Binûn

2- Bakara Suresi — 76. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلِهِ ﷺ: «لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ»

...Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah'a ve âhiret gününe iman eden bir kadına helal olmaz...” sözüne bağlı kalarak onun için yas tutmanın olmadığını söylemişlerdir.

فَوَصَفَهَا بِالْإِيمَانِ، وَهُوَ مُتَمَسَّكٌ ضَئِيلٌ، لِأَنَّ مَوْرِدَ الْوَصْفِ لَيْسَ مَوْرِدَ التَّقْيِيدِ، بَلْ مَوْرِدُ التَّحْرِيضِ عَلَى امْتِثَالِ أَمْرِ الشَّرِيعَةِ.

[Hadiste] onu imanla vasfetmiştir; fakat bu zayıf bir dayanaktır, zira bu vasfın zikrediliş yeri tahdit (kayıt koyma) makamı değil, şeriatın emrine uymaya teşvik etme makamıdır.

وَقَدْ شَدَّدَ النَّبِيءُ ﷺ فِي أَمْرِ الْإِحْدَادِ،

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yas tutma (ihdâd) konusunda titiz davranmıştır;

فَفِي «الْمُوَطَّأِ» : «أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا، أَفَتُكَحِّلُهُمَا- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَا لَا» مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا «إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوَلِ»

Nitekim el-Muvatta'da şöyle geçmektedir: “Bir kadın Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Kızımın kocası öldü ve gözlerinden rahatsızlandı; gözlerine sürme çekebilir mi?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki veya üç defa: 'Hayır, hayır! O sadece dört ay on gündür. Oysa Câhiliye döneminde biriniz senenin başında deve tezeği atardı' buyurdu.”

. وَقَدْ أَبَاحَ النَّبِيءُ ﷺ لِأُمِّ سَلَمَةَ فِي مُدَّةِ

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ümmü Seleme'ye Ebû Seleme için tuttuğu yas süresinde...

إِحْدَادِهَا عَلَى أَبِي سَلَمَةَ أَنْ تَجْعَلَ الصَّبْرَ فِي عَيْنَيْهَا

Ebû Seleme için tuttuğu yas süresinde gözlerine sabır (sarısabır) koymasına

بِاللَّيْلِ وَتَمَسَحَهُ بِالنَّهَارِ، وَبِمِثْلِ ذَلِكَ أَفْتَتْ أُمُّ سَلَمَةَ امْرَأَةً حَادًّا اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَنْ تَكْتَحِلَ بِكُحْلِ الْجِلَاءِ بِاللَّيْلِ وَتَمْسَحَهُ بِالنَّهَارِ، رُوِيَ ذَلِكَ كُلُّهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، قَالَ مَالك: «وَإِن كَانَتِ الضَّرُورَةُ فَإِنَّ دِينَ اللَّهِ يُسْرٌ» : وَلِذَلِكَ حَمَلُوا نَهْيَ النَّبِيءِ ﷺ الْمَرْأَةَ الَّتِي اسْتَفْتَتْهُ أُمَّهَا أَنْ تَكْتَحِلَ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ مِنَ الْمُعْتَدَّةِ أَنَّهَا أَرَادَتِ التَّرَخُّصَ، فَقَيَّضَتْ أُمَّهَا لِتَسْأَلَ لَهَا.

...gece sürüp gündüz silmesi şartıyla izin vermiştir. Ümmü Seleme de gözlerinden rahatsızlanan yaslı bir kadına, gece cilâ sürmesi çekip gündüz silmesi şeklinde benzer bir fetva vermiştir; bunların tamamı el-Muvatta'da rivayet edilmiştir. Mâlik şöyle demiştir: 'Zaruret hali varsa Allah'ın dini kolaylıktır.' Bu sebeple Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) annesi fetva soran kadına sürme çekmeyi yasaklamasını, iddet bekleyen kadının ruhsata kaçmak istediğini bildiği ve bunun için annesini sordurmaya sevk ettiği şeklinde yorumlamışlardır.

