وَذَهَبَ ابْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ وَابْنُ دِينَارٍ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ إِلَى أَنَّ طَلَاقَ الْبِكْرِ ثَلَاثًا فِي كَلِمَةٍ يَقَعُ طَلْقَةً وَاحِدَةً، لِأَنَّهُ قَبْلَ الْبِنَاءِ بِخِلَاف طَلَاق بالمبني بِهَا وَكَأَنَّ وَجْهَ قَوْلِهِمْ فِيهِ: وَأَن مَعْنَى الثَّلَاثِ فِيهِ كِنَايَةٌ عَنِ الْبَيْنُونَةِ وَالْمُطَلَّقَةُ قَبْلَ الْبِنَاءِ تُبِينُهَا الْوَاحِدَةُ.
İbn Cübeyr, Atâ, İbn Dînâr ve Câbir b. Zeyd, zifaftan önceki durum zifafa girilmiş kadının boşanmasından farklı olduğu için bâkirenin (zifafa girilmemiş kadının) tek bir kelimede üç talakla boşanmasının tek bir talak olarak vâki olacağı görüşüne varmışlardır. Onların bu husustaki görüşlerinin gerekçesi sanki şudur: Bundaki «üç»ün anlamı beynûnetten (kesin ayrılıktan) kinayedir; zifaftan önce boşanan kadını ise tek talak bâin kılar (kesin olarak ayırır).
وَوَصْفُ زَوْجاً غَيْرَهُ تَحْذِيرٌ لِلْأَزْوَاجِ مِنَ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ، لِأَنَّهُ بِذِكْرِ الْمُغَايِرَةِ يَتَذَكَّرُ أَنَّ زَوْجَتَهُ سَتَصِيرُ لِغَيْرِهِ كَحَدِيثِ الْوَاعِظِ الَّذِي اتعظ بقول الشَّاعِرِ:
{ زَوْجاً غَيْرَهُ } “başka bir koca” nitelendirmesi, kocaları üçüncü talaktan sakındırmaktır; çünkü başkalığın zikredilmesiyle koca, hanımının bir başkasına varacağını hatırlar; tıpkı şu şairin sözünden ibret alan vaizin kıssasında olduğu gibi:
الْيَوْمَ عِنْدَكَ دَلُّهَا وَحَدِيثُهَا ... وَغَدًا لِغَيْرِكَ زَنْدُهَا وَالْمِعْصَمُ
«Bugün nazı ve sohbeti sendedir... Yarın ise bileği ve pazısı başkasınındır.»
وَأَسْنَدَ الرَّجْعَةَ إِلَى الْمُتَفَارِقَيْنِ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ لِتَوَقُّفِهَا عَلَى رِضَا الزَّوْجَةِ بَعْدَ الْبَيْنُونَةِ ثُمَّ عَلَّقَ ذَلِكَ بقوله: إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ أَيْ أَنْ يَسِيرَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ وَإِلَّا فَلَا فَائِدَةَ فِي إِعَادَةِ الْخُصُومَاتِ.
Geri dönüşü (ric'ati), beynûnetten sonra kadının rızasına bağlı olması sebebiyle müfâale kipiyle ayrılan iki tarafa isnat etmiş, sonra da bunu: { إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “şayet Allah'ın koyduğu sınırları ayakta tutacaklarına inanırlarsa” buyruğuna bağlamıştır; yani gelecekte güzel geçim üzere devam edeceklerse [evlensinler], aksi takdirde husumetleri yeniden başlatmanın bir faydası yoktur.
وحُدُودَ اللَّهِ هِيَ أَحْكَامُهُ وَشَرَائِعُهُ، شُبِّهَتْ بِالْحُدُودِ لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ لَا يَتَجَاوَزُهَا فَكَأَنَّهُ يَقِفُ عِنْدَهَا. وَحَقِيقَةُ الْحُدُودِ هِيَ الْفَوَاصِلُ بَيْنَ الْأَرَضِينَ وَنَحْوِهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
{ حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırları”, O'nun hükümleri ve şeriatleridir. Mükellef bunları aşmayıp sanki onların yanında durduğu için sınırlara (hudûda) benzetilmiştir. Hudûdun hakiki manası ise araziler ve benzerleri arasındaki sınırlardır; nitekim şu buyrukta geçmişti:
إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] وَالْإِقَامَةُ اسْتِعَارَةٌ لِحِفْظِ الْأَحْكَامِ تَبَعًا لِاسْتِعَارَةِ الْحُدُودِ إِلَى الْأَحْكَامِ كَقَوْلِهِمْ: نَقَضَ فُلَانٌ غَزْلَهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها فَالْبَيَانُ صَالِحٌ لِمُنَاسَبَةِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ لِأَنَّ إِقَامَةَ الْحَدِّ الْفَاصِلِ فِيهِ بَيَانٌ لِلنَّاظِرِينَ.
{ إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } [Bakara: 229] “meğerki Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar”. İkâme (ayakta tutma), sınırların (hudûdun) hükümlere istiare edilmesine tâbi olarak hükümleri korumak için yapılmış bir istiaredir; tıpkı «Filan kimse eğirdiği ipliğini bozdu» demeleri gibi. { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; onları açıklar” buyruğuna gelince; beyan (açıklama), hem hakiki hem de mecazi anlama uygun düşmeye elverişlidir; zira ayırıcı sınırın dikilmesi bakanlar için bir açıklık (beyan) taşır.
وَالْمرَاد ب لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ، الَّذِينَ يَفْهَمُونَ الْأَحْكَامَ فَهْمًا يُهَيِئُهُمْ لِلْعَمَلِ بِهَا، وَبِإِدْرَاكِ مَصَالِحِهَا، وَلَا يَتَحَيَّلُونَ فِي فَهْمِهَا.
{ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir topluluk için” ifadesinden murat; hükümleri, onlarla amel etmelerini ve maslahatlarını kavramalarını sağlayacak şekilde anlayan ve onları anlamada hileye başvurmayan kimselerdir.
وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمَعْطُوفَةُ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى، وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَمَوْقِعِ جُمْلَةِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها [الْبَقَرَة: ٢٢٩] الْمُتَقَدّمَة آنِفا.
{ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte bunlar, bilen bir topluluk için Allah'ın açıkladığı sınırlardır” ifadesindeki vâv i'tirâziyedir; cümle ise birbirine matuf iki cümle arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyedir). Bu cümlenin konumu, az önce geçen: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } [Bakara: 229] “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları aşmayın” cümlesinin konumu gibidir.
ووَ تِلْكَ
Ve { وَتِلْكَ } “ve işte bunlar”
حُدُودُ اللَّهِ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا قَرِيبًا.
{ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” ifadesine dair açıklama az önce geçmişti.
وَتَبْيِينُ الْحُدُودِ ذِكْرُهَا لِلنَّاسِ مُوَضَّحَةً مُفَصَّلَةً مُعَلَّلَةً، وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ بِفِعْلِ يُبَيِّنُها، وَوَصْفُ الْقَوْمِ بِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ صَرِيحٌ فِي التَّنْوِيهِ بِالَّذِينَ يُدْرِكُونَ مَا فِي أَحْكَامِ اللَّهِ مِنَ الْمَصَالِحِ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يُعْرِضُونَ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ.
Sınırların açıklanması (tebyîni); insanlara açık, ayrıntılı ve gerekçelendirilmiş olarak bildirilmesidir. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir topluluk için” buyruğu { يُبَيِّنُها } “onları açıklar” fiiline taalluk etmektedir. Topluluğun «biliyorlar» şeklinde nitelenmesi, Allah'ın hükümlerindeki maslahatları kavrayan kimseleri övme hususunda sarihtir; bu aynı zamanda İslam'a uymaktan yüz çeviren müşriklere de bir tarizdir.
وإقحام كلمة (لقوم) لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ صِفَةَ الْعِلْمِ سَجِيَّتُهُمْ وَمَلَكَةٌ فِيهِمْ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِلَى قَوْلِهِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الْبَقَرَة: ١٦٤] .
(لقوم) kelimesinin araya getirilmesi, ilim sıfatının onların tabiatı ve melekesi olduğunu bildirmek içindir; nitekim bu husus Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ayetinden { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Bakara: 164] “aklını kullanan bir topluluk için elbette ayetler vardır” buyruğuna kadar olan kısmın tefsirinde daha önce açıklanmıştı.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 231]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } (231) “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları meşru ölçülere uygun olarak tutun ya da meşru ölçülere uygun olarak salıverin. Haklarına tecavüz etmek için onları zararlarına olacak şekilde tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitap'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (231)
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ.
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları meşru ölçülere uygun olarak tutun ya da meşru ölçülere uygun olarak salıverin. Haklarına tecavüz etmek için onları zararlarına olacak şekilde tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا [الْبَقَرَة: ٢٣٠] الْآيَةُ عَطْفُ حُكْمٍ عَلَى حُكْمٍ، وَتَشْرِيعٍ عَلَى تَشْرِيعٍ، لِقَصْدِ زِيَادَةِ الْوَصَاةِ بِحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ فِي الِاجْتِمَاعِ وَالْفُرْقَةِ، وَمَا تَبِعَ ذَلِكَ مِنَ التَّحْذِيرِ الَّذِي سَيَأْتِي بَيَانُهُ.
Bu ayet: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا } [Bakara: 230] “Eğer onu boşarsa, artık birbirlerine dönmelerinde kendilerine bir günah yoktur” cümlesine matuftur; hem beraberlikte hem de ayrılıkta güzel muameleyi daha fazla tavsiye etmek ve buna bağlı olarak açıklaması gelecek olan sakındırmayı bildirmek amacıyla hükmün hükme, teşriin teşrie atfıdır.
وَقَوْلُهُ: فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْمُرَادَ: وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ طَلَاقًا فِيهِ أَجَلٌ.
{ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında” buyruğu, muradın: «Kadınları kendisinde ecel (bekleme süresi) bulunan bir talakla boşadığınızda» demek olduğunu bildirmektedir.
وَالْأَجَلُ هُنَا لَمَّا أُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِ النِّسَاءِ الْمُطَلَّقَاتِ عُلِمَ أَنَّهُ أَجَلٌ مَعْهُودٌ بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَعْنِي أَجَلَ الِانْتِظَارِ وَهُوَ الْعِدَّةُ، وَهُوَ التَّرَبُّصُ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ.
Buradaki ecel (süre), boşanmış kadınların zamirine muzaf kılındığında, muzafun ileyh ile bilinen ve ahdedilmiş bir ecel olduğu anlaşılmıştır; yani bekleme süresidir ki o da iddet olup önceki ayetteki terabbustur (beklemedir).
وَبُلُوغُ الْأَجَلِ: الْوُصُولُ إِلَيْهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا مُشَارَفَةُ الْوُصُولِ إِلَيْهِ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ لِأَنَّ الْأَجَلَ إِذَا انْقَضَى زَالَ التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْإِمْسَاكِ وَالتَّسْرِيحِ، وَقَدْ يُطْلَقُ الْبُلُوغُ عَلَى مُشَارَفَةِ الْوُصُولِ وَمُقَارَبَتِهِ، تَوَسُّعًا أَيْ مَجَازًا بِالْأَوَّلِ. وَفِي الْقَاعِدَةِ الْخَامِسَةِ مِنَ الْبَابِ الثَّامِنِ مِنْ «مُغْنِي اللَّبِيبِ» أَنَّ الْعَرَبَ يُعَبِّرُونَ بِالْفِعْلِ عَنْ أُمُورٍ: أَحَدُهَا، وَهُوَ الْكَثِيرُ الْمُتَعَارَفُ عَنْ حُصُولِ الْفِعْلِ وَهُوَ الْأَصْلُ. الثَّانِي: عَنْ مُشَارَفَتِهِ نَحْوَ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ
Ecele ulaşmak (bulûğu'l-ecel), ona varmaktır; buradaki murat ise âlimlerin icmâıyla ona varmaya yaklaşmaktır (müşarefedir). Zira ecel sona erdiğinde tutmak ile salıvermek arasındaki muhayyerlik ortadan kalkar. Bulûğ lafzı, genişletme yoluyla yani birincisine göre mecaz olarak, hedefe varmaya yaklaşmak ve yaklaşmış olmak anlamında da kullanılır. *Muğni’l-Lebîb*’in sekizinci bâbının beşinci kuralında belirtildiğine göre Araplar fiille şu durumları ifade ederler: Birincisi —ki en yaygın ve bilineni olup asıl olan budur— fiilin bizzat meydana gelmesidir. İkincisi, fiilin meydana gelmesine yaklaşılmasıdır; nitekim: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ }
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً [الْبَقَرَة: ٢٤٠] أَيْ يُقَارِبُونَ الْوَفَاةَ، لِأَنَّهُ حِينَ الْوَصِيَّةِ.
ve { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } [Bakara: 240] “İçinizden ölüp geriye eşler bırakanlar...” yani vefata yaklaşanlar [örneklerinde olduğu gibi]; zira bu durum vasiyet esnasındadır.
الثَّالِثُ: إِرَادَتُهُ نَحْوَ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا [الْمَائِدَة: ٦] . الرَّابِعُ: الْقُدْرَةُ عَلَيْهِ نَحْوَ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] أَيْ قَادِرِينَ.
Üçüncüsü: Fiili yapmayı irade etmektir; nitekim: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا } [Mâide: 6] “Namaza kalktığınızda yıkayın” [örneğinde olduğu gibi]. Dördüncüsü: Fiile güç yetirmektir; nitekim: { وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } [Enbiyâ: 104] “Üzerimize bir vaaddir, şüphesiz biz bunu yaparız” yani gücümüz yeter [örneğinde olduğu gibi].
وَالْأَجَلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ يُطْلَقُ عَلَى الْمُدَّةِ الَّتِي يُمْهَلُ إِلَيْهَا الشَّخْصُ فِي حُدُوثِ حَادِثٍ مُعَيَّنٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: ضَرَبَ لَهُ أَجَلًا أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ [الْقَصَص: ٢٨] .
Arap kelâmında ecel, belirli bir hadisenin vuku bulması için kişiye mühlet tanınan süreye denir; nitekim «Ona bir ecel (vade) belirledi» sözleri ve: { أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ } [Kasas: 28] “Bu iki süreden hangisini tamamlarsam...” buyruğu bundandır.
