Binûn

2- Bakara Suresi — 73. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً، فَهُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَيْنِ، وَهُمَا قَوْلُهُ:

Vâv (وَ) harfinin itirâziyye (ara cümle bağlacı) olması caizdir; bu durumda birbirine atfedilen iki ifade arasında bir itirazdır (ara cümledir). Bu iki ifade ise:

فَإِمْساكٌ

{ فَإِمْساكٌ } “ya iyilikle tutmak...” kavli

وَقَوْلُهُ فَإِنْ طَلَّقَها وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ لِأَنَّ مِنْ إِحْسَانِ التَّسْرِيحِ أَلَّا يَأْخُذَ الْمُسَرِّحُ وَهُوَ الْمُطَلِّقُ عِوَضًا عَنِ الطَّلَاقِ، وَهَذِهِ مُنَاسِبَةُ مَجِيءِ هَذَا الِاعْتِرَاضِ، وَهُوَ تَفَنُّنٌ بَدِيعٌ فِي جَمْعِ التَّشْرِيعَاتِ وَالْخِطَابِ لِلْأُمَّةِ، لِيَأْخُذَ مِنْهُ كُلُّ أَفْرَادِهَا مَا يَخْتَصُّ بِهِ، فَالزَّوْجُ يَقِفُ عَنْ أَخْذِ الْمَالِ، وَوَلِيُّ الْأَمْرِ يَحْكُمُ بِعَدَمِ لُزُومِهِ، وَوَلِيُّ الزَّوْجَةِ أَوْ كَبِيرُ قَبِيلَةِ الزَّوْجِ يَسْعَى وَيَأْمُرُ وَيَنْهَى (وَقَدْ كَانَ شَأْنُ الْعَرَبِ أَنْ يَلِيَ هَذِهِ الْأُمُورَ ذَوُو الرَّأْيِ مِنْ قَرَابَةِ الْجَانِبَيْنِ) وَبَقِيَّةُ الْأُمَّةِ تَأْمُرُ بِالِامْتِثَالِ لِذَلِكَ، وَهَذَا شَأْنُ خِطَابَاتِ الْقُرْآنِ فِي التَّشْرِيعِ كَقَوْلِهِ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ إِلَى قَوْلِهِ: وَارْزُقُوهُمْ فِيها [النِّسَاء: ٥] وَإِلَيْهِ أَشَارَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .

ve { فَإِنْ طَلَّقَها } “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa” kavlidir. Veya { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir” kavline matuf olması da caizdir; zira güzellikle salıvermenin bir gereği de salıverenin, yani boşayan kimsenin boşama karşılığında bir bedel almamasıdır. Bu ara cümlenin geliş münasebeti budur. Bu, teşriatları ve ümmete yönelik hitabı bir arada toplama hususunda bedî' bir sanattır; ta ki ümmetin her ferdi bundan kendisine ait olan payı alsın: Böylece koca mal almaktan vazgeçer, idareci/hâkim bunun bağlayıcı olmadığına hükmeder, kadının velisi veya kocanın kabilesinin büyüğü gayret gösterir, emreder ve nehyeder (Arapların adeti bu işleri iki tarafın akrabalarından re'y sahiplerinin üstlenmesi idi) ve ümmetin geri kalanı da buna boyun eğilmesini emreder. Kur'an'ın teşrideki hitaplarının üslubu böyledir; nitekim { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin...” kavlinden { وَارْزُقُوهُمْ فِيها } “Onları bunlarla rızıklandırın” [en-Nisâ: 5] kavline kadar olan ayette de böyledir. el-Keşşâf sahibi de buna işaret etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْقُرْطُبِيُّ وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ لِلْأَزْوَاجِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ أَنْ تَأْخُذُوا وَقَوْلِهِ: آتَيْتُمُوهُنَّ وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ لِلْحُكَّامِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِلْأَزْوَاجِ لَقِيلَ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقِيمُوا أَوْ أَلَّا تُقِيمَا، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَنَحْوُ ذَلِكَ غَيْرُ عَزِيزٍ فِي الْقُرْآنِ» اهـ يَعْنِي لِظُهُورِ مَرْجِعِ كُلِّ ضَمِيرٍ مِنْ قَرَائِنِ الْمَقَامِ وَنَظَّرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الصَّفِّ [١٣] وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى رَأْيِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ، إِذْ جَعَلَهُ مَعْطُوفًا عَلَى تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَخْ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى آمِنُوا وَجَاهِدُوا أَيْ فَيَكُونُ مَعْطُوفًا عَلَى الْخِطَابَاتِ الْعَامَّةِ لِلْأُمَّةِ، وَإِنْ كَانَ التَّبْشِيرُ خَاصًّا بِهِ الرَّسُولُ ﷺ، لِأَنَّهُ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا مِنْهُ. وَأَظْهَرُ مِنْ تنظير صَاحب «الْكَشَّاف» أَنْ تُنَظِّرَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِيمَا يَأْتِي: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ [الْبَقَرَة:

İbn Atiyye, Kurtubî ve el-Keşşâf sahibi şöyle demişlerdir: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ } “Size helâl olmaz” kavlindeki hitap, { أَنْ تَأْخُذُوا } “almanız” ve { آتَيْتُمُوهُنَّ } “onlara verdiklerinizden” ifadelerinin karinesiyle kocalara yöneliktir. { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Eğer onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız” kavlindeki hitap ise hâkimleredir; çünkü eğer kocalara yönelik olsaydı «korkarsanız ayakta tutamayacağınızdan» şeklinde [ikinci çoğul veya ikil şahıs kipiyle] denilirdi. el-Keşşâf'ta: «Bunun bir benzeri Kur'an'da az değildir» denilmiştir; yani makamın karinelerinden her bir zamirin merciinin açıkça anlaşılması sebebiyle böyledir. el-Keşşâf sahibi bunu Saf Suresi'ndeki { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” [es-Saf: 13] kavline benzetmiştir; çünkü kendisi bunu «Allah'a ve Resûlüne iman edersiniz...» ifadesine matuf kılmıştır; zira bu, «İman edin ve cihad edin» manasındadır. Yani müjdelemek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olsa da -çünkü bu ancak ondan sâdır olur- ümmete yönelik genel hitaplara matuf olmaktadır. el-Keşşâf sahibinin bu benzetmesinden daha açık olanı, bunu ileride gelecek olan şu ayete benzetmendir: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda, bekleme sürelerini tamamlarlarsa onları engellemeyin” [el-Bakara:

٢٣٢] إِذْ خُوطِبَ فِيهِ الْمُطَلِّقُ وَالْعَاضِلُ، وَهُمَا مُتَغَايِرَانِ.

232]. Çünkü burada hem boşayan kimseye hem de engel olan kimseye hitap edilmiştir; oysa bu ikisi birbirinden farklı kimselerdir.

وَالضَّمِيرُ الْمُؤَنَّثُ فِي آتَيْتُمُوهُنَّ رَاجِعٌ إِلَى الْمُطَلَّقاتُ، الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِهِ:

{ آتَيْتُمُوهُنَّ } “onlara verdiklerinizden” ifadesindeki müennes zamir,

الطَّلاقُ مَرَّتانِ لِأَنَّ الْجِنْسَ يَقْتَضِي عَدَدًا مِنَ الْمُطَلِّقِينَ وَالْمُطَلَّقَاتِ، وَجَوَّزَ فِي «الْكَشَّافِ»

{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” kavlinden anlaşılan 'boşanmış kadınlar'a racidir; çünkü cins lafzı, boşayan ve boşanan birçok kişiyi gerektirir. el-Keşşâf'ta ise

أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ كُلُّهُ لِلْحُكَّامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَهُ: أَنْ تَأْخُذُوا. وَقَوْلَهُ: مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ بِأَنَّ إِسْنَادَ الْأَخْذِ وَالْإِتْيَانِ لِلْحُكَّامِ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْأَخْذِ وَالْإِعْطَاءِ، وَرَجَّحَهُ الْبَيْضَاوِيُّ بِسَلَامَتِهِ مِنْ تَشْوِيشِ الضَّمَائِرِ بِدُونِ نُكْتَةِ الْتِفَاتٍ وَوَهَّنَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَغَيْرُهُ بِأَنَّ الْخُلْعَ قَدْ يَقَعُ بِدُونِ تَرَافُعٍ، فَمَا آتَاهُ الْأَزْوَاجُ لِأَزْوَاجِهِمْ مِنَ الْمُهُورِ لَمْ يَكُنْ أَخْذُهُ على يَد الْحُكَّام فَبَطَلَ هَذَا الْوَجْهُ، وَمَعْنَى لَا يَحِلُّ لَا يَجُوزُ وَلَا يُسْمَحُ بِهِ، وَاسْتِعْمَالُ الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى وَضِدِّهِ قَدِيمٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، قَالَ عَنْتَرَةُ:

hitabın tamamının hâkimlere yönelik olması caiz görülmüş; { أَنْ تَأْخُذُوا } “almanız” ve { مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ } “onlara verdiklerinizden” kavillerini, almanın ve vermenin hâkimlere isnat edilmesinin sebebi olarak 'almayı ve vermeyi emredenlerin onlar olması' şeklinde te'vil etmiştir. Beyzâvî de iltifât nüktesine gerek kalmaksızın zamirlerin karışmasından uzak olduğu gerekçesiyle bu görüşü tercih etmiştir. Ancak el-Keşşâf sahibi ve başkaları bunu, hul'ün bazen mahkemeye başvurulmaksızın vaki olabileceği, dolayısıyla kocaların eşlerine verdikleri mehirleri almanın hâkimlerin eliyle gerçekleşmediği gerekçesiyle zayıf bulmuşlardır; böylece bu izah tarzı geçersiz olmuştur. { لَا يَحِلُّ } “helâl olmaz” ifadesinin manası; caiz değildir ve buna izin verilmez demektir. 'Hill' (helâllik) ve 'hürmet' (harâmlık) lafızlarının bu manada ve zıddında kullanılması Arapçada eskiden beri mevcuttur. Nitekim Antere şöyle demiştir:

يَا شَاةُ مَا قَنَصٌ لِمَنْ حَلَّتْ لَهُ ... حَرُمَتْ عَلَيَّ وَلَيْتَهَا لَمْ تَحْرُمِ

«Ey ceylan! Kendisine helâl olan kimse için ne güzel bir avsın... / Bana ise haram kılındın; keşke haram kılınmasaydın!»

وَقَالَ كَعْبٌ:

Ka'b da şöyle demiştir:

إِذَا يُسَاوِرُ قِرْنًا لَا يَحِلُّ لَهُ ... أَنْ يَتْرُكَ الْقِرْنَ إِلَّا وَهُوَ مَجْدُولُ

«Bir dengiyle çarpıştığı zaman, o rakibini yere sermedikçe / Onu terk edip bırakması kendisine asla helâl olmaz.»

وَجِيءَ بِقَوْلِهِ: شَيْئاً لِأَنَّهُ مِنَ النَّكِرَاتِ الْمُتَوَغِّلَةِ فِي الْإِبْهَامِ، تَحْذِيرًا مِنْ أَخْذِ أَقَلِّ قَلِيلٍ بِخِلَافِ مَا لَوْ قَالَ مَالًا أَوْ نَحْوَهُ، وَهَذَا الْمَوْقِعُ مِنْ مَحَاسِنِ مَوَاقِعِ كَلِمَةِ شَيْءٍ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا الشَّيْخُ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» . وَقَدْ تَقَدَّمَ بَسْطُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ [الْبَقَرَة: ١٥٥] .

{ شَيْئاً } “hiçbir şeyi” kelimesi, kapalılıkta son derece ileri olan nekirelerden olduğu için, 'mal' vb. demesinin aksine, en ufak bir şeyin dahi alınmasından sakındırmak gayesiyle getirilmiştir. Bu kullanım, Şeyh'in (Abdülkâhir el-Cürcânî) Delâilü'l-İ'câz'da işaret ettiği 'şey' kelimesinin en güzel yerlerinden biridir. Bunun geniş açıklaması Yüce Allah'ın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla... imtihan edeceğiz” [el-Bakara: 155] kavlinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَخافا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ يَاءِ الْغَيْبَةِ، فَالْفِعْلُ مُسْنَدٌ لِلْفَاعِلِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمُتَخَالِعَيْنِ الْمَفْهُومَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ يَخافا أَلَّا يُقِيما وَضَمِيرُ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما، وَأُسْنِدَ هَذَا الْفِعْلُ لَهُمَا دُونَ بَقِيَّةِ الْأُمَّةِ لِأَنَّهُمَا اللَّذَانِ يَعْلَمَانِ شَأْنَهُمَا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ بِضَمِّ يَاءِ الْغَائِبِ وَالْفِعْلُ مَبْنِيٌّ لِلنَّائِبِ وَالضَّمِيرُ لِلْمُتَخَالِعَيْنِ وَالْفَاعِلُ مَحْذُوفٌ هُوَ ضَمِيرُ الْمُخَاطَبِينَ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا أَنْ تَخَافُوهُمَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ.

Ayetin { إِلَّا أَنْ يَخافا } “korkmaları müstesnadır” kısmını cumhur gayb yâ'sının fethasıyla (ye-hâfâ) okumuştur; bu durumda fiil failine isnat edilmiştir ve zamir, { أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } “onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız” ifadesinden anlaşılan birbirleriyle anlaşarak ayrılan iki eşe (mütehâli'ayn) dönmektedir. Aynı şekilde { يَخافا أَلَّا يُقِيما } “ayakta tutamamaktan korkmaları” fiilindeki zamir ile { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “ikisine de bir günah yoktur” ifadesindeki zamir de böyledir. Bu fiil ümmetin geri kalanına değil de bu iki eşe isnat edilmiştir; çünkü kendi durumlarını en iyi bilen bu ikisidir. Hamza, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise gaib yâ'sının dammesiyle (yuhâfâ) okumuşlardır; bu durumda fiil meçhuldür (nâib-i faile bina edilmiştir), zamir iki eşe aittir, fail ise hazfedilmiş olup muhatapların zamiridir. İfadenin takdiri şöyledir: «O ikisinin Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacağından sizin korkmanız müstesnadır».

