Binûn

2- Bakara Suresi — 75. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَفْصِيلُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فِي آخِرِ السُّورَةِ.

surenin sonundaki: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” ayetinde bu meselenin tafsilatı gelecektir.

وَجُمْلَةُ لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها اعْتِرَاضٌ ثَانٍ، وَلَمْ تُعْطَفْ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهَا مَقْصُودَةٌ لِذَاتِهَا، فَإِنَّهَا تَشْرِيعٌ مُسْتَقِلٌّ، وَلَيْسَ فِيهَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا بَلْ هِيَ كَالتَّفْرِيعِ عَلَى جُمْلَةِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها لِأَنَّ إِدْخَالَ الضُّرِّ عَلَى أَحَدٍ بِسَبَبِ مَا هُوَ بِضْعَةٌ مِنْهُ، يَكَادُ يَخْرُجُ عَنْ طَاقَةِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ الضِّرَارَ تَضِيقُ عَنْهُ الطَّاقَةُ، وَكَوْنُهُ بِسَبَبِ مَنْ يَتَرَقَّبُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ سَبَبَ نَفْعٍ أَشَدَّ أَلَمًا عَلَى النَّفْسِ، فَكَانَ ضُرُّهُ أَشَدَّ. وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ لَفْظُ الْوَالِدَةِ هَنَا دُونَ الْأُمِّ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَهَذَا الْحُكْمُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ مِنْ فِرَاقٍ أَوْ دَوَامِ عِصْمَةٍ، فَهُوَ كَالتَّذْيِيلِ، وَهُوَ نَهْيٌ لَهُمَا عَنْ أَنْ يُكَلِّفَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ مَا هُوَ فَوْقَ طَاقَتِهِ، وَيَسْتَغِلَّ مَا يَعْلَمُهُ مِنْ شَفَقَةِ الْآخَرِ عَلَى وَلَدِهِ فَيَفْتَرِصُ ذَلِك لإحراجه، والإشفاق عَلَيْهِ.

{ لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın” cümlesi ikinci bir itiraziyyedir (ara cümledir). Bizzat kendisinin kastedildiğine dikkat çekmek amacıyla kendisinden önceki cümleye atfedilmemiştir; zira bu bağımsız bir teşrittir (hüküm koymadır). Kendisinden önceki cümlede bulunan ta'lîl (gerekçelendirme) anlamı bunda yoktur; bilakis bu, { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } “Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz” cümlesine bir tefrî (hüküm çıkarma) gibidir. Çünkü bir kimseye kendi parçası olan bir varlık sebebiyle zarar verilmesi, neredeyse insanın takatinin dışına çıkar; zira zarara uğratılmaya takat yetmez. Üstelik bu zararın, kendisinden fayda umulan biri sebebiyle gerçekleşmesi nefse daha çok acı verir ve böylece zararı daha şiddetli olur. İşte bu sebeple, { يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “çocuklarını emzirsinler” ifadesinde geçtiği gibi, burada da «el-ümm» kelimesi yerine «el-vâlide» lafzı tercih edilmiştir. { وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } “Kendisine çocuk doğurulmuş olan [baba] da çocuğu sebebiyle [zarara uğratılmasın]” ifadesi hakkındaki söz de böyledir. Bu hüküm, boşanma veya nikâh bağının devam etmesi gibi her durumda umumidir; dolayısıyla bir tezyîl (pekiştirici fezleke) gibidir. Bu [ifade], her iki tarafın da birbirine takatinin üzerindeki bir şeyi yüklemesini ve diğerinin çocuğuna olan şefkatini bildiği için bunu fırsat bilip onu zora sokmasını ve ona sıkıntı vermesini nehyetmektedir.

وَفِي «الْمُدَوَّنَةِ» : عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنِ اللَّيْثِ عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها الْآيَةَ «يَقُولُ لَيْسَ لَهَا أَنْ تُلْقِيَ وَلَدَهَا عَلَيْهِ وَلَا يَجِدُ مَنْ يُرْضِعُهُ، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْتَزِعَ مِنْهَا وَلَدَهَا، وَهِيَ تُحِبُّ أَنْ تُرْضِعَهُ» وَهُوَ يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ.

el-Müdevvene'de; İbn Vehb'den, Leys'ten, Hâlid b. Yezîd'den, Zeyd b. Eslem'in Yüce Allah'ın: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } ayeti hakkında şöyle dediği nakledilir: “Kadının, adam onu emzirecek birini bulamazken çocuğunu onun üzerine atıp bırakmaya hakkı yoktur; adamın da kadın onu emzirmek isterken çocuğu kadından çekip almaya hakkı yoktur.” Bu da zikrettiğimiz hususu desteklemektedir.

وَقِيلَ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِوَلَدِها وبِوَلَدِهِ بَاءُ الْإِلْصَاقِ وَهِيَ لِتَعْدِيَةِ تُضَارَّ فَيَكُونُ مَدْخُولُ الْبَاءِ مَفْعُولًا فِي الْمَعْنَى لِفِعْلِ تُضَارَّ وَهُوَ مَسْلُوبُ الْمُفَاعَلَةِ مُرَادٌ مِنْهُ أَصْلُ الضُّرِّ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: لَا تَضُرُّ الْوَالِدَةُ وَلَدَهَا وَلَا الْمَوْلُودُ لَهُ وَلَدَهُ أَيْ لَا يَكُنْ أَحَدُ الْأَبَوَيْنِ بِتَعَنُّتِهِ وَتَحْرِيجِهِ سَبَبًا فِي إِلْحَاقِ الضُّرِّ بِوَلَدِهِ أَيْ سَبَبًا فِي إلجاء الآخر إِلَى الِامْتِنَاعَ مِمَّا يُعِينُ عَلَى إِرْضَاعِ الْأُمِّ وَلَدَهَا فَيَكُونُ فِي اسْتِرْضَاعِ غَيْرِ الْأُمِّ تَعْرِيضُ الْمَوْلُودِ إِلَى الضُّرِّ وَنَحْوِ هَذَا مِنْ أَنْوَاعِ التَّفْرِيطِ.

Denildi ki: { بِوَلَدِها } ve { بِوَلَدِهِ } ifadelerindeki bâ harfi ilzâk (bitiştirme) bâ’sıdır ve { تُضَارَّ } fiilini müteaddi kılmak içindir; dolayısıyla bâ’nın dâhil olduğu kelime mana bakımından { تُضَارَّ } fiilinin mefulü olur. Fiil ise müşareket anlamından soyutlanmış olup asıl zarar verme murat edilmiştir. Böylece mana: “Anne çocuğuna zarar vermesin, çocuk kendisinin olan [baba] da çocuğuna zarar vermesin” şeklini alır; yani anne babadan biri inatlaşması ve zorluk çıkarması sebebiyle çocuğuna zarar vermeye, yani diğerini annenin çocuğunu emzirmesine yardımcı olacak şeylerden kaçınmaya mecbur bırakarak anne dışındakine emzirtmek suretiyle bebeği zarara ve bu tür ihmallere maruz bırakmaya sebep olmasın.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: (لَا تُضَارَّ) بِفَتْحِ الرَّاءِ مُشَدَّدَةً عَلَى أَنَّ (لَا) حرف نهي و (تضار) مَجْزُومٌ بِلَا النَّاهِيَةِ وَالْفَتْحَةُ لِلتَّخَلُّصِ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ الَّذِي نَشَأَ عَنْ تَسْكِينِ الرَّاءِ الْأَوْلَى لِيَتَأَتَّى الْإِدْغَامُ وَتَسْكِينُ الرَّاءِ الثَّانِيَةِ لِلْجَزْمِ وَحُرِّكَ بِالْفَتْحَةِ لِأَنَّهَا أَخَفُّ الْحَرَكَاتِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِرَفْعِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّ (لَا) حَرْفُ نَفْيٍ وَالْكَلَامُ خَبَرٌ فِي مَعْنَى النَّهْيِ، وَكِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَلَى نِيَّةِ بِنَاءِ الْفِعْلِ للْفَاعِل بِتَقْدِير: لَا (تُضَارِرْ) بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأَوْلَى وَبِنَائِهِ لِلنَّائِبِ بِتَقْدِيرِ فَتْحِ الرَّاءِ الْأَوْلَى، وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِسُكُونِ الرَّاءِ مُخَفَّفَةً مَعَ إِشْبَاعِ الْمَدِّ كَذَا نُقِلَ عَنهُ فِي كتاب «الْقِرَاءَاتِ» وَالظَّاهِرِ أَنَّهُ جَعَلَهُ مِنْ ضَارَ يَضِيرُ لَا مِنْ ضَارَّ

Cumhur, (لَا) nehiy harfi ve (تُضَارَّ) nehiy lâ’sı ile mezcum olmak üzere râ harfini şeddeli ve fethalı olarak (لَا تُضَارَّ) şeklinde okumuştur. Fetha, idgamın gerçekleşmesi için birinci râ’nın sakin kılınmasından ve cezm sebebiyle ikinci râ’nın sakin kılınmasından doğan iltikâ-i sâkineynden (iki sakinin yan yana gelmesinden) kurtulmak içindir; harekelerin en hafifi olduğu için de fetha ile harekelenmiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr, (لَا) nefiy harfi ve kelam nehiy anlamında bir haber olmak üzere râ harfinin dammesiyle okumuşlardır. Her iki kıraatin de birinci râ’nın kesresiyle: لَا (تُضَارِرْ) takdirinde mâlûm (etken) fiil yapısı veya birinci râ’nın fethası takdirinde meçhul (edilgen) fiil yapısı niyetine olması caizdir. Ebû Câfer ise el-Kırâât kitabında kendisinden nakledildiğine göre râ’nın sükûnu ve şeddesiz olarak meddi işbâ ile okumuştur; anlaşılan o ki o bunu muzaaf olan ضَارَّ fiilinden değil, ضَارَ يَضِيرُ fiilinden kılmıştır;

المضاعف. وَوَقع فِي «الْكَشَّافُ» أَنَّهُ قَرَأَ بِالسُّكُونِ مَعَ التَّشْدِيدِ عَلَى نِيَّةِ الْوَقْفِ أَيْ إِجْرَاءٍ لِلْوَصْلِ مَجْرَى الْوَقْفِ وَلِذَلِكَ اغْتُفِرَ الْتِقَاءُ السَّاكِنَيْنِ.

el-Keşşâf'ta ise onun, vakıf niyetiyle yani vaslı (geçişi) vakıf yerine koyarak şedde ile birlikte sükûn üzere okuduğu ve bu sebeple iltikâ-i sâkineynin mazur görüldüğü yer almaktadır.

وَقَوْلُهُ: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَلَيْسَ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ لَا تُضَارَّ والِدَةٌ لِأَنَّ جُمْلَةَ لَا تُضَارَّ مُعْتَرِضَةٌ، فَإِنَّهَا جَاءَتْ عَلَى الْأُسْلُوبِ الَّذِي جَاءَتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها الَّتِي هِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْأَحْكَامِ لَا مَحَالَةَ لِوُقُوعِهَا مَوْقِعَ الِاسْتِئْنَافِ مِنْ قَوْلِهِ بِالْمَعْرُوفِ، وَلَمَّا جَاءَتْ جُمْلَةُ لَا تُضَارَّ بِدُونِ عَطْفٍ عَلِمْنَا أَنَّهَا اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ مِمَّا قَبْلَهُ ثُمَّ وَقَعَ الرُّجُوعُ إِلَى بَيَانِ الْأَحْكَامِ بِطَرِيقِ الْعَطْفِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ الْعَطْفَ عَلَى المستأنفات المعترضات لجيء بِالْجُمْلَةِ الثَّالِثَةِ بِطَرِيقِ الِاسْتِئْنَافِ.

Yüce Allah’ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Varise de bunun aynısı [düşer]” buyruğu, { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ } “onların yiyeceği... babaya aittir” buyruğuna matuftur; { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ } cümlesine matuf değildir. Çünkü { لَا تُضَارَّ } cümlesi bir itiraziyedir (ara cümledir); nitekim { بِالْمَعْرُوفِ } ifadesinden sonra istînâf (başlangıç) konumunda bulunması sebebiyle hükümler arasında kesinlikle itiraziye olan { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } cümlesinin geldiği üslup üzere gelmiştir. { لَا تُضَارَّ } cümlesi atıfsız gelince, kendisinden öncesinden ikinci bir istînâf olduğunu anladık; daha sonra ise hükümlerin beyanına atıf yoluyla dönülmüştür. Şayet müste'nef (yeni başlayan) ve itiraziye cümlelere atıf yapılması murat edilseydi, üçüncü cümle de istînâf yoluyla getirilirdi.

وَحَقِيقَةُ الْوَارِثِ هُوَ مَنْ يَصِيرُ إِلَيْهِ مَال الْمَيِّت بَعْدَ الْمَوْتِ بِحَقِّ الْإِرْثِ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذلِكَ إِلَى الْحُكْمِ الْمُتَقَدِّمِ وَهُوَ الرِّزْقُ وَالْكِسْوَةُ بِقَرِينَةِ دُخُولِ عَلَى عَلَيْهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ عَدِيلٌ لِقَوْلِهِ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَجَوَّزَ أَنْ يَكُونَ ذلِكَ إِشَارَةً إِلَى النَّهْيِ عَنِ الْإِضْرَارِ الْمُسْتَفَادِ

Varisin hakikati; mirasa hak kazanma yoluyla ölümden sonra ölünün malının kendisine intikal ettiği kimsedir. { ذلِكَ } buyruğundaki işaret, { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ } buyruğunun dengi olduğuna delalet eden { عَلَى } harf-i cerinin başına gelmesi karinesiyle, geçen hükme yani rızık ve kisveye yöneliktir. { ذلِكَ } lafzının,

مِنْ قَوْلِهِ: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها كَمَا سَيَأْتِي، وَهُوَ بَعِيدٌ عَنِ الِاسْتِعْمَالِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْفَاعِلُ مَحْذُوفًا وَحُكْمُ الْفِعْلِ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ كَمَا هُوَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ عُلِمَ أَنَّ جَمِيعَ الْإِضْرَارِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ أَيًّا مَا كَانَ فَاعِلُهُ، عَلَى أَنَّ الْإِضْرَارَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ فَلَا يَحْسُنُ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِلَفْظِ عَلَى الَّذِي هُوَ مِنْ صِيَغِ الْإِلْزَامِ وَالْإِيجَابِ، عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْمَثَلِ إِنَّمَا يَنْصَرِفُ لِمُمَاثَلَةِ الذَّوَاتِ وَهِيَ النَّفَقَةُ وَالْكِسْوَةُ لَا لِمُمَاثَلَةِ الْحُكْمِ وَهُوَ التَّحْرِيمُ.

geleceği üzere { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın” buyruğundan anlaşılan zarar verme nehyine işaret olması da caiz görülmüştür. Ancak bu kullanım açısından uzaktır; çünkü fail mahzuf olup fiilin nehiy bağlamındaki hükmü tıpkı nefiy bağlamında olduğu gibi olunca, faili kim olursa olsun her türlü zarara uğratmanın yasaklandığı anlaşılmıştır. Kaldı ki zarar vermek yasaklanmış bir fiil olduğu için, ilzam ve icap (yükümlülük) sıygalarından olan { عَلَى } lafzıyla ifade edilmesi uygun düşmez; ayrıca mislin (benzerin) zahiri, hükmün yani haramlığın benzerliğine değil, zatların yani nafaka ve giyimin benzerliğine yöneliktir.

وَقَدْ عُلِمَ مِنْ تَسْمِيَةِ الْمَفْرُوضِ عَلَيْهِ الْإِنْفَاق وَالْكِسْوَة وَارِثا أَنَّ الَّذِي كَانَ ذَلِكَ عَلَيْهِ مَاتَ، وَهَذَا إِيجَازٌ. وَالْمَعْنَى: فَإِنْ مَاتَ الْمَوْلُودُ لَهُ فَعَلَى وَارِثِهِ مِثْلُ مَا كَانَ عَلَيْهِ فَإِنَّ عَلَى الْوَاقِعَةَ بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ هُنَا ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّهَا مِثْلُ عَلَى الَّتِي فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.

Kendisine infak ve giyim farz kılınan kimseye “varis” denilmesinden, daha önce bunun üzerine farz olduğu kimsenin vefat ettiği anlaşılmıştır; bu bir îcâzdır (kısa ve öz ifadedir). Mana şudur: “Şayet çocuk kendisinin olan [baba] vefat ederse, onun üzerindeki vazifenin aynısı varisinin üzerine düşer.” Zira buradaki atıf harfinden sonra gelen { عَلَى }, matufun aleyhteki { عَلَى } ile aynı anlamda olduğu konusunda zahirdir.

فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ وَارِثُ الْأَبِ وَتَكُونُ الْ عِوَضًا عَن الْمُضَاف إِلَيْهِ كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي دُخُولِ الْ عَلَى اسْمٍ غَيْرِ مَعْهُودٍ وَلَا مَقْصُودٍ جِنْسُهُ وَكَانَ ذَلِكَ الِاسْمُ مَذْكُورًا بَعْدَ اسْمٍ يَصْلُحُ لِأَنْ يُضَافَ إِلَيْهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ [العلق: ١٥] وَكَمَا قَالَ: وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات:

Açık olan şudur ki kastedilen, babanın varisidir ve harf-i tarif (el-), zihinde belirli (ahdî) olmayan ve cinsi kastedilmeyen bir ismin başına geldiğinde ve bu isim kendisine muzaf kılınmaya elverişli bir isimden sonra zikredildiğinde olduğu gibi muzafun ileyhin yerini tutmaktadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ } [Alak: 15] “Eğer vazgeçmezse, andolsun onu perçeminden yakalarız”; yine şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } [Nâziât:

٤٠- ٤١] أَيْ نَهَى نَفْسَهُ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ مَأْوَاهُ، وَقَوْلِ إِحْدَى نِسَاءِ حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «زَوجي المسّ مسّ أَرْنَبٌ وَالرِّيحُ رِيحُ زَرْنَبٍ» وَمَا سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى وَارِثًا إِلَّا لِأَنَّهُ وَارِثٌ بِالْفِعْلِ لَا مَنْ يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ وَارِثًا عَلَى تَقْدِيرِ مَوْتِ غَيْرِهِ لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ إِنَّمَا يُطْلَقُ عَلَى الْحَالِ

40-41] “Kim de Rabbinin makamından korkmuş ve nefsini heva(sın)dan alıkoymuşsa, şüphesiz cennet [onun] barınağının ta kendisidir”, yani kendi nefsini nehyetmişse, şüphesiz cennet onun barınağıdır. Yine Ümmü Zer' hadisindeki kadınlardan birinin: “Kocamın dokunuşu tavşan dokunuşu, kokusu zerneb kokusudur” sözünde de böyledir. Allah Teâlâ onu ancak fiilen varis olduğu için “vâris” diye isimlendirmiştir; yoksa başkasının ölümü takdirinde varis olmaya elverişli olan kimse olduğu için değil. Çünkü ism-i fâil ancak hâl (şimdiki zaman) için kullanılır;

مَا لَمْ تَقُمْ قَرِينَةٌ عَلَى خِلَافِهِ فَمَا قَالَ: وَعَلَى الْوارِثِ إِلَّا لِأَنَّ الْكَلَامَ عَلَى الْحَقِّ تَعْلِيقٌ بِهَذَا الشَّخْصِ فِي تَرِكَةِ الْمَيِّتِ وَإِلَّا لَقَالَ: وَعَلَى الْأَقَارِبِ أَوِ الْأَوْلِيَاءِ مِثْلُ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَكُونُ كَلَامًا تَأْكِيدًا حِينَئِذٍ لِأَنَّ تَحْرِيمَ الْإِضْرَارِ الْمَذْكُورَ قَبْلَهُ لَمْ يُذْكَرْ لَهُ مُتَعَلِّقٌ خَاصٌّ فَإِنَّ فَاعِلَ تُضَارَّ مَحْذُوفٌ. وَالنَّهْيُ دَالٌّ عَلَى مَنْعِ كُلِّ إِضْرَارٍ يَحْصُلُ لِلْوَالِدَةِ فَمَا فَائِدَةُ إِعَادَةِ تَحْرِيمِ ذَلِكَ عَلَى الْوَارِثِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا.

meğerki aksine bir karine bulunsun. Dolayısıyla Yüce Allah { وَعَلَى الْوارِثِ } “varisin üzerine de” buyurmuştur; çünkü söz, ölünün terekesinde bu şahsa terettüp eden bir hak hakkındadır. Aksi takdirde: “Akrabaların veya velilerin üzerine de bunun aynısı [düşer]” buyururdu. Üstelik bu durumda söz tekit olurdu; zira öncesinde zikredilen zarar vermenin haram kılınmasının özel bir müteallakı (bağlantısı) zikredilmemiştir, nitekim { تُضَارَّ } fiilinin faili mahzuftur. Nehiy ise anneye yönelecek her türlü zararın menedilmesine delalet etmektedir; o halde az önce belirttiğimiz gibi bunu varis üzerine tekrar haram kılmanın ne faydası olurdu?

وَاتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ غَيْرُ مُرَادٍ إِذْ لَا قَائِلَ بِوُجُوبِ نَفَقَةِ الْمُرْضِعِ عَلَى وَارِثِ الْأَبِ، سَوَاءٌ كَانَ إِيجَابُهَا عَلَى الْوَارِثِ فِي الْمَالِ الْمَوْرُوث بِأَن تكون مَبْدَأَةً عَلَى الْمَوَارِيثِ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَبْدَأُ إِلَّا بِالتَّجْهِيزِ ثُمَّ الدَّيْنِ ثُمَّ الْوَصِيَّةِ، وَلِأَنَّ الرَّضِيعَ لَهُ حَظُّهُ فِي الْمَالِ الْمَوْرُوثِ وَهُوَ إِذَا صَارَ ذَا مَالٍ لَمْ تَجِبْ نَفَقَتُهُ عَلَى غَيْرِهِ أَمْ كَانَ إِيجَابُهَا عَلَى الْوَارِثِ لَوْ لَمْ يَسَعْهَا الْمَالُ الْمَوْرُوثُ فَيَكْمُلُ مِنْ يَدِهِ، وَلِذَلِكَ طَرَقُوا فِي هَذَا بَابَ التَّأْوِيلِ إِمَّا تَأْوِيلُ مَعْنًى الْوَارِثِ وَإِمَّا تَأْوِيلُ مَرْجِعِ الْإِشَارَةِ وَإِمَّا كِلَيْهِمَا.

İslam âlimleri ayetin zahirinin murat olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir; zira emziren kadının nafakasının babanın varisine vacip olduğunu söyleyen hiç kimse yoktur. İster bu vücubiyet, techiz (kefenleme/cenaze), ardından borç, ardından da vasiyetten başkasıyla başlanmayacağına dair icma sebebiyle ve süt emen çocuğun miras kalan malda payı bulunup kendisi mal sahibi olduğunda nafakası başkasına vacip olmayacağı için miras kalan malda öncelikli kılınarak varise yüklenmiş olsun; isterse miras kalan mal yetmediğinde varisin kendi cebinden tamamlaması şeklinde varise yüklenmiş olsun fark etmez. Bu sebeple onlar bu konuda tevil kapısını aralamışlar; ya vârisin anlamını ya işaretin merciini yahut her ikisini birden tevil etmişlerdir.

فَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْمُرَادُ وَارِثُ الطِّفْلِ أَيْ مَنْ لَوْ مَاتَ

Cumhur şöyle demiştir: Muradı çocuğun varisidir; yani şayet ölseydi

الطِّفْلُ لَوَرِثَهُ هُوَ، رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَإِسْحَاقَ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَيَتَقَرَّرُ بِالْآيَةِ، أَنَّ النَّفَقَةَ وَاجِبَةٌ عَلَى قَرَابَةِ الرَّضِيعِ وَهُمْ بِالضَّرُورَةِ قَرَابَةُ أَبِيهِ أَيْ إِذَا مَاتَ أَبُوهُ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالًا: تَجِبُ نَفَقَةُ الرَّضِيعِ عَلَى الْأَقَارِبِ. عَلَى حَسَبِ قُرْبِهِمْ فِي الْإِرْثِ وَيَجْرِي ذَلِكَ عَلَى الْخِلَافِ فِي تَوْرِيثِ ذِي الرَّحِمِ الْمُحَرَّمِ فَهَؤُلَاءِ يَرَوْنَ حَقًّا عَلَى الْقَرَابَةِ إِنْفَاقَ الْعَاجِزِ فِي مَالِهِمْ كَمَا أَنَّهُمْ يَرِثُونَهُ إِذَا تَرَكَ مَالًا فَهُوَ مِنَ الْمُوَاسَاةِ الْوَاجِبَةِ مِثْلُ الدِّيَةِ.

çocuğa varis olacak kimsedir. Bu Ömer b. el-Hattâb, Katâde, Süddî, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid, Atâ, İshak, İbn Ebî Leylâ, Ebû Hanîfe ve Ahmed b. Hanbel'den rivayet edilmiştir. Böylece ayetle nafakanın emzirilen çocuğun akrabalarına—ki bunlar zaruri olarak babasının akrabalarıdır—yani babası vefat edip mal bırakmadığında, miras paylarındaki yakınlıklarına göre emzirilen çocuğun nafakasının akrabalara vacip olduğu sabit olur. Bu durum, mahrem olan zevi'l-erhâmın mirasçılığı konusundaki ihtilaf üzere cereyan eder. Zira onlar, mal bıraktığında ona varis oldukları gibi, aciz olan kimseye mallarından infak etmeyi de akrabalar üzerine bir hak olarak görürler; dolayısıyla bu, diyet gibi vacip olan bir yardımlaşmadır (muvasattır).

وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَقَبِيصَةُ بْنُ ذُؤَيْبٍ وَبَشِيرُ بْنُ نَصْرٍ قَاضِي عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ: الْمُرَادُ وَارِثُ الْأَبِ وَأُرِيدَ بِهِ نَفْسُ الرَّضِيعِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِذَا مَاتَ أَبُوهُ وَتَرَكَ مَالًا فَنَفَقَتُهُ مِنْ إِرْثِهِ.

Dahhâk, Kabîsa b. Züeyb ve Ömer b. Abdülazîz’in kadısı Beşîr b. Nasr ise şöyle demişlerdir: Murat babanın varisidir ve bununla süt emen çocuğun bizzat kendisi kastedilmiştir. Buna göre mana: Babası ölüp mal bıraktığında çocuğun nafakası kendi miras payından karşılanır.

وَيَتَّجِهُ عَلَى هَذَا أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ الْعُدُولِ عَنِ التَّعْبِيرِ بِالْوَلَدِ إِلَى التَّعْبِير بالوارث؟ فتجيب بِأَنَّهُ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الْأَبَ إِنَّمَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ نَفَقَةُ الرَّضِيعِ لِعَدَمِ مَالٍ لِلرَّضِيعِ، فَلِهَذَا لَمَّا اكْتَسَبَ مَالًا وَجَبَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ لِأَنَّ غَالِبَ أَحْوَالِ الصِّغَارِ أَلَّا تَكُونَ لَهُمْ أَمْوَالٌ مُكْتَسَبَةٌ سِوَى الْمِيرَاثِ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْآيَةَ تَكُونُ قَدْ تَرَكَتْ حُكْمَ مَنْ لَا مَالَ لَهُ.

Buna göre şöyle bir soru yöneltilebilir: Çocuk tabirinden vazgeçilip varis tabirine yönelmenin gerekçesi nedir? Cevap olarak dersin ki: Bu, babaya emzirilen çocuğun nafakasının ancak çocuğun malı bulunmadığı için vacip olduğuna, dolayısıyla çocuk bir mal elde ettiğinde nafakayı kendi malından karşılamasının vacip olduğuna işaret etmek içindir; çünkü küçük çocukların çoğu durumda mirastan başka kazanılmış bir malları bulunmaz. Ne var ki bu uzak bir tevildir; çünkü ayet malı olmayan çocuğun hükmünü terk etmiş olur.

وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْوَارِثِ الْمَعْنَى الْمَجَازِيُّ وَهُوَ الَّذِي يَبْقَى بَعْدَ انْعِدَامِ غَيْرِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْنُ الْوارِثُونَ [الْحجر: ٢٣] يَعْنِي بِهِ أُمَّ الرَّضِيعِ قَالَهُ سُفْيَانُ فَتَكُونُ النَّفَقَةُ عَلَى الْأُمِّ قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» «وَهَذَا قَلَقٌ فِي هَذَا الْمَقَامِ إِذْ لَيْسَ لِقَوْلِنَا: فَالنَّفَقَةُ

Denildi ki: Varis ile mecazi anlam kastedilmiştir ki o da Yüce Allah’ın: { وَنَحْنُ الْوارِثُونَ } [Hicr: 23] “Varis olanlar da Biziz” buyruğunda olduğu gibi başkası yok olduktan sonra geride kalan kimsedir; bununla emzirilen çocuğun annesi kastedilmiştir. Bunu Süfyân söylemiştir; buna göre nafaka annenin üzerinedir. Teftâzânî Şerhu'l-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “Bu makamda bu izah tutarsızdır; çünkü: 'O halde nafaka

عَلَى الْأَبِ وَعَلَى مَنْ بَقِيَ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ مَعْنًى يُعْتَدُّ بِهِ» يَعْنِي أَنَّ إِرَادَةَ الْبَاقِي تَشْمَلُ صُورَةَ مَا إِذَا كَانَ الْبَاقِي الْأَبَ وَلَا مَعْنَى لِعَطْفِهِ عَلَى نَفْسِهِ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ. وَفِي «الْمُدَوَّنَةِ» عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَرَبِيعَةَ أَنَّ الْوَارِثَ هُوَ وَلِيُّ الرَّضِيعِ عَلَيْهِ مِثْلُ مَا عَلَى الْأَبِ مِنْ عَدَمِ الْمُضَارَّةِ.

babanın ve anne ile babadan geriye kalanın üzerinedir' dememizin dikkate değer bir anlamı yoktur.” Yani geriye kalanın kastedilmesi geride kalanın baba olduğu sureti de kapsar ve bu itibarla babanın kendi üzerine atfedilmesinin bir manası yoktur. el-Müdevvene'de Zeyd b. Eslem ve Rebîa'dan nakledildiğine göre varis, emzirilen çocuğun velisidir ve zarar vermemek konusunda babanın üzerindeki sorumluluğun aynısı onun üzerine de düşer.

هَذَا كُلُّهُ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ لَا مَنْسُوخَةٌ وَأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: مِثْلُ ذلِكَ هُوَ الرِّزْقُ وَالْكِسْوَةُ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مِثْلُ ذلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى النَّهْي عَن المشارة. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ لِمَالِكٍ وَجَمِيعِ أَصْحَابِهِ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَالضَّحَّاكِ اهـ.

Bütün bunlar ayetin mensuh değil muhkem olduğu ve: { مِثْلُ ذلِكَ } “bunun aynısı” buyruğu ile işaret edilenin rızık ve giyim olduğu görüşüne göredir. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: { مِثْلُ ذلِكَ } buyruğundaki işaret, zarar vermeyi yasaklamaya râcidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu görüş Mâlik’e, bütün mezhep arkadaşlarına, Şa'bî’ye, Zührî’ye ve Dahhâk’a aittir.

وَفِي «الْمُدَوَّنَةِ» فِي تَرْجَمَةِ مَا جَاءَ فِيمَنْ تَلْزَمُ النَّفَقَةُ مِنْ كِتَابِ إِرْخَاءِ السُّتُورِ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ أَيْ أَلَّا يُضَارَّ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ بِأَنَّهُ الْأَصْلُ فَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: يَعْنِي فِي الرُّجُوعِ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ بِأَنَّ الْأُمَّةَ أَجْمَعَتْ عَلَى أَلَّا يُضَارَّ الْوَارِثُ. وَاخْتَلَفُوا: هَلْ عَلَيْهِ رِزْقٌ وَكِسْوَةٌ اهـ يَعْنِي مَوْرِدَ الْآيَةِ بِمَا هُوَ مُجْمَعٌ عَلَى حُكْمِهِ وَيَتْرُكُ مَا فِيهِ الْخِلَافُ.

el-Müdevvene'de Kitâbü İrhâi's-Sütûr'un nafakası kime lazım geleceğine dair babında İbnü'l-Kâsım'dan rivayet edildiğine göre Mâlik şöyle demiştir: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } yani “zarara uğratmaması gerekir.” İbnü'l-Arabî bunun asıl olduğunu söyleyerek bu görüşü tercih etmiş, Kurtubî de şöyle demiştir: “Yani en yakın zikredilene dönmesi bakımından.” İbn Atiyye de ümmetin varisin zarara uğratmaması gerektiği konusunda icma etmesi sebebiyle bunu tercih etmiştir; zira onun üzerine rızık ve giyimin vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; yani ayetin konusunu hükmü üzerinde icma edilen hususa hamletmiş ve ihtilaflı olanı bırakmıştır.