وَالْمُرَادُ بِالْأَجَلِ هُنَا آخِرُ الْمُدَّةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَبَلَغْنَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ وَصُولٌ بَعْدَ مَسِيرٍ إِلَيْهِ، وَأَسْنَدَ (بَلَغْنَ) إِلَى النِّسَاءِ لِأَنَّهُنَّ اللَّاتِي يَنْتَظِرْنَ انْقِضَاءَ الْأَجَلِ، لِيَخْرُجْنَ مِنْ حَبْسِ الْعِدَّةِ، وَإِنْ كَانَ الْأَجَلُ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ مَعًا، لِلْأَوَّلِينَ تَوْسِعَةً لِلْمُرَاجَعَةِ، وَلِلْأَخِيرَاتِ تَحْدِيدًا لِلْحِلِّ لِلتَّزَوُّجِ. وَأُضِيفَ الْأَجَلُ إِلَى ضَمِيرِ النِّسَاءِ لَهَاتِهِ النُّكْتَةِ.
Buradaki ecelden murat sürenin sonudur; çünkü { فَبَلَغْنَ } “onlar da ulaştıklarında” buyruğu, ona doğru bir gidişten sonraki bir varışı bildirmektedir. { بَلَغْنَ } fiili kadınlara isnat edilmiştir; çünkü iddet hapsinden çıkmak için sürenin bitmesini bekleyenler onlardır; gerçi süre hem erkekler hem de kadınlar içindir; birinciler için geri dönme hususunda bir genişlik, ikinciler içinse evliliğin helâl olması sınırıdır. İşte bu nükteye binaen ecel, kadınların zamirine muzaf kılınmıştır.
وَالْقَوْلُ فِي الْإِمْسَاكِ وَالتَّسْرِيحِ مَضَى قَرِيبًا. وَفِي هَذَا الْوَجْهِ تَكْرِيرُ الْحُكْمِ الْمُفَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] فَأُجِيبَ عَنْ هَذَا بِمَا قَالَهُ الْفَخْرُ:
Tutmak ve salıvermek hakkındaki açıklama az önce geçmişti. Bu vecihte, Allah Teâlâ'nın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } [Bakara: 229] “ya meşru ölçüler içinde tutmak ya da güzellikle salıvermektir” buyruğuyla ifade edilen hükmün tekrarı bulunmaktadır. Buna Fahruddîn [er-Râzî]’nin şu açıklamasıyla cevap verilmiştir:
إِنَّ الْآيَةَ السَّابِقَةَ أَفَادَتِ التَّخْيِيرَ بَيْنَ الْإِمْسَاكِ وَالتَّسْرِيحِ فِي مُدَّةِ الْعِدَّةِ، وَهَذِهِ أَفَادَتْ ذَلِكَ التَّخْيِيرَ فِي آخِرِ أَوْقَاتِ الْعِدَّةِ، تَذْكِيرًا بِالْإِمْسَاكِ وَتَحْرِيضًا عَلَى تَحْصِيلِهِ، وَيَسْتَتْبِعُ هَذَا التَّذْكِيرُ الْإِشَارَةَ إِلَى التَّرْغِيبِ فِي الْإِمْسَاكِ، مِنْ جِهَةِ إِعَادَةِ التَّخْيِيرِ بَعْدَ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِ، وَذَكَرَ التَّسْرِيحَ هُنَا مَعَ الْإِمْسَاكِ، لِيُظْهِرَ مَعْنَى التَّخْيِيرِ بَيْنَ أَمْرَيْنِ وَلِيَتَوَسَّلَ بِذَلِكَ إِلَى الْإِشَارَةِ إِلَى رَغْبَةِ الشَّرِيعَةِ فِي الْإِمْسَاكِ وَذَلِكَ بِتَقْدِيمِهِ فِي الذِّكْرِ إِذْ لَوْ يَذْكُرِ الْأَمْرَانِ لَمَا تَأَتَّى التَّقْدِيمُ الْمُؤْذِنُ بِالتَّرْغِيبِ وَعِنْدِي أَنَّهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أُعِيدَ الْحُكْمُ، وَلِيَبْنِيَ عَلَيْهِ مَا قَصَدَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الضِّرَارِ وَمَا تَلَا ذَلِكَ مِنَ التَّحْذِيرِ وَالْمَوْعِظَةِ وَذَلِكَ كُلُّهُ مِمَّا أُبْعِدَ عَنْ تَذَكُّرِهِ الْجُمَلُ السَّابِقَةِ الَّتِي اقْتَضَى الْحَال الِاعْتِرَاض فِيهَا.
Önceki ayet, iddet süresi içinde tutmak ile salıvermek arasında bir muhayyerlik ifade etmiştir; bu ayet ise, tutmayı hatırlatmak ve bunu gerçekleştirmeye teşvik etmek maksadıyla, iddetin son vakitlerinde söz konusu muhayyerliği ifade etmiştir. Bu hatırlatma, daha önce zikredildikten sonra muhayyerliğin yeniden tekrarlanması bakımından tutmaya teşvik edildiğine işaret etmeyi gerektirir. Burada salıvermenin tutmakla birlikte zikredilmesi ise iki husus arasındaki muhayyerlik anlamını ortaya koymak ve bu vasıtayla şeriatın tutmayı arzu ettiğine —onu zikirde öne alarak— işaret etmek içindir; zira iki husus birden zikredilmeseydi, teşviki bildiren bu öne alma gerçekleşemezdi. Bana göre de hüküm bu vecih üzere tekrarlanmıştır; bir de zarar vermekten nehiy kastedilip bunu takip eden sakındırma ve öğüt bunun üzerine bina edilsin diye [tekrarlanmıştır]. Bütün bunlar, araya girmesi durumun gereği olan önceki cümleler sebebiyle hatırlanmaktan uzak kalmış hususlardı.
وَقَوْلُهُ: أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ قَيَّدَ التَّسْرِيحَ هُنَا بِالْمَعْرُوفِ، وَقَيَّدَ فِي قَوْلِهِ السَّالِفِ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ، بِالْإِحْسَانِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْإِحْسَانَ الْمَذْكُورَ هُنَالِكَ، هُوَ عَيْنُ الْمَعْرُوفِ الَّذِي يُعْرَضُ لِلتَّسْرِيحِ، فَلَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ لَمْ يُحْتَجْ هُنَا إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ قَيْدِهِ وَقَيْدِ الْإِمْسَاكِ. أَوْ لِأَنَّ إِعَادَةَ أَحْوَالِ الْإِمْسَاكِ وَالتَّسْرِيحِ هُنَا لِيَبْنِيَ عَلَيْهِ النَّهْيَ عَنِ الْمُضَارَّةِ، وَالَّذِي تُخَافُ مُضَارَّتُهُ بِمَنْزِلَةٍ بَعِيدَةٍ عَنْ أَنْ يُطْلَبَ مِنْهُ الْإِحْسَانُ، فَطَلَبَ مِنْهُ الْحَقَّ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ الَّذِي عَدَمُ الْمُضَارَّةِ مِنْ فُرُوعِهِ، سَوَاءٌ فِي الْإِمْسَاكِ أَوْ فِي التَّسْرِيحِ، وَمُضَارَّةُ كُلٍّ بِمَا يُنَاسِبُهُ.
{ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “ya da meşru ölçülere uygun olarak salıverin” buyruğunda salıvermek ma'rûf ile kayıtlanmıştır; önceki: { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } [Bakara: 229] “ya da güzellikle salıvermektir” buyruğunda ise ihsan ile kayıtlanmıştır. Bu, oradaki ihsanın, salıvermeye arız olan ma'rûfun ta kendisi olduğuna işaret etmek içindir; dolayısıyla daha önce zikri geçtiği için burada onun kaydı ile tutmanın kaydı arasında bir fark gözetmeye ihtiyaç kalmamıştır. Yahut burada tutma ve salıverme durumlarının tekrarlanması, zarar vermekten nehyin bunun üzerine bina edilmesi içindir; zarar vermesinden korkulan kimse ise kendisinden ihsan talep edilmesinden çok uzak bir konumdadır. Bu yüzden ondan hak olan şey yani zarar vermemenin de bir şubesi olduğu ma'rûf talep edilmiştir; bu ister tutmada olsun ister salıvermede olsun birdir ve her birinde zarar verme ona uygun şekilde olur.
وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: «تَقَدَّمَ أَنَّ الْمَعْرُوفَ أَخَفُّ مِنَ الْإِحْسَانِ فَلَمَّا وَقَعَ الْأَمْرُ فِي الْآيَةِ
İbn Arefe şöyle demiştir: «Ma'rûfun ihsandan daha hafif olduğu daha önce geçmişti. Dolayısıyla emir diğer
الْأُخْرَى
ayette [vâki olunca...]»
بِتَسْرِيحِهِنَّ مُقَارِنًا لِلْإِحْسَانِ، خِيفَ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِحْسَانِ عِنْدَ تَسْرِيحِهِنَّ لِلْوُجُوبِ فَعَقَّبَهُ بِهَذَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلنَّدْبِ لَا لِلْوُجُوبِ» .
kadınları salıverme emri ihsan ile birlikte zikredilince, kadınları salıverirken ihsan ile davranma emrinin vücub (farz) ifade ettiği zannına kapılınmasından korkulmuş; bunun üzerine emrin vücub için değil mendupluk için olduğuna dikkat çekmek amacıyla bu ifade peşinden getirilmiştir.»
وَقَوْلُهُ: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومٍ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ إِذِ الضِّرَارُ ضِدُّ الْمَعْرُوفِ، وَكَأَنَّ وَجْهَ عَطْفِهِ مَعَ اسْتِفَادَتِهِ مِنَ الْأَمْرِ بِضِدِّهِ التَّشْوِيهُ بِذِكْرِ هَذَا الضِّدِّ لِأَنَّهُ أَكْثَرُ أَضْدَادِ الْمَعْرُوفِ يَقْصِدُهُ الْأَزْوَاجُ الْمُخَالِفُونَ لِحُكْمِ الْإِمْسَاكِ بِالْمَعْرُوفِ، مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّأْكِيدِ، وَنُكْتَتُهُ تَقْرِيرُ الْمَعْنَى الْمُرَادِ فِي الذِّهْنِ بِطَرِيقَتَيْنِ غَايَتُهُمَا وَاحِدَةٌ وَقَالَ الْفَخْرُ: نُكْتَةُ عَطْفِ النَّهْيِ عَلَى الْأَمْرِ بِالضِّدِّ فِي الْآيَةِ هِيَ أَنَّ الْأَمْرَ لَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ بِخِلَافِ النَّهْيِ، وَهَذِهِ التَّفْرِقَةُ بَيْنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ غَيْرُ مُسَلَّمَةٍ، وَفِيهَا نِزَاعٌ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ، وَلَكِنَّهُ بَنَاهَا عَلَى أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ هُوَ مُقْتَضَى اللُّغَةِ. عَلَى أَنَّ هَذَا الْعَطْفَ إِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْمَعْرُوفَ فِي الْإِمْسَاكِ حَيْثُمَا تَحَقَّقَ انْتَفَى الضِّرَارُ، وَحَيْثُمَا انْتَفَى الْمَعْرُوفُ تَحَقَّقَ الضِّرَارُ، فَيَصِيرُ الضِّرَارُ مُسَاوِيًا لنقيض الْمَعْرُوف، فلنا أَنْ نَجْعَلَ نُكْتَةَ الْعَطْفِ حِينَئِذٍ لِتَأْكِيدِ حُكْمِ الْإِمْسَاكِ بِالْمَعْرُوفِ: بِطَرِيقَيْ إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: (وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ إِلَّا بِالْمَعْرُوفِ) ، كَمَا فِي قَوْلِ السَّمَوْأَلِ:
{ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “Zarar vermek için onları tutmayın” buyruğu, { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “onları meşru ölçülere uygun olarak tutun” ifadesinin mefhumunun açık bir ifadesidir; çünkü dırâr (zarar verme), ma'rûfun zıddıdır. Zıddı emredilerek zaten anlaşılmış olmasına rağmen bunun atfedilmesinin hikmeti, ma'rûfla tutma hükmüne muhalefet eden kocaların en çok kastettiği zıt durumun bu olması sebebiyle bu zıddı zikrederek çirkinliğini ortaya koymaktır. Bununla birlikte pekiştirme anlamı da taşır. Buradaki nükte, kastedilen anlamı aynı hedefe varan iki farklı yolla zihinde pekiştirmektir. Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: Ayette nehyin zıddı emreden ifadeye atfedilmesinin nüktesi, emrin tekrar gerektirmemesi, nehyin ise bunun aksine olmasıdır. Fakat emir ile nehiy arasındaki bu ayrım kabul görmüş değildir ve usûl ilminde tartışmalıdır; ne var ki o bunu emir ile nehiy arasındaki farkın dilin gereği olduğu esasına dayandırmıştır. Şu da var ki; tutmada ma'rûf nerede gerçekleşirse zararın orada ortadan kalkacağını ve ma'rûf nerede kalkarsa zararın gerçekleşeceğini söyleyecek olursak dırâr, ma'rûfun nâkızına (çelişiğine) eşit hale gelir. Bu durumda atfın nüktesini, tıpkı Semev'el'in şu sözünde olduğu gibi, ma'rûfla tutma hükmünü hem olumlu hem olumsuz iki yolla pekiştirmek kılabiliriz; sanki şöyle denilmiştir: (Onları ancak ma'rûf ile tutun):
تَسِيلُ عَلَى حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَتْ عَلَى غَيْرِ الظِّبَاتِ تَسِيلُ
Ruhlarımız kılıçların keskin ağızları üzerinde akar, Ve kılıçların [keskin] ağzından başkası üzerinde akmaz.
وَالضِّرَارُ مَصْدَرُ ضَارَّ، وَأَصْلُ هَذِهِ الصِّيغَةِ أَنْ تَدُلَّ عَلَى وُقُوعِ الْفِعْلِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، مِثْلُ خَاصَمَ، وَقَدْ تُسْتَعْمَلُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى قُوَّةِ الْفِعْلِ مِثْلَ: عَافَاكَ اللَّهُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الضُّرِّ، تَشْنِيعًا عَلَى مَنْ يَقْصِدُهُ بِأَنَّهُ مُفْحِشٌ فِيهِ.