وَالْخَوْفُ تَوَقُّعُ حُصُولِ مَا تَكْرَهُهُ النَّفْسُ وَهُوَ ضِدُّ الْأَمْنِ. وَيُطْلَقُ عَلَى أَثَرِهِ وَهُوَ السَّعْيُ فِي مَرْضَاةِ الْمَخُوفِ مِنْهُ، وَامْتِثَالُ أَوَامِرِهِ كَقَوْلِهِ: فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [آل عمرَان: ١٧٥] وَتُرَادِفُهُ الْخَشْيَةُ، لِأَنَّ عَدَمَ إِقَامَةِ حُدُودِ اللَّهِ مِمَّا يَخَافُهُ الْمُؤْمِنُ، وَالْخَوْفُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، قَالَ تَعَالَى: فَلا تَخافُوهُمْ. وَقَالَ الشَّاعِرُ يَهْجُو رَجُلًا مِنْ فَقْعَسَ أَكَلَ كَلْبَهُ وَاسْمُهُ حَبْتَرٌ:

Havf (korku), nefsin hoşlanmadığı bir şeyin gerçekleşmesini beklemektir ve güvenin zıddıdır. Bazen bu korkunun sonucuna, yani korkulanın rızasını kazanmaya çalışmaya ve emirlerine boyun eğmeye de ıtlak olunur; nitekim Yüce Allah: { فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Onlardan korkmayın, eğer mümin iseniz benden korkun” [Âl-i İmrân: 175] buyurmuştur. Haşyet de bununla eş anlamlıdır; çünkü Allah'ın sınırlarını ikame edememek müminin korktuğu şeylerdendir. Havf fiili tek mef'ûle geçişli olur; nitekim Yüce Allah: { فَلا تَخافُوهُمْ } “Onlardan korkmayın” buyurmuştur. Şair de Hubter adındaki köpeğini yiyen Fak'as kabilesinden bir adamı hicvederken şöyle demiştir:

يَا حَبْتَرُ لِمَ أَكَلْتَهُ لِمَهْ ... لَوْ خَافَكَ اللَّهُ عَلَيْهِ حَرَّمَهُ

«Ey Hubter! Onu niçin yedin, niçin? / Eğer Allah senden korksaydı onu sana haram kılardı!»

وَخَرَّجَ ابْنُ جِنِّي فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» ، عَلَيْهِ قَوْلَ الْأَحْوَصِ فِيهَا عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ:

İbn Cinnî Şerhu'l-Hamâse'de el-Ahvas'ın oradaki şu beytini iki te'vilden birine göre buna hamletmiştir:

فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَلَى مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ

«O [öfke] zail olduğunda, akranlarına karşı / Ansızın saldırılarından korkulan kibirli ve heybetli bir yiğidin üzerinde zail olur.»

وَحُذِفَتْ عَلَى فِي الْآيَةِ لِدُخُولِهَا عَلَى أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ.

Ayetteki (عَلَى) cer harfi, masdariyet bildiren 'en' (أَنْ) edatının başına geldiği için hazfedilmiştir.

وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْخَوْفَ هُنَا بِمَعْنَى الظَّنِّ، يُرِيدُ ظَنَّ الْمَكْرُوهِ إِذِ الْخَوْفُ لَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى حُصُولِ ظَنِّ الْمَكْرُوهِ وَهُوَ خَوْفٌ بِمَعْنَاهُ الْأَصْلِيِّ.

Bazı müfessirler: «Buradaki havf (korku), zan manasındadır» demişlerdir; bununla hoşlanılmayan şeyin gerçekleşeceği zannını kastetmektedirler. Çünkü korku ancak hoşlanılmayan bir şeyin meydana geleceğine dair zannın oluşmasına ıtlak edilir ve bu da onun asıl manasındaki korkudur.

وَإِقَامَةُ حُدُودِ اللَّهِ فَسَّرَهَا مَالِكٌ ﵀ بِأَنَّهَا حُقُوقُ الزَّوْجِ وَطَاعَتُهُ وَالْبِرُّ بِهِ، فَإِذَا أضاعت الْمَرْأَة تِلْكَ فَقَدْ خَالَفَتْ حُدُودَ اللَّهِ.

Allah'ın sınırlarını ayakta tutmayı Mâlik rahimehullâh, kocanın hakları, ona itaat ve ona karşı iyi davranmak olarak tefsir etmiştir; binaenaleyh kadın bunları zayi ederse Allah'ın sınırlarına muhalefet etmiş olur.

وَقَوْلُهُ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ رَفْعُ الْإِثْمِ عَلَيْهِمَا، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَاذِلَ الْحَرَامِ لِآخِذِهِ مُشَارِكٌ لَهُ فِي الْإِثْمِ،

Ayetin { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının [boşanmak için] fidye olarak verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur” kavli, her ikisinden de günahın kaldırıldığını ifade eder ve haramı verenin, onu alanla birlikte günaha ortak olduğuna delalet eder.

وَفِي حَدِيثِ رِبَا الْفَضْلِ «الْآخِذُ وَالْمُعْطِي فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ»

Nitekim fazlalık faizi (ribe'l-fadl) hadisinde: «Alan da veren de bunda eşittir» buyrulmuştur.

، وَضَمِيرُ افْتَدَتْ بِهِ لِجِنْسِ الْمُخَالَعَةِ، وَقَدْ تَمَحَّضَ الْمَقَامُ لِأَنْ يُعَادَ الضَّمِيرُ إِلَيْهَا خَاصَّةً لِأَنَّ دَفْعَ الْمَالِ مِنْهَا فَقَطْ. وَظَاهِرُ عُمُومِ قَوْلِهِ: فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ أَنَّهُ يَجُوزُ حِينَئِذٍ الْخُلْعُ بِمَا زَادَ عَلَى الْمَهْرِ وَسَيَأْتِي الْخِلَافُ فِيهِ.

{ افْتَدَتْ بِهِ } “kadının fidye olarak verdiği şeyde” ifadesindeki zamir, hul' yapan kadın cinsine aittir. Malı veren yalnızca kadın olduğu için zamirin özellikle ona döndürülmesi makama tam uygun düşmüştür. { فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının fidye olarak verdiği şeyde” kavlinin umumi zahiri, bu durumda mehirden daha fazlası karşılığında da hul' yapılabileceğini göstermektedir; bu konudaki ihtilaf ileride gelecektir.

وَلَمْ يَخْتَلِفْ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ أَخْذُ الْعِوَضِ عَلَى الْفِرَاقِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْفِرَاقِ هَلْ هُوَ طَلَاقٌ أَوْ فَسْخٌ؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ طَلَاقٌ وَلَا يَكُونُ إِلَّا بَائِنًا إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ بَائِنًا لَمَا ظَهَرَتِ الْفَائِدَةُ فِي بَذْلِ الْعِوَضِ، وَبِهِ قَالَ عُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَعَطَاءٌ وَابْنُ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيُّ وَمَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَمُجَاهِدٌ وَمَكْحُولٌ.

Ümmetin âlimleri ayette kastedilenin ayrılık karşılığında bir bedel alınması olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir; ancak bu ayrılığın bir talak mı yoksa fesih mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, bunun bir talak olduğu ve kesin ayrılık (bâin) şeklinde olacağı görüşüne varmıştır; zira bâin olmasaydı bedel vermenin bir faydası kalmazdı. Osman, Ali, İbn Mes'ûd, Hasan-ı Basrî, Atâ, İbnü'l-Müseyyeb, Zührî, Mâlik, Ebû Hanîfe, Sevrî, Evzâî, Şa'bî, Nehaî, Mücâhid ve Mekhûl bu görüştedir.

وَذَهَبَ فَرِيقٌ إِلَى أَنَّهُ فَسْخٌ، وَعَلَيْهِ ابْن عَبَّاس وطاووس وَعِكْرِمَةُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ.

Bir grup ise bunun fesih olduğu görüşüne varmıştır; İbn Abbâs, Tâvûs, İkrime, İshak, Ebû Sevr ve Ahmed b. Hanbel bu görüştedir.

وَكُلُّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْخُلْعَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيُّ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ مَرَّةً هُوَ طَلَاقٌ وَقَالَ مَرَّةً لَيْسَ بِطَلَاقٍ، وَبَعْضُهُمْ يَحْكِي عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الْخُلْعَ لَيْسَ بِطَلَاقٍ إِلَّا أَن يَنْوِي بالمخالفة الطَّلَاقَ وَالصَّوَابُ أَنَّهُ طَلَاقٌ لِتَقَرُّرِ عِصْمَةٍ صَحِيحَةٍ، فَإِنْ أَرَادُوا بِالْفَسْخِ مَا فِيهِ مِنْ إِبْطَالِ الْعِصْمَةِ الْأُولَى فَمَا الطَّلَاقُ كُلُّهُ إِلَّا رَاجِعًا إِلَى الْفُسُوخِ، وَتَظْهَرُ فَائِدَةُ هَذَا الْخِلَافِ فِي الْخُلْعِ الْوَاقِعِ بَيْنَهُمَا بَعْدَ أَنْ طَلَّقَ الرَّجُلُ طَلْقَتَيْنِ، فَعِنْدَ الْجُمْهُورِ طَلْقَةُ الْخُلْعِ ثَالِثَةٌ فَلَا تَحِلُّ لِمُخَالِعِهَا إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، وَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقَ وَمَنْ وَافَقَهُمْ: لَا تُعَدُّ طَلْقَةً، وَلَهُمَا أَنْ يَعْقِدَا نِكَاحًا مُسْتَأْنَفًا.

Hul'ün ancak hâkimin hükmüyle olacağını söyleyen herkes de [bu görüştedir]. Bu hususta Şâfiî'nin kavli farklılık göstermiştir; bir defasında onun talak olduğunu, bir defasında ise talak olmadığını söylemiştir. Bazıları ise Şâfiî'den, hul' ile boşamaya niyet etmedikçe bunun bir talak olmadığı rivayetini nakletmektedir. Doğru olan ise, geçerli bir nikâh bağı sabit olduğu için bunun bir talak olduğudur. Şayet fesih ile ilk nikâh bağını ortadan kaldırmayı kastediyorlarsa, talakın tamamı zaten fesihler cinsine racidir. Bu ihtilafın semeresi, adamın iki talak vermesinden sonra aralarında vaki olan hul'de ortaya çıkar: Cumhura göre hul' talakı üçüncü talaktır; dolayısıyla kadın başka bir koca ile evlenmedikçe kendisiyle hul' yapan adama helâl olmaz. İbn Abbâs, Ahmed b. Hanbel, İshak ve onlara muvafakat edenlere göre ise bu bir talak sayılmaz ve yeni bir nikâh akdi yapabilirler.

وَقَدْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَابْنُ سِيرِينَ وَزِيَادُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ،

Saîd b. Cübeyr, Hasan-ı Basrî, İbn Sîrîn ve Ziyâd b. Ebî Süfyân bu ayete tutunmuşlar

فَقَالُوا: لَا يَكُونُ الْخُلْعُ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ.

ve Yüce Allah'ın: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Eğer onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız” kavli sebebiyle: «Hul' ancak hâkimin hükmüyle olur» demişlerdir.

وَالْجُمْهُورُ عَلَى جَوَازِ إِجْرَاءِ الْخُلْعِ بِدُونِ تَخَاصُمٍ، لِأَنَّ الْخِطَابَ لَيْسَ صَرِيحًا لِلْحُكَّامِ وَقد صَحَّ من عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُمْ رَأَوْا جَوَازَهُ بِدُونِ حُكْمِ حَاكِمٍ.

Cumhur ise davasız/mahkemesiz de hul'ün uygulanmasının caiz olduğu görüşündedir; çünkü hitap açıkça hâkimlere yönelik değildir. Nitekim Ömer, Osman ve İbn Ömer'den hâkimin hükmü olmaksızın da bunun caiz olduğunu gördükleri sahih olarak rivayet edilmiştir.