وَهُنَالِكَ تَأْوِيلٌ بِأَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، رَوَاهُ أَسَدُ بْنُ الْفُرَاتِ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ

Burada ayetin mensuh olduğuna dair bir tevil de vardır; bunu Esed b. el-Furât, İbnü'l-Kâsım'dan

عَنْ مَالِكٍ قَالَ:

ve o da Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir:

«وَقَوْلُ اللَّهِ ﷿: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ هُوَ مَنْسُوخٌ فَقَالَ النَّحَّاسُ: «مَا عَلِمْتُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ بَيَّنَ مَا النَّاسِخُ، وَالَّذِي يُبَيِّنُهُ أَنْ يَكُونَ النَّاسِخُ لَهَا عِنْدَ مَالِكٍ أَنَّهُ لَمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا نَفَقَةَ حَوْلٍ، وَالسُّكْنَى مِنْ مَالِ الْمُتَوَفَّى، ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ نَسْخٌ أَيْضًا عَنِ الْوَارِثِ» يُرِيدُ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا نَسَخَ وُجُوبَ ذَلِكَ فِي تَرِكَةِ الْمَيِّتِ نَسَخَ كُلَّ حَقٍّ فِي التَّرِكَةِ بَعْدَ الْمِيرَاثِ، فَيَكُونُ النَّاسِخُ هُوَ الْمِيرَاثَ، فَإِنَّهُ نَسَخَ كُلَّ حَقٍّ فِي الْمَالِ عَلَى أَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ.

“Aziz ve Celil olan Allah’ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Varise de bunun aynısı [düşer]” buyruğu mensuhtur.” Nehhâs şöyle demiştir: “Mâlik’in ashâbından hiç kimsenin nâsihin (hükmü kaldıran ayetin) ne olduğunu açıkladığını bilmiyorum. Bunu açıklayacak olan husus; Mâlik’e göre nâsihin, Allah’ın kocası ölen kadına ölenin malından bir yıllık nafaka ve barınmayı vacip kılıp ardından bunu nesh etmesiyle varisin üzerinden de nesh edilmiş olmasıdır.” Kastettiği şudur: Allah ölenin terekesinde bunun vücubiyetini nesh edince, mirastan sonra tereke üzerindeki her hakkı nesh etmiştir. Dolayısıyla nâsih mirastır; çünkü o, ölenin velileri üzerine maldaki her hakkı nesh etmiştir.

وَعِنْدِي أَنَّ التَّأْوِيلَ الَّذِي فِي «مُدَوَّنَةِ سَحْنُونٍ» بَعِيدٌ لِمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَأَنَّ مَا نَحَاهُ مَالِكٌ فِي رِوَايَةِ أَسَدِ بْنِ الْفُرَاتِ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ هُوَ التَّأْوِيلُ الصَّحِيحُ، وَأَنَّ النَّسْخَ عَلَى ظَاهِرِ الْمُرَادِ مِنْهُ، وَالنَّاسِخَ لِهَذَا الْحُكْمِ هُوَ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَا حَقَّ فِي مَالِ الْمَيِّتِ، بَعْدَ جِهَازِهِ وَقَضَاءِ دَيْنِهِ، وَتَنْفِيذِ وَصِيَّتِهِ، إِلَّا الْمِيرَاثَ فَنَسَخَ بِذَلِكَ كُلَّ مَا كَانَ مَأْمُورًا بِهِ أَنْ يُدْفَعَ مِنْ مَالِ الْمَيِّتِ مِثْلَ الْوَصِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ [الْبَقَرَة: ١٨٠] الْآيَةَ، وَمِثْلَ الْوَصِيَّةِ بِسُكْنَى الزَّوْجَةِ وَإِنْفَاقِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَة:

Bana göre Sahnûn'un el-Müdevvene'sindeki tevil az önce geçen gerekçelerden ötürü uzaktır; Mâlik'in, Esed b. el-Furât'ın İbnü'l-Kâsım'dan yaptığı rivayette benimsediği görüş ise sahih tevildir. Nesh, muradın zahiri üzeredir ve bu hükmü nesh eden (nâsih), techizi, borcunun ödenmesi ve vasiyetinin yerine getirilmesinden sonra ölünün malında mirastan başka hiçbir hak bulunmadığına dair ümmetin icmaıdır. Böylece Yüce Allah'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ } [Bakara: 180] “Birinize ölüm geldiğinde, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa ana babaya vasiyet farz kılındı” ayetindeki vasiyet gibi ve Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } [Bakara:

٢٤٠] وَنُسِخَ مِنْهُ حُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ

240] “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar, eşleri için bir yıla kadar faydalanma vasiyetinde bulunsunlar” ayetindeki eşin barınması ve infakı vasiyeti gibi ölünün malından ödenmesi emredilen her şey bununla nesh edilmiş ve bu ayetin hükmü de bundan nesh olunmuştur; bu da...

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ أَلَّا لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; dikkat edin, varise vasiyet yoktur.”

هَذَا إِذَا حُمِلَ الْوَارِثُ فِي الْآيَةِ عَلَى وَارِثِ الْمَيِّتِ أَيْ إِنَّ ذَلِكَ

Bu, ayette geçen varisin ölünün varisine hamledilmesi, yani bunun

حَقٌّ عَلَى جَمِيعِ الْوَرَثَةِ أَيًّا كَانُوا بِمَعْنَى أَنَّهُ مَبْدَأُ الْمَوَارِيثِ. وَإِذَا حُمِلَ الْوَارِثُ عَلَى مَنْ هُوَ بِحَيْثُ يَرِثُ الْمَيِّتَ لَوْ تَرَكَ الْمَيِّتُ مَالًا، أَعْنِي قَرِيبَهُ، بِمَعْنَى أَنَّ عَلَيْهِ إِنْفَاقَ ابْنِ قَرِيبِهِ، فَذَلِكَ مَنْسُوخٌ بِوَضْعِ بَيْتِ الْمَالِ وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَرَعَتْ هَذَا الْحُكْمَ فِي وَقْتِ ضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ، لِإِقَامَةِ أَوَدِ نِظَامِهِمْ بِتَرْبِيَةِ أَطْفَالِ فُقَرَائِهِمْ، وَكَانَ أَوْلَى الْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ أَقْرَبَهُمْ مِنَ الطِّفْلِ فَكَمَا كَانَ يَرِثُ قَرِيبَهُ، لَوْ تَرَكَ مَالًا وَلَمْ يَتْرُكْ وَلَدًا فَكَذَلِكَ عَلَيْهِ أَن يُقَام بِبَيِّنَةٍ، كَمَا كَانَ حُكْمُ الْقَبِيلَةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي ضَمِّ أَيْتَامِهِمْ وَدَفْعِ دِيَاتِهِمْ، فَلَمَّا اعْتَزَّ الْإِسْلَامُ صَار لِجَامِعَةِ الْمُسْلِمِينَ مَالٌ، كَانَ حَقًّا عَلَى جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ الْقِيَامُ بِتَرْبِيَةِ أَبْنَاءِ فُقَرَائِهِمْ،

mirasların ilkesi olması anlamında kim olurlarsa olsunlar bütün varisler üzerine bir hak sayılması durumundadır. Şayet varis, ölü bir mal bıraksaydı ona varis olacak kimseye -yani akrabasına- akrabasının çocuğuna nafaka sağlamasının zorunlu olması şeklinde hamledilirse, bu hüküm beytülmâlin kurulmasıyla nesh edilmiştir. Zira bu ayet, bu hükmü Müslümanların zayıf olduğu bir dönemde, fakirlerinin çocuklarını yetiştirerek düzenlerindeki aksaklığı gidermek amacıyla teşri kılmıştı. Müslümanlar arasında buna en layık olanı da çocuğa en yakın olanıydı. Nasıl ki akrabası mal bırakıp çocuk bırakmasaydı ona varis olacak idiyse, tıpkı Câhiliye döneminde kabilenin yetimlerini sahiplenme ve diyetlerini ödeme hükmünde olduğu gibi, [bu çocuğun nafakasını] üstlenmesi gerekirdi. İslâm güçlenip Müslümanlar topluluğunun bir mal varlığı olunca, fakirlerinin çocuklarının bakım ve eğitimini üstlenmek Müslümanlar cemaatine ait bir hak [ve görev] oldu.

وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «مَنْ تَرَكَ كَلًّا، أَوْ ضَيَاعًا، فَعَلَيَّ، وَمَنْ تَرَكَ مَالًا فَلِوَارِثِهِ»

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim bakıma muhtaç bir aile veya borç bırakırsa o bana aittir; kim de bir mal bırakırsa o da varisinindir.”

وَلَا فَرْقَ بَيْنَ إِطْعَامِ الْفَقِيرِ وَبَيْنَ إِرْضَاعِهِ، وَمَا هُوَ إِلَّا نَفَقَةٌ، وَلِمَثَلِهِ وُضِعَ بَيْتُ الْمَالِ.

Fakiri doyurmak ile onu emzirtmek arasında bir fark yoktur; bu bir nafakadan ibarettir ve beytülmâl bunun gibiler için kurulmuştur.

وَقَوْلُهُ: فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ لِأَنَّهُ مُتَفَرِّعٌ عَنْهُ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى الْوَالِدَةِ وَالْمَوْلُودِ لَهُ الْوَاقِعَيْنِ فِي الْجُمَلِ قَبْلَ هَذِهِ.

Ayetteki: { فَإِنْ أَرادا فِصالًا } “Eğer sütten kesmek isterlerse” buyruğu, { يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” buyruğuna matuftur; çünkü ondan dallanıp türemektedir. Zamir ise bundan önceki cümlelerde geçen anneye ve babaya (çocuk kendisi için doğurulan kişiye) dönmektedir.

وَالْفِصَالُ: الْفِطَامُ عَنِ الْإِرْضَاعِ، لِأَنَّهُ فُصِلَ عَنْ ثَدْيِ مُرْضِعِهِ. وَعَنْ فِي قَوْلِهِ: عَنْ تَراضٍ مُتَعَلِّقَةٌ بِأَرَادَا أَيْ إِرَادَةٌ نَاشِئَةٌ عَنِ التَّرَاضِي، إِذْ قَدْ تَكُونُ إِرَادَتُهُمَا صُورِيَّةً أَوْ يَكُونُ أَحَدُهُمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مُرْغَمًا عَلَى الْإِرَادَةِ، بِخَوْفٍ أَوِ اضْطِرَارٍ.

Fisâl (فِصَال); emzirenin memesinden ayrıldığı için emzirmeyi kesmek (sütten kesmek) demektir. Ayetteki { عَنْ تَراضٍ } “karşılıklı rıza ile” ifadesindeki “an” (عَنْ) harf-i cerri { أَرَادَا } fiiline müteallıktır; yani karşılıklı rızadan kaynaklanan bir irade demektir. Zira onların iradesi şeklî olabilir veya içlerinden biri korku yahut mecburiyet yüzünden gerçekte irade göstermeye zorlanmış olabilir.

وَقَوْلُهُ: وَتَشاوُرٍ هُوَ مَصْدَرُ شَاوَرَ إِذَا طَلَبَ الْمَشُورَةَ. وَالْمَشُورَةُ قِيلَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْإِشَارَةِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَشَاوِرِينَ يُشِيرُ بِمَا يَرَاهُ نَافِعًا فَلِذَلِكَ يَقُولُ الْمُسْتَشِيرُ لِمَنْ يَسْتَشِيرُهُ: بِمَاذَا تُشِيرُ عَلَيَّ كَأَنَّ أَصْلَهُ أَنَّهُ يُشِيرُ لِلْأَمْرِ الَّذِي فِيهِ النَّفْعُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِشَارَةِ بِالْيَدِ، لِأَنَّ النَّاصِحَ الْمُدَبِّرَ كَالَّذِي يُشِيرُ إِلَى الصَّوَابِ وَيُعِينُهُ لَهُ مَنْ لَمْ يَهْتَدِ إِلَيْهِ، ثُمَّ عُدِّيَ بِعَلَى لَمَّا ضُمِّنَ مَعْنَى التَّدْبِيرِ، وَقَالَ الرَّاغِبُ: إِنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنْ شَارَ الْعَسَلَ إِذا استخرجه، وأيا مَا كَانَ اشْتِقَاقُهَا فَمَعْنَاهَا إِبْدَاءُ الرَّأْيِ فِي عَمَلٍ يُرِيدُ أَنْ يَعْمَلَهُ مَنْ يُشَاوِرُ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] وَسَيَجِيءُ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] ، وَعَطَفَ التَّشَاوُرَ عَلَى التَّرَاضِي تَعْلِيما للزوجين شؤون تَدْبِيرِ الْعَائِلَةِ، فَإِنَّ التَّشَاوُرَ يُظْهِرُ الصَّوَابَ وَيَحْصُلُ بِهِ التَّرَاضِي.

Ayetteki: { وَتَشاوُرٍ } “ve danışma ile” buyruğu, istişare talep edildiğinde kullanılan “şâvera” (شاور) fiilinin masdarıdır. Meşveretin (istîşarenin), “işaret” kelimesinden türediği söylenmiştir; çünkü danışanlardan her biri faydalı gördüğü şeye işaret eder. Bu yüzden danışan kişi, danıştığı kişiye “Bana ne işaret edersin (ne tavsiye edersin)?” der. Sanki aslı faydalı olan işe işaret etmektir ve elle işaret etmekten türemiştir; zira nasihat eden ve tedbir düşünen kimse, doğruya ulaşamayan birine doğruyu eliyle işaret edip belirleyen kimse gibidir. Daha sonra tedbir manası tazammun ettiği için “alâ” (على) ile geçişli kılınmıştır. Râgıb ise bunun balı çıkardığı anlamına gelen “şâra’l-asel” (شار العسل) ifadesinden türediğini söylemiştir. Türeyişi her ne olursa olsun manası, danışan kişinin yapmak istediği bir işte görüş bildirmektir. Bununla ilgili açıklama Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } [Bakara: 30] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” buyruğunda geçmişti; Âl-i İmrân Suresi'ndeki [159]: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “İş konusunda onlarla danış” buyruğunda da gelecektir. İstişarenin rızaya matuf kılınması, eşlere aile idaresi hususlarını öğretmek içindir; zira istişare doğruyu ortaya çıkarır ve onunla karşılıklı rıza hâsıl olur.

وَأَفَادَ بِقَوْلِهِ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنَّ ذَلِكَ مُبَاحٌ، وَأَنَّ حَقَّ إِرْضَاعِ الْحَوْلَيْنِ مُرَاعًى فِيهِ حَقُّ الْأَبَوَيْنِ وَحَقُّ الرَّضِيعِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ أَمْزِجَةِ الرُّضَعَاءِ جَعَلَ

{ فَلا جُناحَ عَلَيْهما } “Kendilerine bir günah yoktur” buyruğuyla bunun mübah olduğunu, iki yıl emzirme hakkının hem anne babanın hakkını hem de emzirilen bebeğin hakkını gözettiğini ifade etmiştir. Bu durum bebeklerin mizaçlarının farklılığına göre değiştiği için...

اخْتِلَافَ الْأَبَوَيْنِ دَلِيلًا عَلَى تَوَقُّعِ حَاجَةِ الطِّفْلِ إِلَى زِيَادَةِ الرَّضَاعِ، فَأَعْمَلَ قَوْلَ طَالِبِ الزِّيَادَةِ مِنْهُمَا، كَمَا تَقَدَّمَ، فَإِذَا تَشَاوَرَ الْأَبَوَانِ وَتَرَاضَيَا بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى الْفِصَالِ كَانَ تَرَاضِيهُمَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُمَا رَأَيَا مِنْ حَالِ الرَّضِيعِ مَا يُغْنِيهِ عَنِ الزِّيَادَةِ، إِذْ لَا يُظَنُّ بِهِمَا التَّمَالُؤُ عَلَى ضُرِّ الْوَلَدِ، وَلَا يُظَنُّ إِخْفَاءُ الْمَصْلَحَةِ عَلَيْهِمَا بَعْدَ تَشَاوُرِهِمَا، إِذْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِمَا حَالُ وَلَدِهِمَا.

anne babanın ihtilafını çocuğun daha fazla emzirilmeye ihtiyaç duyabileceğinin bir göstergesi kılmış ve daha önce geçtiği üzere, ikisinden sürenin artırılmasını isteyenin sözünü geçerli saymıştır. Anne baba istişare edip ardından sütten kesme üzerinde anlaştıklarında ise onların bu rızası, bebeğin durumunda ilave emzirmeye ihtiyaç bırakmayacak bir hal gördüklerinin delili olur. Zira çocuğa zarar verme hususunda aralarında anlaşacakları düşünülemez; istişare ettikten sonra maslahatın onlara gizli kalacağı da düşünülemez, çünkü çocuklarının durumu kendilerine gizli kalmaz.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ انْتِقَالٌ إِلَى حَالَةِ إِرْضَاعِ الطِّفْلِ غَيْرُ وَالِدَتِهِ إِذَا تَعَذَّرَ عَلَى الْوَالِدَةِ إِرْضَاعُهُ، لِمَرَضِهَا، أَوْ تَزَوُّجِهَا أَوْ إِنْ أَبَتْ ذَلِكَ حَيْثُ يَجُوزُ لَهَا الْإِبَاءُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ، أَيْ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَطْلُبُوا الْإِرْضَاعَ لِأَوْلَادِكُمْ فَلَا إِثْمَ فِي ذَلِكَ.