Dırâr (الضِّرَارُ), dârra (ضَارَّ) fiilinin masdarıdır. Bu kalıbın aslı, hâsame (خَاصَمَ - karşılıklı tartıştı) örneğinde olduğu gibi fiilin iki taraftan gerçekleştiğini göstermektir; ancak bazen âfâkallâh (عَافَاكَ اللَّهُ - Allah sana afiyet versin) ifadesinde olduğu gibi fiilin kuvvetini göstermek için de kullanılır. Zahir olan odur ki burada, zararı kasteden kimsenin bu işte aşırıya kaçtığını belirterek durumunu çirkin göstermek maksadıyla zararda mübalağa için kullanılmıştır.
وَنَصَبَ ضِراراً عَلَى الْحَالِ أَوِ الْمَفْعُولِيَّةِ لِأَجْلِهِ.
{ ضِراراً } kelimesi hâl veya mef'ûlün lieclih olarak nasbedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: لِتَعْتَدُوا جُرَّ بِاللَّامِ وَلَمْ يُعْطَفُ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْجَرَّ بِاللَّامِ هُوَ أَصْلُ التَّعْلِيلِ، وَحَذَفَ مَفْعُولَ «تَعْتَدُوا» لِيَشْمَلَ الِاعْتِدَاءُ عَلَيْهِنَّ وَعَلَى أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى، فَتَكُونُ اللَّامُ مُسْتَعْمَلَةً فِي التَّعْلِيلِ وَالْعَاقِبَةِ. وَالِاعْتِدَاءُ عَلَى أَحْكَامِ اللَّهِ لَا يَكُونُ عِلَّةً لِلْمُسْلِمِينَ، فَنَزَلَ مَنْزِلَةَ الْعِلَّةِ مَجَازًا فِي الْحُصُولِ، تَشْنِيعًا عَلَى الْمُخَالِفِينَ، فَحَرْفُ اللَّامِ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
{ لِتَعْتَدُوا } “haddi aşmak/tecavüz etmek için” buyruğu, lâm ile cerredilmiş olup fâ ile atfedilmemiştir; çünkü lâm ile cerredilmek gerekçelendirmenin (ta'lîl) asıl yoludur. «Ta'tedû» fiilinin mef'ûlü, tecavüzün hem kadınlara hem de Allah Teâlâ'nın hükümlerine yönelik oluşunu kapsasın diye hazfedilmiştir; dolayısıyla lâm hem illet hem de akıbet bildirmek üzere kullanılmış olur. Allah'ın hükümlerine tecavüz etmek Müslümanlar için bir illet (amaç) olamayacağından, muhaliflerin yaptığının çirkinliğini vurgulamak amacıyla, vuku bulması bakımından mecazen illet yerine konulmuştur. Dolayısıyla lâm harfi hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmıştır.
وَقَوْلُهُ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ جَعَلَ ظُلْمَهُمْ نِسَاءَهُمْ ظُلْمًا لِأَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى اخْتِلَالِ الْمُعَاشَرَةِ وَاضْطِرَابِ حَالِ الْبَيْتِ وَفَوَاتِ الْمَصَالِحِ بِشَغَبِ الْأَذْهَانِ فِي الْمُخَاصَمَاتِ. وَظَلَمَ نَفْسَهُ أَيْضًا بِتَعْرِيضِهَا لِعِقَابِ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ.
{ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “şüphesiz o, kendine zulmetmiş olur” buyruğu, onların kadınlarına zulmetmelerini kendi nefislerine zulmetmeleri kılmıştır; çünkü bu durum geçimin bozulmasına, aile düzeninin sarsılmasına ve tartışmalar içinde zihinlerin meşgul olmasıyla maslahatların kaçırılmasına yol açar. Ayrıca nefsini ahirette Allah'ın azabına maruz bırakmakla da ona zulmetmiş olur.
وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
{ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'ın ayetlerini eğlence edinmeyin. Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitap'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
عَطْفُ هَذَا النَّهْيِ عَلَى النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا لِزِيَادَةِ التَّحْذِيرِ مِنْ صَنِيعِهِمْ فِي تَطْوِيلِ الْعِدَّةِ، لِقَصْدِ الْمُضَارَّةِ، بِأَنَّ فِي ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً بِأَحْكَامِ اللَّهِ الَّتِي شَرَّعَ فِيهَا حَقَّ الْمُرَاجَعَةِ، مُرِيدًا رَحْمَةَ النَّاسِ، فَيَجِبُ الْحَذَرُ مِنْ أَن يجعلوها هزءا.
Bu nehyin { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } “Onları zarar vererek haklarına tecavüz etmek için tutmayın” buyruğundaki nehyin üzerine atfedilmesi, zarar verme kastıyla iddeti uzatma şeklindeki fiillerinden daha fazla sakındırmak içindir; zira bunda, Allah'ın insanlara merhamet dileyerek dönüş hakkını meşru kıldığı hükümlerini hafife almak vardır. Dolayısıyla o hükümleri alay konusu edinmekten sakınmak vaciptir.
وَآيَاتُ اللَّهِ هِيَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ شَرَائِعِ الْمُرَاجِعَةِ نَحْوَ قَوْلِهِ: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] إِلَى قَوْلِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة:
Allah'ın ayetleri; Kur'an'da yer alan dönme (müracaat) hükümleri olup { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' beklerler” buyruğundan { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } [Bakara:
٢٣٠] .
230] “İşte bunlar, bilen bir topluluk için Allah'ın açıkladığı sınırlardır” buyruğuna kadar olan ayetlerdir.
وَالْهُزُءُ بِضَمَّتَيْنِ مَصْدَرُ هَزَأَ بِهِ إِذَا سَخِرَ وَلَعِبَ، وَهُوَ هُنَا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ لَا تَتَّخِذُوهَا مُسْتَهْزَأً بِهِ، وَلَمَّا كَانَ الْمُخَاطَبُ بِهَذَا الْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا بِالَّذِينَ يَسْتَهْزِئُونَ بِالْآيَاتِ، تَعَيَّنَ أَنَّ الْهُزُءَ مُرَادٌ بِهِ مَجَازُهُ وَهُوَ الِاسْتِخْفَافُ وَعَدَمُ الرِّعَايَةِ، لِأَنَّ الْمُسْتَخِفَّ بِالشَّيْءِ الْمُهِمِّ يُعَدُّ لِاسْتِخْفَافِهِ بِهِ، مَعَ الْعِلْمِ بِأَهَمِّيَّتِهِ، كَالسَّاخِرِ وَاللَّاعِبِ.
Huzu' (الْهُزُءُ) iki ötre ile; alay edip eğlendiğinde kullanılan hezee bihî (هَزَأَ بِهِ) fiilinin masdarıdır. Burada ism-i mef'ûl manasında bir masdardır; yani «onları alay konusu edinmeyin» demektir. Bununla muhatap olanlar müminler olduğuna ve onların ayetlerle alay edecek kimseler olmadığı bilindiğine göre, hüzü' kelimesiyle mecazi anlamının, yani hafife almanın ve gözetmemenin kastedilmiş olması kesinleşir. Zira önemli bir şeyi hafife alan kimse, onun önemini bildiği halde hafife alması sebebiyle, alay eden ve eğlenen kimse gibi sayılır.
وَهُوَ تَحْذِيرٌ لِلنَّاسِ مِنَ التَّوَصُّلِ بِأَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ إِلَى مَا يُخَالِفُ مُرَادَ اللَّهِ، وَمَقَاصِدَ شَرْعِهِ، وَمِنْ هَذَا التَّوَصُّلِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، مَا يُسَمَّى بِالْحِيَلِ الشَّرْعِيَّةِ بِمَعْنَى أَنَّهَا جَارِيَةٌ عَلَى صُوَرٍ صَحِيحَةِ الظَّاهِرِ، بِمُقْتَضَى حُكْمِ الشَّرْعِ، كَمَنْ يَهِبُ مَالَهُ لِزَوْجِهِ لَيْلَةَ الْحَوْلِ لِيَتَخَلَّصَ مِنْ وُجُوبِ زَكَاتِهِ، وَمِنْ أَبْعَدِ الْأَوْصَافِ عَنْهَا الْوَصْفُ بِالشَّرْعِيَّةِ.
Bu, insanları şeriatın hükümlerini Allah'ın muradına ve şeriatının maksatlarına aykırı olan şeylere vasıta kılmaktan sakındırmadır. Yasaklanan bu vasıta kılma türlerinden biri de hiyel-i şer'iyye (şer'î hileler) diye adlandırılan uygulamalardır; yani şeriatın hükmü gereğince zahiren sahih suretler üzere cereyan eden uygulamalardır. Nitekim bir kimsenin zekat verme yükümlülüğünden kurtulmak için senenin dolduğu gece malını eşine hibe etmesi gibi. Oysa bu tür uygulamalara şer'î olma vasfı verilmesi en uzak vasıflandırmalardan biridir.
فَالْمُخَاطَبُونَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ مُحَذَّرُونَ أَنْ يَجْعَلُوا حُكْمَ اللَّهِ فِي الْعِدَّةِ، الَّذِي قُصِدَ مِنْهُ انْتِظَارُ النَّدَامَةِ وَتَذَكُّرُ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ، لَعَلَّهُمَا يَحْمِلَانِ الْمُطَّلِقَ عَلَى إِمْسَاكِ زَوْجَتِهِ حِرْصًا عَلَى بَقَاءِ الْمَوَدَّةِ وَالرَّحْمَةِ، فَيُغَيِّرُوا ذَلِكَ وَيَجْعَلُوهُ وَسِيلَةً إِلَى زِيَادَةِ النِّكَايَةِ، وَتَفَاقُمِ الشَّرِّ وَالْعَدَاوَةِ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي مِائَةَ طَلْقَةٍ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ «بَانَتْ مِنْكَ بِثَلَاثٍ، وَسَبْعٌ وَتِسْعُونَ اتَّخَذْتَ بِهَا آيَات الله هزءا» يُرِيدُ أَنَّهُ عَمَدَ إِلَى مَا شَرَعَهُ اللَّهُ مِنْ عَدَدِ الطَّلَاقِ، بِحِكْمَةِ تَوَقُّعِ النَّدَامَةِ مَرَّةً أُولَى وَثَانِيَةً، فَجَعَلَهُ سَبَبُ نِكَايَةٍ وَتَغْلِيظٍ، حَتَّى اعْتَقَدَ أَنَّهُ يُضَيِّقُ عَلَى نَفْسِهِ الْمُرَاجَعَةِ إِذْ جَعَلَهُ مِائَةً.
Bu ayetlerin muhatapları, pişmanlığın beklenmesi ve güzel geçimin hatırlanması —ki belki bu ikisi boşayanı sevgiyi ve merhameti sürdürme arzusuyla eşini tutmaya sevk eder— maksadıyla konulmuş olan Allah'ın iddet hükmünü tahrif edip onu eziyeti artırmaya, kötülüğü ve düşmanlığı tırmandırmaya bir vesile kılmaktan sakındırılmışlardır. el-Muvatta'da rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbas'a: «Ben eşimi yüz talak ile boşadım» dedi. İbn Abbas ona şöyle dedi: «Üç talak ile senden kesin olarak ayrılmıştır; geri kalan doksan yedi talakla ise Allah'ın ayetlerini eğlence edinmiş oldun.» İbn Abbas bununla şunu kastetmektedir: O adam, Allah'ın ilk ve ikinci defasında pişmanlığı bekleme hikmetiyle meşru kıldığı talak sayısını hedef alıp bunu bir eziyet ve zorlaştırma sebebi kılmış, hatta yüz sayısını belirleyerek kendi aleyhine dönüş imkânını daralttığını zannetmiştir.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ حَذَّرَهُمْ دَعَاهُمْ بِالرَّغْبَةِ فَقَالَ:
Sonra Allah Teâlâ onları sakındırdıktan sonra rağbet yoluyla davet edip şöyle buyurdu:
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ فَذَكَّرَهُمْ بِمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ الْجَاهِلِيَّةِ بِالْإِسْلَامِ، الَّذِي سَمَّاهُ نِعْمَةً كَمَا سَمَّاهُ بِذَلِكَ فِي قَوْله: وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً [آل عمرَان: ١٠٣] فَكَمَا أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِالِانْسِلَاخِ عَنْ تِلْكَ الضَّلَالَةِ، فَلَا تَرْجِعُوا إِلَيْهَا
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” buyurarak, Cahiliye devrinden sonra kendilerine ihsan ettiği İslam'ı hatırlattı; nitekim: { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً } [Âl-i İmrân: 103] “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi kaynaştırdı ve O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz” buyruğunda da İslam'ı bir nimet olarak isimlendirmiştir. O sapıklıktan sıyrılma nimetini size ihsan ettiği gibi, artık İslam'dan sonra anlaşmalar yoluyla ona
بِالتَّعَاهُدِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ.
geri dönmeyin.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ مَعْطُوفٌ عَلَى (نِعْمَةٍ) ، وَجُمْلَةُ يَعِظُكُمْ بِهِ حَالٌ وَيَجُوزُ جَعْلُهُ مُبْتَدَأً وَجُمْلَة يَعِظُكُمْ خَبرا، وَالْكِتَابُ: الْقُرْآنُ.
{ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ } “ve size indirdiği Kitap ve hikmeti” buyruğu { نِعْمَةَ } kelimesi üzerine matuftur. { يَعِظُكُمْ بِهِ } “size onunla öğüt verir” cümlesi hâldir; bunun mübteda, { يَعِظُكُمْ } cümlesinin ise haber yapılması da caizdir. Kitap, Kur'an'dır.
وَالْحِكْمَةُ: الْعِلْمُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ الْعِبْرَةُ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَإِدْرَاكُ مَصَالِحِ الدِّينِ، وَأَسْرَارِ الشَّرِيعَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى، بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ حُكْمَ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [الْبَقَرَة: ٢١٩، ٢٢٠] وَمَعْنَى إِنْزَالِ الْحِكْمَةِ أَنَّهَا كَانَتْ حَاصِلَةً مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَمِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى الْعِلَلِ، وَمِمَّا يَحْصُلُ أَثْنَاءَ مُمَارَسَةِ الدِّينِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْوَحْيِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ، وَمَنْ فَسَّرَ الْحِكْمَةَ بِالسَّنَةِ فَقَدْ فَسَّرَهَا بِبَعْضِ دَلَائِلِهَا. وَالْمَوْعِظَةُ وَالْوَعْظُ: النُّصْحُ وَالتَّذْكِيرُ بِمَا يُلِينُ الْقُلُوبَ، وَيُحَذِّرُ الْمَوْعُوظَ.