وَأَمَّا مُلَازَمَةُ مُعْتَدَّةِ الْوَفَاةِ بَيْتَ زَوْجِهَا فَلَيْسَتْ مَأْخُوذَةً مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ التَّرَبُّصَ تَرَبُّصٌ بِالزَّمَانِ لَا يدل عَلَى مُلَازَمَةِ الْمَكَانِ، وَالظَّاهِرُ عِنْدِي أَنَّ الْجُمْهُورَ أَخَذُوا ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ [الْبَقَرَة: ٢٤٠] فَإِنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ لَمْ يُقْصَدْ بِهِ إِلَّا حِفْظُ الْمُعْتَدَّةِ، فَلَمَّا نُسِخَ عِنْدَ الْجُمْهُورِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، كَانَ النَّسْخُ وَارِدًا عَلَى الْمُدَّةِ وَهِيَ الْحَوْلُ، لَا عَلَى بَقِيَّةِ الْحُكْمِ، عَلَى أَنَّ الْمُعْتَدَّةَ مِنَ الْوَفَاةِ أَوْلَى بِالسُّكْنَى مِنْ مُعْتَدَّةِ الطَّلَاقِ الَّتِي جَاءَ فِيهَا لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ [الطَّلَاق: ١] وَجَاءَ فِيهَا أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ [الطَّلَاق: ٦] وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَالْفُقَهَاءُ: ثَبَتَ وُجُوبُ مُلَازَمَةِ الْبَيْتِ بِالسُّنَّةِ،

Kocası vefat eden kadının kocasının evinde kalmasına gelince; bu hüküm bu ayetten çıkarılmış değildir. Çünkü terabbus (bekleme), zamana bağlı bir beklemedir; mekâna bağlı kalmaya delalet etmez. Bana göre zahir olan şudur ki cumhûr bunu Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ } [Bakara: 240] “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” buyruğundan almıştır. Zira bu hükümle yalnızca iddet bekleyen kadının korunması hedeflenmiştir. Cumhûra göre bu hüküm mevcut ayetle neshedilince, nesh diğer hükümlere değil, sadece bir yıl olan süreye raci olmuştur. Kaldı ki kocası ölen kadının barınma hakkı; haklarında { لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ } [Talâk: 1] “Onları evlerinden çıkarmayın...” ve { أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ } [Talâk: 6] “Onları oturduğunuz yerin bir bölümünde oturtun...” buyrukları gelen boşanmış kadından daha önceliklidir. Müfessirler ve fakihler şöyle demişlerdir: Evde kalmanın vücûbu sünnetle sabit olmuştur;

فَفِي «الْمُوَطَّأ» و «الصِّحَاح» أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لِلْفُرَيْعَةِ ابْنَةِ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ الْخُدْرِيِّ، أُخْتِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لَمَّا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا:

Nitekim el-Muvatta ve Sıhâh kitaplarında geçtiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ebû Saîd el-Hudrî'nin kız kardeşi olan Furey'a bint Mâlik b. Sinân el-Hudriyye'ye, kocası vefat ettiğinde şöyle buyurmuştur:

«امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ»

“Yazılmış süre (iddet) sonuna varıncaya kadar evinde kal.”

وَهُوَ حَدِيثٌ مَشْهُورٌ، وَقَضَى بِهِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَفِي «الْمُوَطَّأِ» أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ يَرُدُّ الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ مِنَ الْبَيْدَاءِ يَمْنَعُهُنَّ الْحَجَّ، وَبِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَبِهِ أَخَذَ جُمْهُورُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ وَالْحِجَازِ وَالْعِرَاقِ وَالشَّامِ وَمِصْرَ، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةُ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَدَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ، وَقَدْ أَخْرَجَتْ عَائِشَةُ ﵂ أُخْتَهَا أُمَّ كُلْثُومٍ حِينَ تُوُفِّيَ زَوْجُهَا طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ إِلَى مَكَّةَ فِي عُمْرَةٍ، وَكَانَتْ تُفْتِي بِالْخُرُوجِ، فَأَنْكَرَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ ذَلِكَ عَلَيْهَا، قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَأَخَذَ الْمُتَرَخِّصُونَ بِقَوْلِ عَائِشَةَ، وَأَخَذَ أَهْلُ الْعَزْمِ وَالْوَرَعِ بِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ.