Ayetteki: { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz size bir günah yoktur” buyruğu; önceki ayette geçtiği üzere annenin hastalığı, evlenmesi yahut emzirmeyi reddetmesinin caiz olduğu hallerde reddetmesi sebebiyle emzirmesi zorlaştığında çocuğun annesinden başkası tarafından emzirilmesi durumuna bir geçiştir; yani çocuklarınız için emzirme talep etmek isterseniz bunda bir günah yoktur.

وَالْمُخَاطَبُ بِأَرَدْتُمْ: الْأَبَوَانِ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ الْأَبَوَيْنِ فِي الْأُمَّةِ وَلَيْسَ الْمُخَاطَبُ خُصُوصَ الرِّجَالِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِيمَا سَبَقَ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ فَعَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ خَاصٌّ بِحَالَةِ تَرَاضِي الْأَبَوَيْنِ عَلَى ذَلِكَ لِعُذْرِ الْأُمِّ، وَبِحَالَةِ فَقْدِ الْأُمِّ. وَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ:

{ أَرَدْتُمْ } “İsterseniz” hitabının muhatabı, ümmetteki ebeveynlerin çokluğu dikkate alınarak anne babadır; muhatap özellikle erkekler değildir. Çünkü Yüce Allah daha önce: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler” buyurmuştur. Böylece dinleyen kimse bu hükmün, annenin bir mazereti sebebiyle anne babanın buna rıza göstermesi haline ve annenin bulunmaması haline mahsus olduğunu anlamıştır. Şunlar da O'nun şu buyruğundan anlaşılmıştır:

فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنَّ حَالَةَ التَّرَاضِي هِيَ الْمَقْصُودَةُ أَوَّلًا، لِأَنَّ نَفْيَ الْجُنَاحِ مُؤْذِنٌ بِتَوَقُّعِهِ،

{ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Size bir günah yoktur” ifadesinden, öncelikle kastedilenin karşılıklı rıza durumu olduğu anlaşılmıştır; çünkü günahın nefyedilmesi onun varlığının ihtimal dahilinde görüldüğünü bildirir.

وَإِنَّمَا يُتَوَقَّعُ ذَلِكَ إِذَا كَانَتِ الْأُمُّ مَوْجُودَةً وَأُرِيدَ صَرْفُ الِابْنِ عَنْهَا إِلَى مُرْضِعٍ أُخْرَى، لِسَبَبٍ مُصْطَلَحٍ عَلَيْهِ، وَهُمَا لَا يُرِيدَانِ ذَلِكَ إِلَّا حَيْثُ يَتَحَقَّقُ عَدَمُ الضُّرِّ لِلِابْنِ، فَلَوْ عُلِمَ ضُرُّ الْوَلَدِ لَمْ يَجُزْ، وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَسْتَرْضِعُ لِأَوْلَادِهَا، لَا سِيَّمَا أَهْلَ الشَّرَفِ.

Bu da ancak anne hayattayken ve üzerinde uzlaşılan bir gerekçeyle çocuğun anneden alınıp başka bir sütanneye verilmesi istendiğinde söz konusu olur. Anne baba bunu ancak çocuğa zarar gelmeyeceği kesinleştiği durumlarda isterler; şayet çocuğun zarar göreceği bilinirse buna cevaz verilmez. Nitekim Araplar, özellikle de soylu kimseler çocukları için sütanne tutarlardı.

وَفِي الْحَدِيثِ «وَاسْتُرْضِعْتُ فِي بَنِي سَعْدٍ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ben Sa'doğulları içinde emzirildim (sütanneye verildim).”

. وَالِاسْتِرْضَاعُ أَصْلُهُ طَلَبُ إِرْضَاعِ الطِّفْلِ، أَيْ طَلَبُ أَنْ تُرْضِعَ الطِّفْلَ غَيْرُ أُمِّهِ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي (تَسْتَرْضِعُوا) لِلطَّلَبِ وَمَفْعُولُهُ مَحْذُوفٌ، وَأَصْلُهُ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا مَرَاضِعَ لِأَوْلَادِكُمْ، لِأَنَّ الْفِعْلَ يُعَدَّى بِالسِّينِ وَالتَّاءِ الدَّالَّيْنِ عَلَى الطَّلَبِ إِلَى الْمَفْعُولِ الْمَطْلُوبِ مِنْهُ الْفِعْلُ فَلَا يَتَعَدَّى إِلَّا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَمَا بَعْدَهُ يُعَدَّى إِلَيْهِ بِالْحَرْفِ وَقَدْ يُحْذَفُ الْحَرْفُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، كَمَا حُذِفَ فِي اسْتَرْضَعَ وَاسْتَنْجَحَ، فَعُدِّيَ الْفِعْلُ إِلَى الْمَجْرُورِ عَلَى الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ،

İstirdâ’ (اِسْتِرْضَاع); aslen çocuğun emzirilmesini talep etmek, yani çocuğu annesinden başkasının emzirmesini istemektir. Bu yüzden (تَسْتَرْضِعُوا) fiilindeki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri talep içindir ve mef’ûlü hazfedilmiştir. Aslı; çocuklarınız için sütannelerden emzirme talep etmenizdir. Zira fiil talebe delalet eden sîn ve tâ harfleriyle kendisinden fiil talep edilen mef'ûle geçişli kılınır ve sadece tek bir mef'ûle müteaddi olur; ondan sonrasına ise harf[-i cer] ile geçiş sağlanır. Bazen bu harf çok kullanımdan dolayı hazfedilir; nitekim “isterdaa” (استرضع) ve “istenceha” (استنجح) kelimelerinde hazfedilmiş, böylece fiil hazif ve îsâl yoluyla mecrûra doğrudan geçişli kılınmıştır.

وَفِي الْحَدِيثِ «وَاسْتُرْضِعْتُ فِي بَنِي سَعْدٍ»

Hadiste de: “Ben Sa'doğulları içinde emzirildim (sütanneye verildim)” buyrulmuştur.

وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» مَا يَقْتَضِي أَنَّ السِّينَ وَالتَّاءَ دَخَلَتَا عَلَى الْفِعْلِ الْمَهْمُوزِ الْمُتَعَدِّي إِلَى وَاحِدٍ فَزَادَتَاهُ تَعْدِيَةً لِثَانٍ، وَأَصْلُهُ أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ الْوَلَدَ، فَإِذَا قُلْتَ: اسْتَرْضَعْتُهَا صَارَ مُتَعَدِّيًا إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَكَأَنَّ وَجْهَهُ أَنَّنَا نَنْظُرُ إِلَى الْحَدَثِ الْمُرَادِ طَلَبُهُ، فَإِنْ كَانَ حَدَثًا قَاصِرًا، فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ السِّينُ وَالتَّاءُ، عُدِّيَ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، نَحْوَ اسْتَنْهَضْتُهُ فَنَهَضَ، وَإِنْ كَانَ مُتَعَدِّيًا فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ السِّينُ وَالتَّاءُ عُدِّيَ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، نَحْوَ اسْتَرْضَعْتُهَا فَأَرْضَعَتْ، وَالتَّعْوِيلُ عَلَى الْقَرِينَةِ، إِذْ لَا يُطْلَبُ أَصْلُ الرَّضَاعِ لَا

el-Keşşâf'ta, sîn ve tâ harflerinin tek bir mef'ûle geçişli olan hemzeli fiilin başına gelerek onu ikinci bir mef'ûle daha geçişli kıldığı sonucunu doğuran bir ifade yer almıştır. Bunun aslı: “Kadın çocuğu emzirdi”dir (أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ الْوَلَدَ). “Ondan emzirmesini istedim” (اسْتَرْضَعْتُهَا) dediğinde ise iki mef'ûle geçişli hale gelir. Bunun izahı sanki şöyledir: Biz talep edilmesi murad edilen eyleme bakarız; eğer eylem lâzım (geçişsiz) bir eylemse ve başına sîn ile tâ girerse tek bir mef'ûle geçişli olur; nitekim “Onu kalkmaya teşvik ettim/kaldırmak istedim, o da kalktı” (اسْتَنْهَضْتُهُ فَنَهَضَ) ifadesinde olduğu gibi. Şayet eylem müteaddi (geçişli) ise ve başına sîn ile tâ girerse iki mef'ûle geçişli olur; nitekim “O kadından [çocuğu] emzirmesini talep ettim, o da emzirdi” (اسْتَرْضَعْتُهَا فَأَرْضَعَتْ) ifadesinde olduğu gibi. Burada belirleyici olan karinedir; zira emzirmenin aslı ne...

مِنَ الْوَلَدِ وَلَا مِنَ الْأُمِّ، وَكَذَا: اسْتَنْجَحْتُ اللَّهَ سَعْيِي، إِذْ لَا يُطْلَبُ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِنْجَاحُ السَّعْيِ، وَلَا مَعْنَى لِطَلَبِ نَجَاحِ اللَّهِ، فَبِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ كَوْنِ الْفِعْلِ تَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، أَوْ إِلَى الثَّانِي بِحَذْفِ الْحَرْفِ، نَرَى أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِتَسَلُّطِ الطَّلَبِ عَلَى الْفِعْلِ هُنَا أَصْلًا، عَلَى أَنَّهُ لَوْلَا هَذَا الِاعْتِبَارُ، لَتَعَذَّرَ طَلَبُ وُقُوعِ الْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي بِالسِّينِ وَالتَّاءِ، وَهُوَ قَدْ يَطْلُبُ حُصُولَهُ فَمَا أَوْرَدُوهُ عَلَى «الْكَشَّافِ» : مِنْ أَنَّ حُرُوفَ الزِّيَادَةِ إِنَّمَا تَدْخُلُ عَلَى الْمُجَرَّدِ لَا الْمَزِيدِ مَدْفُوعٌ بِأَنَّ حُرُوفَ الزِّيَادَةِ إِذَا تَكَرَّرَتْ، وَكَانَتْ لِمَعَانٍ مُخْتَلِفَةٍ جَازَ اعْتِبَارُ بَعْضِهَا دَاخِلًا بَعْدَ بَعْضٍ، وَإِنْ كَانَ مَدْخُولُهَا كُلِّهَا هُوَ الْفِعْلَ الْمُجَرَّدَ.

çocuktan ne de anneden talep edilir. Tıpkı: “Allah'tan gayretimi başarıya ulaştırmasını istedim” (اسْتَنْجَحْتُ اللَّهَ سَعْيِي) ifadesinde olduğu gibi; çünkü Allah'tan sadece gayreti başarıya erdirmesi talep edilir, yoksa Allah'ın necahı (başarısı) talep edilecek değildir. Dolayısıyla fiilin iki mef'ûle mi yoksa harf[-i cerr]in hazfiyle ikinciye mi geçişli kılındığına bakılmaksızın, talebin burada doğrudan fiile yönelmesinin zaten bir anlamı olmadığını görürüz. Kaldı ki bu mülahaza olmasaydı, sîn ve tâ ile müteaddi kılınan fiilin gerçekleşmesini talep etmek imkânsız olurdu; halbuki onun gerçekleşmesi talep edilebilir. Dolayısıyla el-Keşşâf'a yöneltilen: “Ziyade harfler mezid fiile değil ancak mücerred fiile dahil olur” şeklindeki itiraz, ziyade harfler tekrar ettiğinde ve farklı manalar için olduğunda bazısının diğerinden sonra dahil kabul edilmesinin caiz olmasıyla bertaraf edilir; her ne kadar hepsinin dahil olduğu asıl kök mücerred fiil olsa da.

وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ يُرْضِعْنَ تَشْرِيعَ وُجُوبِ الْإِرْضَاعِ عَلَى الْأُمَّهَاتِ، بَلِ الْمَقْصُودُ تَحْدِيدُ مُدَّةِ الْإِرْضَاعِ وَوَاجِبَاتُ الْمُرْضِعِ عَلَى الْأَبِ، وَأَمَّا إِرْضَاعُ الْأُمَّهَاتِ فَمَوْكُولٌ إِلَى مَا تَعَارَفَهُ النَّاسُ، فَالْمَرْأَةُ الَّتِي فِي الْعِصْمَةِ، إِذَا كَانَ مِثْلُهَا يُرْضِعُ، يُعْتَبَرُ إِرْضَاعُهَا أَوْلَادَهَا مِنْ حُقُوقِ الزَّوْجِ عَلَيْهَا فِي الْعِصْمَةِ،

{ وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz size bir günah yoktur” buyruğu, { يُرْضِعْنَ } “emzirirler” ifadesinden muradın emzirmenin annelere farz olduğunu teşri kılmak olmadığını, bilakis maksadın emzirme süresini ve emzirenin baba üzerindeki haklarını belirlemek olduğunu göstermiştir. Annelere gelince; onların emzirmesi insanların örfüne bırakılmıştır. Nikâh altındaki bir kadının emzirmesi, şayet onun emsalindeki kadınlar emziriyorsa, nikâh bağı gereğince kocasının onun üzerindeki haklarından sayılır;

إِذِ الْعُرْفُ كَالشَّرْطِ، وَالْمَرْأَةُ الْمُطَلَّقَةُ لَا حَقَّ لِزَوْجِهَا عَلَيْهَا، فَلَا تُرْضِعُ لَهُ إِلَّا بِاخْتِيَارِهَا. مَا لَمْ يَعْرِضْ فِي الْحَالَيْنِ مَانِعٌ أَوْ مُوجِبٌ، مِثْلُ عَجْزِ الْمَرْأَةِ فِي الْعِصْمَةِ عَنِ الْإِرْضَاعِ لِمَرَضٍ، وَمِثْلُ امْتِنَاعِ الصَّبِيِّ مِنْ رَضَاعِ غَيْرِهَا، إِذَا كَانَتْ مُطَلَّقَةً بِحَيْثُ يُخْشَى عَلَيْهِ، وَالْمَرْأَةُ الَّتِي لَا يُرْضِعُ مِثْلُهَا وَهِيَ ذَاتُ الْقَدْرِ، قَدْ عَلِمَ الزَّوْجُ حِينَمَا تَزَوَّجَهَا أَنَّ مِثْلَهَا لَا يُرْضِعُ، فَلَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهَا حَقُّ الْإِرْضَاعِ. هَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، إِذِ الْعُرْفُ كَالشَّرْطِ، وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ عُرْفًا مِنْ قَبْلِ الْإِسْلَامِ وَتَقَرَّرَ فِي الْإِسْلَامِ، وَقَدْ جَرَى فِي كَلَامِ الْمَالِكِيَّةِ فِي كُتُبِ الْأُصُولِ: أَنَّ مَالِكًا خَصَّصَ عُمُومَ الْوَالِدَاتِ بِغَيْرِ ذَوَاتِ الْقَدْرِ، وَأَنَّ الْمُخَصَّصَ هُوَ الْعُرْفُ، وَكُنَّا نُتَابِعُهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَلَكِنِّي الْآنَ لَا أَرَى ذَلِكَ مُتَّجِهًا وَلَا أَرَى مَالِكًا عَمَدَ إِلَى التَّخْصِيصِ أَصْلًا، لِأَنَّ الْآيَةَ غَيْرُ مَسُوقَةٍ لِإِيجَابِ الْإِرْضَاعِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

çünkü örf şart gibidir. Boşanmış kadına gelince; kocasının onun üzerinde bir hakkı yoktur, dolayısıyla ancak kendi tercihiyle emzirir. Her iki durumda da bir engel yahut zorunluluk ortaya çıkmadıkça bu böyledir; nikâh altındaki kadının hastalık sebebiyle emzirememesi ya da boşanmış kadın söz konusu olduğunda çocuğun başkasından emmeyi reddedip hayati tehlikeye düşmesi gibi. Emsali kadınların emzirmediği soylu/itibarlı kadına gelince; koca onunla evlendiğinde onun gibilerin emzirmeyeceğini bildiğinden, onun üzerinde emzirme hakkı bulunmaz. Bu Mâlik’in görüşüdür; çünkü örf şart gibidir ve bu, İslâm’dan önce de bir örftü, İslâm’da da yerleşti. Mâlikîlerin fıkıh usulü kitaplarındaki ifadelerinde Mâlik’in, “vâlidât” (anneler) umumi lafzını soylu olmayanlarla tahsis ettiği ve muhassısın (tahsis edenin) örf olduğu yer almıştır. Biz de eskiden onlara bu konuda tabi olurduk; fakat şimdi bunun isabetli olmadığını ve Mâlik’in asla tahsise yönelmediğini görüyorum; zira daha önce geçtiği üzere ayet emzirmeyi vacip kılmak için sevk edilmemiştir.