Hikmet ise şeriattan istifade edilen ilimdir; o da geçmiş ümmetlerin durumlarından ibret almak, dinin maslahatlarını ve şeriatın sırlarını kavramaktır. Nitekim Allah Teâlâ şarap ve kumar hükmünü açıkladıktan sonra şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } [Bakara: 219, 220] “Allah, dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar”. Hikmetin indirilmesinin manası; zikrettiğimiz üzere onun Kur'an ayetlerinden, illetlere yapılan işaretlerden ve dinin uygulanması esnasında hâsıl olan şeylerden elde edilmiş olmasıdır. Bütün bunlar Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahiy yoluyla Allah Teâlâ tarafından indirilmiştir. Hikmeti sünnet olarak tefsir eden kimse, onu delillerinden bir kısmıyla tefsir etmiş olur. Mev'ıza (الْمَوْعِظَةُ) ve va'z (الْوَعْظُ); kalpleri yumuşatan ve öğüt verileni sakındıran nasihat ve hatırlatmadır.
وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تَذْكِيرٌ بِالتَّقْوَى وَبِمُرَاعَاةِ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِكُلِّ شَيْءٍ تَنْزِيلًا لَهُمْ فِي حِينِ مُخَالَفَتِهِمْ بِأَفْعَالِهِمْ لِمَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ، مَنْزِلَةَ مَنْ يَجْهَلُ أَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ، فَإِنَّ الْعَلِيمَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَهُوَ إِذَا عَلِمَ مُخَالَفَتَهُمْ لَا يَحُولُ بَيْنَ عِقَابِهِ وَبَيْنَهُمْ شَيْءٌ، لِأَنَّ هَذَا الْعَلِيم قدير.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu; fiilleriyle şeriatın maksatlarına muhalefet ettikleri anda onları, Allah'ın her şeyi bildiğini bilmeyen kimse konumuna indirgeyerek takvayı ve Allah'ın her şeyi bildiğine dair bilgilerini gözetmelerini hatırlatmaktır. Zira her şeyi bilene hiçbir şey gizli kalmaz; O onların muhalefetini bildiğinde de cezası ile onlar arasına hiçbir şey giremez; çünkü bu Alîm olan zat aynı zamanda Kadîr'dir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 232]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } (232) “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıkları zaman, kendi aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde, onların [eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte sizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere bununla öğüt verilmektedir. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (232)”
الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مُخَاطَبَةُ أَوْلِيَاءِ النِّسَاءِ بِأَلَّا يَمْنَعُوهُنَّ مِنْ مُرَاجَعَةِ أَزْوَاجِهِنَّ بَعْدَ أَنْ أَمَرَ الْمُفَارِقِينَ بِإِمْسَاكِهِنَّ بِمَعْرُوفٍ وَرَغَّبَهُمْ فِي ذَلِكَ، إِذْ قَدْ عَلِمَ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا رَأَتِ الرَّغْبَةَ مِنَ الرَّجُلِ الَّذِي كَانَتْ تَأْلَفُهُ وَتُعَاشِرُهُ لَمْ تَلْبَثْ أَنْ تَقْرِنَ رَغْبَتَهُ بِرَغْبَتِهَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ سَرِيعَةُ
Bu ayetten maksat, ayrılan erkeklere eşlerini ma'rûf ile tutmalarını emredip onları buna teşvik ettikten sonra, kadınların velilerine dönüp eşlerine geri dönmelerine engel olmamaları hitabında bulunmaktır. Çünkü bilinmektedir ki kadın, alıştığı ve birlikte yaşadığı erkeğin arzusunu gördüğünde, çok geçmeden onun arzusunu kendi arzusuyla birleştirir; zira kadın çabuk
الِانْفِعَالِ قَرِيبَةُ الْقَلْبِ، فَإِذَا جَاءَ مَنْعٌ فَإِنَّمَا يَجِيءُ مِنْ قَبَلِ الْأَوْلِيَاءِ وَلِذَلِكَ لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَرْغِيبَ النِّسَاءِ فِي الرِّضَا بِمُرَاجَعَةِ أَزْوَاجِهِنَّ وَنَهَى الْأَوْلِيَاءَ عَنْ مَنْعِهِنَّ مِنْ ذَلِكَ.
etkilenir ve yumuşak kalplidir. Dolayısıyla bir engel çıkacak olursa bu ancak veliler tarafından gelir. Bu sebepledir ki Allah kadınları eşlerine dönmeye rıza göstermeye teşvik etmeyi zikretmemiş, velileri ise onları bundan engellemekten nehyetmiştir.
وَقَدْ عُرِفَ مِنْ شَأْنِ الْأَوْلِيَاءِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَمَا قَارَبَهَا، الْأَنَفَةُ مِنْ أَصْهَارِهِمْ، عِنْدَ حُدُوثِ الشِّقَاقِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ وَلَايَاهُمْ، وَرُبَّمَا رَأَوُا الطَّلَاقَ اسْتِخْفَافًا بِأَوْلِيَاءِ الْمَرْأَةِ وَقِلَّةِ اكْتِرَاثٍ بِهِمْ، فَحَمَلَتْهُمُ الْحَمِيَّةُ عَلَى قَصْدِ الانتقام مِنْهُم عِنْد مَا يَرَوْنَ مِنْهُمْ نَدَامَةً، وَرَغْبَةً فِي الْمُرَاجَعَةِ وَقَدْ رُوِيَ فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ الْبَدَّاحَ بْنَ عَاصِمٍ الْأَنْصَارِيَّ طَلَّقَ زَوْجَهُ جُمَيْلَا
Cahiliye döneminde ve ona yakın zamanlarda velilerin adeti, velayeti altındaki kadınlarla aralarında bir anlaşmazlık çıktığında damatlarına karşı gurur ve kibir göstermekti. Çoğu zaman boşanmayı, kadının velilerini hafife alma ve onları önemsememe olarak görürlerdi; böylece damatlarında bir pişmanlık ve geri dönme arzusu gördüklerinde kabile taassubu (hamiyyet) onları intikam alma niyetine sevk ederdi. Nitekim Sahih'te rivayet edildiğine göre Beddâh b. Âsım el-Ensârî, eşi Cümeylâ'yı
- بِالتَّصْغِيرِ وَقِيلَ جُمَلَا وَقِيلَ جَمِيلَةُ- ابْنَةُ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ فَلَمَّا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، أَرَادَ مُرَاجَعَتَهَا، فَقَالَ لَهُ أَبُوهَا مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ: «إِنَّكَ طَلَّقْتَهَا طَلَاقًا لَهُ الرَّجْعَةُ، ثُمَّ تَرَكْتَهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، فَلَمَّا خُطِبَتْ إِلَيَّ أَتَيْتَنِي تَخْطُبُهَا مَعَ الْخُطَّابِ، وَالله لَا أنكحتكها أَبَدًا» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، قَالَ مَعْقِلٌ «فَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي وَأَرْجَعْتُهَا إِلَيْهِ» وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: نَزَلْتُ فِي جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ كَانَتْ لَهُ ابْنَةُ عَمٍّ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا وَانْقَضَتْ عِدَّتُهَا، ثُمَّ جَاءَ يُرِيدُ مُرَاجَعَتَهَا، وَكَانَتْ رَاغِبَةً فِيهِ، فَمَنَعَهُ جَابِرٌ مِنْ ذَلِكَ فَنَزَلَتْ.
—küçültme ismiyle olup Cümelâ ve Cemîle de denilmiştir— ki kendisi Ma'kıl b. Yesâr'ın kızıdır boşamıştı. Kadının iddeti bitince ona geri dönmek istedi. Bunun üzerine babası Ma'kıl b. Yesâr ona şöyle dedi: «Sen onu dönüş hakkı bulunan bir talakla boşadın, sonra iddeti bitene kadar bıraktın. Bana onun için dünür gelindiğinde ise diğer dünürlerle birlikte onu istemeye geldin. Allah'a yemin ederim ki onu sana asla nikahlamayacağım!» Bunun üzerine bu ayet indi. Ma'kıl: «Yeminimin kefaretini verdim ve onu ona geri verdim» dedi. Vâhidî ise şöyle demiştir: Bu ayet Câbir b. Abdillâh hakkında indi; onun bir amca kızı vardı, kocası onu boşamış ve iddeti bitmişti. Sonra [kocası] gelip ona dönmek istedi, kadın da onu arzu ediyordu; fakat Câbir onu bundan engelledi ve bunun üzerine ayet indi.
وَالْمُرَادُ مِنْ أَجْلَهُنَّ هُوَ الْعِدَّةُ، وَهُوَ يَعْضُدُ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ نَظِيرِهِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ، وَعَنِ الشَّافِعِيِّ «دَلَّ سِيَاقُ الْكَلَامَيْنِ عَلَى افْتِرَاقِ الْبُلُوغَيْنِ» فَجَعَلَ الْبُلُوغَ فِي الْآيَةِ الْأَوْلَى، بِمَعْنَى مُشَارَفَةِ بُلُوغِ الْأَجَلِ، وَجَعْلَهُ هُنَا بِمَعْنَى انْتِهَاءِ الْأَجَلِ. فَجُمْلَةُ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ عَطْفٌ عَلَى وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ [الْبَقَرَة: ٢٣١] الْآيَةَ.
{ أَجَلَهُنَّ } ifadesinden murat iddettir; bu da önceki ayetteki benzerinden kastedilenin bu olduğunu desteklemektedir. Şâfiî'den şöyle rivayet edilmiştir: «İki sözün bağlamı, iki 'bulûğ'un farklı olduğuna delalet etmiştir.» Böylece ilk ayetteki bulûğu sürenin sonuna yaklaşmak manasında kılmış, buradakini ise sürenin sona ermesi manasında kılmıştır. Dolayısıyla { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Kadınları boşadığınız zaman” cümlesi, { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } [Bakara: 231] “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıkları zaman onları meşru ölçülere uygun olarak tutun” ayetine matuftur.
وَالْخِطَابُ الْوَاقِعُ فِي قَوْلِهِ طَلَّقْتُمُ وتَعْضُلُوهُنَّ يَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ عَلَى أَنَّهُ مُوَجَّهٌ إِلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ دُونَ اخْتِلَافِ التَّوَجُّهِ، فَيَكُونُ مُوَجَّهًا إِلَى جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ صَالِحٌ لِأَنَّ يَقَعُ مِنْهُ الطَّلَاقُ إِنْ كَانَ زَوْجًا، وَيَقَعُ مِنْهُ الْعَضْلُ إِنْ كَانَ وَلِيًّا، وَالْقَرِينَةُ ظَاهِرَةٌ عَلَى مِثْلِهِ فَلَا يَكَادُ يَخْفَى فِي اسْتِعْمَالِهِمْ، وَلَمَّا كَانَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ أَحَدَ الْفِعْلَيْنِ، غَيْرَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الْفِعْلُ الْآخَرُ، إِذْ لَا يَكُونُ الطَّلَاقُ مِمَّنْ يَكُونُ مِنْهُ الْعَضْلُ وَلَا الْعَكْسُ، كَانَ كُلُّ فَرِيقٍ يَأْخُذُ مِنِ الْخِطَابِ مَا هُوَ بِهِ جَدِيرٌ، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: طَلَّقْتُمُ أَوْقَعْتُمُ الطَّلَاقَ، فَهُمُ الْأَزْوَاجُ، وَبِقَوْلِهِ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ النَّهْيُ عَنْ صُدُورِ الْعَضْلِ، وَهُمْ أَوْلِيَاءُ النِّسَاءِ.
{ طَلَّقْتُمُ } “boşadığınız” ve { تَعْضُلُوهُنَّ } “onlara engel olmayın” buyruklarında geçen hitabın, farklı yönlere yönelmek yerine tek bir cihete yönelmiş kabul edilmesi gerekir; dolayısıyla bu bütün Müslümanlara yöneliktir. Çünkü her fert şayet koca ise kendisinden talak vuku bulmaya elverişlidir, şayet veli ise kendisinden adl (engel olma) vuku bulmaya elverişlidir. Böylesi durumlar için karine açık olup Arapların kullanımında neredeyse gizli kalmaz. İki fiilden birinin isnat edildiği merci diğer fiilin isnat edildiği merciden farklı olduğuna göre —çünkü talak adlin kendisinden sadır olacağı kimseden sadır olmaz, bunun tersi de böyledir— her grup hitaptan kendisine layık olan payı alır. Dolayısıyla { طَلَّقْتُمُ } sözünden murat «talakı vuku buldurduğunuz zaman» olup bunlar kocalardır; { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } sözünden murat ise engellemenin sadır olmasını nehyetmektir ki bunlar da kadınların velileridir.
وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» الْخِطَابَ لِلنَّاسِ عَامَّةً أَيْ إِذَا وُجِدَ فِيكُمُ الطَّلَاقُ وَبَلَغَ الْمُطَلَّقَاتُ أَجَلَهُنَّ، فَلَا يَقَعُ مِنْكُمُ الْعَضْلُ
Keşşâf'ta hitap genel olarak insanlara kılınmıştır; yani: «Aranızda boşanma meydana gelip boşanmış kadınlar iddet sürelerinin sonuna vardıklarında, sizden engelleme fiili sadır olmasın» demektir.
وَوَجْهُ تَفْسِيرِهِ هَذَا بِقَوْلِهِ: «لِأَنَّهُ إِذَا وُجِدَ الْعَضْلُ بَيْنَهُمْ وَهُمْ رَاضُونَ كَانُوا فِي حُكْمِ الْعَاضِلِينَ» .
Bu tefsirinin gerekçesini ise şu sözüyle belirtmiştir: «Çünkü aralarında engelleme fiili vuku bulduğunda ve onlar da buna razı olduklarında, bizzat engelleyenlerin hükmünde olurlar.»
وَالْعَضْلُ: الْمَنْعُ وَالْحَبْسُ وَعَدَمُ الِانْتِقَالِ، فَمِنْهُ عَضَّلَتِ الْمَرْأَةُ بِالتَّشْدِيدِ إِذَا عَسَرَتْ وِلَادَتُهَا وَعَضَّلَتِ الدَّجَاجَةُ إِذَا نَشِبَ بَيْضُهَا فَلَمْ يَخْرُجْ، وَالْمُعَاضَلَةُ فِي الْكَلَامِ: احْتِبَاسُ الْمَعْنَى حَتَّى لَا يَبْدُوَ مِنَ الْأَلْفَاظِ، وَهُوَ التَّعْقِيدُ، وَشَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي مَنْعِ الْوَلِيِّ مَوْلَاتَهُ مِنَ النِّكَاحِ. وَفِي الشَّرْعِ هُوَ الْمَنْعُ بِدُونِ وَجْهِ صَلَاحٍ، فَالْأَبُ لَا يُعَدُّ عَاضِلًا بِرَدِّ كُفْءٍ أَوِ اثْنَيْنِ، وَغَيْرُ الْأَبِ يُعَدُّ عَاضِلًا بِرَدِّ كُفْءٍ وَاحِدٍ.