وَالْجُمْهُورُ أَيْضًا عَلَى جَوَازِ أَخْذِ الْعِوَضِ عَلَى الطَّلَاقِ إِنْ طَابَتْ بِهِ نَفْسُ الْمَرْأَةِ، وَلَمْ يَكُنْ عَنْ إِضْرَارٍ بِهَا. وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِنْ كَانَ عَنْ إِضْرَارٍ بِهِنَّ فَهُوَ حَرَامٌ عَلَيْهِ، فَقَالَ مَالِكٌ إِذَا ثَبَتَ الْإِضْرَارُ يَمْضِي الطَّلَاقُ، وَيُرَدُّ عَلَيْهَا مَالُهَا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: هُوَ مَاضٍ وَلَكِنَّهُ يَأْثَمُ

Cumhur aynı şekilde, kadının gönül rızası olduğu ve ona zarar verme kastı bulunmadığı takdirde talak karşılığında bedel almanın caiz olduğu görüşündedir. Onlara zarar verme kastıyla olması hâlinde ise bunun erkeğe haram olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Mâlik: «Zarar verme sabit olursa talak geçerli olur ve kadına malı geri verilir» demiştir. Ebû Hanîfe ise: «Talak geçerlidir fakat erkek günahkâr olur» demiştir;

بِنَاءً عَلَى أَصْلِهِ فِي النَّهْيِ، إِذا كَانَ لخارج عَنْ مَاهِيَّةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَدَاوُدُ: لَا يَجُوزُ إِلَّا عِنْدَ النُّشُوزِ وَالشِّقَاقِ. وَالْحَقُّ أَنَّ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي تَحْرِيمِ أَخْذِ الْعِوَضِ عَنِ الطَّلَاقِ إِلَّا إِذَا خِيفَ فَسَادُ الْمُعَاشَرَةِ بِأَلَّا تُحِبَّ الْمَرْأَةُ زَوْجَهَا، فَإِنَّ اللَّهَ أَكَّدَ هَذَا الْحُكْمَ إِذْ قَالَ: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ لِأَنَّ مَفْهُومَ الِاسْتِثْنَاءِ قَرِيبٌ مِنَ الصَّرِيحِ فِي أَنَّهُمَا إِنْ لَمْ يَخَافَا ذَلِكَ لَا يَحِلُّ الْخُلْعُ، وَأَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ فَإِنَّ مَفْهُومَهُ أَنَّهُمَا إِنْ لَمْ يَخَافَا ذَلِكَ ثَبَتَ الْجُنَاحُ، ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِالنَّهْيِ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها ثُمَّ بِالْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ كُلَّهُ قَضَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ جَمِيلَةَ بِنْتِ أَوْ أُخْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيِّ بن سَلُولَ، وَبَيْنَ زَوْجِهَا ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ إِذْ قَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَا أَنَا وَلَا ثَابِتٌ، أَوْ لَا يَجْمَعُ رَأْسِي وَرَأْسُ ثَابِتٍ شَيْءٌ، وَاللَّهِ مَا أَعْتِبُ عَلَيْهِ فِي دِينٍ وَلَا خُلُقٍ وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الْإِسْلَامِ لَا أُطِيقُهُ بُغْضًا

bu, nehyin yasaklanan şeyin mahiyeti dışındaki bir sebebe dayanması durumundaki usul kuralına dayanır. Zührî, Nehaî ve Dâvûd ise: «Nüşûz (geçimsizlik/itaatsizlik) ve şikak (ayrılık/uyuşmazlık) hâli dışında caiz değildir» demişlerdir. Doğrusu şudur ki ayet, kadının kocasını sevmemesi sebebiyle birlikteliğin bozulmasından korkulması hâli müstesna, talak karşılığında bedel almanın haramlığı hususunda açıktır. Nitekim Allah, { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkmaları müstesna” buyurarak bu hükmü tekit etmiştir; zira istisna mefhumu, şayet bundan korkmuyorlarsa hul'ün helâl olmayacağı hususunda sarîh (açık) hükme yakındır. Bunu { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Eğer onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur” kavliyle de tekit etmiştir; zira bunun mefhumu da bundan korkmadıkları takdirde günahın sabit olacağıdır. Sonra bütün bunları { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; sakın onları aşmayın!” kavlindeki nehiy ile, ardından da { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” kavlindeki tehdit ile tekit etmiştir. Bütün bunları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Abdullah b. Übey b. Selûl'ün kızı -veya kız kardeşi- Cemîle ile kocası Sâbit b. Kays b. Şemmâs arasındaki hükmü açıkça ortaya koymuştur; şöyle ki kadın ona: «Ey Allah'ın Resûlü! Ne ben ne Sâbit -veya benim başımla Sâbit'in başını hiçbir şey bir araya getiremez-. Vallahi onun dinini de ahlakını da kınamıyorum; ancak ben İslâm içinde küfürden (nankörlükten/isyandan) korkuyorum, ona karşı buğzumdan ötürü dayanamıyorum» demiştir.

فَقَالَ لَهَا النَّبِي ﷺ «أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ الَّتِي أَصَدَقَكِ» قَالَتْ «نَعَمْ وَأَزِيدُهُ» زَادَ فِي رِوَايَةٍ قَالَ: «أَمَّا الزَّائِدُ فَلَا»

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sana mehir olarak verdiği bahçesini ona geri verir misin?» buyurmuş; kadın: «Evet, fazlasını da veririm» demiştir. Bir rivayette: [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Fazlasına gelince, hayır» buyurmuştur, fazlalığı vardır.

وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ الْآيَةَ لَمْ تَذْكُرْ قَوْلَهُ: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ عَلَى وَجْهِ الشَّرْطِ بَلْ لِأَنَّهُ الْغَالِبُ مِنْ أَحْوَالِ الْخُلْعِ، أَلَا يَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاء: ٤] هَكَذَا أَجَابَ الْمَالِكِيَّةُ كَمَا فِي «أَحْكَامِ ابْن الْعَرَبِيّ» ، و «تَفْسِير الْقُرْطُبِيِّ» . وَعِنْدِي أَنَّهُ جَوَابٌ بَاطِلٌ، وَمُتَمَسِّكٌ بِلَا طَائِلٍ، أَمَّا إِنْكَارُ كَوْنِ الْوَارِدِ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ شَرْطًا، فَهُوَ تَعَسُّفٌ وَصَرْفٌ لِلْكَلَامِ عَنْ وَجْهِهِ، كَيْفَ وَقَدْ دَلَّ بِثَلَاثَةِ مَنْطُوقَاتٍ وَبِمَفْهُومَيْنِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً فَهَذَا نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، أَيْ لَا يَحِلُّ أَخْذُ أَقَلِّ شَيْءٍ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَخافا فَفِيهِ مَنْطُوقٌ وَمَفْهُومٌ، وَقَوْلُهُ: فَإِنْ خِفْتُمْ فَفِيهِ كَذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ الْمَفْهُومَ الَّذِي يَجِيءُ مَجِيءَ الْغَالِبِ هُوَ مَفْهُومُ الْقُيُودِ التَّوَابِعِ كَالصِّفَةِ وَالْحَالِ وَالْغَايَةِ، دُونَ مَا لَا يَقَعُ فِي الْكَلَامِ إِلَّا لِقَصْدِ الِاحْتِرَازِ،

Cumhur ise ayetin: { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } kavlini şart kabilinden zikretmediğini, bilakis hul' durumlarının çoğunlukla böyle olduğunu [belirtmek için zikrettiğini] söyleyerek cevap vermiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } [en-Nisâ: 4] “Eğer kadınlar kendi gönül rızalarıyla o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu afiyetle, içinize sine sine yiyin” kavli görülmüyor mu? İbnü'l-Arabî'nin *Ahkâm*’ında ve Kurtubî'nin *Tefsir*’inde geçtiği üzere Mâlikîler bu şekilde cevap vermişlerdir. Bana göre ise bu, bâtıl bir cevap ve faydasız bir tutunaktır. Bu ayette geçen ifadenin şart oluşunu inkâr etmek ise bir zorlama ve sözü mecrasından saptırmadır. Nasıl olmasın ki ayet, üç mantûk ve iki mefhûm ile delalet etmiştir: Nitekim O'nun: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } kavli nefy (olumsuzluk) bağlamında nekredir; yani en ufak bir şeyin dahi alınması helâl değildir. O'nun: { إِلَّا أَنْ يَخافا } kavlinde bir mantûk ve bir mefhûm vardır; { فَإِنْ خِفْتُمْ } kavlinde de aynı şekildedir. Kaldı ki غالب (çoğunluk) kabilinden gelen mefhûm; sıfat, hâl ve gaye gibi tâbi kayıtların mefhûmudur; kelâmda ancak ihtiraz (sakınma/sınırlandırma) kastıyla yer alan şeyler böyle değildir;

كَالِاسْتِثْنَاءِ وَالشَّرْطِ. وَأَمَّا الِاحْتِجَاجُ لِلْجَوَازِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً، فَمَوْرِدُهُ فِي عَفْوِ الْمَرْأَةِ عَنْ بَعْضِ الصَّدَاقِ، فَإِنَّ ضَمِيرَ مِنْهُ عَائِدٌ إِلَى الصَّدَقَاتِ، لِأَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ [النِّسَاء: ٤] الْآيَةَ فَهُوَ إِرْشَادٌ لِمَا يَعْرِضُ فِي حَالِ الْعِصْمَةِ مِمَّا يَزِيدُ الْأُلْفَةَ، فَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ وَلَوْ سَلَّمْنَا التَّعَارُضَ لَكَانَ يَجِبُ عَلَى النَّاظِرِ سُلُوكُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ أَوِ التَّرْجِيحُ.

istisna ve şart gibi. Caiz olduğuna dair: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } kavliyle delil getirilmesine gelince, bunun vürûd yeri kadının mehrin bir kısmını bağışlaması hakkındadır; zira { مِنْهُ } zamiri sadaklara (mehirlere) râcidir, çünkü ayetin başı: { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ } [en-Nisâ: 4] “Kadınlara mehirlerini gönül hoşluğuyla verin. Eğer onun bir kısmını kendi rızalarıyla size bağışlarlarsa...” şeklindedir. Dolayısıyla bu, evlilik bağı sürerken ülfeti artıran durumlara yönelik bir irşaddır. Bu sebeple iki ayet arasında bir çelişki yoktur; çelişki olduğunu kabul etsek bile inceleyen kimsenin iki ayeti cem etme veya tercih yoluna gitmesi gerekirdi.

وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ أَخْذِ الزَّائِدِ عَلَى مَا أَصْدَقَهَا المفارق، فَقَالَ طَاوُوس وَعَطَاءٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَأَحْمَدُ: لَا يَجُوزُ أَخْذُ الزَّائِدِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّهُ هُنَا بِقَوْلِهِ: مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ وَاحْتَجُّوا

Ayrılan kocanın kadına mehir olarak verdiğinden fazlasını almasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Tâvûs, Atâ, Evzâî, İshak ve Ahmed: «Fazlasını almak caiz değildir; çünkü Yüce Allah burada: { مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ } kavliyle bunu tahsis etmiştir» demişler ve

بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِجَمِيلَةَ لَمَّا قَالَتْ لَهُ: أَرُدُّ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ وَأَزِيدُهُ «أَمَّا الزَّائِدُ فَلَا» أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in, Cemîle kendisine: «Ona bahçesini geri veririm, fazlasını da veririm» dediğinde: «Fazlasına gelince, hayır» buyurduğunu delil getirmişlerdir. Bunu Dârekutnî, İbn Cüreyc'den rivayet etmiştir.

. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: يَجُوزُ أَخْذُ الزَّائِدِ لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ وَاحْتَجُّوا بِمَا

Cumhur ise: «Yüce Allah'ın: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } kavlinin umumiliği sebebiyle fazlasını almak caizdir» demiştir. Onlar da

رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ أُخْتَهُ كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ تَزَوَّجَهَا عَلَى حَدِيقَةٍ، فَوَقَعَ بَيْنَهُمَا كَلَامٌ فَتَرَافَعَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهَا «أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ وَيُطَلِّقُكِ» قَالَتْ: نَعَمْ وَأَزِيدُهُ، فَقَالَ لَهَا «رُدِّي عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ وَزِيدِيهِ»

Dârekutnî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Kız kardeşi Ensâr'dan bir adamın nikâhı altındaydı, onunla bir bahçe [mehir] karşılığında evlenmişti. Aralarında bir söz [münakaşası] vaki oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e başvurdular. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] kadına: «Ona bahçesini geri verir misin, o da seni boşasın?» buyurdu. Kadın: «Evet, fazlasını da veririm» dedi. Bunun üzerine ona: «Bahçesini ona geri ver ve fazlasını da ekle» buyurdu;

وَبِأَنَّ جَمِيلَةَ لَمَّا قَالَتْ لَهُ: وَأَزِيدُهُ لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهَا.

ayrıca Cemîle kendisine: «Fazlasını da veririm» dediğinde bunu reddetmemiş olmasını [delil getirmişlerdir].

وَقَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُ ذَلِكَ أَيْ يُحَرِّمُهُ، وَلَمْ يَصِحَّ عِنْدَهُ مَا

Mâlik şöyle demiştir: «Bu, güzel ahlaktan değildir; fakat ilim ehlinden hiç kimsenin bunu mekruh gördüğünü -yani haram kıldığını- görmedim.» Mâlik'e göre

رُوِيَ «أَمَّا الزَّائِدُ فَلَا»

«Fazlasına gelince, hayır» şeklinde rivayet edilen hadis [sahih olmamıştır].

وَالْحَقُّ أَنَّ الْآيَةَ ظَاهِرَةٌ فِي تَعْظِيمِ أَمْرِ أَخْذِ الْعِوَضِ عَلَى الطَّلَاقِ، وَإِنَّمَا رَخَّصَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِذَا كَانَتِ الْكَرَاهِيَةُ وَالنَّفْرَةُ مِنَ الْمَرْأَةِ مِنَ مبدأ المعاشرة، دفعا للأضرار عَن الزَّوْج فِي خسارة مَا دَفعه من الصَّدَاقِ الَّذِي لَمْ يَنْتَفِعُ مِنْهُ بِمَنْفَعَةٍ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الْكَرَاهِيَةَ تَقَعُ فِي مَبْدَأِ الْمُعَاشَرَةِ لَا بَعْدَ التَّعَاشُرِ.

Doğrusu şudur ki ayet, talak karşılığında bedel alma meselesinin vahameti/büyüklüğü hususunda açıktır. Yüce Allah buna ancak, birlikteliğin henüz başından itibaren kadında bir hoşnutsuzluk ve nefret bulunması durumunda; kocasından hiçbir fayda elde edemediği hâlde ödediği mehir ziyanı sebebiyle kocanın uğrayacağı zararları defetmek için ruhsat vermiştir. Zira çoğunlukla nefret, birlikte yaşandıktan sonra değil, birlikteliğin başlangıcında vaki olur.