وَقَوْلُهُ: إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ أَيْ إِذَا سَلَّمْتُمْ إِلَى الْمَرَاضِعِ أُجُورَهُنَّ.

Ayetteki: { إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ } “Vermeyi kararlaştırdığınızı maruf (örfe uygun) şekilde teslim ettiğiniz takdirde” buyruğu; yani sütannelere ücretlerini teslim ettiğiniz takdirde demektir.

فَالْمُرَادُ بِمَا آتَيْتُمُ: الْأَجْرُ، وَمَعْنَى آتَى فِي الْأَصْلِ دَفَعَ لِأَنَّهُ مُعَدَّى أَتَى بِمَعْنَى وَصَلَ، وَلَمَّا كَانَ أَصْلُ إِذَا أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لِلْمُسْتَقْبَلِ مُضَمَّنًا مَعْنَى الشَّرْطِ، لَمْ يَلْتَئِمْ أَنْ يَكُونَ مَعَ فِعْلِ آتَيْتُمْ الْمَاضِي.

“Âteytüm” (آتَيْتُمْ) ile murad edilen ücrettir. Âtâ (آتَى) fiilinin asıl manası ödedi/verdi demektir; çünkü ulaştı manasındaki “etâ” (أَتَى) fiilinin geçişli halidir. “İzâ” (إِذَا) edatının aslı şart manası içeren gelecek zaman zarfı olduğundan, geçmiş zamanlı “âteytüm” (آتَيْتُمْ) fiiliyle zahiren uyuşmamaktadır.

وَتَأَوَّلَ فِي «الْكَشَّافِ» آتَيْتُمْ بِمَعْنَى: أَرَدْتُمْ إِيتَاءَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [الْمَائِدَة: ٦] تَبَعًا لِقَوْلِهِ: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ، وَالْمَعْنَى: إِذَا سَلَّمْتُمْ أُجُورَ الْمَرَاضِعِ بِالْمَعْرُوفِ، دُونَ إِجْحَافٍ وَلَا مَطْلٍ.

Keşşâf sahibi, { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } “Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz” buyruğuna tabi olarak; Yüce Allah’ın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } [Mâide: 6] “Namaza kalktığınız zaman” buyruğunda olduğu gibi “âteytüm” ifadesini “vermeyi murad ettiğiniz / kararlaştırdığınız şey” şeklinde tevil etmiştir. Mana şudur: Haksızlık etmeksizin ve geciktirmeksizin sütannelerin ücretlerini maruf ölçülerde teslim ettiğinizde.

وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ آتَيْتُمْ بِتَرْكِ هَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ. فَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا جِئْتُمْ، أَيْ مَا قَصَدْتُمْ، فَالْإِتْيَانُ حِينَئِذٍ مَجَازٌ عَنِ الْقَصْدِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الصافات: ٨٤] وَقَالَ زُهَيْرٌ:

İbn Kesîr “âteytüm” kelimesini ta'diye (geçişlilik) hemzesini terk ederek [“eteytüm” (أَتَيْتُمْ) şeklinde] okumuştur. Bu kıraate göre mana: “Getirdiğiniz şeyi, yani kastettiğiniz/amaçladığınız şeyi teslim ettiğinizde” demektir. Bu takdirde “ityân” (gelmek), Yüce Allah’ın: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [Sâffât: 84] “Hani o, Rabbine arınmış bir kalp ile gelmişti” buyruğunda olduğu gibi kastetmekten mecazdır. Nitekim Züheyr şöyle demiştir:

وَمَا كَانَ مِنْ خَيْرٍ أَتَوْهُ فَإِنَّمَا ... تَوَارَثَهُ آبَاءُ آبَائِهِمْ قَبْلُ

“İşledikleri (yöneldikleri) her ne hayır varsa, onu mutlaka / Daha önce dedelerinin babaları tevarüs etmiştir.”

وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ تَذْيِيلٌ لِلتَّخْوِيفِ، وَالْحَثِّ عَلَى مُرَاقَبَةِ مَا شَرَعَ اللَّهُ، مِنْ غَيْرِ محاولة وَلَا مكابدة، وَقَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِذَلِكَ، وَإِلَّا فَقَدَ عَلِمُوهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيره آنِفا.

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyruğu; korkutmak ve Allah'ın meşru kıldığı şeyleri hileye ve zorlamaya sapmaksızın gözetmeye teşvik etmek için bir tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir). { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah...” buyruğu ise onlara bunu bir hatırlatmadır; yoksa onlar bunu zaten bilmektedirler. Benzeri az önce geçmişti.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 234]

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların [geride bıraktığı eşleri], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Sürelerini doldurduklarında, artık meşru ölçüler içinde kendileri hakkında yapacakları şeylerde size bir günah yoktur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (234)”

انْتِقَالٌ إِلَى بَيَانِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ بَعْدَ الْكَلَامِ عَن عدَّة طَلَاق وَمَا اتَّصَلَ بِذَلِكَ مِنْ أَحْكَامِ الْإِرْضَاعِ عَقِبَ الطَّلَاقِ، تَقَصِّيًا لِمَا بِهِ إِصْلَاحُ أَحْوَالِ الْعَائِلَاتِ، فَهُوَ عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ.

Bu, ailelerin hallerini ıslah edecek hususları eksiksiz ele almak amacıyla; boşanma iddetinden ve boşanmanın ardından emzirme ile ilgili hükümlerden bahsedildikten sonra vefat iddetinin beyanına bir geçiştir; dolayısıyla bir konunun diğer bir konuya atfıdır.

وَيُتَوَفَّوْنَ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، وَهُوَ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي الْتَزَمَتِ الْعَرَبُ فِيهَا الْبِنَاءَ لِلْمَجْهُولِ مِثْلَ عُنِيَ وَاضْطُرَّ، وَذَلِكَ فِي كُلِّ فِعْلٍ قَدْ عُرِفَ فَاعِلُهُ مَا هُوَ، أَوْ لَمْ يَعْرِفُوا لَهُ فَاعِلًا مُعَيَّنًا.

“Yüteveffevne” (يُتَوَفَّوْنَ) meçhul yapılı bir fiildir. Bu, Arapların “uniya” (عُنِيَ) ve “udturra” (اضْطُرَّ) fiillerinde olduğu gibi failinin ne olduğu bilinen yahut kendisi için muayyen bir fail bilmedikleri her fiilde meçhul yapıyı iltizam ettikleri fiillerdendir.

وَهُوَ مِنْ تَوَفَّاهُ اللَّهُ أَوْ تَوَفَّاهُ الْمَوْتُ فَاسْتِعْمَالُ التَّوَفِّي مِنْهُ مَجَازٌ، تَنْزِيلًا لِعُمْرِ الْحَيِّ مَنْزِلَةَ حَقٍّ لِلْمَوْتِ، أَوْ لِخَالِقِ الْمَوْتِ، فَقَالُوا: تُوُفِّيَ فُلَانٌ كَمَا يُقَالُ: تُوُفِّيَ الْحَقُّ وَنَظِيرُهُ قُبِضَ فُلَانٌ، وَقُبِضَ الْحَقُّ فَصَارَ الْمُرَادُ مِنْ تُوُفِّيَ: مَاتَ، كَمَا صَارَ الْمُرَادُ مِنْ قَبَضَ وَشَاعَ هَذَا الْمَجَازُ حَتَّى صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً وَجَاءَ الْإِسْلَامُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ [الزمر: ٤٢] وَقَالَ: حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ [النِّسَاء: ١٥] وَقَالَ: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَة: ١١] فَظَهَرَ الْفَاعِلُ الْمَجْهُولُ عِنْدَهُمْ فِي مَقَامِ التَّعْلِيمِ أَوِ الْمَوْعِظَةِ، وَأَبْقَى اسْتِعْمَالَ الْفِعْلِ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ إِيجَازًا وَتَبَعًا لِلِاسْتِعْمَالِ.

Bu, “teveffâhullāh” (تَوَفَّاهُ اللَّهُ - Allah onun canını aldı) veya “teveffâhu'l-mevt” (تَوَفَّاهُ الْمَوْتُ - ölüm onun canını aldı) ifadelerinden gelmektedir. Teveffî kelimesinin burada kullanımı; dirinin ömrünü ölüme veya ölümün yaratıcısına ait bir hak konumuna indirmek suretiyle mecazdır. Nitekim “Hak eksiksiz alındı/tahsil edildi” (تُوُفِّيَ الْحَقُّ) denildiği gibi “Falanın canı alındı/vefat etti” (تُوُفِّيَ فُلَانٌ) demişlerdir. Bunun benzeri “Falanın canı kabzedildi” (قُبِضَ فُلَانٌ) ve “Hak kabzedildi/alındı” (قُبِضَ الْحَقُّ) ifadeleridir. Böylece “kabzedildi” fiilinden kastedildiği gibi “tüvuffiye” fiilinden murat da “öldü” manası oldu ve bu mecaz o kadar yaygınlaştı ki örfî hakikat haline geldi. İslâm geldiğinde Yüce Allah: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } [Zümer: 42] “Allah, canları alır”, { حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ } [Nisâ: 15] “Ta ki ölüm onların canını alıncaya kadar” ve { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } [Secde: 11] “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alacaktır” buyurdu. Böylece onların nezdinde meçhul olan fail öğretim veya mev’ıza makamında açığa çıkarıldı; bunun dışındaki durumlarda ise îcaz (özlülük) ve yaygın kullanıma uyma gereği fiilin meçhul olarak kullanımı devam ettirildi.

وَقَوْلُهُ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ خَبَرُ (الَّذِينَ) وَقَدْ حَصَلَ الرَّبْطُ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ بِضَمِيرِ يَتَرَبَّصْنَ، الْعَائِدِ إِلَى الْأَزْوَاجِ، الَّذِي هُوَ مَفْعُولُ الْفِعْلِ الْمَعْطُوفِ عَلَى الصِّلَةِ، فَهُنَّ أَزْوَاجُ الْمُتَوَفِّينَ لِأَنَّ الضَّمِيرَ قَائِمٌ مَقَامَ الظَّاهِرِ، وَهَذَا الظَّاهِرُ قَائِمٌ مَقَامَ الْمُضَافِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُبْتَدَأِ، بِنَاءً عَلَى مَذْهَبِ الْأَخْفَشِ وَالْكِسَائِيِّ مِنَ الِاكْتِفَاءِ فِي الرَّبْطِ بِعَوْدِ الضَّمِيرِ

{ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “Kendi kendilerine beklerler” buyruğu, { الَّذِينَ } mübtedasının haberidir. Mübteda ile haber arasındaki rabıt (bağlantı); sıla cümlesine matuf olan fiilin mef'ûlü konumundaki “ezvâc”a (eşlere) dönen “yetarabbasne”deki nûn-ı nisve zamiriyle sağlanmıştır. Bunlar vefat edenlerin eşleridir; zira zamir zahir ismin yerine geçer, bu zahir isim de mübtedanın zamirine muzaf olanın yerine geçer. Bu da Ahfeş ve Kisâî'nin, rabıt konusunda zamirin...

عَلَى اسْمٍ مُضَافٍ إِلَى مِثْلِ الْعَائِدِ، وَخَالَفَ الْجُمْهُورَ فِي ذَلِكَ، كَمَا فِي «التسهيل» و «شَرحه» ، وَلِذَلِكَ قَدَّرُوا هُنَا: (وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ) بَعْدَهُمْ كَمَا قَالُوا: «السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ» أَيْ مِنْهُ، وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ: وَأَزْوَاجُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ إِلَخْ يَتَرَبَّصْنَ، بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ حَذْفٌ لِمُضَافٍ، وَبِذَلِكَ قُدِّرَ فِي «الْكَشَّافِ» دَاعِيَ إِلَيْهِ كَمَا قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ، وَقِيلَ التَّقْدِيرُ:

âid zamirinin benzerine muzaf olan bir isme dönmesiyle yetinilmesi mezhebine dayanmaktadır; nitekim et-Teshîl ve Şerhi'nde belirtildiği üzere cumhûr bu konuda onlara muhalefet etmiştir. Bu sebeple cumhûr burada: { وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا } ifadesinden sonra “onlardan sonra” (بَعْدَهُمْ) şeklinde takdir yapmıştır; tıpkı “Yağın iki menası bir dirhemedir” (السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ) yani “ondan iki mena” (مِنْهُ) demelerinde olduğu gibi. Şöyle de denilmiştir: Muzafın hazfedilmiş olmasına dayanılarak takdir: “İçinizden vefat edenlerin eşleri beklerler...” (وَأَزْوَاجُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ إِلَخْ يَتَرَبَّصْنَ) şeklindedir; Teftezânî'nin belirttiği üzere buna bir gerekçe bulunmadığı halde el-Keşşâf'ta da böyle takdir edilmiştir. Yine şöyle bir takdir de ileri sürülmüştür:

وَمِمَّا يُتْلَى عَلَيْكُمْ حُكْمُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ، وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنْ سِيبَوَيْهِ، فَيَكُونُ يَتَرَبَّصْنَ:

“Size tilavet olunan şeylerden biri de içinizden vefat edenlerin hükmüdür” (وَمِمَّا يُتْلَى عَلَيْكُمْ حُكْمُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ). Bu Sîbeveyhi'den nakledilmiştir. Bu durumda “yetarabbasne” (يَتَرَبَّصْنَ):

اسْتِئْنَافًا، وَكُلُّهَا تَقْدِيرَاتٌ لَا فَائِدَةَ فِيهَا بَعْدَ اسْتِقَامَةِ الْمَعْنَى.

İstinaf (yeni bir cümle) olur. Bütün bunlar, mana düzgün ve anlaşılır olduktan sonra hiçbir faydası olmayan takdirlerdir.

وَقَوْلُهُ: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] .

{ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “Kendi kendilerine beklerler” buyruğunun açıklaması, Yüce Allah’ın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } [Bakara: 228] “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine beklerler” buyruğunda geçmişti.

وَتَأْنِيثُ اسْمِ الْعَدَدِ فِي قَوْلِهِ: وَعَشْراً لِمُرَاعَاةِ اللَّيَالِي، وَالْمُرَادُ: اللَّيَالِي بِأَيَّامِهَا إِذْ لَا تَكُونُ لَيْلَةٌ بِلَا يَوْمٍ وَلَا يَوْمٌ بِلَا لَيْلَةٍ، وَالْعَرَبُ تَعْتَبِرُ اللَّيَالِيَ فِي التَّارِيخِ وَالتَّأْجِيلِ، يَقُولُونَ: كَتَبَ لِسَبْعٍ خَلَوْنَ فِي شَهْرِ كَذَا، وَرُبَّمَا اعْتَبَرُوا الْأَيَّامَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٦] وَقَالَ: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَة: ١٨٤] لِأَنَّ عَمَلَ الصِّيَامِ إِنَّمَا يَظْهَرُ فِي الْيَوْمِ لَا فِي اللَّيْلَةِ.

{ وَعَشْراً } “ve on [gün]” buyruğunda sayı isminin müennes getirilmesi, geceleri gözetmek içindir. Murad edilen ise günleriyle birlikte gecelerdir; zira gündüzsüz gece, gecesiz de gündüz olmaz. Araplar tarih düşmede ve süre belirlemede geceleri esas alırlar; “Filan ayın geçen yedi gecesinde yazıldı” derler. Bazen de günleri esas alırlar; nitekim Yüce Allah: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } [Bakara: 196] “Hacda üç gün, döndüğünüzde ise yedi gün oruç tutmak gerekir” ve { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } [Bakara: 184] “Sayılı günler” buyurmuştur; zira oruç ameli gecede değil ancak gündüzde tezahür eder.

قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَالْعَرَبُ تُجْرِي أَحْكَامَ التَّأْنِيثِ وَالتَّذْكِيرِ فِي أَسْمَاءِ الْأَيَّامِ إِذَا لَمْ تَجْرِ عَلَى لَفْظٍ مَذْكُورٍ، بِالْوَجْهَيْنِ قَالَ تَعَالَى: يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً [طه: ١٠٣- ١٠٤] فَأَرَادَ بِالْعَشْرِ: الْأَيَّامَ وَمَعَ ذَلِكَ جَرَّدَهَا مِنْ عَلَامَةِ تَذْكِيرِ الْعَدَدِ، لِأَنَّ الْيَوْمَ يُعْتَبَرُ مَعَ لَيْلَتِهِ.

