların eşlerine üstün kılındığı şu hususlardır: Kadına böyle bir izin verilmeksizin erkeğe birden fazla kadınla evlenme izninin verilmesi; bunu bedeni kuvvetin fazlalığı ve insan doğumlarında dişi sayısının çokluğu iktiza etmiştir. Boşamanın ve iddet içerisindeki dönüşün kadına değil erkeğin eline verilmesi; bunu ise akli kuvvetteki ve düşüncedeki isabet fazlalığı iktiza etmiştir. Aynı şekilde ev işlerinde karı koca ihtilaf ettiğinde mercîin kocanın görüşü kılınması; çünkü menfaat çatışmasının vuku bulması muhtemel olan her birliktelikte, uyuşmazlığı çözmek ve o topluluktan belirli tek bir görüşe göre hareket etmek için bir kural konulması kaçınılmazdır. Evlilik de iki şahsın bir araya gelmesi olduğuna göre, ihtilaf halinde birinin mercî kılınması lazımdır. Erkeğin tarafı ise aileyi kuran o olduğu ve çoğunlukla isabet onda beklendiği için tercih edilmiştir. Bu sebeple geri adım atmak mümkün olmayıp eşler arasındaki anlaşmazlık şiddetlendiğinde işlerine kazaî müdahale gerekmiş ve bunun neticesinde { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما } “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz...” [en-Nisâ 4/35] ayetinde olduğu gibi iki hakem gönderilmesi hükmü getirilmiştir.
وَيُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ حُكْمُ حُقُوقِ الرِّجَالِ غَيْرِ الْأَزْوَاجِ بِلَحْنِ الْخِطَابِ، لِمُسَاوَاتِهِمْ لِلْأَزْوَاجِ فِي صِفَةِ الرُّجُولَةِ الَّتِي كَانَتْ هِيَ الْعِلَّةَ فِي ابْتِزَازِهِمْ حُقُوقَ النِّسَاءِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا
Ayetten, lahn-i hitap (kıyas-ı celî) yoluyla eş olmayan diğer erkeklerin haklarının hükmü de anlaşılır; çünkü onlar Cahiliye devrinde kadınların haklarını gasp etmelerinin illeti olan erkeklik vasfında kocalar ile eşittirler. Ayet,
أَسَّسَتِ الْآيَةُ حُكْمَ الْمُسَاوَاةِ وَالتَّفْضِيلِ، بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ الْأَزْوَاجُ إِبْطَالًا لِعَمَلِ الْجَاهِلِيَّةِ، أَخَذْنَا مِنْهَا حُكْمَ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ لِلرِّجَالِ غَيْرِ الْأَزْوَاجِ عَلَى النِّسَاءِ، كَالْجِهَادِ وَذَلِكَ مِمَّا اقْتَضَتْهُ الْقُوَّةُ الْجَسَدِيَّةُ، وَكَبَعْضِ الْوِلَايَاتِ الْمُخْتَلَفِ فِي صِحَّةِ إِسْنَادِهَا إِلَى الْمَرْأَةِ، وَالتَّفْضِيلِ فِي بَابِ الْعَدَالَةِ، وَوِلَايَةِ النِّكَاحِ وَالرِّعَايَةِ، وَذَلِكَ مِمَّا اقْتَضَتْهُ الْقُوَّةُ الْفِكْرِيَّةُ، وَضَعْفُهَا فِي الْمَرْأَةِ وَسُرْعَةُ تَأَثُّرِهَا، وَكَالتَّفْضِيلِ فِي الْإِرْثِ وَذَلِكَ مِمَّا اقْتَضَتْهُ رِئَاسَةُ الْعَائِلَةِ الْمُوجِبَةُ لِفَرْطِ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَالِ، وَكَالْإِيجَابِ عَلَى الرَّجُلِ إِنْفَاقَ زَوْجِهِ، وَإِنَّمَا عُدَّتْ هَذِهِ دَرَجَةً، مَعَ أَنَّ لِلنِّسَاءِ أَحْكَامًا لَا يُشَارِكُهُنَّ فِيهَا الرِّجَالُ كَالْحَضَانَةِ، تِلْكَ الْأَحْكَامُ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ [النِّسَاء: ٣٢] لِأَنَّ مَا امْتَازَ بِهِ الرِّجَالُ كَانَ مِنْ قَبِيلِ الْفَضَائِلِ.
Cahiliye uygulamasını iptal etmek üzere eşler arasındaki eşitlik ve üstünlük hükmünü tesis edince, bundan eş olmayan erkeklerin de kadınlar üzerindeki hükmünü anladık: Bedeni kuvvetin iktiza ettiği cihat gibi; kadına verilmesinin sıhhati ihtilaflı olan bazı kamu görevleri gibi; fikri kuvvetin ve kadındaki duygusallık ile çabuk etkilenmenin iktiza ettiği adalet, nikâh velayeti ve şahitlik hususundaki üstünlük gibi; aşırı mal ihtiyacını doğuran aile reisliğinin iktiza ettiği mirastaki üstünlük gibi; ve erkeğe eşinin nafakasını üstlenme zorunluluğu getirilmesi gibi. Kadınların çocuk bakımı (hıdâne) gibi erkeklerin ortak olmadığı kendilerine has hükümleri bulunmasına rağmen -ki Yüce Allah'ın { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ } “Erkekler için kazandıklarından bir pay, kadınlar için de kazandıklarından bir pay vardır” [en-Nisâ 4/32] kavli bu hükümlere işaret etmektedir- bu hususlar derece olarak sayılmıştır; zira erkeklerin kendisiyle temayüz ettiği hususlar faziletler kabilindendir.