فَقَوْلُهُ: مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَحَلُّ الرُّخْصَةِ، لَكِنَّ الْجُمْهُورَ تَأَوَّلُوهُ بِأَنَّهُ هُوَ الْغَالِبُ فِيمَا يُجْحِفُ بِالْأَزْوَاجِ، وَأَنه لَا يُبطلهُ عُمُومَ قَوْلِهِ: فِيمَا افْتَدَتْ وَقَدْ أَشَارَ مَالِكٌ بِقَوْلِهِ: لَيْسَ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَرَاهُ مُوجِبًا لِلْفَسَادِ وَالنَّهْيِ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِمَّا يَخْتَلُّ بِهِ ضَرُورِيٌّ أَوْ حَاجِيٌّ، بَلْ هُوَ آيِلٌ إِلَى التَّحْسِينَاتِ، وَقَدْ مَضَى عَمَلُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى جَوَازِهِ.

Dolayısıyla O'nun: { مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ } kavli, ruhsat mahallinin burası olduğu hususunda açıktır. Fakat cumhur bunu, kocaları zarara uğratan durumların çoğunlukla bu olduğu şeklinde tevil etmiş ve { فِيمَا افْتَدَتْ } kavlinin umumiliğini geçersiz kılmayacağını söylemiştir. Mâlik: «Güzel ahlaktan değildir» sözüyle, bunun fesat ve nehiy gerektirmediğine işaret etmiştir; zira bu, zarûrî veya hâcî bir maslahatın zedelenmesine yol açan şeylerden olmayıp bilakis tahsîniyyâta (güzelleştirici hususlara) racidir ve Müslümanların uygulaması da bunun caiz olduğu yönünde cereyan etmiştir.

وَاخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَمْ مَنْسُوخَةٌ؟ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، وَقَالَ فَرِيقٌ: مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٠] وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً وَنَسَبَهُ الْقُرْطُبِيُّ لِبَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، وَهُوَ قَوْلٌ شَاذٌّ، وَمَوْرِدُ آيَةِ النِّسَاءِ فِي الرَّجُلِ يُرِيدُ فِرَاقَ امْرَأَتِهِ، فَيَحْرُمُ عَلَيْهِ أَنْ يُفَارِقَهَا، ثُمَّ

Bu ayetin muhkem mi yoksa mensuh mu olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Cumhur muhkem olduğu görüşündedir. Bir grup ise Yüce Allah'ın Nisâ sûresindeki [20]: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şeyi geri almayın” kavliyle mensuh olduğunu söylemiştir. Kurtubî bu görüşü Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'ye nispet etmiştir ki bu şâz bir kavildir. Nisâ sûresindeki ayetin vürûd yeri, karısından ayrılmak isteyen erkek hakkındadır; dolayısıyla ondan ayrılması, sonra da

يَزِيدُ فَيَأْخُذُ مِنْهَا مَالًا، بِخِلَافِ آيَةِ الْبَقَرَةِ فَهِيَ فِي إِرَادَةِ الْمَرْأَةِ فِرَاقَ زَوْجِهَا عَنْ كَرَاهِيَةٍ.

bir de üstüne ondan mal alması haram kılınmıştır. Bakara sûresindeki ayet ise bundan farklı olarak, kadının hoşnutsuzluk sebebiyle kocasından ayrılmak istemesi hakkındadır.

تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; sakın onları aşmayın! Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

جُمْلَةُ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً وَمَا اتَّصَلَ بِهَا، وَبَيْنَ الْجُمْلَةِ الْمُفَرَّعَةِ عَلَيْهَا وَهِيَ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ الْآيَةَ. وَمُنَاسَبَةُ الِاعْتِرَاضِ مَا جَرَى فِي الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهَا مِنْ مَنْعِ أَخْذِ الْعِوَضِ عَنِ الطَّلَاقِ، إِلَّا فِي حَالَةِ الْخَوْفِ مِنْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ، وَكَانَتْ حُدُودُ اللَّهِ مُبَيَّنَةً فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَجِيءَ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ تَبْيِينًا لِأَنَّ مَنْعَ أَخْذِ الْعِوَضِ عَلَى الطَّلَاقِ هُوَ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ.

{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } cümlesi, { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } cümlesi ile ona bağlı kısımlar ile onun üzerine terettüp eden { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } ayeti arasına girmiş bir itirâziyyedir (ara cümledir). Bu itirâziyyenin münasebeti; önceki sözde, Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkulması hâli müstesna, talak karşılığında bedel almanın yasaklanmış olmasıdır. Allah'ın sınırları ise Kitap ve Sünnet'te açıklanmıştır; işte bu itirâziyye cümle, talak karşılığında bedel almayı yasaklamanın da Allah'ın sınırlarından olduğunu açıklamak üzere getirilmiştir.

وَحُدُودُ اللَّهِ اسْتِعَارَةٌ لِلْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الشَّرْعِيَّةِ بِقَرِينَةِ الْإِشَارَةِ، شُبِّهَتْ بِالْحُدُودِ الَّتِي هِيَ الْفَوَاصِلُ الْمَجْعُولَةُ بَيْنَ أَمْلَاكِ النَّاسِ، لِأَنَّ الْأَحْكَامَ الشَّرْعِيَّةَ، تَفْصِلُ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَتَفْصِلُ بَيْنَ مَا كَانَ عَلَيْهِ النَّاسُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَمَا هُمْ عَلَيْهِ بَعْدَهُ.

"Allah'ın sınırları" (hudûdullâh) ifadesi, işaret karinesiyle şer'î emir ve yasaklar için bir istiâredir. İnsanların mülkleri arasına konulan sınırlar/ayırıcı çizgiler mesabesinde olan hudûda benzetilmiştir; çünkü şer'î hükümler helâl ile haramı, hak ile bâtılı birbirinden ayırdığı gibi, insanların İslâm'dan önceki hâlleri ile İslâm'dan sonraki hâllerini de birbirinden ayırır.

وَالْإِقَامَةُ فِي الْحَقِيقَةِ الْإِظْهَارُ وَالْإِيجَادُ، يُقَالُ: أَقَامَ حَدًّا لِأَرْضِهِ، وَهِيَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلْعَمَلِ بِالشَّرْعِ تَبَعًا لِاسْتِعَارَةِ الْحُدُودِ لِلْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، وَكَذَلِكَ إِطْلَاقُ الِاعْتِدَاءِ الَّذِي هُوَ تَجَاوُزُ الْحَدِّ عَلَى مُخَالَفَةِ حُكْمِ الشَّرْعِ، هُوَ اسْتِعَارَةٌ تَابِعَةٌ لِتَشْبِيهِ الْحُكْمِ بِالْحَدِّ.

İkâme (ayakta tutma) hakikatte açığa çıkarma ve var etmedir; nitekim «arazisi için sınır dikti/koydu» denir. Burada ise sınırların şer'î hükümlere istiâre edilmesine tâbi olarak, şeriatla amel etmek için istiâre yapılmıştır. Aynı şekilde haddi (sınırı) aşmak demek olan i'tidâ (sınırı çiğneme) lafzının şeriatın hükmüne muhalefet hakkında kullanılması da hükmün sınıra benzetilmesine tâbi bir istiâredir.

وَجُمْلَةُ: وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ تَذْيِيلٌ وَأَفَادَتْ جُمَلَةُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ حَصْرًا وَهُوَ حَصْرٌ حَقِيقِيٌّ، إِذْ مَا مِنْ ظَالِمٍ إِلَّا وَهُوَ مُتَعَدٍّ لِحُدُودِ اللَّهِ، فَظَهَرَ حَصْرُ حَالِ الْمُتَعَدِّي حُدُودَ اللَّهِ فِي أَنَّهُ ظَالِمٌ.

{ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } cümlesi bir tezyîldir. { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } cümlesi ise bir hasr ifade etmiştir ki bu hakiki bir hasrdır; zira hiçbir zalim yoktur ki Allah'ın sınırlarını aşmış olmasın. Böylece Allah'ın sınırlarını aşanın durumunun zalimlikte hasredildiği açıkça görülür.

وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مِنْ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ مَقْصُودٌ مِنْهُ تَمْيِيزُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ، أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ، وَهُوَ مَنْ يَتَعَدَّى حُدُودَ اللَّهِ، اهْتِمَامًا بِإِيقَاعِ وَصْفِ الظَّالِمِينَ عَلَيْهِمْ.

{ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } kavlindeki işaret zamiriyle, kendilerine zalimler vasfının yüklenmesine verilen ehemmiyet sebebiyle, işaret edilen kimselerin -ki onlar Allah'ın sınırlarını aşanlardır- en mükemmel şekilde temyiz edilmesi (belirgin kılınması) kastedilmiştir.

وَأَطْلَقَ فِعْلَ يَتَعَدَّ عَلَى مَعْنًى يُخَالِفُ حُكْمَ اللَّهِ تَرْشِيحًا لِاسْتِعَارَةِ الْحُدُودِ لِأَحْكَامِ اللَّهِ، وَهُوَ مَعَ كَوْنِهِ تَرْشِيحًا مُسْتَعَارٌ لِمُخَالَفَةِ أَحْكَامِ اللَّهِ لِأَنَّ مُخَالَفَةَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ تُشْبِهُ مُجَاوَزَةَ الْحَدِّ فِي الِاعْتِدَاءِ عَلَى صَاحِبِ الشَّيْءِ الْمَحْدُودِ.

{ يَتَعَدَّ } fiilini, Allah'ın hükümlerine sınırların istiâre edilmesine bir terşîh (istiâreyi kuvvetlendirici unsur) olmak üzere «Allah'ın hükmüne muhalefet etme» anlamında kullanmıştır. Bu fiil, terşîh olmakla birlikte Allah'ın hükümlerine muhalefet etmek için de müsteârdır (istiâre edilmiştir); çünkü emir ve yasağa muhalefet etmek, sınırlandırılmış şeyin sahibine tecavüzde bulunarak sınırı aşmaya benzer.

وَفِي الْحَدِيثِ: «أَلَا وَإِنَّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى، أَلَا وَإِنَّ حِمَى اللَّهِ مَحَارِمُهُ

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Haberiniz olsun ki her hükümdarın bir koruluğu (yasak bölgesi) vardır; dikkat edin, Allah'ın koruluğu ise O'nun haram kıldığı şeylerdir

»

.»

. [٢٣٠]

[230]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٠]

[Bakara Sûresi (2), Âyet 230]

فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠)

{ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Eğer [erkek] onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın başka bir kocayla evlenmedikçe ona helâl olmaz. Eğer [bu yeni koca da] onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarına inandıkları takdirde, [eski karı-kocanın] birbirlerine dönmelerinde her ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; [Allah] bunları bilen bir topluluk için açıklamaktadır.” (230)

فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ.

{ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Eğer [erkek] onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın başka bir kocayla evlenmedikçe ona helâl olmaz. Eğer [bu yeni koca da] onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarına inandıkları takdirde, [eski karı-kocanın] birbirlerine dönmelerinde her ikisine de bir günah yoktur.”

تَفْرِيعٌ مُرَتَّبٌ عَلَى قَوْلِهِ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] وَمَا بَيْنَهُمَا بِمَنْزِلَةِ الِاعْتِرَاضِ، عَلَى أَنَّ تَقْدِيمَهُ يُكْسِبُهُ تَأْثِيرًا فِي تَفْرِيعِ هَذَا عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ مِنْ مَجْمُوعِ ذَلِكَ أَنَّ بَعْدَ الْمَرَّتَيْنِ تخييرا بني الْمُرَاجَعَةِ وَعَدَمِهَا، فَرَتَّبَ عَلَى تَقْدِيرِ الْمُرَاجَعَةِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالْإِمْسَاكِ فَإِنْ طَلَّقَها وَهُوَ يَدُلُّ بِطَرِيقِ الِاقْتِضَاءِ عَلَى مُقَدَّرٍ أَيْ فَإِنْ رَاجَعَهَا فَطَلَّقَهَا لِبَيَانِ حُكْمِ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ. وَقَدْ تَهَيَّأَ السَّامِعُ لِتَلَقِّيَ هَذَا الْحُكْمُ مِنْ قَوْلِهِ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ [الْبَقَرَة:

[Bu ayet], { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } [el-Bakara: 229] “Boşama iki defadır” kavli üzerine terettüp eden bir tefri'dir (hüküm çıkarmadır); ikisi arasındaki kısım ise itirâziyye (ara cümle) mesabesindedir. Şu var ki aradaki kısmın öne alınması, bu ifadenin daha önce geçenlerin tamamına bağlanmasında etkili olmasını sağlamıştır; çünkü bütün bunlardan iki defadan sonra dönmekle dönmemek arasında bir muhayyerlik olduğu anlaşılmıştır. Böylece tutmakla (imsâk) ifade edilen geri dönme takdiri üzerine: { فَإِنْ طَلَّقَها } cümlesini terettüp ettirmiştir. Bu da üçüncü talakın hükmünü açıklamak üzere, iktizâ yoluyla mukadder bir anlama delalet eder; yani: «Şayet ona geri döner de sonra onu boşarsa» demektir. Dinleyici, bu hükmü almaya: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } [el-Bakara:

٢٢٩] إِذْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِك بَيَان لآخر عَدَدٍ فِي الرُّجْعَى وَأَنَّ مَا بَعْدَهُ بَتَاتٌ، فَذِكْرُ قَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها زِيَادَةٌ فِي الْبَيَانِ، وَتَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ إِلَخْ فَالْفَاءُ إِمَّا عاطفة لجملة فَإِنْ طَلَّقَها عَلَى جملَة فَإِمْساكٌ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] بِاعْتِبَارِ مَا فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ فَإِمْساكٌ، إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِمْسَاكِ الْمُرَاجَعَةَ وَمِنَ التَّسْرِيحِ عَدَمَهَا، أَيْ فَإِنْ أَمْسَكَ الْمُطَلِّقُ أَيْ رَاجَعَ ثُمَّ طَلَّقَهَا، فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَإِمَّا فَصِيحَةٌ لِبَيَانِ قَوْلِهِ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] ، إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ التَّسْرِيحِ إِحْدَاثَ الطَّلَاقِ، أَيْ فَإِنِ ازْدَادَ بَعْدَ الْمُرَاجَعَةِ فَسَرَّحَ فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ، وَإِعَادَةُ هَذَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِيُرَتَّبَ عَلَيْهِ تَحْرِيمُ الْمُرَاجَعَةِ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، تَصْرِيحًا بِمَا فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ وَيَكُونُ التَّعْبِيرُ بِالطَّلَاقِ هُنَا دُونَ التَّسْرِيحِ لِلْبَيَانِ وَلِلتَّفَنُّنِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، وَلَا يعوزك توزيعه عَلَيْهِمَا، وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ رَاجِعٌ لِلْمُطَلِّقِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: الطَّلاقُ مَرَّتانِ وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ رَاجِعٌ لِلْمُطَلَّقَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنَ الطَّلَاقِ أَيْضًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] .