Adl (الْعَضْلُ); menetmek, hapsetmek ve intikale izin vermemektir. Nitekim doğum yapması zorlaştığında kadın için şeddeli olarak addaletü'l-mer'etü (عَضَّلَتِ الْمَرْأَةُ), yumurtası sıkışıp çıkmadığında tavuk için addaletid-decâcetü (عَضَّلَتِ الدَّجَاجَةُ) denir. Sözdeki mu'âdale (الْمُعَاضَلَةُ) ise mananın lafızlardan belirginleşmeyecek şekilde sıkışıp kalmasıdır ki bu ta'kîddir (çapraşıklıktır). Arap kelamında velinin velayeti altındaki kadını evlenmekten menetmesi anlamında yaygınlaşmıştır. Şeriatta ise maslahat ciheti olmaksızın menetmektir; dolayısıyla baba denk olan bir veya iki kişiyi reddetmekle 'âdıl' (engelleyici) sayılmaz, babanın dışındakiler ise denk olan tek bir kişiyi reddetmekle 'âdıl' sayılır.
وَإِسْنَادُ النِّكَاحِ إِلَى النِّسَاءِ هُنَا لِأَنَّهُ هُوَ الْمَعْضُولُ عَنْهُ، وَالْمرَاد بأزواجهن طالبو
Burada nikahın kadınlara isnat edilmesi, kendisinden engellenen şeyin bizzat o olması sebebiyledir. Onların kocalarından murat ise
الْمُرَاجَعَةَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَسَمَّاهُنَّ أَزْوَاجًا مَجَازًا بِاعْتِبَارِ مَا كَانَ، لِقُرْبِ تِلْكَ الْحَالَةِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمَنْعَ ظُلْمٌ فَإِنَّهُمْ كَانُوا أَزْوَاجًا لَهُنَّ مِنْ قَبْلُ، فَهُمْ أَحَق بِأَن يرجّهن إِلَيْهِمْ.
iddetin bitiminden sonra dönmeyi talep edenlerdir. O durumun yakınlığı sebebiyle ve geçmişteki hale itibar edilerek mecazen onlara koca denilmiştir; ayrıca engellemenin zulüm olduğuna işaret etmek içindir, zira daha önce onların kocaları idiler ve dolayısıyla kadınları kendilerine geri almaya en layık olanlar onlardır.
وَقَوْلُهُ: إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ شَرْطٌ لِلنَّهْيِ، لِأَنَّ الْوَلِيَّ إِذَا عَلِمَ عَدَمَ التَّرَاضِي بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَرَأَى أَنَّ الْمُرَاجَعَةَ سَتَعُودُ إِلَى دَخَلٍ وَفَسَادٍ فَلَهُ أَنْ يَمْنَعَ مَوْلَاتَهُ نُصْحًا لَهَا، وَفِي هَذَا الشَّرْطِ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ النَّهْيِ: وَهِيَ أَنَّ الْوَلِيَّ لَا يَحِقُّ لَهُ مَنْعُهَا مَعَ تَرَاضِي الزَّوْجَيْنِ بِعَوْدِ الْمُعَاشَرَةِ، إِذْ لَا يَكُونُ الْوَلِيُّ أَدْرَى بِمَيْلِهَا مِنْهَا، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِمْ فِي الْمَثَلِ الْمَشْهُورِ «رَضِيَ الْخَصْمَانِ وَلَمْ يَرْضَ الْقَاضِي» .
{ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ } “kendi aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde” buyruğu, nehyin şartıdır; çünkü veli eşler arasında karşılıklı rızanın bulunmadığını bildiğinde ve geri dönüşün bir fesada ve bozulmaya yol açacağını gördüğünde, kadına nasihat olmak üzere ona engel olma hakkına sahiptir. Bu şartta nehyin illetine bir işaret vardır: O da eşlerin evlilik hayatına dönme hususunda karşılıklı rızaları varken velinin kadına engel olma hakkının bulunmayışıdır; zira meşhur darb-ı meselde «İki hasım razı oldu, kadı razı olmadı» denildiği üzere veli kadının meylini ondan daha iyi bilemez.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى اعْتِبَارِ الْوِلَايَةَ لِلْمَرْأَةِ فِي النِّكَاحِ بِنَاءً عَلَى غَالِبِ الْأَحْوَالِ يَوْمَئِذٍ لِأَنَّ جَانِبَ الْمَرْأَةِ جَانِبٌ ضَعِيفٌ مَطْمُوعٌ فِيهِ، مَعْصُومٌ عَنِ الِامْتِهَانِ، فَلَا يَلِيقُ تَرْكُهَا تَتَوَلَّى مِثْلَ هَذَا الْأَمْرِ بِنَفْسِهَا لِأَنَّهُ يُنَافِي نَفَاسَتِهَا وَضَعْفِهَا، فَقَدْ يَسْتَخِفُّ بِحُقُوقِهَا الرِّجَالُ، حِرْصًا عَلَى مَنَافِعِهِمْ وَهِيَ تَضْعُفُ عَنِ الْمُعَارَضَةِ.
Ayette, o günkü şartların çoğuna dayalı olarak nikahta kadın için velayetin muteber olduğuna bir işaret vardır; çünkü kadının tarafı zayıf, tamah edilen ve aşağılanmaktan korunmuş bir taraftır. Dolayısıyla böylesi bir işi bizzat kendi başına üstlenmeye bırakılması uygun düşmez; zira bu onun kıymetine ve zayıflığına aykırıdır; nitekim erkekler kendi menfaatlerine hırs göstererek onun haklarını hafife alabilirler ve kadın da karşı koymaktan aciz kalır.
وَوَجْهُ الْإِشَارَةِ: أَنَّ اللَّهَ أَشَارَ إِلَى حَقَّيْنِ: حَقِّ الْوَلِيِّ بِالنَّهْيِ عَنِ الْعَضْلِ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ بِيَدِهِ لَمَا نَهَى عَنْ مَنْعِهِ، وَلَا يُقَالُ: نَهَى عَنِ اسْتِعْمَالِ مَا لَيْسَ بِحَقٍّ لَهُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ النَّهْيُ عَنِ الْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ كَافِيًا، وَلَجِيءَ بِصِيغَةِ: مَا يَكُونُ لَكُمْ وَنَحْوِهَا وَحَقِّ الْمَرْأَةِ فِي الرِّضَا وَلِأَجْلِهِ أَسْنَدَ اللَّهُ النِّكَاحَ إِلَى ضَمِيرِ النِّسَاءِ، وَلَمْ يَقُلْ: أَنْ تُنْكِحُوهُنَّ أَزْوَاجَهُنَّ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَجُمْهُورِ فُقَهَاءِ الْإِسْلَامِ، وَشَذَّ أَبُو حَنِيفَةَ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ فَلَمْ يَشْتَرِطِ الْوِلَايَةَ فِي النِّكَاحِ، وَاحْتَجَّ لَهُ الْجَصَّاصُ بِأَنَّ اللَّهَ أَسْنَدَ النِّكَاحَ هُنَا لِلنِّسَاءِ وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ بَعِيدٌ اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمْ: نَكَحَتِ الْمَرْأَةُ، فَإِنَّهُ بِمَعْنَى تَزَوَّجَتْ
İşaretin vechi şudur: Allah iki hakka işaret etmiştir: Engellemekten nehyetmek suretiyle velinin hakkı; zira iş onun elinde olmasaydı onun engellemesini nehyetmezdi. «Hakkı olmayan bir şeyi kullanmaktan nehyetti» denilemez; çünkü öyle olsaydı haksızlık ve tecavüzden nehyetmek yeterli olurdu ve «böyle bir yetkiniz yoktur» ve benzeri bir sîga ile gelinirdi. [İkincisi ise] kadının rıza hakkıdır; bunun içindir ki Allah nikahı kadınların zamirine isnat etmiş, «onları kocalarıyla evlendirmenizden» dememiştir. Bu Mâlik'in, Şâfiî'nin ve İslam fakihlerinin çoğunluğunun mezhebidir. Ebû Hanîfe ise meşhur görüşünde şâzz kalarak nikahta velayeti şart koşmamıştır. Cessâs onun lehine Allah'ın burada nikahı kadınlara isnat etmiş olmasını delil getirmiştir; fakat bu, Arapların «kadın nikahlandı» yani evlendi sözündeki kullanımından uzak bir istidlaldir.
دُونَ تَفْصِيلٍ بِكَيْفِيَّةِ هَذَا التَّزَوُّجِ لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي أَنَّ رِضَا الْمَرْأَةِ بِالزَّوْجِ هُوَ الْعَقْدُ الْمُسَمَّى بِالنِّكَاحِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي اشْتِرَاطِ مُبَاشَرَةِ الْوَلِيِّ لِذَلِكَ دُونَ جَبْرٍ، وَهَذَا لَا يُنَافِيهِ إِسْنَادُ النِّكَاحِ إِلَيْهِنَّ، أَمَّا وِلَايَةُ الْإِجْبَارِ فَلَيْسَتْ مِنْ غَرَضِ هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهَا وَارِدَةٌ فِي شَأْنِ الْأَيَامَى وَلَا جَبْرَ عَلَى أَيِّمٍ بِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ.
Bu evlenmenin keyfiyetinin detayına girilmeksizin böyledir; çünkü kadının koca ile evlenmeye rıza göstermesinin nikah olarak adlandırılan akit olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İhtilaf ancak velinin bunu zorlama olmaksızın bizzat üstlenmesinin şart kılınmasındadır; bu durum ise nikahın kadınlara isnat edilmesine aykırı değildir. İcbar (zorlama) velayetine gelince, bu ayetin amacından değildir; çünkü ayet dul/bekar kadınlar hakkında varit olmuştur ve ulemanın ittifakıyla dul/bekar kadın üzerinde icbar yoktur.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ إِشَارَةٌ إِلَى حُكْمِ النَّهْيِ عَنِ الْعَضْلِ، وَإِفْرَادُ الْكَافِ مَعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مَعَ أَنَّ الْمُخَاطَبَ جَمَاعَةٌ، رَعْيًا لِتَنَاسِي أَصْلِ وَضْعِهَا مِنِ الْخِطَابِ إِلَى مَا اسْتُعْمِلَتْ فِيهِ مِنْ مَعْنَى بُعْدِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ فَقَطْ، فَإِفْرَادُهَا فِي أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ هُوَ الْأَصْلُ، وَأَمَّا جَمْعُهَا فِي قَوْلِهِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ فَتَجْدِيدٌ لِأَصْلِ وَضْعِهَا.
{ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ } “İşte bununla öğüt verilmektedir” buyruğu, engelleme nehyinin hükmüne işarettir. Muhatap topluluk olduğu halde işaret ismiyle birlikteki kâf harfinin tekil getirilmesi, onun asıl hitap için vazedilmiş anlamının unutulup sadece işaret edilenin uzaklığı manasında kullanılmış olmasının gözetilmesindendir; zira işaret isimlerinde tekil kılınması asıldır. { ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ } “Bu sizin için daha nezih...” buyruğunda ise cem kılınması, onun asıl vaz'edilmiş manasını yenilemek içindir.
وَمَعْنَى أَزْكَى وَأَطْهَرُ أَنَّهُ أَوْفَرُ لِلْعِرْضِ وَأَقْرَبُ لِلْخَيْرِ، فَأَزْكَى دَالٌّ عَلَى النَّمَاءِ وَالْوَفْرِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْضُلُونَهُنَّ حَمِيَّةً وَحِفَاظًا عَلَى الْمُرُوءَةِ مِنْ لَحَاقِ مَا فِيهِ شَائِبَةُ الْحَطِيطَةِ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ عَدَمَ الْعَضْلِ أَوْفَرُ لِلْعِرْضِ لِأَنَّ فِيهِ سَعْيًا إِلَى اسْتِبْقَاءِ الْوُدِّ بَيْنَ الْعَائِلَاتِ الَّتِي تَقَارَبَتْ بِالصِّهْرِ وَالنَّسَبِ فَإِذَا كَانَ الْعَضْلُ إِبَايَةً لِلضَّيْمِ، فَالْإِذْنُ لَهُنَّ بِالْمُرَاجَعَةِ حِلْمٌ وَعَفْوٌ وَرِفَاءٌ لِلْحَالِ وَذَلِكَ أَنْفَعُ مِنْ إِبَايَةِ الضَّيْمِ.
{ أَزْكى } “daha nezih” ve { أَطْهَرُ } “daha temiz” ifadelerinin manası, ırzı/haysiyeti daha çok koruyan ve hayra daha yakın olandır. Ezkâ (أَزْكَى) artış ve bolluğa delalet eder; bunun sebebi şudur: Onlar kabile taassubuyla ve küçültücü bir şaibenin bulaşmasından mürüvveti muhafaza etme saikiyle kadınları engelliyorlardı. Allah onlara engellememenin haysiyeti daha çok koruduğunu bildirdi; çünkü bunda sıhriyet ve nesep bağıyla birbirine yaklaşmış aileler arasındaki sevgiyi devam ettirme gayreti vardır. Dolayısıyla şayet engellemek haksızlığa boyun eğmeme ise, kadınların geri dönmesine izin vermek hilm, af ve durumu düzeltmedir ki bu haksızlığa boyun eğmemekten daha faydalıdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَطْهَرُ فَهُوَ مَعْنَى أَنْزَهُ، أَيْ أَنَّهُ أَقْطَعُ لِأَسْبَابِ الْعَدَاوَاتِ وَالْإِحَنِ وَالْأَحْقَادِ بِخِلَافِ الْعَضْلِ الَّذِي قَصَدْتُمْ مِنْهُ قَطْعَ الْعَوْدِ إِلَى الْخُصُومَةِ، وَمَاذَا تَضُرُّ الْخُصُومَةُ فِي وَقْتٍ قَلِيلٍ يَعْقُبُهَا رِضَا مَا تَضُرُّ الْإِحَنُ الْبَاقِيَةُ وَالْعَدَاوَاتُ الْمُتَأَصِّلَةُ، وَالْقُلُوبُ الْمُحْرَقَةُ.