فَأَمَّا تَأْدِيبُ الرَّجُلِ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَا زَوْجَيْنِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ شُرِعَتْ فِيهِ تِلْكَ الْمَرَاتِبُ رَعْيًا لِأَحْوَالِ طَبَقَاتِ النَّاسِ، مَعَ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ [النِّسَاء: ٣٤] أَنَّ ذَلِكَ يُجْرِيهِ وُلَاةُ الْأُمُورِ، وَلَنَا فِيهِ نظر عِنْد مَا نَصِلُ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Karı koca olduklarında erkeğin kadını terbiye etmesine gelince; zahir olan şudur ki bu husustaki mertebeler insanların tabakalarının halleri gözetilerek meşru kılınmıştır. Bununla birlikte { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ } “Geçimsizliğinden endişe ettiğiniz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında yalnız bırakın ve [hâlâ yola gelmezlerse] onları dövün” [en-Nisâ 4/34] kavlindeki muhatabın bunu uygulayacak olan yöneticiler (ülü'l-emr) olması ihtimali de vardır; sırası geldiğinde inşallah bu konudaki değerlendirmemizi zikredeceğiz.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ الْعَزِيزُ: الْقَوِيُّ، لِأَنَّ الْعِزَّةَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْقُوَّةُ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [المُنَافِقُونَ: ٨] وَقَالَ شَاعِرُهُمْ:
Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah Azîzdir, Hakîmdir” kavlindeki el-Azîz: Güçlü ve kuvvetli demektir; zira Arap kelamında izzet, güç ve kuvvet manasındadır: { لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } “Daha güçlü olan, daha zayıf olanı oradan mutlaka çıkaracaktır” [el-Münâfikûn 63/8]. Şairleri de şöyle demiştir:
وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ
«İzzet ancak sayısı çok olanındır.»
وَالْحَكِيمِ: الْمُتْقِنُ الْأُمُورَ فِي وَضْعِهَا، مِنَ الْحِكْمَةِ كَمَا تَقَدَّمَ.
el-Hakîm ise daha önce geçtiği gibi hikmetten türemiş olup işleri yerli yerinde sağlam yapan demektir.
وَالْكَلَامُ تَذْيِيلٌ وَإِقْنَاعٌ لِلْمُخَاطَبِينَ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا شَرَّعَ حُقُوقَ النِّسَاءِ كَانَ هَذَا التَّشْرِيعُ مَظِنَّةَ الْمُتَلَقِّي بِفَرْطِ التَّحَرُّجِ مِنَ الرِّجَالِ، الَّذِينَ مَا اعْتَادُوا أَنْ يَسْمَعُوا أَنَّ لِلنِّسَاءِ مَعَهُمْ حُظُوظًا، غَيْرَ حُظُوظِ الرِّضَا وَالْفَضْلِ وَالسَّخَاءِ، فَأَصْبَحَتْ لَهُنَّ حُقُوقٌ يَأْخُذْنَهَا مِنَ الرِّجَالِ كَرْهًا، إِنْ أَبَوْا، فَكَانَ الرِّجَالُ بِحَيْثُ يَرَوْنَ فِي هَذَا ثَلْمًا لِعِزَّتِهِمْ، كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ حَدِيثُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ الْمُتَقَدِّمُ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ أَيْ قَوِيٌّ لَا يُعْجِزُهُ أَحَدٌ، وَلَا يَتَّقِي أَحَدًا، وَأَنَّهُ حَكِيمٌ يَعْلَمُ صَلَاحَ النَّاسِ، وَأَنَّ عِزَّتَهُ تُؤَيِّدُ حِكْمَتَهُ فَيُنَفِّذُ مَا اقْتَضَتْهُ الْحِكْمَةُ بِالتَّشْرِيعِ، وَالْأَمْرَ الْوَاجِبَ امْتِثَالُهُ، وَيَحْمِلُ النَّاسَ عَلَى ذَلِكَ وَإِنْ كَرِهُوا.
Bu ifade bir fezleke ve muhatapları ikna edici bir sonuç cümlesidir. Şöyle ki: Yüce Allah kadınların haklarını teşri kıldığında, bu teşri, kadınların erkekler nezdinde rıza, lütuf ve cömertlikten başka hiçbir hakları olduğunu duymaya alışmamış olan erkekler tarafından son derece ağır karşılanabilecek bir mahiyetteydi. Zira kadınlar, erkekler yanaşmasa bile onlardan zorla alabilecekleri haklara sahip olmuşlardı; erkekler ise Ömer b. el-Hattâb'ın yukarıda geçen hadisinde bildirildiği üzere bunda izzetlerine bir halel görmekteydiler. İşte Yüce Allah; Kendisinin Azîz, yani hiç kimsenin aciz bırakamayacağı ve hiç kimseden çekinmeyen yegâne kuvvet sahibi olduğunu; Hakîm olduğunu, insanların salahını en iyi bildiğini; izzetinin hikmetini desteklediğini, böylece hikmetin gerektirdiği hükümleri uyulması zorunlu bir emir ve teşri olarak infaz edip hoşlanmasalar da insanları buna sevk edeceğini beyan etmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٢٩]
[el-Bakara Suresi (2), Ayet 229]
الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩)
{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helâl olmaz; meğerki karı koca Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye vermesinde (kocasına mehir veya mal bırakmasında) ikisine de günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (229)
الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ.
{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “Boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir.”
اسْتِئْنَافٌ لِذِكْرِ غَايَةِ الطَّلَاقِ الَّذِي يَمْلِكُهُ الزَّوْجُ مِنِ امْرَأَتِهِ، نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu cümle, kocanın eşi üzerindeki boşama hakkının sınırını belirtmek üzere yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu hüküm, Yüce Allah'ın şu kavlinden neşet etmiştir:
وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً [الْبَقَرَة: ٢٢٨] وَعَنْ بَعْضِ مَا يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَنَ أَنَّ لِلنِّسَاءِ حَقًّا كَحَقِّ الرِّجَالِ، وَجَعَلَ لِلرِّجَالِ دَرَجَةً زَائِدَةً: مِنْهَا أَنَّ لَهُمْ حَقَّ الطَّلَاقِ، وَلَهُمْ حَقَّ الرَّجْعَةِ لِقَوْلِهِ:
{ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } “Kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [el-Bakara 2/228] ve Yüce Allah'ın { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” [el-Bakara 2/228] kavlinin işaret ettiği bazı hususlardan doğmuştur. Zira Yüce Allah kadınların da erkeklerinki gibi hakları olduğunu ilan etmiş ve erkeklere fazladan bir derece vermiştir ki bu derecelerden biri boşama hakkının erkeklerde olması, diğeri de şu kavli gereğince geri dönme hakkına sahip olmalarıdır:
وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] وَلَمَّا كَانَ أَمْرُ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ جَارِيًا عَلَى عَدَمِ تَحْدِيدِ نِهَايَةِ الطَّلَاقِ، كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا، نَاسَبَ أَنْ يَذْكُرَ عَقِبَ ذَلِكَ كُلَّهُ حُكْمَ تَحْدِيدِ الطَّلَاقِ، إِفَادَةً لِلتَّشْرِيعِ فِي هَذَا الْبَابِ وَدَفْعًا لِمَا قَدْ يَعْلَقُ أَوْ عَلِقَ بِالْأَوْهَامِ فِي شَأْنِهِ.
{ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ } “Kocaları bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [el-Bakara 2/228]. Cahiliye devrinde Arapların âdeti -birazdan geleceği üzere- boşamanın bir sınırının olmaması şeklinde cereyan ettiği için, bu babdaki teşriî hükmü bildirmek ve bu konuda zihinlere takılabilecek veya takılmış olan yanlış anlayışları bertaraf etmek üzere bütün bunların peşinden boşamayı sınırlandırma hükmünün zikredilmesi pek münasip düşmüştür.
رَوَى مَالِكٌ فِي جَامِعِ الطَّلَاقِ مِنَ «الْمُوَطَّأِ» : «عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ:
İmam Mâlik, el-Muvatta’ın boşanmayla ilgili genel hükümleri içeren babında («Câmiu't-Talâk») Hişâm b. Urve'den, o da babasından şöyle nakletmiştir:
كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثُمَّ ارْتَجَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ لَهُ ذَلِكَ وَإِنْ طَلَّقَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ فَعَمَدَ رَجُلٌ إِلَى امْرَأَتِهِ فَطَلَّقَهَا حَتَّى إِذَا شَارَفَتِ انْقِضَاءَ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ لَا آوِيكِ وَلَا تَحِلِّينَ أَبَدًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ فَاسْتَقْبَلَ النَّاسُ الطَّلَاقَ جَدِيدًا مِنْ يَوْمئِذٍ مَنْ كَانَ طَلَّقَ مِنْهُمْ أَوْ لَمْ يُطَلِّقْ» .
«Adam karısını boşayıp iddeti bitmeden ona geri döndüğü takdirde, karısını bin defa boşasa bile buna hakkı vardı. Bir adam karısına kastetti ve onu boşadı; iddetinin bitmesine yakın ona geri döndü, sonra tekrar boşadı ve: 'Vallahi seni ne nikâhıma alırım ne de ebediyen serbest kalıp evlenebilirsin' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “Boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” ayetini indirdi. O günden itibaren boşamış olan da boşamayan da boşama hakkını baştan itibaren yeniden saymaya başladı.»
وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالنِّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَرِيبًا مِنْهُ. وَرَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي «مُسْتَدْرَكِهِ» إِلَى عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَمْ يَكُنْ لِلطَّلَاقِ وَقْتٌ يُطَلِّقُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يُرَاجِعُهَا مَا لَمْ تَنْقَضِ الْعِدَّةُ وَكَانَ بَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَبَيْنَ أَهْلِهِ بَعْضُ مَا يَكُونُ بَيْنَ النَّاسِ فَقَالَ:
Ebû Dâvûd ve Nesâî de İbn Abbâs'tan buna yakın bir rivayet nakletmişlerdir. Hâkim ise Müstedrek'inde Urve b. ez-Zübeyr vasıtasıyla Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: «Boşamanın belirli bir vakti/sınırı yoktu; adam karısını boşar, iddet bitmedikçe ona geri dönerdi. Ensâr'dan bir adam ile hanımı arasında insanların arasında olabilecek türden bir geçimsizlik oldu ve adam:»,
وَاللَّهُ لَا تَرَكْتُكِ لَا أَيِّمًا وَلَا ذَاتَ زَوْجٍ فَجَعَلَ يُطَلِّقُهَا حَتَّى إِذَا كَادَتِ الْعِدَّةُ أَنْ تَنْقَضِيَ رَاجَعَهَا فَفَعَلَ ذَلِكَ مِرَارًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ، وَفِي ذَلِكَ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ تُقَارِبُ هَذِهِ، وَفِي «سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» : بَابُ نَسْخِ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ التَّطْلِيقَاتِ الثَّلَاثِ وَأَخْرَجَ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَنُسِخَ ذَلِكَ وَنَزَلَ الطَّلاقُ مَرَّتانِ، فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا إِبْطَالٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ، وَتَحْدِيدٌ لِحُقُوقِ الْبُعُولَةِ فِي الْمُرَاجَعَةِ.
«'Vallahi seni ne dul olarak bırakırım ne de evli bırakırım!' dedi. Kadını boşuyor, iddeti tam bitecekken ona geri dönüyordu; bunu defalarca tekrarladı. Bunun üzerine Yüce Allah: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” ayetini indirdi.» Bu hususta buna yakın pek çok rivayet vardır. Sünen-i Ebî Dâvûd'da: «Üç Boşamadan Sonra Geri Dönüşün Neshedilmesi Babı» başlığı altında İbn Abbâs'ın şu hadisi tahric edilmiştir: «Adam karısını üç defa da boşasa ona geri dönmeye daha çok hak sahibiydi; sonra bu neshedildi ve { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” ayeti indi.» Dolayısıyla bu ayet, Cahiliye ehlinin uygulamasını iptal etmekte ve kocaların geri dönme haklarını sınırlandırmaktadır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ (الطَّلَاقُ) تَعْرِيفُ الْجِنْسِ عَلَى مَا هُوَ الْمُتَبَادِرُ فِي تَعْرِيفِ الْمَصَادِرِ وَفِي مَسَاقِ التَّشْرِيعِ، فَإِنَّ التَّشْرِيعَ يَقْصِدُ بَيَانَ الْحَقَائِقِ الشَّرْعِيَّةِ، نَحْوَ قَوْلِهِ: وَأَحَلَّ اللَّهُ
{ الطَّلاقُ } “Boşanma” kelimesindeki belirlilik takısı (el-), mastarların belirliliğinde ve teşri üslubunda ilk akla gelen kural gereğince cins için belirleyiciliktir (ta‘rîf-i cins). Çünkü teşri, Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi şer'î hakikatleri beyan etmeyi kasteder: { وَأَحَلَّ اللَّهُ }
الْبَيْعَ
{ الْبَيْعَ } “Oysa Allah alışverişi helâl kıldı”.