229] kavlinden itibaren hazır hâle gelmiştir; zira bunun dönüş hakkındaki son sayının beyanı olduğunu ve bundan sonrasının kesin ayrılık (betât) olduğunu anlamıştır. Dolayısıyla { فَإِنْ طَلَّقَها } kavlinin zikredilmesi, beyanda bir ziyadelik ve { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } kavline bir hazırlıktır. Buradaki fâ (فَـ) harfi; şayet imsâkten maksat geri dönmek, tesrihten maksat ise dönmemek ise, { فَإِمْساكٌ } kavlini içermesi hasebiyle { فَإِنْ طَلَّقَها } cümlesini { فَإِمْساكٌ } [el-Bakara: 229] cümlesine bağlayan bir atıf harfidir; yani: «Şayet boşayan erkek tutarsa -yani geri döner- sonra da onu boşarsa, artık bundan sonra ona helâl olmaz» demektir ve zâhir olan da budur. Ya da tesrihten maksat yeni bir talak vaki kılmak ise, { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } [el-Bakara: 229] kavlini açıklayan bir fâ-i fasîhadır; yani: «Şayet geri döndükten sonra [sayıyı] artırıp salıverirse, artık bundan sonra ona helâl olmaz» demektir. Bunun bu vecih üzere tekrar edilmesi, { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } kavlinden anlaşılan hususu açıkça beyan ederek başka bir koca ile evlenmedikçe geri dönmenin haramlığını buna bağlamak içindir. Burada tesrih yerine talak lafzıyla ifade edilmesi ise yukarıda geçen iki veçhe göre beyan ve üslup çeşitliliği (tefennün) içindir; bunu o iki veçhe dağıtmak sana zor gelmez. [Fiildeki] müstetir (gizli) zamir, { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } kavlinden anlaşılan boşayana; mansûb zamir ise { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } [el-Bakara: 229] kavlinde geçtiği gibi, yine talaktan anlaşılan boşanan kadına râcidir.

وَالْآيَةُ بَيَانٌ لِنِهَايَةِ حَقِّ الْمُرَاجَعَةِ صَرَاحَةً، وَهِيَ إِمَّا إِبْطَالٌ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَتَشْرِيعٌ إِسْلَامِيٌّ جَدِيدٌ، وَإِمَّا نَسْخٌ لِمَا تَقَرَّرَ أَوَّلَ الْإِسْلَامِ إِذَا صَحَّ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» ، فِي بَاب نسخ الْمُرَاجَعَةِ بَعْدَ التَّطْلِيقَاتِ الثَّلَاثِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَنُسِخَ ذَلِكَ وَنَزَلَ الطَّلاقُ مَرَّتانِ.

Ayet, geri dönme hakkının nihayetini açıkça ortaya koyan bir beyandır. Bu ya Câhiliye döneminde uyguladıkları şeyin iptali ve yeni bir İslâmî teşri'dir; ya da Ebû Dâvûd'un *Sünen*’inde «Üç talaktan sonra geri dönmenin neshi» babında İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayet sahih ise, İslâm'ın başlangıcında yerleşmiş olan hükmün neshidir: «Kişi karısını boşadığında, onu üç defa boşamış olsa bile ona geri dönmeye daha çok hak sahibiydi; bu neshedildi ve: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } ayeti indi.»

وَلَا يَصح بِحَالٍ عَطْفُ قَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها عَلَى جُمْلَةِ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا [الْبَقَرَة: ٢٢٩] ، وَلَا صِدْقُ الضَّمِيرَيْنِ عَلَى مَا صَدَقَتْ عَلَيْهِ ضَمَائِرُ إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما، وفَلا جُناحَ عَلَيْهِما لِعَدَمِ صِحَّةِ تَعَلُّقِ حُكْمِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ

{ فَإِنْ طَلَّقَها } kavlinin hiçbir şekilde { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا } [el-Bakara: 229] cümlesine atfedilmesi caiz olmadığı gibi; iki zamirin, { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما } ve { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } zamirlerinin işaret ettiği kimselere raci olması da sahih değildir. Çünkü Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ

بَعْدُ

بَعْدُ } hükmünün,

بِمَا تَعَلَّقَ بِهِ حُكْمُ قَوْلِهِ: وَلا يَحِلُّ

[Allah Teâlâ'nın]: { وَلا يَحِلُّ } kavlinin hükmünün taalluk ettiği şeye

لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا [الْبَقَرَة: ٢٢٩] إِلَخْ إِذْ لَا يَصِحُّ تَفْرِيعُ الطَّلَاقِ الَّذِي لَا تَحِلُّ بَعْدَهُ الْمَرْأَةُ عَلَى وُقُوعِ الْخُلْعِ، إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ فِي قَوْلِ أَحَدٍ، فَمِنَ الْعَجِيبِ مَا وَقَعَ فِي «شَرْحِ الْخَطَّابِيِّ عَلَى سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» : أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ احْتَجَّ لِكَوْنِ الْخُلْعِ فَسَخًا بِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ الْخُلْعَ ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ الْآيَةَ قَالَ: «فَلَوْ كَانَ الْخُلْعُ طَلَاقًا لَكَانَ الطَّلَاقُ أَرْبَعًا» وَلَا أَحْسَبُ هَذَا يَصِحُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِعَدَمِ جَرْيِهِ عَلَى مَعَانِي الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ.

لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا } [el-Bakara: 229] kavlinin hükmünün taalluk ettiği yere taalluk etmesi sahih değildir. Zira sonrasında kadının helâl olmadığı talakın, hul'ün vuku bulması üzerine tefri' edilmesi (bağlanması) sahih olmaz; çünkü bu, hiç kimsenin kavline göre İslâm'ın hükümlerinden değildir. Nitekim Hattâbî'nin *Sünen-i Ebî Dâvûd Şerhi*’nde geçen şu nakil şaşırtıcıdır: İbn Abbâs, hul'ün bir fesih olduğuna Allah'ın hul'ü zikredip ardından: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } ayetini getirmesiyle delil getirerek: «Şayet hul' bir talak olsaydı, talak dört tane olurdu» demiştir. Arap dilinin kullanım mânâlarına uygun düşmemesi sebebiyle bunun İbn Abbâs'tan sahih olarak rivayet edildiğini sanmıyorum.

وَقَوْلُهُ: فَلا تَحِلُّ لَهُ أَيْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ وَذَكَرَ قَوْلَهُ: مِنْ بَعْدُ أَيْ مِنْ بَعْدِ ثَلَاثِ تطليقاتٍ تَسْجِيلًا عَلَى الْمُطَلِّقِ، وَإِيمَاءً إِلَى عِلَّةَ التَّحْرِيمِ، وَهِيَ تَهَاوُنُ الْمُطَلِّقِ بِشَأْنِ امْرَأَتِهِ، وَاسْتِخْفَافُهُ بِحَقِّ الْمُعَاشَرَةِ، حَتَّى جَعَلَهَا لعبة تقلبها عواصف غَضَبِهِ وَحَمَاقَتُهُ، فَلَمَّا ذَكَرَ لَهُمْ قَوْلَهُ مِنْ بَعْدُ عَلِمَ الْمُطَلِّقُونَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُحِقِّينَ فِي أَحْوَالِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ.

O'nun: { فَلا تَحِلُّ لَهُ } kavli, «ona haram olur» demektir. { مِنْ بَعْدُ } kavlini ise; boşayan erkeğin aleyhine tescil etmek ve haram kılınışın illetine îmâda bulunmak üzere zikretmiştir ki bu illet, boşayanın karısının hukukunu hafife alması ve birliktelik hakkını küçümsemesidir; öyle ki onu öfkesinin ve ahmaklığının fırtınalarının savurduğu bir oyuncak hâline getirmiştir. Onlara { مِنْ بَعْدُ } kavli zikredilince, boşayanlar Câhiliye'de sürdürdükleri hâllerinde haklı olmadıklarını anlamışlardır.

وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ أَنَّ تَعْقِدَ عَلَى زَوْجٍ آخَرَ، لِأَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا الْعَقْدُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَلَمْ أَرَ لَهُمْ إِطْلَاقًا آخَرَ فِيهِ لَا حَقِيقَةً وَلَا مجَازًا، وأيا مَا كَانَ إِطْلَاقُهُ فِي الْكَلَامِ فَالْمُرَادُ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ الْعَقْدُ بِدَلِيلِ إِسْنَادِهِ إِلَى الْمَرْأَةِ، فَإِنَّ الْمَعْنَى الَّذِي ادَّعَى الْمُدَّعُونَ أَنَّهُ مِنْ مَعَانِي النِّكَاحِ بِالِاشْتِرَاكِ وَالْمَجَازِ أَعْنِي الْمَسِيسَ، لَا يُسْنَدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِلْمَرْأَةِ أَصْلًا، وَهَذِهِ نُكْتَةٌ غَفَلُوا عَنْهَا فِي الْمَقَامِ.

{ تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } kavlinden maksat, başka bir koca ile nikâh akdi yapmasıdır; çünkü nikâh lafzının Arap kelâmında karı-koca arasındaki akitten başka bir anlamı yoktur ve ben onların bundan başka ne hakiki ne de mecazi bir kullanımını gördüm. Kelâmda kullanımı ne olursa olsun, bu ayette kastedilen akittir; bunun delili de fiilin kadına isnat edilmiş olmasıdır. Zira iddia sahiplerinin müştereklik ve mecaz yoluyla nikâhın anlamlarından olduğunu iddia ettikleri mânâ -yani cinsî münasebet-, Arap kelâmında asla kadına isnat edilmez. Bu ise bu makamda gaflete düştükleri ince bir nüktedir.

وَحِكْمَةُ هَذَا التَّشْرِيعِ الْعَظِيمِ رَدْعُ الْأَزْوَاجِ عَنِ الِاسْتِخْفَافِ بِحُقُوقِ أَزْوَاجِهِمْ، وَجَعْلُهُنَّ لُعَبًا فِي بُيُوتِهِمْ، فَجَعَلَ لِلزَّوْجِ الطَّلْقَةَ الْأُولَى هَفْوَةً، وَالثَّانِيَةَ تَجْرِبَةً، وَالثَّالِثَةَ فِرَاقًا، كَمَا

Bu azîm teşriin hikmeti; kocaları, eşlerinin haklarını hafife almaktan ve onları evlerinde birer oyuncak hâline getirmekten caydırmaktır. Böylece koca için birinci talakı bir sürçme/hata, ikincisini bir tecrübe, üçüncüsünü ise kesin bir ayrılık kılmıştır; nitekim

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَدِيثِ مُوسَى وَالْخَضِرِ: «فَكَانَتِ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا وَالثَّانِيَةُ شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا فَلِذَلِكَ قَالَ لَهُ الْخضر فِي الثَّالِث هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mûsâ ile Hızır hadisinde şöyle buyurmuştur: «Mûsâ'nın birincisi unutmaktan, ikincisi şarttan, üçüncüsü ise kasıttandı; işte bu sebeple Hızır üçüncüde ona: { هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ }

[الْكَهْف: ٧٨] .

“İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır” [el-Kehf: 78] demiştir.»

وَقَدْ رَتَّبَ اللَّهُ عَلَى الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ حُكْمَيْنِ وَهَمَا سَلْبُ الزَّوْج حق الرّجْعَة، بِمُجَرَّدِ الطَّلَاقِ، وَسَلْبُ الْمَرْأَةِ حَقَّ الرِّضَا بِالرُّجُوعِ إِلَيْهِ إِلَّا بعد زوج، وَاشْتِرَاط التَّزَوُّجَ بِزَوْجٍ ثَانٍ بَعْدَ ذَلِكَ لِقَصْدِ تَحْذِيرِ الْأَزْوَاجِ مِنَ الْمُسَارَعَةِ بِالطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ، إِلَّا بَعْدَ التَّأَمُّلِ وَالتَّرَيُّثِ، الَّذِي لَا يَبْقَى بَعْدَهُ رَجَاءٌ فِي حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ، لِلْعِلْمِ بِحُرْمَةِ الْعَوْدِ إِلَّا بَعْدَ زَوْجٍ، فَهُوَ عِقَابٌ لِلْأَزْوَاجِ الْمُسْتَخِفِّينَ بِحُقُوقِ الْمَرْأَةِ، إِذَا تَكَرَّرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ ثَلَاثًا، بِعُقُوبَةٍ تَرْجِعُ إِلَى إِيلَامِ الْوِجْدَانِ، لِمَا ارْتَكَزَ

Allah üçüncü talaka iki hüküm bağlamıştır: Bunlar, talakın vuku bulmasıyla birlikte kocanın geri dönme hakkının elinden alınması ve kadının da başka bir kocayla evlenmedikçe ona dönmeye rıza gösterme hakkının elinden alınmasıdır. Bundan sonra ikinci bir koca ile evlenmenin şart koşulması; başka bir koca olmaksızın geri dönmenin haram olduğunu bildikleri için, iyi bir geçim ümidi kalmayacak derecedeki etraflıca düşünme ve temkinin ardından olması müstesna, kocaları üçüncü talaka aceleyle başvurmaktan sakındırmak içindir. Dolayısıyla bu, kadının haklarını hafife alan kocaların bunu üç defa tekrarlamaları hâlinde, vicdanı sızlatan bir ceza ile cezalandırılmalarıdır; çünkü

فِي النُّفُوسِ مِنْ شِدَّةِ النَّفْرَةِ مِنِ اقْتِرَانِ امْرَأَتِهِ بِرَجُلٍ آخَرَ، وَيَنْشُدُهُ حَالَ

nefislerde, kadınının başka bir adamla bir araya gelmesine karşı şiddetli bir nefret yer etmiştir. Kadının hâli kocaya

الْمَرْأَةِ قَوْلُ ابْنِ الزُّبَيْرِ :

İbnü'z-Zübeyr'in şu beytini terennüm ettirir:

وَفِي النَّاسِ إِنْ رَثَّتْ حِبَالُكَ وَاصِلٌ ... وَفِي الْأَرْضِ عَنْ دَارِ الْقِلَى مُتَحَوَّلُ

«İnsanlar içinde, senin iplerin eskirse [bağı] bağlayacak olan vardır; yeryüzünde de nefret yurdundan göçüp gidilecek yer vardır.»