Bu meşhur bir hadistir ve Osman b. Affân da bununla hükmetmiştir. el-Muvatta'da geçtiğine göre Ömer b. el-Hattâb, kocaları ölen kadınları Beydâ'dan geri çevirir ve hacca gitmelerine engel olurdu. İbn Ömer de böyle demiştir; Medine, Hicaz, Irak, Şam ve Mısır fakihlerinin cumhûru da bu görüşü benimsemiştir. Bu konuda yalnızca Ali, İbn Abbâs, Âişe, Atâ, Hasan[-ı Basrî], Câbir b. Zeyd, Ebû Hanîfe ve Dâvûd ez-Zâhirî muhalefet etmiştir. Âişe (radıyallâhu anhâ), kocası Talha b. Ubeydillâh vefat ettiğinde kız kardeşi Ümmü Gülsüm'ü umre için Mekke'ye çıkarmış ve [evden] çıkılabileceğine fetva verirdi; sahâbeden birçoğu bunu ona karşı yadırgamıştır. Zührî şöyle demiştir: 'Ruhsat taraftarları Âişe'nin kavlini, azimet ve takva ehli ise İbn Ömer'in kavlini almıştır.'

وَاتَّفَقَ الْكُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ الْمُعْتَدَّةَ تَخْرُجُ لِلضَّرُورَةِ، وَتَخْرُجُ نَهَارًا لِحَوَائِجِهَا، مِنْ

Herkes, iddet bekleyen kadının zaruret sebebiyle dışarı çıkabileceği, gündüzleri ihtiyaçları için...

وَقْتِ انْتِشَارِ النَّاسِ إِلَى وَقْتِ هُدُوئِهِمْ بَعْدَ الْعَتَمَةِ، وَلَا تَبِيتُ إِلَّا فِي الْمَنْزِلِ، وَشُرُوطُ ذَلِكَ وَأَحْكَامُهُ، وَوُجُودُ الْمَحَلِّ لِلزَّوْجِ، أَوْ فِي كِرَائِهِ، وَانْتِظَارُ الْوَرَثَةِ بَيْعَ الْمَنْزِلِ إِلَى مَا بَعْدَ الْعِدَّةِ، وَحُكْمُ مَا لَوِ ارْتَابَتْ فِي الْحَمْلِ فَطَالَتِ الْعِدَّةُ،

...insanların dağıldığı vakitten yatsıdan sonra el ayak çekilene kadarki vakte kadar dışarı çıkabileceği, ancak evin dışında geceleyemeyeceği hususunda ittifak etmiştir. Bunun şartları ve hükümleri, evin kocanın mülkü olması yahut kiralık olması, mirasçıların evi satmak için iddetin bitmesini beklemeleri ve kadının hamilelikten şüphelenip iddetin uzaması durumundaki hükümler...

مَبْسُوطَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَالْخِلَافِ، فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَيْهَا هُنَا.

...fıkıh ve hilaf kitaplarında genişçe açıklanmıştır, dolayısıyla burada onlara ihtiyacımız yoktur.

وَمِنِ الْقِرَاءَاتِ الشَّاذَّةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ عَلِيًّا قَرَأَ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ تُوُفِّيَ، مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ بِمَعْنَى مَاتَ بِتَأْوِيلِ إِنَّهُ تَوَفَّى أَجْلَهُ أَيِ اسْتَوْفَاهُ. وَأَنَا، وَإِنْ كُنْتُ الْتَزَمْتُ أَلَّا أَتَعَرَّضَ لِلْقِرَاءَاتِ الشَّاذَّةِ، فَإِنَّمَا ذَكَرْتُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لِقِصَّةٍ طَرِيفَةٍ فِيهَا نُكْتَةٌ عَرَبِيَّةٌ، أَشَارَ إِلَيْهَا فِي «الْكَشَّافِ» وَفَصَلَهَا السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» ، وَهِيَ أَنَّ عَلِيًّا كَانَ يُشَيِّعُ جِنَازَةً، فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ مَنِ الْمُتَوَفِّي؟ بِلَفْظِ اسْمِ الْفَاعِلِ (أَيْ بِكَسْرِ الْفَاءِ سَائِلًا عَنِ الْمُتَوَفَّى- بِفَتْحِ الْفَاءِ- فَلَمْ يَقُلْ: فُلَانٌ بَلْ قَالَ «اللَّهُ» مُخَطِّئًا إِيَّاهُ، مُنَبِّهًا لَهُ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَحِقُّ أَنْ يَقُولَ: مَنِ الْمُتَوَفَّى بِلَفْظِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَمَا فَعَلَ ذَلِكَ إِلَّا لِأَنَّهُ عَرَفَ مَنِ السَّائِلِ أَنَّهُ مَا أَوْرَدَ لَفْظَ الْمُتَوَفِّي عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يَكْسُوهُ جَزَالَةٌ وَفَخَامَةٌ، وَهُوَ وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْمَنْسُوبَةِ إِلَيْهِ- أَيْ إِلَى عَلِيٍّ- (وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ) بِلَفْظِ بِنَاءِ الْفَاعِلِ عَلَى إِرَادَةِ مَعْنَى: وَالَّذِينَ يَسْتَوْفُونَ مُدَّةَ أَعْمَارِهِمْ.