[الْبَقَرَة: ٢٧٥] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ [الْبَقَرَة: ٢٢٧] وَهَذَا التَّعْرِيفُ هُوَ الَّذِي أَشَارَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى اخْتِيَارِهِ، فَالْمَقْصُودُ هُنَا الطَّلَاقُ الرَّجْعِيُّ الَّذِي سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] فَإِنَّهُ الطَّلَاقُ الْأَصْلِيُّ، وَلَيْسَ فِي أَصْلِ الشَّرِيعَةِ طَلَاقٌ بَائِنٌ غَيْرُ قَابِلٍ لِلْمُرَاجَعَةِ لِذَاتِهِ، إِلَّا الطَّلْقَةُ الْوَاقِعَةُ ثَالِثَةً، بَعْدَ سَبْقِ طَلْقَتَيْنِ قَبْلَهَا فَإِنَّهَا مُبِينَةٌ بَعْدُ وَأَمَّا مَا عَدَاهَا مِنَ الطَّلَاقِ الْبَائِنِ الثَّابِتِ بِالسَّنَةِ، فَبَيْنُونَتُهُ لِحَقٍّ عَارِضٍ كَحَقِّ الزَّوْجَةِ فِيمَا تُعْطِيهِ مِنْ مَالِهَا فِي الْخُلْعِ، وَمِثْلِ الْحَقِّ الشَّرْعِيِّ فِي تَطْلِيقِ اللِّعَانِ، لِمَظِنَّةِ انْتِفَاءِ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ بَعْدَ أَنْ تَلَاعَنَا، وَمِثْلِ حَقِّ الْمَرْأَةِ فِي حُكْمِ الْحَاكِمِ لَهَا بِالطَّلَاقِ لِلْإِضْرَارِ بِهَا، وَحَذَفَ وَصْفَ الطَّلَاقِ، لِأَنَّ السِّيَاقَ دَالٌّ عَلَيْهِ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ:
[el-Bakara: 275] [ayeti] ve { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse” [el-Bakara: 227] ayetinde olduğu gibidir. Bu belirlilik (ahd/cins), el-Keşşâf sahibinin de tercih ettiğine işaret ettiği husustur. Dolayısıyla burada kastedilen, az önce { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ } “Kocaları bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [el-Bakara: 228] kavlinde geçen ric'î (dönüşü olan) boşamadır. Çünkü asıl olan boşama odur. Şeriatın aslında, daha önce geçen iki talaktan sonra üçüncü olarak vaki olan ve bu sebeple kesin ayrılık (bâin) doğuran talak müstesna, bizzat kendiliğinden dönüşü kabil olmayan bâin bir talak yoktur. Bunun dışındaki sünnetle sabit olan bâin talaklara gelince, bunların bâin oluşu; hul'de kadının kendi malından vermesindeki hakkı gibi arızi bir haktan, mülâane yapan çiftler arasında artık iyi bir geçim kalmayacağı zannına dayalı şer'î haktan veya kadına zarar verilmesi sebebiyle hâkimin onun lehine boşamaya hükmetmesindeki hakkı gibi durumlardan kaynaklanmaktadır. Karinenin delaleti sebebiyle talakın vasfı hazfedilmiş olup ifadenin takdiri şöyle olmuştur:
الطَّلَاقُ الرَّجْعِيُّ مَرَّتَانِ. وَقَدْ أَخْبَرَ عَنِ الطَّلَاقِ بِأَنَّهُ مَرَّتَانِ، فَعُلِمَ أَنَّ التَّقْدِيرَ: حَقُّ الزَّوْجِ فِي إِيقَاعِ التَّطْلِيقِ الرَّجْعِيِّ مَرَّتَانِ، فَأَمَّا الطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ فَلَيْسَتْ بِرَجْعِيَّةٍ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ الْمَرَّتَيْنِ: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ وَقَوْلُهُ بَعْدَهُ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَة: ٢٣٠] الْآيَةَ وَقَدْ رُوِيَ مِثْلُ هَذَا التَّفْسِيرِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ:
«Ric'î boşama iki defadır.» Talakın iki defa olduğu haber verilince, ifadenin takdirinin: «Kocanın ric'î boşama uygulama hakkı iki defadır; üçüncü talak ise ric'î değildir» şeklinde olduğu anlaşılmıştır. Buna, iki defanın zikrinden sonra gelen { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “Bundan sonrası ya iyilikle tutmak...” kavli ve ardından gelen { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona helâl olmaz” [el-Bakara: 230] ayeti delalet etmiştir. Bu tefsirin bir benzeri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir:
رَوَى أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ: «أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَقَالَ أَرَأَيْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَأَيْنَ الثَّالِثَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﵇: إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ»
Ebû Bekir b. Ebî Şeybe rivayet etmiştir: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Yüce Allah'ın { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” kavlini gördün [bunu anladık], peki üçüncüsü nerede?' diye sordu. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm: '{ إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “İyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” buyurdu.»
وَسُؤَالُ الرَّجُلِ
Adamın sorusu
عَنِ الثَّالِثَةِ، يَقْتَضِي أَنَّ نِهَايَةَ الثَّلَاثِ كَانَتْ حُكْمًا مَعْرُوفًا إِمَّا مِنَ السُّنَّةِ وَإِمَّا مِنْ بَقِيَّةِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا سَأَلَ عَنْ وَجْهِ قَوْلِهِ (مَرَّتَانِ) وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ بَيَانَ حُكْمِ جِنْسِ الطَّلَاقِ، بِاعْتِبَارِ حُصُولِهِ مِنْ فَاعِلِهِ، وَهُوَ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنَ الْأَزْوَاجِ كَانَ لفظ الطَّلَاق آئلا إِلَى مَعْنَى التَّطْلِيق، كَمَا يؤول السَّلَامُ إِلَى مَعْنَى التَّسْلِيمِ.
üçüncü [boşama] hakkında olup, sınırın üç oluşunun ya sünnetten ya da ayetin devamından bilinen bir hüküm olduğunu gerektirir; adam yalnızca { مَرَّتَانِ } “[boşanma] iki defadır” kavlinin izahını sormuştur. Burada kastedilen, failinden sâdır olması bakımından talak cinsinin hükmünü beyan etmek olduğundan ve bu da ancak kocalardan sâdır olacağından, selâm lafzının teslîm (selâm verme) manasına varması gibi, talak lafzı da tatlîk (boşama fiili) manasına raci olmuştur.