وَفِي الطِّيبِيِّ قَالَ الزَّجَّاجُ: «إِنَّمَا جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لِعِلْمِهِ بِصُعُوبَةِ تَزَوُّجِ الْمَرْأَةِ عَلَى الرَّجُلِ فَحَرَّمَ عَلَيْهِمَا التَّزَوُّجَ بَعْدَ الثَّلَاثِ لِئَلَّا يُعَجِّلُوا وَأَنْ يُثْبِتُوا» وَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُونَ أَنَّ اشْتِرَاطَ نِكَاحِ زَوْجٍ آخَرَ هُوَ تَرْبِيَةٌ لِلْمُطَلِّقِينَ، فَلَمْ يَخْطُرْ بِبَالِ أَحَدٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النِّكَاحِ فِي الْآيَةِ حَقِيقَتَهُ وَهِيَ الْعَقْدُ، إِلَّا أَنَّ الْعَقْدَ لَمَّا كَانَ وَسِيلَةً لِمَا يُقْصَدُ لَهُ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ مِنَ الْبِنَاءِ وَمَا بَعْدَهُ، كَانَ الْعَقْدُ الَّذِي لَا يَعْقُبُهُ وَطْءُ الْعَاقِدِ لِزَوْجِهِ غَيْرَ مُعْتَدٍّ بِهِ فِيمَا قُصِدَ مِنْهُ، وَلَا يَعْبَأُ الْمُطَلِّقُ الْمُوقِعُ الثَّلَاثَ بِمُجَرَّدِ عَقْدِ زَوْجٍ آخَرَ لَمْ يَمَسَّ فِيهِ الْمَرْأَةَ، وَلِذَلِكَ لَمَّا طَلَّقَ رِفَاعَةُ بْنُ سَمَوْأَلٍ الْقُرَظِيُّ زَوْجَهُ تَمِيمَةَ ابْنَةَ وَهْبٍ طَلْقَةً صَادَفَتْ أُخْرَى الثَّلَاثَ، وَتَزَوَّجَتْ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ الْقُرَظِيَّ،

Tîbî'de geçtiğine göre Zeccâc şöyle demiştir: «Allah bunu, kadının başka biriyle evlenmesinin erkeğe ne kadar ağır geleceğini bildiği için böyle kılmıştır; acele etmeyip temkinli davransınlar diye üç [talak]tan sonra tekrar evlenmelerini onlara haram kılmıştır.» Dinleyenler, başka bir kocayla nikâhlanma şartının boşayanları terbiye etmeye yönelik olduğunu bildikleri için hiç kimsenin aklına ayetteki nikâhtan maksadın onun hakikati olan akit dışında bir şey olacağı gelmemiştir. Ancak akit, çoğunlukla kendisinden hedeflenen gerdek ve sonrasına bir vesile olduğu için; akit yapanın eşiyle cinsel ilişkide bulunmasının takip etmediği bir akit, kendisinden hedeflenen hususta muteber sayılmamıştır. Üç talakı vaki kılan boşayan koca da kadına dokunmamış olan başka bir kocanın salt nikâh akdi yapmasını umursamaz. Nitekim Rifâa b. Semev'el el-Kurazî, eşi Temîme bint Vehb'i üçüncüsüne denk gelen bir talakla boşayıp kadın da ondan sonra Abdurrahman b. ez-Zübeyr el-Kurazî ile evlendiğinde;

جَاءَتِ النَّبِيءَ ﷺ فَقَالَتْ لَهُ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ رِفَاعَةَ طَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلَاقِي، وَإِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ تَزَوَّجَنِي وَإِنَّمَا مَعَهُ مِثْلُ هُدْبَةِ هَذَا الثَّوْبِ» وَأَشَارَتْ إِلَى هُدْبِ ثَوْبٍ لَهَا فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ» قَالَتْ «نَعَمْ» قَالَ «لَا، حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelerek ona: «Ey Allah'ın Resûlü! Rifâa beni boşadı ve talakımı kesinleştirdi (bâin kıldı). Abdurrahman b. ez-Zübeyr de benimle evlendi; fakat onun yanındaki, şu elbisenin püskülü gibidir» diyerek elbisesinin püskülüne işaret etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Rifâa'ya dönmek mi istiyorsun?» buyurdu. Kadın: «Evet» dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Hayır, sen onun balcığından (cinsel lezzetinden) tadıncaya [kadar dönemezsin]» buyurdu;

الْحَدِيثَ، فَدَلَّ سُؤَالُهَا عَلَى أَنَّهَا تَتَوَقَّعُ عَدَمَ الِاعْتِدَادِ بِنِكَاحِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي تَحْلِيلٍ مِنْ بِتِّهَا، لِعَدَمِ حُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنَ النِّكَايَةِ وَالتَّرْبِيَةِ بِالْمُطَلِّقِ، فَاتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ الَّذِي يُحِلُّ الْمَبْتُوتَةَ هُوَ دُخُولُ الزَّوْجِ الثَّانِي بِالْمَرْأَةِ وَمَسِيسُهُ لَهَا، وَلَا أَحْسَبُ دَلِيلَهُمْ فِي ذَلِكَ إِلَّا الرُّجُوعَ إِلَى مَقْصِدِ الشَّرِيعَةِ، الَّذِي عَلِمَهُ سَائِرُ مَنْ فَهِمَ هَذَا الْكَلَامَ الْعَرَبِيَّ الْفَصِيحَ، فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى مَتْحِ دِلَاءِ الِاسْتِدْلَالِ بِأَنَّ هَذَا مِنْ لَفْظِ النِّكَاحِ الْمُرَادِ بِهِ فِي خُصُوصِ هَذِهِ الْآيَةِ الْمَسِيسُ أَوْ هُوَ مِنْ حَدِيثِ رِفَاعَةَ، حَتَّى يَكُونَ مِنْ تَقْيِيدِ الْكِتَابِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، أَوْ هُوَ مِنَ الزِّيَادَةِ عَلَى النَّصِّ حَتَّى يَجِيءَ فِيهِ الْخِلَافُ فِي أَنَّهَا نَسْخٌ أَمْ لَا، وَفِي أَنَّ نَسْخَ الْكِتَابِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ يَجُوزُ أَمْ لَا، كُلُّ ذَلِكَ دُخُولٌ فِيمَا لَا طَائِلَ تَحْتَ تَطْوِيلِ تَقْرِيرِهِ بَلْ حَسْبُنَا إِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ وَأَهْلِ اللِّسَانِ عَلَى فَهْمِ هَذَا الْمَقْصِدِ مِنْ لَفْظِ الْقُرْآنِ، وَلَمْ يَشِذَّ عَنْ ذَلِكَ

[...hadisin sonuna kadar]. Kadının bu sorusu, boşayan kocaya yönelik caydırıcılık ve terbiye etme maksadı gerçekleşmediği için İbnü'z-Zebîr ile olan evliliğin kesin boşanmayı ortadan kaldırmada [ve kadını ilk kocasına helâl kılmada] muteber sayılmayacağını öngördüğünü göstermektedir. Bu sebeple İslâm âlimleri, kesin boşanmış kadını [ilk kocasına] helâl kılan nikâhın, ikinci kocanın kadınla zifafa girmesi ve onunla cinsel ilişkide bulunması olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Onların bu konudaki delilinin, bu fasih Arapça kelamı anlayan herkesin bildiği şeriatın maksadına başvurmaktan başka bir şey olduğunu zannetmiyorum. Dolayısıyla bunun, özellikle bu ayette 'nikâh' lafzından cinsel ilişkinin kastedilmiş olmasından mı, yoksa Kitab'ın haber-i vâhid ile takyit edilmesi kabilinden olacak şekilde Rifâa hadisinden mi kaynaklandığı; yahut bunun nassa ziyade sayılıp ziyadenin nesh olup olmadığı ve Kitab'ın haber-i vâhid ile nesh edilmesinin caiz olup olmadığı yönündeki ihtilafın buraya girip girmeyeceği hususunda istidlâl kovalarını [kuyuya] daldırma ihtiyacımız yoktur. Bütün bunlar, açıklamasını uzatmanın hiçbir fayda getirmeyeceği tartışmalara girmektir; bilakis Kur'an'ın lafzından bu maksadın anlaşılması hususunda sahabenin ve Arap dili ehlinin icmâı bize yeterlidir. Bundan da...

إِلَّا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ فَإِنَّهُ قَالَ: يُحِلُّ الْمَبْتُوتَةَ مُجَرَّدُ الْعَقْدِ عَلَى زَوْجٍ ثَانٍ، وَهُوَ شُذُوذٌ يُنَافِي الْمَقْصُودَ إِذْ أَيَّةُ فَائِدَةٍ تَحْصُلُ مِنَ الْعَقْدِ، إِنْ هُوَ إِلَّا تَعب للعاقدين، وَالْوَلِيّ، وَالشُّهُودِ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ

yalnız Saîd b. el-Müseyyeb müstesnadır; nitekim o: «Kesin boşanmış kadını, ikinci bir kocayla sadece nikâh akdi yapmak helâl kılar» demiştir. Bu ise maksada aykırı düşen bir şâz görüştür; zira sadece akitten ne fayda elde edilir ki? Bu, iki akit tarafına, veliye ve şahitlere zahmet vermekten başka bir şey değildir; meğerki

الْحُكْمَ مَنُوطًا بِالْعَقْدِ، بِاعْتِبَارِ مَا يَحْصُلُ بَعْدَهُ غَالِبًا، فَإِذَا تَخَلَّفَ مَا يَحْصُلُ بَعْدَهُ اغْتُفِرَ، مِنْ بَابِ التَّعْلِيلِ بِالْمَظِنَّةِ، وَلَمْ يُتَابِعْهُ عَلَيْهِ أَحَدٌ مَعْرُوفٌ، وَنَسَبَهُ النَّحَّاسُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَأَحْسَبُ ذَلِكَ سَهْوًا مِنْهُ وَاشْتِبَاهًا، وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِهَذَا الْحُكْمِ، مُرَتَّبًا عَلَى حُصُولِ الطَّلَاقِ الثَّالِثِ بَعْدَ طَلْقَتَيْنِ تَقَدَّمَتَاهُ فَوَجَبَ امْتِثَالُهُ وَعُلِمَتْ حِكْمَتُهُ فَلَا شَكَّ فِي أَنْ يَقْتَصِرَ بِهِ عَلَى مَوْرِدِهِ، وَلَا يَتَعَدَّى حُكْمُهُ ذَلِكَ إِلَى كُلِّ طَلَاقٍ عَبَّرَ فِيهِ الْمُطَلِّقُ بِلَفْظِ الثَّلَاثِ تَغْلِيظًا، أَوْ تَأْكِيدًا، أَوْ كَذِبًا لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ طَلَاقًا بَعْدَ طَلَّاقَيْنِ، وَلَا تَتَحَقَّقُ فِيهِ حِكْمَةُ التَّأْدِيبِ عَلَى سُوءِ الصَّنِيعِ، وَمَا الْمُتَلَفِّظُ بِالثَّلَاثِ فِي طَلَاقِهِ الْأَوَّلِ إِلَّا كَغَيْرِ الْمُتَلَفِّظِ بِهَا فِي كَوْنِ طَلْقَتِهِ الْأُولَى، لَا تَصِيرُ ثَانِيَةً، وَغَايَةُ مَا اكْتَسَبَهُ مَقَالُهُ أَنَّهُ عُدَّ فِي الْحَمْقَى أَوِ الْكَذَّابِينَ، فَلَا يُعَاقَبُ عَلَى ذَلِكَ بِالتَّفْرِيقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ زَوْجِهِ، وَعَلَى هَذَا الْحُكْمِ اسْتَمَرَّ الْعَمَلُ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَبِي بَكْرٍ، وَصَدْرٍ مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ، كَمَا وَرَدَ فِي كُتُبِ الصَّحِيحِ: «الْمُوَطَّأِ» وَمَا بَعْدَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁، وَقَدْ وَرَدَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ رِوَايَةُ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ حِينَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فِي الْحَيْضِ أَنَّهُ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ،

çoğunlukla sonrasında meydana gelen durum dikkate alınarak hüküm akde bağlanmış olsun; böylece mazınne (hükmün sebebi olma ihtimali bulunan durum) ile ta'lîl bâbından sayılarak sonrasında meydana gelecek durum gerçekleşmediğinde bağışlanmış (göz ardı edilmiş) kabul edilsin. [Fakat] bu görüşünde ona tanınmış hiç kimse uymamıştır. Nehhâs bu görüşü Saîd b. Cübeyr'e nispet etmiştir ki ben bunun ondan kaynaklanan bir sehiv ve iltibastan ibaret olduğunu sanıyorum. Allah bu hükmü, kendisinden önce geçen iki talaktan sonra üçüncü talakın vuku bulmasına terettüp etmiş olarak emretmiştir; binaenaleyh buna uymak vâcip olmuş ve hikmeti de anlaşılmıştır. Dolayısıyla bunun vürûd mahalliyle sınırlı tutulacağında ve hükmünün, boşayanın sertlik olsun, pekiştirme olsun veya yalan yere olsun «üç» lafzıyla ifade ettiği her talaka sirayet etmeyeceğinde şüphe yoktur. Zira bu, iki talaktan sonraki bir talak değildir ve kötü davranışa karşı terbiye etme hikmeti bunda tahakkuk etmez. İlk talakında üç lafzını telaffuz eden kimse, ilk talakının ikinciye dönüşmemesi bakımından onu telaffuz etmeyen kimse gibidir; söylediği sözün ona kazandırdığı nihai şey ise ahmaklar veya yalancılar arasında sayılmasından ibarettir. Dolayısıyla bundan ötürü karısıyla arasının ayrılması cezasına çarptırılmaz. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan Sahih kitaplarında, *el-Muvatta'* ve sonrakilerde rivayet edildiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in hayatında, Ebû Bekir zamanında ve Ömer'in hilafetinin ilk dönemlerinde uygulama bu hüküm üzere devam etmiştir. Nitekim bazı rivayetlerde İbn Ömer'in karısını hayız hâlindeyken boşadığına ve onu tek bir kelimede üç talakla boşadığına dair hadis rivayeti de yer almıştır;

وَوَرَدَ حَدِيثُ رُكَانَةَ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ الْمُطَّلِبِيِّ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَسَأَلَ النَّبِيءَ ﷺ فَقَالَ لَهُ: إِنَّمَا مَلَّكَكَ اللَّهُ وَاحِدَةً فَأَمْرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا.