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Araplar zikredilmiş açık bir lafza bağlanmadığı takdirde gün isimlerinde müzekkerlik ve müenneslik hükümlerini her iki şekilde de uygularlar. Nitekim Yüce Allah: { يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } [Tâhâ: 103-104] 'Kendi aralarında fısıldaşarak: 'Sadece on [gün] kaldınız' derler. İçlerinden en aklı başında olanı: 'Sadece bir gün kaldınız' dediği zaman onların ne dediklerini biz çok iyi biliriz' buyurmuştur. Burada on ile günleri kastetmiş, buna rağmen onu sayının müzekkerlik alametinden soyutlamıştır; çünkü gün, gecesiyle birlikte değerlendirilir.”

وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ عِدَّةَ الْوَفَاةِ مَنُوطَةً بِالْأَمَدِ الَّذِي يَتَحَرَّكُ فِي مِثْلِهِ الْجَنِينُ تَحَرُّكًا بَيِّنًا، مُحَافَظَةً عَلَى أَنْسَابِ الْأَمْوَاتِ فَإِنَّهُ جَعَلَ عِدَّةَ الطَّلَاقِ مَا يَدُلُّ عَلَى بَرَاءَةِ الرَّحِمِ دَلَالَةً ظَنِّيَّةً وَهُوَ الْأَقْرَاءُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ الْمُطَلِّقَ يَعْلَمُ حَالَ مُطَلَّقَتِهِ مِنْ طُهْرٍ وَعَدَمِهِ، وَمِنْ قُرْبَانِهِ إِيَّاهَا قَبْلَ الطَّلَاقِ وَعَدَمِهِ، وَكَذَلِكَ الْعُلُوقُ لَا يَخْفَى فَلَوْ أَنَّهَا ادَّعَتْ عَلَيْهِ نَسَبًا وَهُوَ يُوقِنُ بِانْتِفَائِهِ، كَانَ لَهُ فِي اللِّعَانِ مَنْدُوحَةٌ، أَمَّا الْمَيِّتُ فَلَا يُدَافِعُ عَنْ نَفْسِهِ، فَجُعِلَتْ عِدَّتُهُ أَمَدًا مَقْطُوعًا بِانْتِفَاءِ الْحَمْلِ فِي مِثْلِهِ وَهُوَ الْأَرْبَعَةُ الْأَشْهُرِ وَالْعَشَرَةُ، فَإِنَّ الْحَمْلَ يَكُونُ نُطْفَةً أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ عَلَقَةً أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ مُضْغَةً أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَمَا بَيْنَ اسْتِقْرَارِ النُّطْفَةِ فِي الرَّحِمِ إِلَى نَفْخِ الرُّوحِ فِي الْجَنِينِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ، وَإِذْ قَدْ كَانَ الْجَنِينُ عَقِبَ نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ يَقْوَى تَدْرِيجًا، جُعِلَتِ الْعَشْرُ اللَّيَالِي الزَّائِدَةَ عَلَى الْأَرْبَعَةِ الْأَشْهَرِ، لِتَحَقُّقِ تَحَرُّكِ الْجَنِينِ تَحَرُّكًا بَيِّنًا، فَإِذَا مَضَتْ هَذِهِ الْمُدَّةُ حَصَلَ الْيَقِينُ بِانْتِفَاءِ الْحَمْلِ إِذْ لَوْ كَانَ

Allah, vefat edenlerin neseplerini korumak amacıyla vefat iddetini ceninin belirgin bir şekilde hareket ettiği süreye bağlamıştır. Zira daha önce geçtiği üzere boşanma iddetini rahmin temiz olduğuna zannî olarak delalet eden süreye, yani kurû'a (hayız veya temizlik müddetine) bağlamıştı; çünkü boşayan koca boşadığı kadının temiz olup olmadığını, boşamadan önce ona yaklaşıp yaklaşmadığını bilir; aynı şekilde gebe kalma durumu da gizli kalmaz. Şayet kadın ona karşı bir nesep iddia ederse ve koca da bunun yokluğundan eminse, liân yoluna başvurma imkânına sahiptir. Ölen kimse ise kendini savunamaz; bu yüzden onun vefatındaki iddet, benzerinde hamileliğin bulunmadığının kesin olarak anlaşılacağı bir süreye, yani dört ay on güne bağlandı. Çünkü cenin kırk gün nutfe, kırk gün alaka, kırk gün mudga olur; ardından ona ruh üflenir. Böylece nutfenin rahme yerleşmesinden cenine ruh üflenmesine kadar geçen süre dört aydır. Ruh üflenmesinin ardından cenin giderek güçlendiği için, ceninin açıkça hareket ettiğinin kesinleşmesi amacıyla dört aya ilave olarak on gece konulmuştur. Bu süre geçtiğinde hamileliğin bulunmadığına dair kesin bilgi hâsıl olur; zira eğer...

ثَمَّةَ حَمْلٌ لَتَحَرَّكَ لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ يَتَحَرَّكُ لِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، وَزِيدَتْ عَلَيْهَا الْعَشْرُ احْتِيَاطًا لِاخْتِلَافِ حَرَكَاتِ الْأَجِنَّةِ قُوَّةً وَضَعْفًا، بِاخْتِلَافِ قُوَى الْأَمْزِجَةِ.

ortada bir hamilelik olsaydı mutlaka hareket ederdi; o da dört ayda hareket eder. Mizaçların kuvvetinin farklılığına bağlı olarak ceninlerin hareketlerinin güçlü veya zayıf olması ihtimaline binaen ihtiyat olarak buna on gün ilave edilmiştir.

وَعُمُومُ الَّذِينَ فِي صِلَتِهِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهَا مِنَ الْأَزْوَاجِ، يَقْتَضِي عُمُومَ هَذَا الْحُكْمِ فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ، سَوَاءٌ كُنَّ حَرَائِرَ أَمْ إِمَاءً، وَسَوَاءٌ كُنَّ حَوَامِلَ أَمْ غَيْرَ حَوَامِلَ، وَسَوَاءٌ كُنَّ مَدْخُولًا بِهِنَّ أَمْ غَيْرَ مَدْخُولٍ بِهِنَّ، فَأَمَّا الْإِمَاءُ فَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ عِدَّتَهُنَّ عَلَى نِصْفِ عِدَّةِ الْحَرَائِرِ قِيَاسًا عَلَى تَنْصِيفِ الْحَدِّ، وَالطَّلَاقِ، وَعَلَى تَنْصِيفِ عِدَّةِ الطَّلَاقِ، وَلَمْ يَقُلْ بِمُسَاوَاتِهِنَّ لِلْحَرَائِرِ، فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ إِلَّا الْأَصَمُّ، وَفِي رِوَايَةٍ عَنِ ابْنِ

{ الَّذِينَ } lafzının sılası ve bununla bağlantılı olan “ezvâc” (eşler) kelimesi içerisindeki umumilik; eşi vefat eden kadınların ister hür ister câriye olsunlar, ister hamile ister gayrihamile olsunlar, ister kendileriyle zifafa girilmiş ister girilmemiş olsunlar bu hükmün kapsamına girmesini gerektirir. Câriyelere gelince; âlimlerin cumhûru, had cezasının, talak sayısının ve talak iddetinin yarıya indirilmesine kıyasla onların [vefat] iddetinin hür kadınların iddetinin yarısı kadar olduğunu söylemiştir. Vefat iddetinde câriyelerin hür kadınlara denk olduğunu el-Esamm'dan başkası söylememiştir; İbn...

سِيرِينَ إِلَّا أُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: عِدَّتُهُنَّ مِثْلُ الْحَرَائِرِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدٍ وَالزُّهْرِيِّ وَالْحَسَنِ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَإِسْحَاقَ وَرُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَقَالَتْ طَوَائِفُ غَيْرُ ذَلِكَ. وَإِنَّ إِجْمَاعَ فُقَهَاءِ الْإِسْلَامِ عَلَى تَنْصِيفِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ فِي الْأَمَةِ الْمُتَوَفَّى زَوْجُهَا لَمِنْ مُعْضِلَاتِ الْمَسَائِلِ الْفِقْهِيَّةِ، فَبِنَا أَنْ نَنْظُرَ إِلَى حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ، وَإِلَى حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ التَّنْصِيفِ لِذِي الرِّقِّ، فِيمَا نَصِفُ لَهُ فِيهِ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ، فَنَرَى بِمَسْلَكِ السَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ أَنَّ عِدَّةَ الْوَفَاةِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ لِحِكْمَةٍ تُحَقِّقُ النَّسَبَ أَوْ عَدَمَهُ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ لِقَصْدِ الْإِحْدَادِ عَلَى الزَّوْجِ، لَمَّا نَسَخَ الْإِسْلَامُ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْإِحْدَادِ حَوْلًا كَامِلًا، أَبْقَى لَهُنَّ ثُلُثَ الْحَوْلِ، كَمَا أَبْقَى لِلْمَيِّتِ حَقَّ الْوَصِيَّةِ بِثُلُثِ مَالِهِ، وَلَيْسَ لَهَا حِكْمَةٌ غَيْرُ هَذَيْنِ إِذْ لَيْسَ فِيهَا مَا فِي عِدَّةِ الطَّلَاقِ مِنْ حِكْمَةِ انْتِظَارِ نَدَامَةِ الْمُطَّلِقِ، وَلَيْسَ هَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي بِصَالِحٍ لِلتَّعْلِيلِ، لِأَنَّهُ لَا يُظَنُّ بِالشَّرِيعَةِ أَنْ تُقَرِّرَ أَوْهَامَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَتَبْقَى مِنْهُ تُرَاثًا سَيِّئًا، وَلِأَنَّهُ قَدْ عُهِدَ مِنْ تَصَرُّفِ الْإِسْلَامِ إِبْطَالُ تَهْوِيلِ أَمْرِ الْمَوْتِ وَالْجَزَعِ لَهُ، الَّذِي كَانَ عِنْدَ الْجَاهِلِيَّةِ عُرِفَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَا مَوْضِعٍ مِنْ تَصَرُّفَاتِ الشَّرِيعَةِ، وَلِأَنَّ الْفُقَهَاءَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ عِدَّةَ الْحَامِلِ مِنَ الْوَفَاةِ وَضْعُ حَمْلِهَا، فَلَوْ كَانَتْ عِدَّةَ غَيْرِ الْحَامِلِ لِقَصْدِ اسْتِبْقَاءِ الْحُزْنِ لَاسْتَوَتَا فِي الْعِدَّةِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ حِكْمَةَ عِدَّةِ الْوَفَاةِ هِيَ تَحَقُّقُ الْحَمْلِ أَوْ عَدَمُهُ، فَلْنَنْقُلِ النَّظَرَ إِلَى الْأَمَةِ نَجِدْ فِيهَا وَصَفَّيْنِ: الْإِنْسَانِيَّةُ وَالرِّقُّ، فَإِذَا سَلَكْنَا إِلَيْهِمَا طَرِيقَ تَخْرِيجِ الْمَنَاطِ، وَجَدْنَا الْوَصْفَ الْمُنَاسِبَ لِتَعْلِيلِ الِاعْتِدَادِ الَّذِي حِكْمَتُهُ تَحَقُّقُ النَّسَبِ هُوَ وَصْفُ الْإِنْسَانِيَّةِ إِذِ الْحَمْلُ لَا يَخْتَلِفُ حَالُهُ بِاخْتِلَافِ أَصْنَافِ النِّسَاءِ وَأَحْوَالُهُنَّ الِاصْطِلَاحِيَّةُ أَمَّا الرِّقُّ فَلَيْسَ وَصْفًا صَالِحًا لِلتَّأْثِيرِ فِي هَذَا الْحُكْمِ، وَإِنَّمَا نُصِّفَتْ لِلْعَبْدِ أَحْكَامٌ تَرْجِعُ إِلَى الْمُنَاسِبِ التَّحْسِينِيِّ: كَتَنْصِيفِ الْحَدِّ لِضَعْفِ مُرُوءَتِهِ، وَلِتَفَشِّي السَّرِقَةِ فِي الْعَبِيدِ، فَطُرِدَ حُكْمُ التَّنْصِيفِ لَهُمْ فِي غَيْرِهِ.

Sîrîn'den gelen bir rivayet müstesna. Ancak ümmüveledler (efendisinden çocuk doğuran cariyeler) konusunda bir grup: “Onların iddeti hür kadınların iddeti gibidir” demiştir; bu Saîd, Zührî, Hasan, Evzâî ve İshak'ın görüşüdür ve Amr b. el-Âs'tan da rivayet edilmiştir; diğer gruplar ise bundan farklı görüşler belirtmiştir. İslâm fukahasının kocası ölen câriyenin vefat iddetinin yarıya indirileceği hususundaki icmaı fıkhî meselelerin en çetrefillilerindendir. Bu sebeple vefat iddetinin meşru kılınış hikmetine ve şer'î hükmü yarıya indirilen konularda köle için yarıya indirmenin meşru kılınış hikmetine bakmamız gerekir. Sebr ve taksim (ayıklama ve sınıflandırma) yöntemiyle baktığımızda görürüz ki vefat iddeti ya nesebin varlığını yahut yokluğunu kesinleştirmek hikmetine ya da koca için ihdâd (yas tutma) kastına dayanır. Zira İslâm Câhiliye ehlinin tam bir yıl süren yasını nesh edince, ölünün malının üçte biriyle vasiyet hakkını bıraktığı gibi kadınlara da bir yılın üçte birini [yas süresi olarak] bırakmıştır. Bu ikisinden başka bir hikmeti de yoktur; zira boşanma iddetinde bulunan boşayan kocanın pişmanlığını bekleme hikmeti bunda yoktur. Bu ikinci veche (yas tutma gerekçesi) illet olmaya elverişli değildir; çünkü Şeriat'ın Câhiliye ehlinin vehimlerini onaylayıp ondan kötü bir miras bırakması düşünülemez. Ayrıca İslâm'ın uygulamalarında Câhiliye'de var olan ölümü abartma ve feryat figan etme tavrını iptal ettiği bilinmektedir; bu durum Şeriat'ın pek çok uygulamasında açıkça görülmüştür. Yine fukaha hamile kadının vefat iddetinin doğum yapması olduğu hususunda ittifak etmiştir; eğer hamile olmayan kadının iddeti hüznü sürdürmek maksadıyla olsaydı her ikisinin iddeti eşit olurdu. Dolayısıyla vefat iddetinin hikmetinin hamileliğin varlığını yahut yokluğunu kesinleştirmek olduğu açıkça ortaya çıkar. Şimdi nazarımızı câriyeye çevirdiğimizde onda iki vasıf görürüz: İnsanlık ve kölelik. Bu ikisine tahrîcü'l-menât (illet tespiti) yöntemiyle baktığımızda, hikmeti nesebin kesinleşmesi olan iddet beklemenin illetlendirilmesine uygun vasfın insanlık vasfı olduğunu görürüz; çünkü hamileliğin durumu kadınların sınıflarının ve ıstılahi durumlarının farklılaşmasıyla değişmez. Kölelik ise bu hükümde tesir icra etmeye elverişli bir vasıf değildir. Köle için ancak tahsînî maslahata raci olan hükümler yarıya indirilmiştir: Mürüvvetinin zayıflığı ve köleler arasında hırsızlığın yaygınlığı sebebiyle had cezasının yarıya indirilmesi gibi; nitekim yarıya indirme hükmü onlar için diğer konularda da tatbik edilmiştir.

وَتَنْصِيفُ عِدَّةِ الْأَمَةِ فِي الطَّلَاقِ الْوَارِدِ فِي الْحَدِيثِ، لِعِلَّةِ الرَّغْبَةِ فِي مُرَاجَعَةِ أَمْثَالِهَا، فَإِذَا جَاءَ رَاغِبٌ فِيهَا بَعْدَ قُرْأَيْنِ تَزَوَّجَتْ، وَيَطَّرِدُ بَابُ التَّنْصِيفِ أَيْضًا. فَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ عِدَّةُ

Hadiste geçen boşanma konusunda câriyenin iddetinin yarıya indirilmesi ise onun gibilerle yeniden evlenme arzusunun bulunması illetine dayanır; zira iki kur' (hayız/temizlik süresi) sonra ona talip biri çıkarsa evlenir ve yarıya indirme kuralı burada da devam eder. Dolayısıyla doğru olan, câriyenin vefat iddetinin...

الْوَفَاةِ لِلْأَمَةِ كَمِثْلِ الْحُرَّةِ، وَلَيْسَ فِي تَنْصِيفِهَا أَثَرٌ، وَمُسْتَنَدُ الْإِجْمَاعِ قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ الْفَارِقِ.

hür kadın gibi olmasıdır; yarıya indirilmesi hususunda hiçbir rivayet (eser) yoktur ve bu konudaki icmaın dayanağı da aradaki farka rağmen yapılmış bir kıyastır (kıyas maa'l-fârıktır).