وَقَوْلُهُ مَرَّتانِ، تَثْنِيَةُ مَرَّةٍ، وَالْمَرَّةُ فِي كَلَامِهِمُ الْفِعْلَةُ الْوَاحِدَةُ مِنْ مَوْصُوفِهَا أَوْ مُضَافِهَا، فَهِيَ لَا تَقَعُ إِلَّا جَارِيَةً عَلَى حَدَثٍ، بِوَصْفٍ وَنَحْوِهِ، أَوْ بِإِضَافَةٍ وَنَحْوِهَا، وَتَقَعُ مُفْرَدَةً، وَمُثَنَّاةً، وَمَجْمُوعَةً، فَتَدُلُّ عَلَى عَدَمِ تَكَرُّرِ الْفِعْلِ، أَوْ تَكَرُّرِ فِعْلِهِ تَكَرُّرًا وَاحِدًا، أَوْ تَكَرُّرِهِ تَكَرُّرًا مُتَعَدِّدًا، قَالَ تَعَالَى: سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ [التَّوْبَة: ١٠١] وَتَقُولُ الْعَرَبُ «نَهَيْتُكَ غَيْرَ مَرَّةٍ فَلَمْ تَنْتَهِ» أَيْ مِرَارًا، وَلَيْسَ لَفْظُ الْمَرَّةِ بِمَعْنَى الْوَاحِدَةِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْأَعْيَانِ، أَلَا تَرَى أَنَّكَ تَقُولُ: أَعْطَيْتُكَ دِرْهَمًا مَرَّتَيْنِ، إِذَا أَعْطَيْتَهُ دِرْهَمًا ثُمَّ دِرْهَمًا، فَلَا يُفْهَمُ أَنَّكَ أَعْطَيْتَهُ دِرْهَمَيْنِ مُقْتَرِنَيْنِ، بِخِلَافِ قَوْلِكَ أَعْطَيْتُكَ دِرْهَمَيْنِ.
Ayetin { مَرَّتانِ } “iki defadır” kavli, 'merre' (defa/kez) kelimesinin tesniyesidir (ikilidir). Onların (Arapların) dilinde 'merre', nitelendiği veya muzafun ileyh olduğu şeyin bir tek fiilidir. Dolayısıyla bu kelime ancak bir sıfat vb. yolla ya da bir izâfet vb. yolla bir hadese (fiile/eyleme) bağlı olarak kullanılır; tekil, ikil ve çoğul olarak gelir. Bu durum fiilin tekrarlanmamasına, bir defa tekrarlanmasına veya çokça tekrarlanmasına delalet eder. Nitekim Yüce Allah: { سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ } “Onları iki defa azaplandıracağız” [et-Tevbe: 101] buyurmuştur. Araplar da: «Seni bir kereden fazla uyardım da vazgeçmedin», yani defalarca uyardım derler. 'Merre' lafzı somut varlıklardan tek bir tanesi anlamında değildir. Görmez misin ki: «Sana iki defada bir dirhem verdim» dediğinde, ona bir dirhem sonra da bir dirhem vermişsindir; bundan senin ona birbirine bitişik [aynı anda] iki dirhem verdiğin anlaşılmaz. Oysa «Sana iki dirhem verdim» sözün böyle değildir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ يُفِيدُ أَنَّ الطَّلَاقَ الرَّجْعِيَّ شُرِعَ فِيهِ حَقُّ التَّكْرِيرِ إِلَى حَدِّ مَرَّتَيْنِ، مَرَّةً عَقِبَ مَرَّةٍ أُخْرَى لَا غَيْرُ، فَلَا يُتَوَهَّمُ مِنْهُ فِي فَهْمِ أَهْلِ اللِّسَانِ أَنَّ الْمُرَادَ:
Yüce Allah'ın { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” kavli, ric'î boşamada tekrarlama hakkının birbiri peşi sıra olmak üzere ancak iki defa ile sınırlandırıldığını ifade eder. Dolayısıyla bundan, lisan ehlinin anlayışında şu kastedilmiş gibi bir vehme kapılınmaz:
الطَّلَاقُ لَا يَقَعُ إِلَّا طَلْقَتَيْنِ مُقْتَرِنَتَيْنِ لَا أَكْثَرَ وَلَا أَقَلَّ، وَمَنْ تَوَهَّمَ ذَلِكَ فَاحْتَاجَ إِلَى تَأْوِيلٍ لِدَفْعِهِ فَقَدْ أَبْعَدَ عَنْ مَجَارِي الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ، وَلَقَدْ أَكْثَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ مُتَعَاطِي التَّفْسِيرِ الِاحْتِمَالَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالتَّفْرِيعَ عَلَيْهَا، مَدْفُوعِينَ بِأَفْهَامٍ مُوَلِّدَةٍ، ثُمَّ طَبَّقُوهَا عَلَى طَرَائِقَ جَدَلِيَّةٍ فِي الِاحْتِجَاجِ لِاخْتِلَافِ الْمَذَاهِبِ فِي إِثْبَاتِ الطَّلَاقِ الْبِدْعِيِّ أَوْ نَفْيِهِ، وَهُمْ فِي إِرْخَائِهِمْ طِوَلَ الْقَوْلِ نَاكِبُونَ عَنْ مَعَانِي الِاسْتِعْمَالِ، وَمِنَ الْمُحَقِّقِينَ مَنْ لَمْ يَفُتْهُ الْمَعْنَى وَلَمْ تَفِ بِهِ عِبَارَتُهُ كَمَا وَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» .