Rükâne b. Abdiyezîd el-Muttalibî'nin hanımını tek bir kelimede üç talakla boşadığına, sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e [durumu] sorduğuna ve onun da kendisine: «Allah sana sadece bir talak hakkı tanımıştır» buyurarak karısına dönmesini emrettiğine dair hadis rivayet edilmiştir.

ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ مِنْ خِلَافَتِهِ حَدَثَتْ حَوَادِثُ مِنَ الطَّلَاقِ بِلَفْظِ الثَّلَاثِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ: أَرَى النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ قَدْ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ.

Sonra Ömer b. el-Hattâb hilafetinin üçüncü yılında tek bir kelimede üç lafzıyla yapılan talak olayları meydana gelince şöyle dedi: «İnsanların, kendilerine mühlet tanınmış olan bir işte acele ettiklerini görüyorum; keşke bunu onların aleyhine geçerli kılsak!» ve bunu aleyhlerine [üç talak olarak] geçerli kıldı.

وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ فِيمَا يَلْزَمُ مَنْ تَلَفَّظَ بِطَلَاقِ الثَّلَاثِ فِي طَلْقَةٍ لَيْسَتْ ثَالِثَةً، فَقَالَ الْجُمْهُورُ: يَلْزَمُهُ الثَّلَاثُ أَخْذًا بِمَا قَضَى بِهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَتَأَيَّدَ قَضَاؤُهُ بِسُكُوتِ الصَّحَابَةِ لَمْ يُغَيِّرُوا عَلَيْهِ فَهُوَ إِجْمَاعٌ سُكُوتِيٌّ، وَبِنَاءً عَلَى تَشْبِيهِ الطَّلَاقَ بِالنُّذُورِ وَالْأَيْمَانِ، يَلْزَمُ الْمُكَلَّفَ فِيهَا مَا الْتَزَمَهُ، وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَضَى بِذَلِكَ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ أَحَدٌ، وَلَكِنَّهُ قَضَى بِذَلِكَ عَنِ اجْتِهَادٍ فَهُوَ مَذْهَبٌ لَهُ، وَمَذْهَبُ الصَّحَابِيِّ لَا يَقُومُ حُجَّةً عَلَى غَيْرِهِ، وَمَا أَيَّدُوهُ بِهِ مِنْ سُكُوتِ الصَّحَابَةِ لَا دَلِيلَ فِيهِ لِأَنَّ الْإِجْمَاعَ السُّكُوتِيَّ لَيْسَ بِحُجَّةٍ عِنْدَ النَّحَارِيرِ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِثْلِ الشَّافِعِيِّ وَالْبَاقِلَّانِيِّ وَالْغَزَالِيِّ وَالْإِمَامِ الرَّازِيِّ، وَخَاصَّةً أَنَّهُ صَدَرَ مِنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ

İslam âlimleri, üçüncü olmayan bir talakta üç talak lafzını telaffuz eden kimseye neyin lüzum edeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, Ömer b. el-Hattâb'ın verdiği hükmü esas alarak, sahâbenin de buna itiraz etmeyip sükût etmesiyle bu hükmün teyit edildiği ve bunun bir sükûtî icmâ olduğu gerekçesiyle ve talakın adaklara ve yeminlere benzetilmesiyle —ki mükellef bunlarda neyi taahhüt etmişse o kendisine bağlayıcı olur— üç talakın gerekeceğini söylemiştir. Ömer b. el-Hattâb'ın bu şekilde hüküm verdiğinde ve hiç kimsenin ona itiraz etmediğinde ihtilaf yoktur; ancak o, bu hükmü ictihada dayanarak vermiştir; dolayısıyla bu onun kendi mezhebidir (şahsi görüşüdür) ve sahâbînin mezhebi başkası için bağlayıcı bir delil teşkil etmez. Sahâbenin sükûtuyla getirdikleri destek ise bir delil niteliği taşımaz; çünkü Şâfiî, Bâkıllânî, Gazzâlî ve İmam Râzî gibi derin vukufiyet sahibi müçtehit imamlara göre sükûtî icmâ delil (hüccet) değildir; hele ki bu, Ömer b. el-Hattâb'dan sâdır olmuşken...

مَصْدَرِ الْقَضَاءِ وَالزَّجْرِ، فَهُوَ قَضَاءٌ فِي مَجَالِ الِاجْتِهَادِ لَا يَجِبُ عَلَى أَحَدٍ تَغْيِيرُهُ، وَلَكِنَّ الْقَضَاءَ جُزْئِيٌّ لَا يَلْزَمُ اطِّرَادَ الْعَمَلِ بِهِ، وَتَصَرُّفُ الْإِمَامِ بِتَحْجِيرِ الْمُبَاحِ لِمَصْلَحَةٍ مَجَالٌ لِلنَّظَرِ، فَهَذَا لَيْسَ مِنَ الْإِجْمَاعِ الَّذِي لَا تَجُوزُ مُخَالَفَتُهُ.

[Çünkü Ömer] yargı ve caydırma merciidir; dolayısıyla bu, ictihad alanında verilmiş bir kazâî hükümdür ve hiç kimsenin onu değiştirmesi vâcip değildir. Fakat kaza (yargısal karar) cüz'îdir, onunla amel etmenin sürekliliği gerekmez; devlet başkanının bir maslahata binaen mubahı kısıtlama yönündeki tasarrufu ise ictihada ve incelemeye açıktır. Binaenaleyh bu, muhalefet edilmesi caiz olmayan icmâ kabilinden değildir.

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ ابْن عَوْفٍ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَحَجَّاجُ بن أَرْطَاة وطاووس وَالظَّاهِرِيَّةُ وَجَمَاعَةٌ مِنْ مَالِكِيَّةِ الْأَنْدَلُسِ:

Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes‘ûd, Abdurrahman b. Avf, Zübeyr b. el-Avvâm, Muhammed b. İshak, Haccâc b. Ertât, Tâvûs, Zâhirîler ve Endülüs Mâlikîlerinden bir topluluk şöyle demiştir:

مِنْهُمْ مُحَمَّدُ بْنُ زِنْبَاعٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَقِيِّ بْنِ مَخْلَدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ السَّلَامِ الْخُشَنِيُّ، فَقِيهُ عَصْرِهِ بِقُرْطُبَةَ، وَأَصْبَغُ بْنُ الْحُبَابِ مِنْ فُقَهَاءِ قُرْطُبَةَ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُغِيثٍ الطُّلَيْطِلِيُّ الْفَقِيهُ الْجَلِيلُ، وَقَالَ ابْنُ تَيْمِيَّةَ مِنَ الْحَنَابِلَةِ: إِنَّ طَلَاقَ الثَّلَاثِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ لَا يَقَعُ إِلَّا طَلْقَةً وَاحِدَةً وَهُوَ الْأَرْجَحُ مِنْ جِهَةِ النَّظَرِ وَالْأَثَرِ.

Bunlar arasında Muhammed b. Zinbâ‘, Muhammed b. Bakî b. Mahled, Kurtuba'da asrının fakihi olan Muhammed b. Abdüsselâm el-Huşenî, Kurtuba fakihlerinden Asbağ b. el-Hubâb ve celîl fakih Ahmed b. Mugîs et-Tuleytılî yer alır; Hanbelîlerden İbn Teymiyye de şöyle demiştir: «Tek bir kelimede üç talak ancak tek bir talak olarak vâki olur.» Kıyas ve rivayet bakımından en kuvvetli (râcih) olan da budur.

وَاحْتَجُّوا بِحُجَجٍ كَثِيرَةٍ أُولَاهَا وَأَعْظَمُهَا هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الطَّلَاقَ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ ثَالِثَةً، وَرَتَّبَ حُرْمَةَ الْعَوْدِ عَلَى حُصُولِ الثَّالِثَةِ بِالْفِعْلِ لَا بِالْقَوْلِ، فَإِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ: هِيَ طَالِق طَلَاقا وَلَمْ تَكُنْ تِلْكَ الطَّلْقَةُ ثَالِثَةً بِالْفِعْلِ وَالتَّكَرُّرِ كَذَبَ فِي وَصْفِهَا بِأَنَّهَا ثَلَاثٌ، وَإِنَّمَا هِيَ وَاحِدَةٌ أَوْ ثَانِيَةٌ فَكَيْفَ يُقْدِمُ عَلَى تَحْرِيمِ عَوْدِهَا إِلَيْهِ وَاللَّهُ تَعَالَى لَمْ يُحَرِّمْ عَلَيْهِ ذَلِكَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «وَهَلْ هُوَ إِلَّا كَمَنْ قَالَ: قَرَأَتُ سُورَةَ الْبَقَرَةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَقَدْ قَرَأَهَا وَاحِدَةً فَإِنَّ قَوْلَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ يَكُونُ كَاذِبًا» .

Pek çok delil öne sürmüşlerdir; bunların ilki ve en büyüğü bu ayettir. Zira Allah Teâlâ talakı iki defa, sonra üçüncüsü şeklinde kılmış ve [kadına] dönüşün haram olmasını sözle değil fiilen üçüncü talakın gerçekleşmesine bağlamıştır. Dolayısıyla bir adam karısına «O üç talakla boştur» dediğinde ve bu talak fiilen ve tekerrür ederek gerçekleşen üçüncü bir talak olmadığında, onu üç olarak nitelemekle yalan söylemiş olur; o sadece bir veya ikidir. Allah Teâlâ ona bunu haram kılmamışken kadının kendisine dönüşünü haram saymaya nasıl cüret edebilir? İbn Abbâs şöyle demiştir: «Bu, Bakara Suresi'ni bir defa okuduğu hâlde 'Bakara Suresi'ni üç defa okudum' diyen kimseye benzemez mi? Şüphesiz onun 'üç defa' sözü yalan olur.»

الثَّانِيَةُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَصَدَ مِنْ تَعَدُّدِ الطَّلَاقِ التَّوْسِعَةَ عَلَى النَّاسِ لِأَنَّ الْمُعَاشِرَ لَا يَدْرِي تَأْثِيرَ مُفَارَقَةِ عَشِيرِهِ إِيَّاهُ، فَإِذَا طَلَّقَ الزَّوْجُ امْرَأَتَهُ يَظْهَرُ لَهُ النَّدَمُ وَعَدَمُ الصَّبْرِ عَلَى مُفَارَقَتِهَا، فَيَخْتَارُ الرُّجُوعَ فَلَوْ جَعَلَ الطَّلْقَةَ الْوَاحِدَةَ مَانِعَةً بِمُجَرَّدِ اللَّفْظِ مِنَ الرَّجْعَةِ، تَعَطَّلَ الْمَقْصِدُ الشَّرْعِيُّ مِنْ إِثْبَات حق الرّجْعَة، قَالَ ابْنُ رُشْدٍ الْحَفِيدُ فِي «الْبِدَايَةِ» «وَكَأَنَّ الْجُمْهُورَ غَلَّبُوا حُكْمَ التَّغْلِيظِ فِي الطَّلَاقِ سَدًّا للذريعة وَلَكِن تبطل بِذَلِكَ الرُّخْصَةَ الشَّرْعِيَّةَ وَالرِّفْقَ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً [الطَّلَاق: ١] .

İkincisi: Allah Teâlâ talakın birden çok olmasından insanlara kolaylık ve genişlik sağlamayı murad etmiştir; çünkü birlikte yaşayan kimse, eşinin kendisinden ayrılmasının etkisini [önceden] kestiremez. Koca karısını boşadığında, pişmanlık ve onun ayrılığına sabredememe hâli ortaya çıkar ve geri dönmeyi tercih eder. Şayet tek bir talak sırf lafız sebebiyle geri dönüşe (ric'ate) engel kılınsaydı, ric'at hakkının sabit kılınmasındaki şer'î maksat geçersiz kalırdı. Torun İbn Rüşd *el-Bidâye*’de şöyle der: «Sanki cumhur, sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu tıkama) gayesiyle talakta sertlik ve şiddet hükmünü üstün tutmuştur; fakat bununla şer'î ruhsat ve Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } [Talâk: 1] “Bakarsın Allah bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır” buyruğunda kastedilen kolaylık ve şefkat iptal edilmiş olmaktadır.»