{ وَأَطْهَرُ } “ve daha temizdir” buyruğuna gelince, bu daha nezih anlamındadır; yani düşmanlık, kin ve nefret sebeplerini daha çok kesip atıcıdır. Oysa sizin engellemekten kastınız yeniden husumete dönülmesini engellemekti; peki peşinden rıza gelen kısa süreli bir husumet, kalıcı kinlerin, kökleşmiş düşmanlıkların ve yanan kalplerin verdiği zarar kadar zarar verir mi?
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ أَزْكى بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ، نَاظِرًا لِأَحْوَالِ الدُّنْيَا، وَأَطَهْرُ بِمَعْنَى فِيهِ السَّلَامَةُ مِنَ الذُّنُوبِ فِي الْآخِرَةِ، فَيكون أطهر مسلوب الْمُفَاضَلَةِ، جَاءَ عَلَى صِيغَةِ التَّفْضِيلِ لِلْمُزَاوَجَةِ مَعَ قَوْلِهِ أَزْكى.
Dilersen { أَزْكى } kelimesini ilk manasıyla dünya hallerine bakan, { أَطْهَرُ } kelimesini ise ahirette günahlardan selameti barındıran manada kılabilirsin. Bu takdirde ather (daha temiz) kelimesi üstünlük (mufâdala) anlamından soyutlanmış olur ve { أَزْكى } kelimesiyle müzavece (uyum) oluşturmak üzere tafdîl kalıbında gelmiş olur.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ تَذْيِيلٌ وَإِزَالَةٌ لِاسْتِغْرَابِهِمْ حِينَ تَلَقِّي هَذَا الْحُكْمِ، لِمُخَالَفَتِهِ لِعَادَاتِهِمُ الْقَدِيمَةِ، وَمَا اعْتَقَدُوا نفعا وصلاحا وإباء عَلَى أَعْرَاضِهِمْ، فَعَلَّمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَنَهَاهُمْ عَنْهُ هُوَ الْحَقُّ، لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ النَّافِعَ، وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِلَّا ظَاهِرًا، فَمَفْعُولُ يَعْلَمُ مَحْذُوفٌ أَيْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِيهِ كَمَالُ زَكَاتِكُمْ وَطَهَارَتِكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تعلمُونَ ذَلِك.
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyruğu, eski adetlerine ve faydalı, doğru ve haysiyetlerini koruyucu zannettikleri şeylere aykırı olduğu için bu hükmü aldıklarında duydukları şaşkınlığı gideren bir fezlekedir (tezyîl). Allah onlara emrettiği ve nehyettiği şeyin hak olduğunu öğretti; çünkü Allah faydalı olanı bilir, onlar ise ancak zahiri bilirler. Dolayısıyla «ya'lemu» fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani Allah sizin tam anlamıyla nezih ve temiz olmanızı sağlayacak şeyleri bilir, siz ise bunu bilmezsiniz.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 233]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } (233) “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçülere göre çocuğun babasına aittir. Hiçbir nefis gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz. Ne bir anne çocuğu sebebiyle ne de çocuğun babası çocuğu sebebiyle zarara uğratılsın. Vârisin üzerindeki borç da bunun gibidir. Eğer ana-baba karşılıklı rıza ve danışma ile [çocuğu sütten] kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur. Şayet çocuklarınızı [sütanneye] emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru ölçülere göre teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (233)”
انْتِقَالٌ مِنْ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ وَالْبَيْنُونَةِ فَإِنَّهُ لَمَّا نَهَى عَنِ الْعَضْلِ، وَكَانَتْ بَعْضُ الْمُطَلَّقَاتِ لَهُنَّ أَوْلَادٌ فِي الرَّضَاعَةِ وَيَتَعَذَّرُ عَلَيْهِنَّ التَّزَوُّجُ وَهُنَّ مُرْضِعَاتٌ لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ يَضُرُّ بِالْأَوْلَادِ، وَيُقَلِّلُ رَغْبَةَ الْأَزْوَاجِ فِيهِنَّ، كَانَتْ تِلْكَ الْحَالَةُ مَثَارَ خِلَافٍ بَيْنِ الْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ، فَلِذَلِكَ نَاسَبَ التَّعَرُّضُ لِوَجْهِ الْفَصْلِ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ أَمْرَ الْإِرْضَاعِ مُهِمٌّ، لِأَنَّ بِهِ حَيَاةَ النَّسْلِ، وَلِأَنَّ تَنْظِيمَ أَمْرِهِ من أهم شؤون أَحْكَامِ الْعَائِلَةِ.
Talak ve beynunet hükümlerinden bir başka konuya geçiştir. Zira engel olma nehyedilince ve boşanmış kadınların bazılarının emzirme çağında çocukları bulunup emzirdikleri sürece evlenmeleri zorlaşınca —çünkü bu durum çocuklara zarar verebilir ve kocaların onlara olan rağbetini azaltır— bu durum babalar ile anneler arasında bir ihtilaf sebebi oluyordu. Bu sebeple bu hususta aralarındaki hükmü beyan etmeye temas etmek uygun düşmüştür; zira emzirme meselesi önemlidir, çünkü neslin hayatı bununladır ve onun düzenlenmesi aile hükümlerinin en önemli meselelerindendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِخْلَاصَ مَعَانِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَعْقَدِ مَا عُرِضَ لِلْمُفَسِّرِينَ. فَجُمْلَةُ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٢] وَالْمُنَاسَبَةُ غَيْرُ خَفِيَّةٍ.
Bil ki bu ayetin manalarını ortaya çıkarmak, müfessirlerin karşılaştığı en karmaşık hususlardandır. { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ } “Anneler emzirirler” cümlesi, { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } [Bakara: 232] “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıkları zaman onlara engel olmayın” cümlesine matuftur ve münasebet gizli değildir.
وَالْوَالِدَاتُ عَامٌّ لِأَنَّهُ جَمْعٌ مُعَرَّفٌ بِاللَّامِ، وَهُوَ هَنَا مُرَادٌ بِهِ خُصُوصُ الْوَالِدَاتِ مِنَ الْمُطَلَّقَاتِ بِقَرِينَةِ سِيَاقِ الْآيِ الَّتِي قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] وَلِذَلِكَ وُصِلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بِالْعَطْفِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اتِّحَادِ السِّيَاقِ، فَقَوْلُهُ:
{ الْوَالِدَاتُ } kelimesi, harf-i tarif ile marife kılınmış bir çoğul olduğu için umum ifade eder; burada ise önceki: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar kendi başlarına üç kur' beklerler” ayetinin bağlamının karinesiyle özellikle boşanmış anneler kastedilmiştir. Bu sebeple bağlamın birliğini göstermek üzere bu cümle atıf ile bağlanmıştır; dolayısıyla:
وَالْوالِداتُ مَعْنَاهُ: وَالْوَالِدَاتُ مِنْهُنَّ، أَيْ مِنَ الْمُطَلَّقَاتِ الْمُتَقَدِّمِ الْإِخْبَارُ عَنْهُنَّ فِي الْآيِ الْمَاضِيَةِ، أَيِ الْمُطَلَّقَاتِ اللَّائِي لَهُنَّ أَوْلَادٌ فِي سِنِّ الرَّضَاعَةِ، وَدَلِيلُ التَّخْصِيصِ أَنَّ الْخِلَافَ فِي مُدَّةِ الْإِرْضَاعِ لَا يَقَعُ بَيْنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ إِلَّا بَعْدَ الْفِرَاقِ، وَلَا يَقَعُ فِي حَالَةِ الْعِصْمَةِ إِذْ مِنَ الْعَادَةِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَ الْعَرَبِ وَمُعْظَمِ الْأُمَمِ أَنَّ الْأُمَّهَاتَ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ فِي مُدَّةِ الْعِصْمَةِ، وَأَنَّهُنَّ لَا تَمْتَنِعُ مِنْهُ مَنْ تَمْتَنِعُ إِلَّا لِسَبَبِ طَلَبِ التَّزَوُّجِ بِزَوْجٍ جَدِيدٍ بَعْدَ فِرَاقِ وَالِدِ الرَّضِيعِ فَإِنَّ الْمَرْأَةَ الْمُرْضِعَ لَا يرغب الْأزْوَاج مِنْهَا لِأَنَّهَا تَشْتَغِلُ بِرَضِيعِهَا عَنْ زَوْجِهَا فِي أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ.
{ وَالْوالِداتُ } buyruğunun manası: «Onlardan olan anneler», yani geçen ayetlerde kendilerinden haber verilen boşanmış kadınlardan emzirme çağında çocukları bulunanlar demektir. Tahsisin delili şudur: Emzirme süresi konusundaki ihtilaf, anne ile baba arasında ancak ayrılıktan sonra vuku bulur; evlilik bağı (ismet) devam ederken vuku bulmaz. Zira Araplarda ve milletlerin çoğunda bilinen adet, evlilik devam ettiği sürece annelerin çocuklarını emzirmeleridir; bundan kaçınan kadın da ancak süt emen çocuğun babasından ayrıldıktan sonra yeni bir kocayla evlenme talebi sebebiyle kaçınır. Zira emzikli kadına kocalar rağbet etmez; çünkü o birçok durumda çocuğuyla meşgul olarak kocasıyla ilgilenemez.
وَجُمْلَةُ يُرْضِعْنَ خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ التَّشْرِيعُ، وَإِثْبَاتُ حَقِّ الِاسْتِحْقَاقِ، وَلَيْسَ بِمَعْنَى الْأَمْرِ لِلْوَالِدَاتِ وَالْإِيجَابِ عَلَيْهِنَّ لِأَنَّهُ قَدْ ذَكَرَ بَعْدَ أَحْكَامِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَلِأَنَّهُ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا فَإِنَّ الضَّمِيرَ شَامِلٌ لِلْآبَاءِ وَالْأُمَّهَاتِ عَلَى وَجْهِ التَّغْلِيبِ كَمَا يَأْتِي، فَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى إِيجَابِ إِرْضَاعِ الْوَلَدِ عَلَى أُمِّهِ، وَلَكِنْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ لَهَا، وَقَدْ صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ بِقَوْلِهِ وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى [الطَّلَاق:
{ يُرْضِعْنَ } “emzirirler” cümlesi, hüküm koyma ve hak sahipliğini tespit etme murat edilen bir haber cümlesidir; annelere yönelik bir emir ve onların üzerine bir vücub (farziyet) anlamında değildir. Zira bu, boşanmış kadınların hükümlerinden sonra zikredilmiştir ve ardından { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا } “Şayet çocuklarınızı [sütanneye] emzirtmek isterseniz” buyruğu getirilmiştir; nitekim geleceği üzere bu zamir tağlîb yoluyla hem babaları hem anneleri kapsamaktadır. Dolayısıyla ayette çocuğun emzirilmesinin annesi üzerine farz kılındığına dair bir delalet yoktur; fakat bunun onun için bir hak olduğuna delalet eder. Nitekim Talak suresinde { وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى } [Talâk:
٦] وَلِأَنَّهُ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَذَلِكَ أَجْرُ الرَّضَاعَةِ، وَالزَّوْجَةُ فِي الْعِصْمَةِ لَيْسَ لَهَا نَفَقَةٌ وَكِسْوَةٌ لِأَجْلِ الرَّضَاعَةِ، بَلْ لِأَجْلِ الْعِصْمَةِ.
6] “Eğer güçlükle karşılaşırsanız, bu durumda onu [çocuğu] onun (baba) için bir başkası emzirecektir” [buyurmuştur]. Ayrıca [bunun] peşinden “Çocuğun babasına da örfe uygun olarak onların (annelerin) yiyeceği ve giyeceği düşer” buyurmuştur ki bu, emzirme ücretidir. Nikâh bağı (ismet) altındaki eşin ise emzirmeden dolayı değil, nikâh bağı sebebiyle nafakası ve giyimi söz konusudur.
وَقَوْلُهُ: أَوْلادَهُنَّ صَرَّحَ بِالْمَفْعُولِ مَعَ كَوْنِهِ مَعْلُومًا، إِيمَاءً إِلَى أَحَقِّيَّةِ الْوَالِدَاتِ بِذَلِكَ وَإِلَى تَرْغِيبِهِنَّ فِيهِ لِأَنَّ فِي قَوْله: أَوْلادَهُنَّ تذكيرا لَهُنَّ بِدَاعِي الْحَنَانِ وَالشَّفَقَةِ، فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ- وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ وَالَّذِي عَلَيْهِ جُمْهُورُ السَّلَفِ- لَيْسَتِ الْآيَةُ وَارِدَةً إِلَّا لِبَيَانِ إِرْضَاعِ الْمُطَلَّقَاتِ أَوْلَادَهُنَّ، فَإِذَا رَامَتِ الْمُطَلَّقَةُ إِرْضَاعَ وَلَدِهَا فَهِيَ أَوْلَى بِهِ، سَوَاءٌ كَانَتْ بِغَيْرِ أَجْرٍ أَمْ طَلَبَتْ أَجْرَ مِثْلِهَا، وَلِذَلِكَ كَانَ الْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ الْأَبَ إِذَا وَجَدَ مَنْ تُرْضِعَ لَهُ غَيْرَ الْأُمِّ بِدُونِ أَجْرٍ وَبِأَقَلَّ مِنْ أَجْرِ الْمِثْلِ، لَمْ يُجَبْ إِلَى ذَلِكَ، كَمَا سَنُبَيِّنُهُ.
Yüce Allah’ın: { أَوْلادَهُنَّ } [buyruğunda], bilinmekte olmasına rağmen mefulün açıkça zikredilmesi; annelerin buna daha layık olduğuna ve buna teşvik edilmelerine bir işarettir. Zira { أَوْلادَهُنَّ } ifadesinde, onlara şefkat ve merhamet duygularını hatırlatma vardır. Ayetten anlaşılan zahir mana ve selef-i salihinin cumhurunun benimsediği bu tefsire göre ayet, sadece boşanmış kadınların çocuklarını emzirmesini beyan etmek için varit olmuştur. Dolayısıyla boşanmış kadın çocuğunu emzirmek istediğinde, ister ücretsiz olsun ister emsal ücreti talep etsin, buna en layık olan odur. Bu sebeple Mâlik’ten meşhur olan görüşe göre, baba anne dışında ücretsiz veya emsal ücretten daha azına emzirecek birini bulsa dahi, açıklayacağımız üzere bu talebi kabul edilmez.
وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ تَأَوَّلَ الْوَالِدَاتُ عَلَى الْعُمُومِ، سَوَاءٌ كُنَّ فِي الْعِصْمَةِ أَوْ بَعْدَ الطَّلَاقِ
Âlimlerden bazıları ise { الْوَالِدَاتُ } lafzını, ister nikâh bağı devam etsin ister boşanmadan sonra olsun, genel anlamda tevil etmişlerdir;
كَمَا فِي الْقُرْطُبِيِّ وَالْبَيْضَاوِيِّ، وَيَظْهَرُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْفُرْسِ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» أَنَّ هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلِ» : إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ ومحمول عَلَى عُمُومِهِ فِي ذَاتِ الزَّوْجِ وَفِي الْمُطَلَّقَةِ مَعَ عُسْرِ الْأَبِ، وَلَمْ يَنْسُبْهُ إِلَى مَالِكٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَوْلُهُ: يُرْضِعْنَ خَبَرٌ مَعْنَاهُ الْأَمْرُ عَلَى الْوُجُوبِ لِبَعْضِ الْوَالِدَاتِ، وَالْأَمْرُ عَلَى النَّدْبِ وَالتَّخْيِيرِ لِبَعْضِهِنَّ وَتَبِعَهُ الْبَيْضَاوِيُّ، وَفِي هَذَا اسْتِعْمَالُ صِيغَةِ الْأَمْرِ فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ وَهُوَ مُطْلَقُ الطَّلَبِ وَلَا دَاعِي إِلَيْهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ حُكْمَ إِرْضَاعِ الْأُمِّ وَلَدَهَا فِي الْعِصْمَةِ يُسْتَدَلُّ لَهُ بِغَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ الْوَالِدَاتِ اللَّائِي فِي الْعِصْمَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ الْآيَةَ، فَإِنَّ اللَّائِي فِي الْعِصْمَةِ لَهُنَّ النَّفَقَةُ وَالْكِسْوَةُ بِالْأَصَالَةِ.
Nitekim Kurtubî ve Beyzâvî'de böyle geçer; İbnü'l-Feres'in Ahkâmü'l-Kur'ân'daki sözlerinden de bunun Mâlik'in görüşü olduğu anlaşılmaktadır. İbn Rüşd ise el-Beyân ve't-Tahsîl'de şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler” buyruğu, evli kadınlar hakkında ve babanın darda olması durumunda boşanmış kadın hakkında genel manasına hamledilmiştir; ancak bunu Mâlik'e nispet etmemiştir. Bu sebeple İbn Atiyye şöyle demiştir: { يُرْضِعْنَ } buyruğu, bazı anneler için vücub (farziyet) ifade eden emir, bazısı için ise mendubluk ve serbestlik ifade eden emir anlamında bir haberdir; Beyzâvî de ona tabi olmuştur. Oysa bunda, emir kipi ortak payda olan mutlak talep anlamında kullanılmış olur ki buna gerek yoktur. Zahir olan şudur ki nikâh bağı devam eden annenin çocuğunu emzirme hükmüne bu ayetin dışındaki delillerle istidlal edilir. Nikâh bağı altındaki annelerin kastedilmediğine delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ } ayetidir; zira nikâh bağı altındakilerin nafakası ve giyimi zaten aslen mevcuttur.
وَالْحَوْلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْعَامُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ تَحَوُّلِ دَوْرَةِ الْقَمَرِ أَوِ الشَّمْسِ فِي فَلَكِهِ مِنْ مَبْدَأٍ مُصْطَلَحٍ عَلَيْهِ، إِلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَى السَّمْتِ الَّذِي ابْتَدَأَ مِنْهُ، فَتِلْكَ الْمُدَّةُ الَّتِي مَا بَيْنَ الْمَبْدَأِ وَالْمَرْجَعِ تُسَمَّى حَوْلًا.
Arap kelamında Havl (حَوْل), yıl (sene) demektir. Ay veya güneşin yörüngesindeki dönüşünün ıstılahî bir başlangıç noktasından başlayıp ilk hareket ettiği doğrultuya dönmesine kadar geçen durumun dönüşmesinden (tahavvül) türemiştir; işte başlangıç ile dönüş arasındaki bu süreye havl (yıl) denir.
وَحَوْلُ الْعَرَبِ قَمَرِيٌّ وَكَذَلِكَ أَقَرَّهُ الْإِسْلَامُ.
Arapların yılı kamerîdir ve İslam da bunu bu şekilde ikrar etmiştir.
وَوَصْفُ الْحَوْلَيْنِ بِكَامِلَيْنِ تَأْكِيدٌ لِرَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حَوْلًا وَبَعْضَ الثَّانِي لِأَنَّ إِطْلَاقَ التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ فِي الْأَزْمَانِ وَالْأَسْنَانِ، عَلَى بَعْضِ الْمَدْلُولِ، إِطْلَاقٌ شَائِعٌ عِنْدَ الْعَرَبِ، فَيَقُولُونَ: هُوَ ابْنُ سَنَتَيْنِ وَيُرِيدُونَ سَنَةً وَبَعْضَ الثَّانِيَةِ، كَمَا مَرَّ فِي قَوْلِهِ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الْبَقَرَة: ١٩٧] .
İki yılın { كَامِلَيْنِ } “tam” olarak nitelenmesi, kastedilenin bir yıl ve ikincisinden bir kısım olduğu vehmini ortadan kaldırmak için bir tekit (pekiştirme)dir. Çünkü zamanlarda ve yaşlarda tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) lafızlarının delalet ettiği şeyin bir kısmı için kullanılması Araplarda yaygındır; nitekim “O iki yaşındadır” derler ve bir yıl ile ikincisinin bir kısmını kastederler; Yüce Allah’ın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } [Bakara: 197] “Hac bilinen aylardır” buyruğunda geçtiği gibi.
وَقَوْلُهُ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «بَيَانٌ لِمَنْ تَوَجَّهَ إِلَيْهِ الْحُكْمُ كَقَوْلِهِ: هَيْتَ لَكَ [يُوسُف: ٢٣] ، فَلَكَ بَيَانٌ لِلْمُهَيَّتِ لَهُ أَيْ هَذَا الْحُكْمُ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الْإِرْضَاعَ» أَيْ فَهُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ، بِتَقْدِيرِ هَذَا الْحُكْمِ لِمَنْ أَرَادَ.
Yüce Allah’ın: { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } “emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” buyruğu hakkında el-Keşşâf’ta şöyle denilmiştir: “{ هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] “Gelsene sana!” sözündeki { لَكَ } ifadesinin kendisine seslenileni açıklaması gibi, hükmün kime yöneldiğinin beyanıdır; yani bu hüküm emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir.” Yani işaret ettiği üzere “Bu hüküm dileyen kimse içindir” takdiriyle mahzuf bir mübtedanın haberidir.
قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: «وَقَدْ يُصَرَّحُ بِهَذَا الْمُبْتَدَأُ فِي بَعْضِ التَّرَاكِيبِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ [النِّسَاء: ٢٥] وَمَا صدق (مَنْ) هُنَا مَنْ يُهِمُّهُ ذَلِكَ: وَهُوَ الْأَبُ وَالْأُمُّ وَمَنْ يَقُومُ مَقَامَهُمَا مِنْ وَلِيِّ الرَّضِيعِ وَحَاضِنِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ يَسْتَحِقُّهُ مَنْ أَرَادَ إِتْمَامَ الرَّضَاعَةِ، وَأَبَاهُ الْآخَرُ، فَإِنْ أَرَادَا مَعًا عَدَمَ إِتْمَامِ الرَّضَاعَةِ فَذَلِكَ مَعْلُومٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ أَرادا فِصالًا الْآيَةَ.
Teftâzânî şöyle demiştir: “Bu mübteda, Yüce Allah’ın: { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } [Nisâ: 25] “Bu, içinizden günaha girmekten korkan kimse içindir” buyruğunda olduğu gibi bazı terkiplerde açıkça zikredilir. Buradaki (مَنْ) edatının masadakı (karşılığı) ise bu konu kendisini ilgilendiren kimsedir; o da anne, baba ve süt emen çocuğun velisi ve bakımını üstlenen gibi onların yerine geçenlerdir. Mana şudur: Bu hüküm, [biri] emzirmeyi tamamlamak isteyip diğeri bundan kaçındığı takdirde emzirmeyi tamamlamak isteyen kimsenin hakkıdır; şayet her ikisi birden emzirmeyi tamamlamamayı isterlerse, bu durum: { فَإِنْ أَرادا فِصالًا } “Eğer sütten kesmek isterlerse” ayetinden bilinmektedir.”
وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ الرَّضَاعَ حَوْلَيْنِ رَعْيًا لِكَوْنِهِمَا أَقْصَى مُدَّةٍ يَحْتَاجُ فِيهَا الطِّفْلُ لِلرَّضَاعِ إِذَا عَرَضَ لَهُ مَا اقْتَضَى زِيَادَةَ إِرْضَاعِهِ، فَأَمَّا بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ فَلَيْسَ فِي نَمَائِهِ مَا يَصْلُحُ لَهُ الرَّضَاعَ
Allah Teâlâ emzirmeyi, çocuğun daha fazla emzirilmesini gerektiren bir durum ortaya çıktığında emzirmeye ihtiyaç duyacağı azami süre olmasını gözeterek iki tam yıl kılmıştır. İki yıldan sonra ise çocuğun gelişiminde emzirmenin yarar sağlayacağı bir durum
بَعْدُ، وَلَمَّا كَانَ خِلَافُ الْأَبَوَيْنِ فِي مُدَّةِ الرَّضَاعِ لَا يَنْشَأُ إِلَّا عَنِ اخْتِلَافِ النَّظَرِ فِي حَاجَةِ مِزَاجِ الطِّفْلِ إِلَى زِيَادَةِ الرَّضَاعِ، جَعَلَ اللَّهُ الْقَوْلَ لِمَنْ دَعَا إِلَى الزِّيَادَةِ، احْتِيَاطًا لِحِفْظِ الطِّفْلِ. وَقَدْ كَانَتِ الْأُمَمُ فِي عُصُورِ قِلَّةِ التَّجْرِبَةِ وَانْعِدَامِ الْأَطِبَّاءِ، لَا يَهْتَدُونَ إِلَى مَا يَقُومُ لِلطِّفْلِ مَقَامَ الرَّضَاعِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا إِذا فطموه أَعْطَوْهُ الطَّعَامَ، فَكَانَتْ أَمْزِجَةُ بَعْضِ الْأَطْفَالِ بِحَاجَةٍ إِلَى تَطْوِيلِ الرَّضَاعِ، لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى هَضْمِ الطَّعَامِ وَهَذِهِ عَوَارِضُ تَخْتَلِفُ. وَفِي عَصْرِنَا أَصْبَحَ الْأَطِبَّاءُ يَعْتَاضُونَ لِبَعْضِ الصِّبْيَانِ بِالْإِرْضَاعِ الصِّنَاعِيِّ، وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا أَصْلَحَ لِلصَّبِيِّ مِنْ لَبَنِ أُمِّهِ، مَا لَمْ تَكُنْ بِهَا عَاهَةٌ أَوْ كَانَ اللَّبَنُ غَيْرَ مُسْتَوْفٍ الْأَجْزَاءَ الَّتِي بهَا تَمام تَغْذِيَةُ أَجْزَاءِ بَدَنِ الطِّفْلِ، وَلِأَنَّ الْإِرْضَاعَ الصِّنَاعِيَّ يَحْتَاجُ إِلَى فَرْطِ حَذَرٍ فِي سَلَامَةِ اللَّبَنِ مِنَ الْعُفُونَةِ: فِي قِوَامِهِ وَإِنَائِهِ. وَبِلَادُ الْعَرَبِ شَدِيدَةُ الْحَرَارَةِ فِي غَالِبِ السَّنَةِ وَلَمْ يَكُونُوا يُحْسِنُونَ حِفْظَ أَطْعِمَتِهِمْ مِنَ التَّعَفُّنِ بِالْمُكْثِ، فَرُبَّمَا كَانَ فِطَامُ الْأَبْنَاءِ فِي الْعَامِ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ يَجُرُّ مَضَارَّ لِلرُّضَعَاءِ،
kalmaz. Anne babanın emzirme süresi konusundaki ihtilafı, ancak çocuğun bünyesinin daha fazla emzirmeye ihtiyaç duyup duymadığına dair farklı görüşlerden kaynaklandığı için Allah, çocuğu koruma ihtiyatıyla, süreyi artırmayı talep edenin sözünü esas kılmıştır. Tecrübenin az ve hekimlerin bulunmadığı çağlarda toplumlar, çocuk için emzirmenin yerini tutacak şeyleri bilemezlerdi; zira çocuğu sütten kestiklerinde ona yemek verirlerdi. Bu yüzden bazı çocukların bünyeleri yemeği hazmedemediği için emzirmenin uzatılmasına ihtiyaç duyarlardı ve bu durumlar farklılık gösterirdi. Çağımızda hekimler bazı çocuklar için yapay beslenmeye (mamaya) başvurmaktadırlar; bununla birlikte anne sütünden daha faydalı bir şey olmadığı konusunda hemfikirdirler—meğerki annede bir hastalık bulunsun yahut süt, çocuğun bedeninin gelişimi için gerekli besin maddelerini tam olarak içermesin. Ayrıca yapay beslenme, sütün bozulmaktan korunması konusunda kıvamında ve kabında aşırı bir titizlik gerektirir. Arap beldeleri ise yılın çoğunda aşırı sıcaktır ve onlar yiyeceklerini bekletmek suretiyle bozulmaktan korumayı iyi bilmezlerdi; bu yüzden çocukların bir yılda veya buna yakın bir zamanda sütten kesilmesi emzirilen bebekler için zararlar doğurabilirdi;
وَلِلْأَمْزِجَةِ فِي ذَلِكَ تَأْثِيرٌ أَيْضًا.
bunda bünyelerin de etkisi vardır.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ التَّقْدِيرَ بِالْحَوْلَيْنِ لِلْوَلَدِ الَّذِي يَمْكُثُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ، فَإِنْ مَكَثَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ، فَرَضَاعُهُ ثَلَاثَةٌ وَعِشْرُونَ شَهْرًا، وَهَكَذَا بِزِيَادَةِ كُلِّ شَهْرٍ فِي الْبَطْنِ يَنْقُصُ شَهْرٌ مِنْ مُدَّةِ الرَّضَاعَةِ حَتَّى يَكُونَ لِمُدَّةِ الْحَمْلِ وَالرَّضَاعِ ثَلَاثُونَ شَهْرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
İbn Abbas’tan rivayet edildiğine göre, iki yıl olarak takdir edilmesi annesinin karnında altı ay kalan çocuk içindir; şayet yedi ay kalırsa emzirilmesi yirmi üç aydır ve böylece karında geçen her bir ayın artışıyla emzirme süresinden bir ay eksilir, ta ki Yüce Allah’ın:
وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً [الْأَحْقَاف: ١٥] ، وَفِي هَذَا الْقَوْلِ مَنْزَعٌ إِلَى تَحْكِيمِ أَحْوَالِ الْأَمْزِجَةِ لِأَنَّهُ بِمِقْدَارِ مَا تَنْقُصُ مُدَّةُ مُكْثِهِ فِي الْبَطْنِ، تَنْقُصُ مُدَّةُ نُضْجِ مِزَاجِهِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى خِلَافِ هَذَا وَأَنَّ الْحَوْلَيْنِ غَايَةٌ لِإِرْضَاعِ كُلِّ مَوْلُودٍ. وَأَخَذُوا مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الرَّضَاعَ الْمُعْتَبَرَ هُوَ مَا كَانَ فِي الْحَوْلَيْنِ، وَأَنَّ مَا بَعْدَهُمَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، فَلِذَلِكَ لَا يُجَابُ إِلَيْهِ طَالِبُهُ.
{ وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } [Ahkâf: 15] “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” buyruğu gereğince hamilelik ve emzirme süresi toplam otuz ay olsun. Bu görüşte mizaç/bünye hallerini hakem kılma eğilimi vardır; çünkü karnında kalma süresi ne kadar kısalırsa bünyesinin olgunlaşma süresi de o kadar eksik kalır. Cumhur ise bunun aksini savunmakta ve iki yılın her doğan çocuk için emzirmenin azami sınırı olduğunu belirtmektedir. Onlar bu ayetten muteber olan emzirmenin iki yıl içinde olan emzirme olduğunu, iki yıldan sonrasına ise ihtiyaç bulunmadığını ve dolayısıyla bunu talep edenin talebine icabet edilmeyeceğini çıkarmışlardır.
وَعَبَّرَ عَنِ الْوَالِدِ بِالْمَوْلُودِ لَهُ، إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ الْحَقِيقُ بِهَذَا الْحُكْمِ لِأَنَّ مَنَافِع الْوَلَد منجرة إِلَيْهِ، وَهُوَ لَا حق بِهِ وَمُعْتَزٌّ بِهِ فِي الْقَبِيلَةِ حَسَبَ مُصْطَلَحِ الْأُمَمِ، فَهُوَ الْأَجْدَرُ بِإِعَاشَتِهِ، وَتَقْوِيمِ وَسَائِلِهَا.
Babadan { الْمَوْلُودِ لَهُ } “çocuk kendisinin olan” şeklinde ifade edilmesi, bu hükme en layık olanın o olduğuna bir işarettir; zira çocuğun menfaatleri ona döner, çocuk ona intisap eder ve toplumların örfüne göre kabile içinde onunla iftihar edilir; dolayısıyla onun geçimini sağlamaya ve geçim vasıtalarını temin etmeye en layık olan odur.
وَالرِّزْقُ: النَّفَقَةُ، وَالْكِسْوَةُ: اللِّبَاسُ، وَالْمَعْرُوفُ: مَا تَعَارَفَهُ أَمْثَالُهُمْ وَمَا لَا يُجْحِفُ بِالْأَبِ. وَالْمُرَادُ بِالرِّزْقِ وَالْكِسْوَةِ هُنَا مَا تَأْخُذُهُ الْمُرْضِعُ أجرا عَن إرضاعها، مِنْ طَعَامٍ وَلِبَاسٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْعَلُونَ لِلْمَرَاضِعِ كِسْوَةً وَنَفَقَةً، وَكَذَلِكَ غَالِبُ إِجَارَاتِهِمْ إِذْ لَمْ يَكُنْ أَكْثَرُ قَبَائِلِ الْعَرَبِ أَهْلَ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ، بَلْ كَانُوا يَتَعَامَلُونَ بِالْأَشْيَاءِ، وَكَانَ الْأُجَرَاءُ لَا يَرْغَبُونَ فِي الدِّرْهَمِ وَالدِّينَارِ، وَإِنَّمَا يَطْلُبُونَ كِفَايَةَ ضَرُورَاتِهِمْ، وَهِيَ الطَّعَامُ وَالْكِسْوَةُ، وَلِذَلِكَ أَحَالَ
Rızık (رِزْق) nafaka, kisve (كِسْوَة) giyim, maruf (مَعْرُوف) ise emsallerinin örf haline getirdiği ve babaya haksızlık ve külfet getirmeyen miktardır. Burada rızık ve kisveden murat, emziren kadının emzirmesi karşılığında ücret olarak aldığı yiyecek ve giyecektir; zira onlar sütannelerine giyim ve nafaka verirlerdi. Onların kiralamalarının çoğu da böyleydi; çünkü Arap kabilelerinin çoğu altın ve gümüş sahibi değildi, bilakis mallarla muamele ederlerdi; işçiler de dirhem ve dinara rağbet etmeyip ancak zaruri ihtiyaçlarını karşılayacak olan yiyecek ve giyeceği talep ederlerdi. Bu yüzden
اللَّهُ تَقْدِيرَهُمَا عَلَى الْمَعْرُوفِ عِنْدَهُمْ مِنْ مَرَاتِبِ النَّاسِ وَسَعَتِهِمْ، وَعَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها.
Allah bu ikisinin takdirini, insanların mevkileri ve güç yetirebilirlikleri hususunda aralarındaki marufa (örfe) havale etmiş ve ardından: { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } “Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla mükellef tutulmaz” buyurmuştur.
وَجُمَلُ: لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها إِلَى قَول: وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ مُعْتَرَضَاتٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَعَلَى الْمَوْلُودِ وَجُمْلَةِ وَعَلَى الْوارِثِ فَمَوْقِعُ جُمْلَةِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ بِالْمَعْرُوفِ، وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ لَا تُضَارَّ والِدَةٌ إِلَى آخِرِهَا مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ أَيْضًا، وَهُوَ اعْتِرَاضٌ يُفِيدُ أُصُولًا عَظِيمَةً لِلتَّشْرِيعِ وَنِظَامِ الِاجْتِمَاعِ.
{ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } cümlesinden: { وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } sözüne kadar olan cümleler; { وَعَلَى الْمَوْلُودِ } cümlesi ile { وَعَلَى الْوارِثِ } cümlesi arasında yer alan itiraziyelerdir (ara cümlelerdir). { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } cümlesinin konumu, { بِالْمَعْرُوفِ } buyruğunun talili (gerekçesi)dir; { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ } cümlesinin sonuna kadar olan konumu da yine talil konumundadır. Bu, teşri (hüküm koyma) ve toplum nizamı için büyük esaslar ifade eden bir itiraziyedir.
وَالتَّكْلِيفُ تَفْعِيلٌ بِمَعْنَى جَعَلَهُ ذَا كُلْفَةٍ، وَالْكُلْفَةُ: الْمَشَقَّةُ، وَالتَّكَلُّفُ: التَّعَرُّضُ لِمَا فِيهِ مَشَقَّةٌ، وَيُطْلَقُ التَّكْلِيفُ عَلَى الْأَمْرِ بِفِعْلٍ فِيهِ كُلْفَةٌ، وَهُوَ اصْطِلَاحٌ شَرْعِيٌّ جَدِيدٌ.
Teklîf (تَكْلِيف), tef'îl babında olup birini külfet sahibi kılmak demektir. Külfet (كُلْفَة) meşakkat, tekellüf (تَكَلُّف) ise meşakkatli olan şeye girişmektir. Teklîf ayrıca külfet içeren bir fiili emretmek anlamında da kullanılır ki bu yeni bir şer'î terimdir.
وَالْوُسْعُ، بِتَثْلِيثِ الْوَاوِ: الطَّاقَةُ، وَأَصْلُهُ مِنْ وَسِعَ الْإِنَاءُ الشَّيْءَ إِذَا حَوَاهُ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ شَيْءٌ، وَهُوَ ضِدُّ ضَاقَ عَنْهُ، وَالْوُسْعُ هُوَ مَا يَسَعُهُ الشَّيْءُ فَهُوَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، وَأَصْلُهُ اسْتِعَارَةٌ
Vüs' (وُسْع/وِسْع/وَسْع) -vav harfinin üç harekesiyle de okunur- güç/takat demektir. Aslı “kap bir şeyi içine aldığında ve ondan geriye bir şey kalmadığında söylenilen وَسِعَ (geniş geldi/aldı)” ifadesinden gelir ki “dar geldi”nin zıddıdır. Vüs', bir şeyin içine alabildiği şeydir; dolayısıyla meful anlamındadır ve aslı istiaredir;
لِأَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ فِي «الْأَسَاسِ» ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْمَجَازِ، فَكَأَنَّهُمْ شَبَّهُوا تَحَمُّلَ النَّفْسِ عَمَلًا ذَا مَشَقَّةٍ بِاتِّسَاعِ الظَّرْفِ لِلْمُحْوَى، لِأَنَّهُمْ مَا احْتَاجُوا لِإِفَادَةِ ذَلِك إلّا عِنْد مَا يَتَوَهَّمُ النَّاظِرُ أَنَّهُ لَا يَسَعُهُ، فَمِنْ هُنَا اسْتُعِيرَ لِلشَّاقِّ الْبَالِغِ حَدَّ الطَّاقَةِ. فَالْوِسْعُ إِنْ كَانَ بِكَسْرِ الْوَاوِ فَهُوَ فِعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَذِبْحٍ، وَإِنْ كَانَ بِضَمِّهَا فَهُوَ مَصْدَرٌ- كَالصُّلْحِ وَالْبُرْءِ- صَارَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، وَإِنْ كَانَ بِفَتْحِهَا فَهُوَ مَصْدَرٌ كَذَلِكَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ وَالدَّرْسِ وَالتَّكْلِيفُ بِمَا فَوْقَ الطَّاقَةِ مَنْفِيٌّ فِي الشَّرِيعَةِ. وَبَنَى فِعْلَ تُكَلَّفُ لِلنَّائِبِ لِيُحْذَفَ الْفَاعِلُ، فَيُفِيدُ حَذْفُهُ عُمُومَ الْفَاعِلِينَ، كَمَا يُفِيدُ وُقُوعُ نَفْسٍ، وَهُوَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاق النَّفس، عُمُومَ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ لِفِعْلِ تُكَلَّفُ: وَهُوَ الْأَنْفَسُ الْمُكَلَّفَةُ، وَكَمَا يُفِيدُ حَذْفُ الْمُسْتَثْنَى فِي قَوْلِهِ:
zira Zemahşerî Esâsü'l-Belâga'da bu anlamı mecaz bahsinde zikretmiştir. Sanki nefsin meşakkatli bir işe tahammül etmesini, kabın içine aldığı şeyi alacak genişlikte olmasına benzetmişlerdir; zira bakan kimse kabın onu alamayacağını vehmettiği an dışında bunu ifade etmeye ihtiyaç duymazlardı. İşte buradan hareketle takat sınırına varan zor iş için istiare edilmiştir. Dolayısıyla vüs' kelimesi şayet vav harfinin kesresiyle (vısc) okunursa zibh (kesilen) gibi meful anlamında bir vezindir; ötresiyle (vüsc) okunursa sulh ve bür' gibi masdardır ve meful manasına dönüşmüştür; fethasıyla (vasc) okunursa yine halk ve ders gibi meful manasında bir masdardır. Güç yetirilemeyen şeyle mükellef tutulmak (teklîf-i mâ lâ yütâk) ise şeriatta nefyedilmiştir. { تُكَلَّفُ } fiili faili hazfetmek için meçhul (nâib-i fâilli) olarak kurulmuştur; failin hazfedilmesi ise faillerin umumunu ifade eder. Nitekim olumsuzluk bağlamında nekire olan { نَفْسٌ } kelimesinin gelmesi, { تُكَلَّفُ } fiilinin birinci mefulü olan mükellef kılınan nefislerin umumunu ifade ettiği gibi, Yüce Allah'ın:
إِلَّا وُسْعَها عُمُومَ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِفِعْلِ تُكَلَّفُ، وَهُوَ الْأَحْكَامُ الْمُكَلَّفُ بِهَا، أَيْ لَا يُكَلِّفُ أَحَدٌ نَفْسًا إِلَّا وُسْعهَا، وَذَلِكَ تَشْرِيعٌ مِنَ اللَّهِ لِلْأُمَّةِ بِأَنْ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُكَلِّفَ أَحَدًا إِلَّا بِمَا يَسْتَطِيعُهُ، وَذَلِكَ أَيْضًا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ بِأَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ فِي التَّشْرِيعِ الْإِسْلَامِيِّ إِلَّا بِمَا يُسْتَطَاعُ: فِي الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، فَقَدْ قَالَ فِي آيَاتِ خِتَامِ هَذِهِ السُّورَةِ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَة: ٢٨٦] .
{ إِلَّا وُسْعَها } “ancak gücünün yettiği kadarıyla” buyruğundaki müstesnanın hazfedilmesi de { تُكَلَّفُ } fiilinin ikinci mefulü olan kendisiyle mükellef kılınan hükümlerin umumunu ifade eder; yani “Hiç kimse bir nefsi gücünün yettiğinden fazlasıyla mükellef tutamaz.” Bu, Allah’tan ümmete hiç kimsenin bir başkasını ancak güç yetirebileceği şeyle mükellef tutabileceğine dair bir teşridir; aynı zamanda Allah’tan, İslam teşriinde hem genelde hem özelde ancak güç yetirilebilen şeylerle mükellef kılacağına dair bir vaaddir. Nitekim bu surenin son ayetlerinde: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [Bakara: 286] “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyurmuştur.
وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ وُقُوعِ التَّكْلِيفِ بِمَا لَا يُطَاقُ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ ، وَسَيَأْتِي
Ayet, İslam şeriatında güç yetirilemeyen şeyle mükellef tutmanın (teklîf-i mâ lâ yütâk) vuku bulmadığına delalet etmektedir; ve ileride