«Boşama, ne fazla ne de eksik olmaksızın ancak peş peşe/birlikte yapılan iki talak şeklinde vaki olur.» Kim böyle bir vehme kapılıp bunu defetmek için te'vile ihtiyaç duyarsa, Arapçanın kullanım mecralarından uzaklaşmış olur. Tefsirle meşgul olanlardan bir grup, sonradan üretilmiş anlayışların sevkiyle bu ayette ihtimalleri ve bunlara dayalı hükümleri çoğaltmış, sonra da bunları bid'î talakın geçerli sayılıp sayılmayacağı konusundaki mezhep ihtilaflarını temellendirmede cedelî yöntemlere uygulamışlardır. Onlar sözü uzatıp yayarken asıl dilsel kullanımların manalarından sapmışlardır. Muhakkiklerden kimi ise manayı kaçırmamış olmakla birlikte, el-Keşşâf'ta vaki olduğu üzere ifadeleri bunu tam karşılamaya yetmemiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفُ الطَّلَاقِ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، وَالْمَعْهُودُ هُوَ مَا يُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ- إِلَى قَوْلِهِ- وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] فَيَكُونُ كَالْعَهْدِ فِي تَعْرِيفِ الذَّكَرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى [آل عمرَان: ٣٦] فَإِنَّهُ مَعْهُودٌ مِمَّا اسْتُفِيدَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي [آل عمرَان: ٣٥] .
Talak kelimesindeki belirlilik takısının ahd için (ta‘rîf-i ahd) olması da caizdir. Zihinlerde bilinen (ma‘hûd) mana ise Yüce Allah'ın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } “Boşanmış kadınlar beklerler...” kavlinden { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [el-Bakara: 228] kavline kadar olan kısımdan anlaşılan manadır. Bu durum tıpkı Yüce Allah'ın { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, kız gibi değildir” [Âl-i İmrân: 36] kavlindeki 'ez-zeker' (erkek) kelimesinin belirliliğindeki ahd gibidir; zira o da { إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي } “Karnımdakini sana adadım” [Âl-i İmrân: 35] kavlinden anlaşılan bilinen şeydir.
وَقَوْلُهُ: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ جُمْلَةٌ مُفَرَّعَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَيَكُونُ الْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ فِي مُجَرَّدِ الذِّكْرِ، لَا فِي وجود الحكم. و (إمْسَاك) خَبَرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ
Ayetin { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “Bundan sonrası ya iyilikle tutmak...” kavli, { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” cümlesine bağlanmış (müferra') bir cümledir. Bu durumda fâ (فَ) harfi, hükmün varlığında değil, sadece zikirde sıralama (ta'kîb) içindir. (İmsâk) kelimesi ise mahzuf bir mübtedanın haberidir ve takdiri şöyledir:
فَالشَّأْنُ أَوْ فَالْأَمْرُ إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ عَلَى طَرِيقَةِ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُف: ١٨] وَإِذْ قَدْ كَانَ الْإِمْسَاكُ وَالتَّسْرِيحُ مُمْكِنَيْنِ عِنْدَ كُلِّ مَرَّةٍ مِنْ مَرَّتَيِ الطَّلَاقِ، كَانَ الْمَعْنَى فَإِمْسَاكٌ أَوْ تَسْرِيحٌ فِي كُلِّ مَرَّةٍ مِنَ الْمَرَّتَيْنِ، أَيْ شَأْنُ الطَّلَاقِ أَنْ تَكُونَ كُلُّ مَرَّةٍ مِنْهُ مُعَقَّبَةً بِإِرْجَاعٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَرْكٍ بِإِحْسَانٍ، أَيْ دُونَ ضِرَارٍ فِي كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ. وَعَلَيْهِ فَإِمْسَاكٌ وَتَسْرِيحٌ مَصْدَرَانِ، مُرَادٌ مِنْهُمَا الْحَقِيقَةُ وَالِاسْمُ، دُونَ إِرَادَةِ نِيَابَةٍ عَنِ الْفِعْلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُطَلِّقَ عَلَى رَأْسِ أَمْرِهِ فَإِنْ كَانَ رَاغِبًا فِي امْرَأَتِهِ فَشَأْنُهُ إِمْسَاكُهَا أَيْ مُرَاجَعَتُهَا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ رَاغِبًا فِيهَا فَشَأْنُهُ تَرْكُ مُرَاجَعَتِهَا فَتُسَرَّحُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ إِدْمَاجُ الْوِصَايَةُ بِالْإِحْسَانِ فِي حَالِ الْمُرَاجَعَةِ، وَفِي حَالِ تَرْكِهَا، فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، إِبْطَالًا لِأَفْعَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانُوا قَدْ يُرَاجِعُونَ الْمَرْأَةَ بَعْدَ الطَّلَاقِ ثُمَّ يُطَلِّقُونَهَا دَوَالَيْكَ، لِتَبْقَى زَمَنًا طَوِيلًا فِي حَالَةِ تَرْكٍ إِضْرَارًا بِهَا، إِذْ لَمْ يَكُنِ الطَّلَاقُ عِنْدَهُمْ مُنْتَهِيًا إِلَى عَدَدٍ لَا يَمْلِكُ بَعْدَهُ الْمُرَاجَعَةَ، وَفِي هَذَا تَمْهِيدٌ لِمَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً الْآيَةَ.
{ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık bana düşen güzel bir sabırdır” [Yûsuf: 18] ayetindeki üslup üzere: «Artık yapılması gereken durum veya iş; iyilikle tutmak yahut salıvermektir». Tutmak ve salıvermek boşamaların her iki defasında da mümkün olduğuna göre mana; her iki defanın her birinde tutmak veya salıvermektir; yani boşamada yapılması gereken, her bir boşamayı maruf üzere bir geri dönüşle veya güzellikle bir bırakışla takip ettirmektir; diğer bir ifadeyle her iki durumda da zarar vermemektir. Buna göre 'imsâk' (tutmak) ve 'tesrîh' (salıvermek) iki mastar olup, fiilin yerine geçmeleri kast edilmeksizin, hakikatleri ve isim olmaları kast edilmiştir. Mana şudur: Boşayan kimse karar aşamasındadır; eğer karısına rağbeti varsa yapacağı şey onu tutmak, yani ona geri dönmektir; şayet ona rağbeti yoksa yapacağı şey ona geri dönmeyi terk etmektir ki böylece kadın salıverilmiş olur. Bu cümleden maksat, geri dönme durumunda da terk etme durumunda da ihsan (iyilik ve güzellik) tavsiyesini araya yerleştirmektir (idmâc); zira Allah her şey üzerine ihsanı farz kılmıştır. Bu, Cahiliye ehlinin fiillerini iptal etmek içindir; çünkü onlar kadını boşadıktan sonra ona geri döner, sonra tekrar boşar ve kadına zarar vermek kastıyla onu uzun süre terk edilmiş vaziyette bırakmak için bunu peş peşe yaparlardı; zira onlarda boşama, sonrasında geri dönüş hakkının kalmayacağı belirli bir sayıyla sınırlı değildi. Bunda, daha sonra gelecek olan { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } “Onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helâl olmaz” ayetine de bir zemin hazırlama vardır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِمْسَاكٌ وَتَسْرِيحٌ مَصْدَرَيْنِ جُعِلَا بَدَلَيْنِ مِنْ فِعْلَيْهِمَا، عَلَى طَرِيقَةِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْآتِي بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ، وَأَصْلُهُمَا النَّصْبُ، ثُمَّ عَدَلَ عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ لِإِفَادَةِ مَعْنَى الدَّوَامِ، كَمَا عَدَلَ عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ سَلامٌ [هود:
'İmsâk' ve 'tesrîh' kelimelerinin, fiilinin yerine geçen mef'ûl-i mutlak üslubu üzere kendi fiillerinin yerine bedel kılınmış iki mastar olması da caizdir. Bunların aslı mensub idi; sonra devamlılık manası ifade etmek için mensubluktan merfûluğa geçilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın { قالَ سَلامٌ } “'Selâm' dedi” [Hûd: 69] kavlinde de mensubluktan merfûluğa geçilmiştir.