وَأَمَّا الْحَوَامِلُ فَالْخِلَافُ فِيهِنَّ قَوِيٌّ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ عِدَّتَهُنَّ مِنَ الْوَفَاةِ وَضْعُ حَمْلِهِنَّ، وَهُوَ قَوْلُ مَالك، عُمَرَ وَابْنِهِ وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرُ: «لَوْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا وَزَوْجَهَا عَلَى سَرِيرِهِ لَمْ يُدْفَنْ لَحَلَّتْ لِلْأَزْوَاجِ» وَحُجَّتُهُمْ

Hamile kadınlara gelince; onlar hakkındaki ihtilaf güçlüdür. Cumhûr, onların vefat iddetinin doğurmaları olduğu görüşüne gitmiştir; bu Mâlik'in, Ömer'in, oğlunun (İbn Ömer'in), Ebû Seleme b. Abdurrahman'ın ve Ebû Hüreyre'nin görüşüdür. Ömer'in: “Kocası henüz defnedilmemiş teneşir tahtası üzerindeyken doğum yapsa bile diğer kocalarla evlenmesi helal olur” şeklindeki sözü de budur. Onların delili...

حَدِيثُ سُبَيْعَةَ الْأَسْلَمِيَّةِ زَوْجِ سَعْدِ بْنِ خَوْلَةَ، تُوُفِّيَ عَنْهَا بِمَكَّةَ عَامَ حِجَّةِ الْوَدَاعِ (١) وَهِيَ حَامِلٌ فَوَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ نِصْفِ شَهْرٍ كَمَا

Sa'd b. Havle'nin hanımı Sübey'a el-Eslemiyye'nin hadisidir; Veda Haccı yılında kocası Mekke'de vefat ettiğinde kendisi hamileydi ve...

فِي «الْمُوَطَّأِ» ، أَوْ بَعْدَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهَا: «قَدْ حَلَلْتِ فَانْكِحِي إِنْ بَدَا لَكِ»

el-Muvatta'da yer aldığına göre yarım ay sonra veya kırk gece sonra doğum yaptı. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredince ona: “Artık [helal kılındın/iddetin bitti], dilersen evlen” buyurdu.

وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ سُورَةِ الطَّلَاقِ [٤] وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَعُمُومُ (أُولَاتِ الْأَحْمَالِ) ، مَعَ تَأَخُّرِ نُزُولِ تِلْكَ السُّورَةِ عَنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ يَقْضِي بِالْمَصِيرِ إِلَى اعْتِبَارِ تَخْصِيصِ عُمُومِ مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ «مَنْ شَاءَ بَاهَلْتُهُ، لَنَزَلَتْ سُورَةُ النِّسَاءِ الْقُصْرَى- يَعْنِي سُورَةَ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ [الطَّلَاق: ١]- بَعْدَ الطُّولَى» أَيِ السُّورَةِ الطُّولَى أَيِ الْبَقَرَةِ- وَلَيْسَ الْمُرَادُ سُورَةَ النِّسَاءِ الطُّولَى. وَعِنْدِي أَنَّ الْحُجَّةَ لِلْجُمْهُورِ، تَرْجِعُ إِلَى مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّ حِكْمَةَ عِدَّةِ الْوَفَاةِ هِيَ تَيَقُّنُ حِفْظِ النَّسَبِ، فَلَمَّا كَانَ وَضْعُ الْحَمْلِ أَدَلَّ شَيْءٍ عَلَى بَرَاءَةِ الرَّحِمِ كَانَ مُغْنِيًا عَنْ غَيْرِهِ، وَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَقُولُ: «أَتَجْعَلُونَ عَلَيْهَا التَّغْلِيظَ وَلَا تَجْعَلُونَ عَلَيْهَا الرُّخْصَةَ» يُرِيدُ أَنَّهَا لَوْ طَالَ أَمَدُ حَمْلِهَا لَمَا حَلَّتْ.

Onlar ayrıca Talâk Suresi'nin ayetindeki [4]: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Hamile kadınların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır (doğum yapmalarıdır)” buyruğunu da delil getirmişlerdir. O surenin inişinin Bakara Suresi'nden sonra olmasıyla birlikte “hâmile kadınlar” lafzının umumiliği, Bakara Suresi'ndeki umumi hükmün tahsis edildiği sonucuna varmayı gerektirir. İbn Mes'ûd'un: “Dileyenle mübâhele edeyim ki kısa Nisâ Suresi -yani { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ } [Talâk: 1] “Ey Peygamber! [Eşlerinizi] boşadığınız vakit...” suresi- uzun olandan -yani uzun olan Bakara Suresi'nden; yoksa uzun Nisâ Suresi kastetmemiştir- sonra inmiştir” sözü de buna işaret etmektedir. Bana göre cumhûrun delili, daha önce belirttiğimiz vefat iddetinin hikmetinin nesebin korunmasının kesinleşmesi olduğu esasına dayanmaktadır. Doğum yapmak rahmin temiz olduğuna en kuvvetli delil olduğu için başka bir şeye ihtiyaç bırakmamıştır. İbn Mes'ûd şöyle derdi: “Onun aleyhine ağırlaştırmayı (uzun süreyi) uyguluyorsunuz da lehine ruhsatı tanımıyor musunuz?” Bununla, şayet hamilelik süresi uzasaydı [doğurmadıkça] evlenmesinin helal olmayacağını kastetmektedir.

وَعَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عِدَّةَ الْحَامِلِ فِي الْوَفَاةِ أَقْصَى الْأَجَلَيْنِ، وَاخْتَارَهُ سَحْنُونٌ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ فِي هَذَا الْقَوْلِ جَمْعًا بَيْنَ مُقْتَضَى الْآيَتَيْنِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: فِي هَذَا الْقَوْلِ احْتِيَاطٌ، وَهَذِهِ الْعِبَارَةُ أَحْسَنُ إِذْ لَيْسَ فِي الْأَخْذِ بِأَقْصَى الْأَجَلَيْنِ جَمْعٌ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ بِالْمَعْنَى الْأُصُولِيِّ لِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْمُتَعَارِضَيْنِ مَعْنَاهُ أَنْ يُعْمَلَ بِكُلٍّ مِنْهُمَا: فِي حَالَةٍ أَوْ زَمَنٍ أَوْ أَفْرَادٍ، غَيْرَ مَا أُعْمِلَ فِيهِ بِالْآخَرِ، بِحَيْثُ يَتَحَقَّقُ فِي صُورَةِ الْجَمْعِ عَمَلٌ بِمُقْتَضَى الْمُتَعَارِضَيْنِ مَعًا، وَلِذَلِكَ يُسَمُّونَ الْجَمْعَ بِإِعْمَالِ النَّصَّيْنِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الِاعْتِدَادِ تَحْدِيدُ أَمَدِ التَّرَبُّصِ وَالِانْتِظَارِ، فَإِذَا نَحْنُ أَخَذْنَا بِأَقْصَى الْأَجَلَيْنِ، أَبْطَلْنَا

Ali ve İbn Mes'ûd'dan ise vefat durumunda hamile kadının iddetinin iki sürenin en uzunu olduğu rivayet edilmiştir; Mâlikîlerden Sahnûn da bunu tercih etmiştir. Bazı müfessirler: “Bu görüşte iki ayetin muktezası arasında bir cem' (bağdaştırma) vardır” demiş; bazısı da: “Bu görüşte ihtiyat vardır” demiştir. Bu ikinci ifade daha güzeldir; zira iki sürenin en uzununu almak fıkıh usulü anlamında iki ayeti cem' etmek değildir. Çünkü birbiriyle çatışan iki delili cem' etmek, her biriyle diğeriyle amel edilenden farklı bir durumda, zamanda veya fertlerde amel edilmesi ve böylece cem' suretinde her iki delilin muktezasıyla birlikte amel edilmiş olması demektir; bu yüzden cem'e 'iki nassı da amelde kılmak' derler. İddetten maksat ise bekleme ve gözetleme süresinin belirlenmesidir. Dolayısıyla biz iki sürenin en uzununu aldığımızda, iptal etmiş oluruz...

مُقْتَضَى إِحْدَى الْآيَتَيْنِ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّنَا نُلْزِمُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا بِتَجَاوُزِ مَا حَدَّدَتْهُ لَهَا إِحْدَى الْآيَتَيْنِ، وَلَا نجد حَالَة نحقق فِيهَا مُقْتَضَاهُمَا، كَمَا هُوَ بَيِّنٌ، فَأَحْسَنُ العبارتين أَن نعبر بِالِاحْتِيَاطِ وَهُوَ أَنَّ الْآيَتَيْنِ تَعَارَضَتَا بِعُمُومٍ وَخُصُوصٍ وَجْهِيٍّ، فَعَمَدْنَا إِلَى صُورَةِ التَّعَارُضِ وَأَعْمَلْنَا فِيهَا مَرَّةً مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَرَّةً مُقْتَضَى الْأُخْرَى، تَرْجِيحًا لِأَحَدِ الْمُقْتَضَيَيْنِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ بِمُرَجِّحِ الِاحْتِيَاطِ فَهُوَ تَرْجِيحٌ لَا جَمْعٌ لَكِنَّ

[iki ayetten] birinin muktezasını kaçınılmaz olarak geçersiz kılmak söz konusudur; zira biz kocası ölen kadını, iki ayetten birinin kendisi için belirlediği sınırı aşmakla yükümlü kılıyoruz ve açıkça görüldüğü üzere ikisinin de muktezasını aynı anda gerçekleştirdiğimiz bir durum bulamıyoruz. Dolayısıyla iki ifadeden daha güzel olanı, [bu durumu] ihtiyat olarak ifade etmemizdir. O da şudur: İki ayet umûm-husûs min vech (farklı yönlerden genellik-özellik) ilişkisiyle birbiriyle tearuz etmiş (çelişmiş), biz de tearuz sûretine yönelip onda bir defasında bu ayetin gereğini, diğer defasında ise öbürünün gereğini uygulamışızdır. Bu da her bir durumda ihtiyat gerekçesiyle iki muktezadan birini tercih etmek suretiyledir. Dolayısıyla bu bir cem' (bağdaştırma) değil, tercihtir. Ne var ki

حَدِيثَ سُبَيْعَةَ فِي الصَّحِيحِ أَبْطَلَ هَذَا الْمَسْلَكَ لِلتَّرْجِيحِ كَمَا أَنَّ ابْتِدَاءَ سُورَةِ الطَّلَاقِ [٤] بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ يُنَادِي عَلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ قَوْلِهِ: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [الطَّلَاق:

Sahîh'teki Sübey'a hadisi, tercihe dair bu yöntemi geçersiz kılmıştır. Nitekim Talâk Suresi'nin [4] { إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Kadınları boşadığınız zaman...” [Talâk: 1] buyruğuyla başlaması, { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } [Talâk:

٤] هُنَالِكَ بِالْحَوَامِلِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَجَعَ إِلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ وَهُوَ ظَاهِرُ حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» فِي اخْتِلَافِهِ وَأَبِي سَلَمَةَ فِي ذَلِكَ، وَإِرْسَالِهِمَا مَنْ سَأَلَ أُمَّ سَلَمَةَ ﵂، فَأَخْبَرَتْهُمَا بِحَدِيثِ سُبَيْعَةَ.

4] “Gebe olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır (doğum yapmalarıdır)” buyruğunun umumiliğinin orada boşanmış hamile kadınlara tahsis edildiğini açıkça göstermektedir. İbn Abbâs'ın cumhûrun görüşüne döndüğü de söylenmiştir; nitekim kendisi ile Ebû Seleme'nin bu husustaki ihtilafları, Ümmü Seleme'ye (radıyallâhu anhâ) birini gönderip sordurmaları ve onun da kendilerine Sübey'a hadisini haber vermesi hakkındaki el-Muvatta hadisinin zahiri de bunu göstermektedir.

فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَ لَا تَلْتَفِتُ الشَّرِيعَةُ عَلَى هَذَا إِلَى مَا فِي طِبَاعِ النِّسَاءِ مِنَ الْحُزْنِ عَلَى وَفَاةِ أَزْوَاجِهِنَّ؟ وَكَيْفَ لَا تَبْقَى بَعْدَ نَسْخِ حُزْنِ الْحَوْلِ الْكَامِلِ مُدَّةَ مَا يَظْهَرُ فِيهَا حَالُ الْمَرْأَةِ؟ وَكَيْفَ تَحِلُّ الْحَامِلُ لِلْأَزْوَاجِ لَوْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا وَزَوْجُهَا لَمَّا يُوضَعُ عَنْ سَرِيرِهِ كَمَا وَقَعَ فِي قَوْلِ عُمَرَ؟ قُلْتُ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَجْعَلُونَ إِحْدَادَ الْحَوْلِ فَرْضًا عَلَى كُلِّ مُتَوَفًّى عَنْهَا، وَالْأَزْوَاجُ فِي هَذَا الْحُزْنِ مُتَفَاوِتَاتٌ، وَكَذَلِكَ هُنَّ مُتَفَاوِتَاتٌ فِي الْمَقْدِرَةِ عَلَى الْبَقَاءِ فِي الِانْتِظَارِ لِقِلَّةِ ذَاتِ الْيَدِ فِي غَالِبِ النِّسَاءِ، فَكُنَّ يَصْبِرْنَ عَلَى انْتِظَارِ الْحَوْلِ رَاضِيَاتٍ أَوْ كَارِهَاتٍ، فَلَمَّا أَبْطَلَ الشَّرْعُ ذَلِكَ فِيمَا أَبْطَلَ مِنْ أَوْهَامِ الْجَاهِلِيَّةِ، لَمْ يَكْتَرِثْ بِأَنْ يُشَرِّعَ لِلنِّسَاءِ حُكْمًا فِي هَذَا الشَّأْنِ، وَوَكِلَهُ إِلَى مَا يَحْدُثُ فِي نُفُوسِهِنَّ وَجَدَّتِهِنَّ، كَمَا يُوكِلُ جَمِيع الجبليات والطبيعيات إِلَى الْوِجْدَانِ فَإِنَّهُ لَمْ يُعَيِّنْ لِلنَّاسِ مِقْدَارَ الْأَكَلَاتِ وَالْأَسْفَارِ وَالْحَدِيثِ وَنَحْوَ هَذَا، وَإِنَّمَا اهْتَمَّ بِالْمَقْصِدِ الشَّرْعِيِّ وَهُوَ حِفْظُ الْأَنْسَابِ، فَإِذَا قُضِيَ حَقُّهُ فَقَدْ بَقِيَ لِلنِّسَاءِ أَنْ يفعلن فِي أَنْفسهنَّ مَا يَشَأْنَ مِنَ الْمَعْرُوفِ، كَمَا قَالَ: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فَإِذَا شَاءَتِ الْمَرْأَةُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ أَنْ تَحْبِسَ نَفْسَهَا فَلْتَفْعَلْ.

Eğer dersen ki: 'Buna göre şeriat, kadınların fıtratında kocalarının vefatı sebebiyle bulunan hüzne nasıl itibar etmez? Tam bir yıl süren hüzün [iddeti] neshedildikten sonra, kadının halinin ortaya çıkacağı bir süre nasıl kalmaz? Ve Ömer'in sözünde geçtiği gibi, kadın henüz kocası sedyesinden (tabutundan) indirilmemişken doğum yapsa kocalara nasıl helal olur?' Derim ki: Câhiliye ehli, tam bir yıl yas tutmayı kocası ölen her kadına zorunlu kılardı. Oysa kadınlar bu hüzün konusunda farklı farklıdır; aynı şekilde kadınların çoğunun imkânlarının kısıtlı olması sebebiyle beklemeye tahammül etme güçleri de farklı farklıdır. Dolayısıyla kadınlar ister istemez bir yıl beklemeye sabrederlerdi. Şeriat, Câhiliye evhamlarından geçersiz kıldıkları meyanında bunu da geçersiz kılınca, bu konuda kadınlara bir hüküm koymaya lüzum görmemiş; fıtrî ve tabii olan bütün halleri vicdana bıraktığı gibi, bunu da onların iç dünyalarına ve maddi imkânlarına bırakmıştır. Zira şeriat insanlara yemeklerin miktarını, yolculukları, konuşmayı ve benzeri şeyleri tayin etmemiş; yalnızca şer‘î maksada, yani neseplerin korunmasına önem vermiştir. Bunun hakkı yerine getirildiğinde ise { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ } “...kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” buyurduğu gibi, kadınların kendi haklarında meşru ölçülerde dilediklerini yapma serbestisi kalmıştır. Artık iddet bittikten sonra kadın nefsini alıkoymak (evlenmemek) isterse bunu yapabilir.