Bu ayetteki şâz kıraatlerden biri, el-Keşşâf'ta zikredildiğine göre Ali'nin { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ } ifadesini, ecelini tamamladı (istevfâ) teviliyle 'öldü' manasında fâil (etken) sîgasıyla 'ye' harfinin fethasıyla (yetëveffevne) okumasıdır. Ben her ne kadar şâz kıraatlere değinmeme prensibini benimsemiş olsam da bu kıraati, el-Keşşâf'ta işaret edilen ve Sekkâkî'nin el-Miftâh'ta ayrıntılandırdığı, içinde Arap diline ait latif bir nükte barındıran ilginç bir kıssa sebebiyle zikrettim. O kıssa şöyledir: Ali bir cenazeyi teşyi ediyordu. Biri ona fâil ismi lafzıyla (yani fâ harfinin kesrasıyla el-müteveffî [canı alan kim?] diyerek, aslında fethalı olan el-müteveffâ'yı [öleni] kastederek) 'Müteveffî kim?' diye sordu. Ali ona 'falanca' demedi; bilakis onun hatasını düzelterek ve ism-i mef'ûl lafzıyla 'el-müteveffâ kim?' demesi gerektiğine dikkat çekerek 'Allah' dedi. Ali'nin böyle yapmasının yegâne sebebi, soruyu soranın 'el-müteveffî' lafzını, kendisine -yani Ali'ye- nispet edilen kıraatteki veciz ve beliğ veçheye göre, yani { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } ibaresini 'ömürlerinin süresini tamamlayanlar' manasını kastederek mâlûm (etken) yapısıyla getiremediğini anlamış olmasıydı.

وَفِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ الْقِصَّةَ وَقَعَتْ مَعَ أَبِي الْأَسْوَدِ الدُّؤَلِيِّ، وَأَنَّ عَلِيًّا لَمَّا بَلَغَتْهُ أَمَرَ أَبَا الْأَسْوَدِ أَنْ يَضَعَ كِتَابًا فِي النَّحْوِ، وَقَالَ: إِنَّ الْحِكَايَةَ تُنَاقِضُهَا الْقِرَاءَةُ الْمَنْسُوبَةُ إِلَى عَلِيٍّ، فَجَعَلَ الْقِرَاءَةَ مُسَلَّمَةً وَتَرَدَّدَ فِي صِحَّةِ الْحِكَايَةِ، وَعَنِ ابْنِ جِنِّي: أَنَّ الْحِكَايَةَ رَوَاهَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ ابْنُ جِنِّي «وَهَذَا عِنْدِي مُسْتَقِيمٌ لِأَنَّهُ عَلَى حَذْفِ الْمَفْعُولِ أَيْ وَالَّذِينَ يَتَوَفَّوْنَ أَعْمَارَهُمْ أَوْ آجَالَهُمْ، وَحَذْفُ الْمَفْعُولِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفَصِيحِ الْكَلَامِ» .

el-Keşşâf'ta bu kıssanın Ebü'l-Esved ed-Düelî ile yaşandığı, Ali'nin bunu işitince Ebü'l-Esved'e nahiv (dilbilgisi) konusunda bir kitap yazmasını emrettiği ve bu rivayetin Ali'ye nispet edilen kıraatle çeliştiği söylenmiştir. Zemahşerî kıraati kesin kabul edip rivayetin sıhhatinde tereddüt etmiştir. İbn Cinnî'den nakledildiğine göre ise bu rivayeti Ebû Abdirrahmân es-Sülemî Ali'den rivayet etmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: 'Bu bana göre tutarlıdır; zira mef'ûlün hazfedilmesine dayanır, yani ömürlerini veya ecellerini tamamlayanlar demektir; Kur'an'da ve fasih kelamda mef'ûlün hazfedilmesi pek çoktur.'