٦٩] وَقَدْ مَضَى أَوَّلَ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، فَيَكُونُ مُفِيدًا مَعْنَى الْأَمْرِ بِالنِّيَابَةِ عَنْ فِعْلِهِ، وَمُفِيدًا الدَّوَامَ بِإِيرَادِ الْمَصْدَرَيْنِ مَرْفُوعَيْنِ، وَالتَّقْدِيرُ فَأَمْسِكُوا أَوْ سَرِّحُوا. فَتَبَيَّنَ أَنَّ الطَّلَاقَ حُدِّدَ بِمَرَّتَيْنِ، قَابِلَةٌ كُلٌّ مِنْهُمَا لِلْإِمْسَاكِ بَعْدَهَا، وَالتَّسْرِيحِ بِإِحْسَانٍ تَوْسِعَةً على النَّاس ليرتأوا بَعْدَ الطَّلَاقِ مَا يَلِيقُ بِحَالِهِمْ وَحَالِ نِسَائِهِمْ، فَلَعَلَّهُمْ تَعْرِضُ لَهُمْ نَدَامَةٌ بَعْدَ ذَوْقِ الْفِرَاقِ وَيُحِسُّوا مَا قَدْ يَغْفُلُونَ عَنْ عَوَاقِبِهِ حِينَ إِنْشَاءِ الطَّلَاقِ، عَنْ غَضَبٍ أَوْ عَنْ مَلَالَةٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً [الطَّلَاق: ١] وَقَوْلَهُ: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً [الْبَقَرَة: ٢٣١] وَلَيْسَ ذَلِكَ لِيَتَّخِذُوهُ ذَرِيعَةً لِلْإِضْرَارِ بِالنِّسَاءِ كَمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ.
Bu husus Fâtiha Suresi'nin başında geçmişti. Dolayısıyla bu [kullanım], fiilinin yerine geçerek emir manasını ifade eder; iki mastarın merfû olarak getirilmesiyle de devamlılığı bildirir. İfadenin takdiri: «O halde ya tutun ya da salıverin» şeklindedir. Böylece boşamanın iki defa ile sınırlandırıldığı, insanların boşamadan sonra kendilerinin ve eşlerinin durumuna neyin uygun olduğunu düşünüp değerlendirmeleri için genişlik sağlamak adına bu iki boşamadan her birinin ardından tutmanın da güzellikle salıvermenin de mümkün kılındığı açığa çıkmış oldu. Umulur ki ayrılığı tattıktan sonra bir pişmanlık duyarlar ve öfke veya bıkkınlık anında boşamayı başlatırken sonuçlarından gafil kaldıkları şeyleri hissederler; nitekim Yüce Allah: { لا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } “Bilemezsin, belki Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” [et-Talâk: 1] buyurmuştur. Yine O'nun şu kavli de böyledir: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Onları zararlarına olarak haksızlık etmek için tutmayın; kim bunu yaparsa muhakkak kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” [el-Bakara: 231]. Yoksa bu, İslam'dan önce yaptıkları gibi kadınlara zarar vermek için bir vesile edinsinler diye değildir.
وَقَدْ ظَهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْجُمْلَةِ هُوَ الْإِمْسَاكُ أَوِ التَّسْرِيحُ الْمُطْلَقَيْنِ وَأَمَّا تَقْيِيدُ الْإِمْسَاكِ بِالْمَعْرُوفِ وَالتَّسْرِيحُ بِالْإِحْسَانِ، فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِوَصِيَّةٍ أُخْرَى فِي كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ، إِدْمَاجًا لِلْإِرْشَادِ فِي أَثْنَاءِ التَّشْرِيعِ.
Buradan anlaşılmıştır ki cümleden maksat, mutlak anlamda tutmak veya salıvermektir. Tutmanın maruf ile, salıvermenin ise ihsan ile kayıtlanması ise teşri esnasında irşadı da araya katarak her iki duruma başka bir tavsiyenin yerleştirilmesidir.
وَقَدَّمَ الْإِمْسَاكَ عَلَى التَّسْرِيحِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ الْأَهَمُّ، الْمُرَغَّبُ فِيهِ فِي نَظَرِ الشَّرْعِ.
Tutmanın salıvermeden önce zikredilmesi, onun şeriat nazarında daha önemli ve teşvik edilen yol olduğuna bir imadır.
وَالْإِمْسَاكُ حَقِيقَتُهُ قَبْضُ الْيَدِ عَلَى شَيْءٍ مَخَافَةَ أَنْ يَسْقُطَ أَوْ يَتَفَلَّتَ، وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِدَوَامِ الْمُعَاشَرَةِ.
İmsâk (tutmak) kelimesinin hakiki anlamı, düşmesinden veya elden kaçmasından korkarak bir şeyi elle kavramaktır; burada ise evlilik birlikteliğinin devam ettirilmesinden istiaredir.