أَمَّا الْأَزْوَاجُ غَيْرُ الْمَدْخُولِ بِهِنَّ فَعَلَيْهِنَّ عِدَّةُ الْوَفَاةِ دُونَ عِدَّةِ الطَّلَاقِ لِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِأَنَّ لَهُنَّ الْمِيرَاثَ، فَالْعِصْمَةُ تَقَرَّرَتْ بِوَجْهٍ مُعْتَبَرٍ، حَتَّى كَانَتْ سَبَبَ إِرْثٍ، وَعَدَمُ الدُّخُولِ بِالزَّوْجَةِ لَا يَنْفِي احْتِمَالَ أَنْ يَكُونَ الزَّوْجُ قَدْ قَارَبَهَا خُفْيَةً، إِذْ هِيَ حَلَالٌ لَهُ، فَأَوْجَبَ عَلَيْهَا الِاعْتِدَادَ احْتِيَاطًا لِحِفْظِ النَّسَبِ، وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ، وَإِنْ كَانَ لِلنَّظَرِ فِيهِ مَجَالٌ، فَقَدْ تُقَاسُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا الَّذِي لَمْ يَدْخُلْ بِهَا عَلَى الَّتِي طَلَّقَهَا زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ

Gerdeğe girilmemiş kadınlara gelince; bu ayetin umumiliği sebebiyle ve mirasa hak kazandıkları için onlara boşanma iddeti değil, vefat iddeti gerekir. Zira evlilik bağı, miras sebebi olacak derecede muteber bir şekilde kesinleşmiştir; ayrıca zevceyle gerdeğe girilmemiş olması, kadının kendisine helal olması hasebiyle kocanın onunla gizlice yakınlaşmış olma ihtimalini ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla nesebin korunmasında ihtiyat olarak kadına iddet beklemeyi farz kılmıştır. Mâlik de böyle demiştir. Her ne kadar bunda ictihada açık bir yön bulunsa da kendisiyle gerdeğe girilmeden kocası ölen kadın, kocasının kendisiyle...

يَمَسَّهَا، الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها [الْأَحْزَاب: ٤٩] .

...temas etmeden önce boşadığı kadına kıyas edilebilir ki Allah Teâlâ onun hakkında şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها } [Ahzâb: 49] “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur.”

وَقَدْ ذَكَرُوا حَدِيثَ بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ الْأَشْجَعِيَّةِ،

Onlar, el-Eşceiyye olan Berva' bint Vâşık hadisini zikretmişlerdir.

رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ سِنَانٍ الْأَشْجَعِيِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى فِي بِرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ وَقَدْ مَاتَ زَوْجُهَا،

Tirmizî, Ma'kıl b. Sinân el-Eşceî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), kocası ölen Berva' bint Vâşık hakkında hüküm vermiştir;

وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا، وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا أَنَّ لَهَا مِثْلَ صَدَاقِ نِسَائِهَا، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ وَلَمْ يُخَالِفْ أَحَدٌ فِي وُجُوبِ الِاعْتِدَادِ عَلَيْهَا

[Kocası] ona bir mehir belirlememiş ve kendisiyle gerdeğe girmemişti; ona kendi dengi kadınların mehri kadar mehir verileceğine, iddet beklemesi gerektiğine ve mirasa hak kazandığına hükmetti. Onun iddet beklemesinin vacip olduğu hususunda hiç kimse muhalefet etmemiştir;

، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ مَهْرِ الْمِثْلِ لَهَا.

yalnızca emsal mehrin ona vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir.

وَقَوْلُهُ: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أَيْ إِذَا انْتَهَت الْمدَّة الْمعينَة بِالتَّرَبُّصِ، أَيْ إِذَا بَلَغْنَ بِتَرَبُّصِهِنَّ تِلْكَ الْمُدَّةَ، وَجُعِلَ امْتِدَادُ التَّرَبُّصِ بُلُوغًا، عَلَى وَجْهِ الْإِطْلَاقِ الشَّائِعِ فِي قَوْلِهِمْ بَلَغَ الْأَمَدَ، وَأَصْلُهُ اسْمُ الْبُلُوغِ وَهُوَ الْوُصُولُ، اسْتُعِيرَ لِإِكْمَالِ الْمُدَّةِ تَشْبِيهًا لِلزَّمَانِ بِالطَّرِيقِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى الْمَقْصُودِ. وَالْأَجَلُ مُدَّةٌ مِنَ الزَّمَنِ جُعِلَتْ ظَرْفًا لِإِيقَاعِ فِعْلٍ فِي نِهَايَتِهَا أَوْ فِي أَثْنَائِهَا تَارَةً.

{ فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında...” buyruğu; yani bekleme için belirlenen süre sona erdiğinde, beklemeleriyle o süreye ulaştıklarında demektir. Beklemenin uzaması, Arapların 'belaga'l-emed' (süreye ulaştı) sözündeki yaygın mecaz yoluyla 'bülûğ' (ulaşmak) olarak ifade edilmiştir. Aslı 'bülûğ' ismi olup ulaşmak demektir; zamanın hedefe ulaştıran bir yola benzetilmesi sebebiyle sürenin tamamlanması için istiare yoluyla kullanılmıştır. Ecel ise, sonunda veya bazen esnasında bir fiilin meydana gelmesi için zarf kılınan bir zaman dilimidir.

وَضَمِيرُ أَجَلَهُنَّ لِلْأَزْوَاجِ اللَّائِي تُوُفِّيَ عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ، وَعُرِفَ الْأَجَلُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِهِنَّ دُونَ غَيْرِ الْإِضَافَةِ مِنْ طُرُقِ التَّعْرِيفِ لِمَا يُؤْذَنُ بِهِ إِضَافَةُ أَجْلٍ مَنْ كَوْنِهِنَّ قَضَيْنَ مَا عَلَيْهِنَّ، فَلَا تُضَايِقُوهُنَّ بِالزِّيَادَةِ عَلَيْهِ.

{ أَجَلَهُنَّ } “onların süreleri” ifadesindeki zamir, kocaları vefat eden kadınlara aittir. Ecel kelimesi, diğer belirlilik yolları yerine onlara ait zamire izafe edilerek marife yapılmıştır; çünkü ecelin izafeti, onların üzerlerine düşeni tamamladıklarını, dolayısıyla süreyi artırarak onlara baskı yapmamanız gerektiğini hissettirmektedir.

وَأُسْنِدَ الْبُلُوغُ إِلَيْهِنَّ وَأُضِيفَ الْأَجَلُ إِلَيْهِنَّ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَشَقَّةً هَذَا الْأَجَلِ عَلَيْهِنَّ.

Ulaşma fiilinin onlara isnad edilmesi ve ecelin onlara izafe edilmesi, bu sürenin meşakkatinin kadınların üzerinde olduğuna dikkat çekmek içindir.

وَمَعْنَى الْجُنَاحِ هُنَا: الْحَرَجُ، لِإِزَالَةِ مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ بَقِيَ فِي نُفُوسِ النَّاسِ مِنِ اسْتِفْظَاعِ تَسَرُّعِ النِّسَاءِ إِلَى التَّزَوُّجِ بَعْدَ عِدَّةِ الْوَفَاةِ وَقَبْلَ الْحَوْلِ، فَإِنَّ أَهْلَ الزَّوْجِ الْمُتَوَفَّى قَدْ يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ، فَنَفَى اللَّهُ هَذَا الْحَرَجَ، وَقَالَ: فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ تَغْلِيظًا لِمَنْ يَتَحَرَّجُ مِنْ فِعْلِ غَيْرِهِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ لَوْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ ذَاتَ تَعَلُّقٍ شَدِيدٍ بِعَهْدِ زَوْجِهَا الْمُتَوَفَّى، لَكَانَ دَاعِيَ زِيَادَةِ تَرَبُّصِهَا مِنْ نَفْسِهَا، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا ذَلِك الدَّاعِي، فَلَمَّا ذَا التَّحَرُّجُ مِمَّا تَفْعَلُهُ فِي نَفْسِهَا. ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ ذَلِكَ وَقَيَّدَهُ بِأَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَعْرُوفِ نَهْيًا لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَفْعَلَ مَا لَيْسَ مِنَ الْمَعْرُوفِ شَرْعًا وَعَادَةً، كَالْإِفْرَاطِ فِي الْحُزْنِ الْمُنكر شرعا وَعَادَة، أَوِ التَّظَاهُرِ بِتَرْكِ التَّزَوُّجِ بَعْدَ زَوْجِهَا، وَتَغْلِيظًا لِلَّذِينَ يُنْكِرُونَ عَلَى النِّسَاء تسرعهن للتزوج بَعْدَ الْعِدَّةِ، أَوْ بَعْدَ وَضْعِ الْحَمْلِ، كَمَا فَعَلَتْ سُبَيْعَةُ أَيْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنَ الْمَعْرُوفِ.

Burada cünâh (جُنَاح) kelimesinin anlamı 'harac' (güçlük/sorumluluk/vebal) demektir; kadınların vefat iddetinden sonra ve bir yıl dolmadan önce evlenmekte acele etmelerini insanların yadırgamasından kaynaklanabilecek şeyleri gidermek içindir. Zira vefat eden kocanın ailesi bundan rahatsızlık duyabilir; Allah bu rahatsızlığı/vebali nefyetmiş ve başkasının yaptığı fiilden rahatsızlık duyanları kınamak üzere: { فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendi haklarında yaptıklarından...” buyurmuştur. Sanki şöyle demektedir: 'Şayet kadının vefat eden kocasının hatırasına güçlü bir bağlılığı olsaydı, bekleme süresini uzatma arzusu kendiliğinden doğardı; eğer onda böyle bir arzu yoksa, kendisi hakkında yaptığı şeyden ötürü bu rahatsızlık niye?' Sonra Allah bunu açıklamış ve kadının şer'an ve örfen mâruf (meşru) olmayan şeyleri yapmasını -şer'an ve örfen münker olan aşırı yas tutmak veya kocasından sonra bir daha evlenmeyeceğini göstermek gibi- yasaklamak, ayrıca iddetten sonra ya da Sübey'a'nın yaptığı gibi doğum yaptıktan sonra kadınların evlenmeye yönelmelerini yadırgayanları kınamak amacıyla bunu mâruf olma şartına bağlamıştır; yani zira bu meşrudur.

وَقَدْ دَلَّ مَفْهُومُ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ عَلَى أَنَّهُنَّ فِي مُدَّةِ الْأَجَلِ مَنْهِيَّاتٌ عَنْ أَفْعَالٍ فِي أَنْفُسِهِنَّ كَالتَّزَوُّجِ وَمَا يَتَقَدَّمُهُ مِنِ الْخِطْبَةِ وَالتَّزَيُّنِ، فَأَمَّا التَّزَوُّجُ فِي الْعِدَّةِ فَقَدِ اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى مَنْعِهِ، وَسَيَأْتِي تَفْصِيلُ الْقَوْلِ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا

{ فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında...” buyruğundaki şartın mefhûmu (zıt anlamı), kadınların iddet süresi içinde evlenmek ve bunun öncesindeki dünürlük (evlilik teklifi) ile süslenmek gibi kendileriyle ilgili birtakım fiillerden menedildiklerine delalet etmiştir. İddet süresinde evlenmeye gelince; Müslümanlar bunun yasak olduğu hususunda icma etmişlerdir. Buna dair tafsilatlı açıklama Allah Teâlâ'nın: { وَلا }

جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ

{ جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “Kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda sizin için bir günah yoktur...”

[الْبَقَرَة: ٢٣٥] . وَأَمَّا مَا عَدَاهُ، فَالْخِلَافُ مَفْرُوضٌ فِي أَمْرَيْنِ: فِي الْإِحْدَادِ، وَفِي مُلَازَمَةِ الْبَيْتِ.

[Bakara: 235] buyruğunun tefsirinde gelecektir. Bunun dışındakilere gelince; ihtilaf iki konuda söz konusudur: İhdâd (yas tutma) ve evde kalma (suknâ).

فَأَمَّا الْإِحْدَادُ فَهُوَ مَصْدَرُ أَحَدَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا حَزِنَتْ وَلَبِسَتْ ثِيَابَ الْحُزْنِ وَتَرَكَتِ

İhdâd (yas tutma) meselesine gelince; ihdâd (إِحْدَاد), kadın hüzünlenip yas elbiseleri giydiğinde ve...

الزِّينَةَ، وَيُقَالُ حِدَادٌ، وَالْمُرَادُ بِهِ فِي الْإِسْلَامِ تَرْكُ الْمُعْتَدَّةِ مِنَ الْوَفَاةِ الزِّينَةَ وَالطِّيبَ وَمَصْبُوغَ الثِّيَابِ إِلَّا الْأَبْيَضَ، وَتَرْكُ الْحُلِيِّ، وَهُوَ وَاجِبٌ بِالسُّنَّةِ

...süslenmeyi terk ettiğinde söylenen 'eheddet' (أَحَدَّتْ) fiilinin masdarıdır; 'hidâd' (حِدَاد) da denir. İslam'daki anlamı ise, vefat iddeti bekleyen kadının süsü, kokuyu, beyaz müstesna boyalı elbiseleri ve takıları terk etmesidir. Bu, sünnetle vaciptir.

فَفِي الصَّحِيحِ «لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا»

Nitekim Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: “Allah'a ve âhiret gününe iman eden bir kadına, bir ölü için üç günden fazla yas tutması helal olmaz; ancak kocası için dört ay on gün [yas tutması] müstesnadır.”

وَلَمْ يُخَالِفْ فِي هَذَا إِلَّا الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، فَجَعَلَ الْإِحْدَادَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لَا غَيْرُ وَهُوَ ضَعِيفٌ.

Bu hususta Hasan-ı Basrî'den başkası muhalefet etmemiştir; o yas tutmayı sadece üç gün saymıştır ki bu zayıf bir görüştür.

وَالْحِكْمَةُ مِنَ الْإِحْدَادِ سَدُّ ذَرِيعَةِ كُلِّ مَا يُوَسْوِسُ إِلَى الرِّجَالِ مِنْ رُؤْيَةِ مَحَاسِنِ الْمَرْأَةِ الْمُعْتَدَّةِ، حَتَّى يَبْتَعِدُوا عَنِ الرَّغْبَةِ فِي التَّعَجُّلِ بِمَا لَا يَلِيقُ، وَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْإِحْدَادِ عَلَى الْمُطَلَّقَةِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَرَبِيعَةُ وَعَطَاءٌ: لَا إِحْدَادَ عَلَى مُطَلَّقَةٍ، أَخْذًا بِصَرِيحِ الْحَدِيثِ، وَبِأَنَّ الْمُطَلَّقَةَ يَرْقُبُهَا مُطَلِّقُهَا وَيَحُولُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا عَسَى أَنْ تَتَسَاهَلَ فِيهِ، بِخِلَافِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا كَمَا قَدَّمْنَاهُ.

Yas tutmanın (ihdâd) hikmeti; iddet bekleyen kadının güzelliklerini görmekten dolayı erkeklerin aklına gelebilecek vesveselerin önünü tıkamak (sedd-i zerîa), böylece uygunsuz bir şekilde acele etme arzusundan uzak durmalarını sağlamaktır. Bu sebeple âlimler boşanmış kadının yas tutması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Rebîa ve Atâ: 'Boşanmış kadına yas tutmak yoktur' demişlerdir; bu hükmü hadisin sarih lafzına ve boşayan kocanın kadını gözetleyip gevşeklik gösterebileceği şeylere engel olacağı gerekçesine dayandırmışlardır; kocası ölen kadın ise daha önce belirttiğimiz gibi bundan farklıdır.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَابْنُ سِيرِينَ: تُحِدُّ الْمُطَلَّقَةُ طَلَاقَ الثَّلَاثِ كَالْمُتَوَفَّى عَنْهَا، لِأَنَّهُمَا جَمِيعًا فِي عِدَّةٍ يُحْفَظُ فِيهَا النَّسَبُ، وَالزَّوْجَةُ الْكِتَابِيَّةُ كَالْمُسْلِمَةِ فِي ذَلِكَ عِنْدَ مَالِكٍ، تُجْبَرُ عَلَيْهِ وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، لِاتِّحَادِ الْعِلَّةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَشْهَبُ وَابْنُ نَافِعٍ وَابْنُ كِنَانَةَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: لَا إِحْدَادَ عَلَيْهَا، وُقُوفًا عِنْدَ

Ebû Hanîfe, Sevrî, Saîd b. el-Müseyyeb, Süleymân b. Yesâr ve İbn Sîrîn ise şöyle demişlerdir: 'Üç talakla boşanmış kadın, kocası ölen kadın gibi yas tutar; çünkü her ikisi de nesebin korunduğu bir iddet içindedir.' Ehl-i kitap olan zevce de Mâlik'e göre bu hususta Müslüman kadın gibidir, yas tutmaya zorlanır; illetin bir olması sebebiyle Şâfiî, Leys ve Ebû Sevr de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ile Mâlikîlerden Eşheb, İbn Nâfi' ve İbn Kinâne ise...