الثَّالِثَةُ قَالَ ابْنُ مُغِيثٍ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَمُوقِعُ الثَّلَاثِ غَيْرُ مُحْسِنٍ، لِأَنَّ فِيهَا تَرْكَ تَوْسِعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ يَخْرُجُ هَذَا بِقِيَاسٍ عَلَى غَيْرِ مَسْأَلَةٍ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : مِنْ ذَلِكَ قَول الْإِنْسَان: مَا لي صَدَقَةٌ فِي الْمَسَاكِينِ قَالَ مَالِكٌ يُجْزِئُهُ الثُّلُثُ.

Üçüncüsü: İbn Mugîs şöyle demiştir: «Allah Teâlâ: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir” buyurmaktadır; üç talakı birden veren ise ihsanda bulunan (güzel davranan) biri değildir, zira bunda Allah Teâlâ'nın sağladığı genişliği terk etmek vardır. Bu husus, *el-Müdevvene*’deki başka meselelere kıyasla da temellendirilebilir: Nitekim bir kimsenin 'Malım yoksullara sadaka olsun' demesi bunlardandır; Mâlik, onun malının üçte birini vermesinin yeterli olacağını söylemiştir.»

الرَّابِعَةُ احْتَجُّوا بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» «كَانَ طَلَاقُ الثَّلَاثِ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرِ وَصَدْرٍ مِنْ خِلَافَةِ عُمَرَ طَلْقَةً وَاحِدَةً» .

Dördüncüsü: İbn Abbâs'ın *Sahîhayn*’da yer alan şu hadisini delil getirmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir zamanında ve Ömer'in hilafetinin ilk döneminde üç talak tek bir talak sayılırdı.»

وَأَجَابَ عَنْهُ الْجُمْهُورُ بِأَن رَاوِيه طَاوُوس وَقَدْ رَوَى بَقِيَّةُ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ

Cumhur buna, onun râvisinin Tâvûs olduğu, İbn Abbâs'ın diğer talebelerinin ise ondan şöyle rivayet ettiği şeklinde cevap vermiştir:

مَنْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا فَقَدْ عَصَى رَبَّهُ وَبَانَتْ مِنْهُ زَوْجُهُ، وَهَذَا يوهن رِوَايَة طَاوُوس، فَإِنَّ

«Kim karısını üç talakla boşarsa Rabbine isyan etmiş olur ve karısı kendisinden kesin olarak boşanmış (bâin) olur.» Bu ise Tâvûs'un rivayetini zayıflatır; zira

ابْنَ عَبَّاسٍ لَا يُخَالِفُ الصَّحَابَةَ إِلَى رَأْيِ نَفْسِهِ، حَتَّى قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبر رِوَايَة طَاوُوس وَهْمٌ وَغَلَطٌ، وَعَلَى فَرْضِ صِحَّتِهَا، فَالْمُرَادُ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا يُوقِعُونَ طَلْقَةً وَاحِدَةً بَدَلَ إِيقَاعِ النَّاسِ ثَلَاثَ تَطْلِيقَاتٍ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ عُمَرَ «إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ قَدْ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ» فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ وَاقِعًا فِي زَمَنِ الرَّسُولِ وَأَبِي بَكْرِ لَمَا قَالَ عُمَرُ إِنَّهُمُ اسْتَعْجَلُوا وَلَا عَابَهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا جَوَابٌ ضَعِيفٌ، قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ الْبَاجِيُّ: الرِّوَايَة عَن طَاوُوس بِذَلِكَ صَحِيحَةٌ.

İbn Abbâs kendi şahsi görüşü için sahâbeye muhalefet etmez. Hatta İbn Abdilberr, Tâvûs'un rivayetinin vehim ve hata olduğunu söylemiştir. Sıhhati farz edilse bile bundan maksat şudur: İnsanlar [önceleri] üç talak vermek yerine tek bir talak veriyorlardı; nitekim Ömer'in «İnsanlar, kendilerine mühlet tanınmış olan bir işte acele ettiler» sözünün anlamı da budur. Eğer bu durum Resûl ve Ebû Bekir zamanında [üç talak verilip bir sayılması şeklinde] vâki olsaydı, Ömer onların acele ettiklerini söylemez ve bunu kınamazdı. Fakat bu zayıf bir cevaptır. Ebu'l-Velîd el-Bâcî şöyle demiştir: «Tâvûs'tan bu hususta gelen rivayet sahihtir.»

وَأَقُولُ: أَمَّا مُخَالَفَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ لِمَا رَوَاهُ فَلَا يُوهِنُ الرِّوَايَةَ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَنَحْنُ نَأْخُذُ بِرِوَايَتِهِ وَلَيْسَ عَلَيْنَا أَنْ نَأْخُذَ بِرَأْيِهِ، وَأَمَّا مَا تَأَوَّلُوهُ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْحَدِيثِ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا يُوقِعُونَ طَلْقَةً وَاحِدَةً بَدَلَ إِيقَاعِ الثَّلَاثِ فَهُوَ تَأْوِيلٌ غَيْرُ صَحِيحٍ وَمُنَافٍ لِأَلْفَاظِ الرِّوَايَةِ وَلِقَوْلِ عُمَرَ «فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ» فَإِنْ كَانَ إِمْضَاؤُهُ عَلَيْهِمْ سَابِقًا مِنْ عَهْدِ الرَّسُولِ لَمْ يَبْقَ مَعْنًى لِقَوْلِهِ: «فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ» وَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِمْضَاؤُهُ سَابِقًا بَلْ كَانَ غَيْرَ مَاضٍ حَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ.

Derim ki: İbn Abbâs'ın rivayet ettiği şeye muhalefet etmesi fıkıh usulünde yerleştiği üzere rivayeti zayıflatmaz; biz onun rivayetini alırız, görüşünü almak zorunda değiliz. Hadisten muradın insanların üç talak yerine tek bir talak vermeleri olduğu şeklindeki tevillere gelince, bu sahih olmayan bir tevildir ve rivayetin lafızlarına da Ömer'in «Keşke bunu onların aleyhine geçerli kılsak!» sözüne de aykırıdır. Zira eğer bunun [üç olarak] geçerli kılınması Resûl zamanından beri önceden de var idiyse, onun «Keşke bunu onların aleyhine geçerli kılsak!» demesinin hiçbir anlamı kalmazdı; şayet önceden geçerli kılınmamış olup bilakis [üç olarak] geçerli sayılmıyor idiyse, bu durumda da istidlalden murad edilen netice hâsıl olmuş olur.

الْخَامِسَةُ مَا

Beşincisi:

رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ الْمُطَّلَبِيَّ طَلَّقَ زَوْجَهُ ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَسَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُ: إِنَّمَا هِيَ وَاحِدَةٌ أَوْ إِنَّمَا تِلْكَ وَاحِدَة فارتجعها.

Dârekutnî'nin rivayet ettiğine göre Rükâne b. Abdiyezîd el-Muttalibî eşini tek bir kelimede üç talakla boşamış, ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sormuş; o da kendisine: «O ancak birdir» veya «Şüphesiz o birdir, öyleyse ona geri dön» buyurmuştur.

وَأَجَابَ عَنْهُ أَنْصَارُ الْجُمْهُورِ بِأَنَّهُ حَدِيثٌ مُضْطَرِبٌ لِأَنَّهُ رَوَى أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ، وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ رُكَانَةَ طَلَّقَ وَفِي رِوَايَةٍ طَلَّقَ زَوْجَهُ ثَلَاثًا وَزَادَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا وَقَالَ: أَرَدْتُ وَاحِدَةً فَاسْتَحْلَفَهُ النَّبِيءُ ﷺ عَلَى ذَلِكَ. وَهُوَ جَوَابٌ وَاهٍ لِأَنَّهُ سَوَاءٌ صَحَّتِ الزِّيَادَةُ أَمْ لَمْ تَصِحَّ فَقَدْ قَضَى النَّبِيءُ ﷺ بِالْوَاحِدَةِ فِيمَا فِيهِ لَفْظُ الثَّلَاثِ، وَلَا قَائِلَ مِنَ الْجُمْهُورِ بَالتَّوْهِيَةِ فَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ لَا مَحَالَةَ إِلَّا أَنَّ رِوَايَتَهُ لَيْسَتْ فِي مَرْتَبَةٍ مُعْتَبَرَةٍ مِنَ الصِّحَّةِ.

Cumhurun savunucuları buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu hadis muzdariptir; zira bir rivayette Rükâne'nin boşadığı, diğer bir rivayette Yezîd b. Rükâne'nin boşadığı, başka bir rivayette ise eşini üç talakla boşadığı rivayet edilmiş ve bazı rivayetlerde onu üç talakla boşadığı ve «Ben biri kastetmiştim» dediği, bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in bu hususta ona yemin ettirdiği ziyadesi yer almıştır. Bu ise zayıf bir cevaptır; çünkü bu ziyade ister sahih olsun ister olmasın, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem içinde üç lafzı bulunan durumda tek talaka hükmetmiştir. Cumhurdan hiç kimse bu ziyadeyi zayıf saymadığına göre hadis onlar aleyhine muhakkak bir hüccettir; ne var ki bu rivayet muteber bir sıhhat mertebesinde değildir.

السَّادِسَةُ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي حَدِيثِ تَطْلِيقِ ابْنِ عُمَرَ زَوْجَهُ حِين أمره النَّبِي ﷺ أَنْ يُرَاجِعَهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ فَإِنَّهُ زَادَ فِيهِ أَنَّهُ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا وَلَا شَكَّ أَنَّ مَعْنَاهُ ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ طَلْقَةً صَادَفَتْ آخِرَ الثَّلَاثِ لَمَا جَازَ إِرْجَاعُهَا إِلَيْهِ، وَوَجْهُ الدَّلِيلِ أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُ أَنْ يَرُدَّهَا فَقَدْ عَدَّهَا عَلَيْهِ وَاحِدَةً فَقَطْ، وَهَذَا دَلِيلٌ ضَعِيفٌ جِدًّا لِضَعْفِ الرِّوَايَةِ وَلِكَوْنِ مِثْلِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ مِمَّا لَا يَغْفُلُ عَنْهَا رُوَاةُ الْحَدِيثِ فِي كتب الصَّحِيح ك «الْمُوَطَّأ» و «صَحِيح البُخَارِيّ» و «مُسلم» . وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا يَقَعُ إِلَّا طَلْقَةً وَاحِدَةً وَلَا يُعْتَدُّ بِقَوْلِ الْمُطَلِّقِ ثَلَاثًا.

Altıncısı: Dârekutnî'nin İbn Ömer'in hanımını boşamasına dair rivayet ettiği hadistir; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem temizleninceye, sonra hayız görüp tekrar temizleninceye kadar ona dönmesini emretmiştir; işte bu rivayette İbn Ömer'in onu üç talakla boşadığı ziyadesi vardır. Şüphe yok ki bunun anlamı tek bir kelimede üç talaktır; çünkü şayet bu, üç talakın sonuncusuna denk gelen bir talak olsaydı, kadının ona döndürülmesi caiz olmazdı. Delil yönü şudur: Nebî ona kadını geri almasını emrettiğinde, bunu onun aleyhine sadece bir talak saymıştır. Ancak bu, rivayetin zayıflığı ve *el-Muvatta'*, *Sahîh-i Buhârî* ve *Müslim* gibi Sahih kitaplarındaki hadis râvilerinin böyle bir ziyadeyi gözden kaçırmayacak olmaları sebebiyle gayet zayıf bir delildir. Hak olan şudur ki, ancak tek bir talak vâki olur ve boşayanın «üç» sözü [fazladan talak olarak] dikkate alınmaz.

وَذَهَبَ مُقَاتِلٌ وَدَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ أَنَّ طَلَاقَ الثَّلَاثِ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ

Mukâtil ve kendisinden gelen bir rivayette Dâvûd ez-Zâhirî, tek bir kelimede üç talakın

لَا يَقَعُ

vâki olmayacağı

طَلَاقًا بِالْمَرَّةِ، وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْقُرْآنَ ذَكَرَ الطَّلَاقَ الْمُفَرِّقَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَجْمُوعَ فَلَا يَلْزَمُ لِأَنَّهُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْقُرْآنِ. وَلَوِ احْتَجَّ لَهُمَا بِأَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ وَالْمَنْهِيُّ عَنْهُ فَاسِدٌ لَكَانَ قَرِيبًا، لَوْلَا أَنَّ الْفَسَادَ لَا يَعْتَرِي الْفُسُوخَ، وَهَذَا مَذْهَبٌ شَاذٌّ وَبَاطِلٌ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى عَدَمِ الْعَمَلِ بِهِ، وَكَيْفَ لَا يَقَعُ طَلَاقًا وَفِيهِ لَفْظُ الطَّلَاقِ.

[ve] hiçbir şekilde talak sayılmayacağı görüşüne varmış ve Kur'an'ın ayrı ayrı verilen talaktan bahsettiğini, topluca verilenden bahsetmediğini, Kur'an'da yer almadığı için de bağlayıcı olmayacağını delil getirmiştir. Şayet onların lehine, bunun nehyedilmiş olduğu ve nehyedilen şeyin fasit olduğu gerekçesiyle delil getirilseydi —fesadın fesihlere arız olmaması durumu bir yana— makul sayılabilirdi. Bu şâz ve bâtıl bir mezheptir; Müslümanlar onunla amel edilmeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir. İçinde talak lafzı bulunduğu hâlde nasıl talak vâki olmaz?