وَالتَّسْرِيحُ ضِدُّ الْإِمْسَاكِ فِي مَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِإِبْطَالِ سَبَبِ الْمُعَاشَرَةِ بَعْدَ الطَّلَاقِ، وَهُوَ سَبَبُ الرَّجْعَةِ ثُمَّ اسْتِعَارَةُ ذَلِكَ الْإِبْطَالِ لِلْمُفَارَقَةِ فَهُوَ مُجَازٌ بِمَرْتَبَتَيْنِ.
Tesrîh (salıvermek) ise gerek hakiki gerekse mecazi anlamında imsâkın zıddıdır. Burada boşamadan sonra evlilik birlikteliğinin sebebini, yani geri dönme (ric'at) sebebini ortadan kaldırmak için istiare edilmiş, sonra bu ortadan kaldırış ayrılık için istiare edilmiştir; dolayısıyla bu iki dereceli bir mecazdır.
وَالْمَعْرُوفُ هُنَا هُوَ مَا عَرَفَهُ النَّاسُ فِي مُعَامَلَاتِهِمْ مِنَ الْحُقُوقِ الَّتِي قَرَّرَهَا الْإِسْلَامُ أَوْ قَرَّرَتْهَا الْعَادَاتُ الَّتِي لَا تُنَافِي أَحْكَامَ الْإِسْلَامِ. وَهُوَ يُنَاسِبُ الْإِمْسَاكَ لِأَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى أَحْكَامِ الْعِصْمَةِ كُلِّهَا مِنْ إِحْسَانِ مُعَاشَرَةٍ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَهُوَ أَعَمُّ مِنَ الْإِحْسَانِ. وَأَمَّا التَّسْرِيحُ فَهُوَ فِرَاقٌ وَمَعْرُوفُهُ مُنْحَصِرٌ فِي الْإِحْسَانِ إِلَى الْمُفَارَقَةِ بِالْقَوْلِ الْحَسَنِ وَالْبَذْلِ بِالْمُتْعَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا [الْأَحْزَاب: ٤٩] وَقَدْ كَانَ الْأَزْوَاجُ يَظْلِمُونَ الْمُطَلَّقَاتِ وَيَمْنَعُونَهُنَّ مِنْ حُلِيِّهِنَّ وَرِيَاشِهِنَّ، وَيُكْثِرُونَ الطَّعْنَ فِيهِنَّ قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» : «فَإِنْ قُلْتَ هَلَّا قِيلَ فَإِمْسَاكٌ بِإِحْسَانٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِمَعْرُوفٍ قُلْتُ عَادَتُهُمْ يُجِيبُونَ بِأَنَّ الْمَعْرُوفَ أَخَفُّ مِنَ الْإِحْسَانِ إِذِ الْمَعْرُوفُ حُسْنُ الْعِشْرَةِ وَإِعْطَاءُ حُقُوقِ الزَّوْجِيَّةِ، وَالْإِحْسَانُ أَلَّا يَظْلِمَهَا مِنْ حَقِّهَا فَيَقْتَضِي الْإِعْطَاءَ وَبَذْلُ الْمَالِ أَشَقُّ عَلَى النُّفُوسِ مِنْ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ فَجُعِلَ الْمَعْرُوفُ مَعَ الْإِمْسَاكِ الْمُقْتَضِي دَوَامَ الْعِصْمَةِ، إِذْ لَا يَضُرُّ تَكَرُّرُهُ وَجُعِلَ الْإِحْسَانُ
Buradaki maruf; İslam'ın ikrar ettiği yahut İslam'ın hükümlerine aykırı olmayan örflerin belirlediği haklardan insanların muamelelerinde tanıdığı/bildiği şeylerdir. Maruf kavramı tutma ile uyumludur; çünkü iyi geçinmek ve diğer haklar gibi evlilik bağının bütün hükümlerini kapsar, dolayısıyla ihsandan daha geneldir. Salıvermeye gelince, o bir ayrılıktır ve onun maruf oluşu; Yüce Allah'ın { فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } “Onlara mut'alarını verin ve kendilerini güzel bir şekilde salıverin” [el-Ahzâb: 49] kavlinde buyurduğu gibi, güzel sözle ve mut'a bağışıyla ayrılınan kadına ihsanda bulunmakla sınırlıdır. Oysa kocalar boşanmış kadınlara zulmeder, onları ziynetlerinden ve eşyalarından mahrum bırakır, haklarında çokça dedikodu ve ta'nda bulunurlardı. İbn Arefe Tefsîr'inde şöyle demiştir: «Eğer: 'Neden ihsan ile tutmak veya maruf ile salıvermek denilmedi?' dersen, derim ki: Genellikle marufun ihsandan daha hafif olduğunu söyleyerek cevap verirler; zira maruf güzel geçim ve evlilik haklarını vermektir; ihsan ise hakkından ona haksızlık etmemektir, bu da vermeyi gerektirir ve mal bağışlamak nefislere güzel geçimden daha ağır gelir. Bu sebeple maruf, tekrarlanması zarar vermeyen evlilik bağının devamını gerektiren tutma ile; meşakkatli olan ihsan ise
الشَّاقُّ مَعَ التَّسْرِيحِ الَّذِي لَا يَتَكَرَّرُ» .
tekrarlanmayan salıverme ile birlikte zikredilmiştir.»
وَقَدْ أَخَذَ قَوْمٌ مِنَ الْآيَةِ مَنْعُ الْجَمْعِ بَيْنَ الطَّلَاقِ الثَّلَاثِ فِي كَلِمَةٍ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ مَرَّتانِ التَّفْرِيقُ وَسَنَذْكُرُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ [الْبَقَرَة: ٢٣٠] الْآيَةَ.
Bir topluluk, { مَرَّتانِ } “iki defadır” kavlinden maksadın ayırmak (farklı vakitlerde yapmak) olduğu esasına dayanarak üç talakın tek bir lafızda toplanmasının yasak olduğunu bu ayetten çıkarmıştır. Bunu Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } “Eğer onu [tekrar] boşarsa, artık bundan sonra ona helâl olmaz” [el-Bakara: 230] ayetinde zikredeceğiz.
وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ.
{ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Kadınlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helâl olmaz; ancak her ikisinin de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkmaları müstesnadır. Eğer onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur.”