وَقَالَ التَّفْتَازَانِيُّ «لَيْسَ الْمُرَادَ أَنَّ لِلْمُتَوَفَّى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْإِمَاتَةُ وَثَانِيهُمَا الِاسْتِيفَاءُ وَأَخْذُ الْحَقِّ، بَلْ مَعْنَاهُ الِاسْتِيفَاءُ وَأَخْذُ الْحَقِّ لَا غَيْرُ، لَكِنَّ عِنْدَ الِاسْتِعْمَالِ قَدْ يُقَدَّرُ مَفْعُولُهُ النَّفْسَ فَيَكُونُ الْفَاعِلُ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى أَوِ الْمَلِكَ، وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ الشَّائِعُ، وَقَدْ يُقَدَّرُ مُدَّةَ الْعُمْرِ فَيَكُونُ الْفَاعِلُ هُوَ الْمَيِّتَ لِأَنَّهُ الَّذِي اسْتَوْفَى مُدَّةَ عُمْرِهِ، وَهَذَا مِنَ الْمَعَانِي الدَّقِيقَةِ الَّتِي لَا يَتَنَبَّهُ لَهَا إِلَّا الْبُلَغَاءُ، فَحِينَ عَرَفَ عَلِيٌّ مِنَ السَّائِلِ عَدَمَ تَنَبُّهِهِ لِذَلِكَ لَمْ يَحْمِلْ كَلَامُهُ عَلَيْهِ» .

Teftâzânî ise şöyle demiştir: 'Maksat, teveffî kelimesinin biri öldürmek, diğeri tamamlamak/hakkını tam almak şeklinde iki manaya gelmesi değildir; bilakis onun manası sadece hakkını tam almak ve tamamlamaktır. Fakat kullanım esnasında mef'ûlü bazen nefis (can) olarak takdir edilir ki bu durumda fâil Allah Teâlâ veya melek olur; yaygın kullanım da budur. Bazen de ömür süresi olarak takdir edilir ki bu durumda fâil ölü olur, çünkü ömür süresini tamamlayan odur. Bu ise ancak beliğ kimselerin fark edebileceği ince manalardandır. Ali, soruyu soranın bunun farkında olmadığını anlayınca onun sözünü buna hamletmemiştir.'

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٥]

[Bakara Suresi (2), Âyet 235]

وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)

{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } (235) “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmanızda veya [bu isteği] içinizde saklamanızda sizin için bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Farz olan bekleme süresi sona erinceye kadar da nikâh akdine azmetmeyin (nikâh kıymayın). Bilin ki Allah içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, halîmdir (hemen cezalandırmaz, mühlet tanır).” (235)

وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ.

{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmanızda veya [bu isteği] içinizde saklamanızda sizin için bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Farz olan bekleme süresi sona erinceye kadar da nikâh akdine azmetmeyin.”

عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، فَهَذَا مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْعِدَّةِ، وَقَدْ تَضَمَّنَتِ الْآيَاتُ الَّتِي قَبْلَهَا أَحْكَامَ عِدَّةِ الطَّلَاقِ وَعِدَّةِ الْوَفَاةِ، وَأَنَّ أَمَدَ الْعِدَّةِ مُحْتَرَمٌ، وَأَنَّ الْمُطَلَّقَاتِ إِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ جَازَ أَنْ يَفْعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مَا أَرَدْنَ مِنَ الْمَعْرُوفِ، فَعُلِمَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُنَّ إِذَا لَمْ يَبْلُغْنَهُ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ فَالتَّزَوُّجُ فِي مُدَّةِ الْأَجَلِ حَرَامٌ، وَلَمَّا كَانَ التَّحَدُّثُ فِي التَّزَوُّجِ إِنَّمَا يَقْصِدُ مِنْهُ الْمُتَحَدِّثُ حُصُولَ الزَّوَاجِ، وَكَانَ مِنْ عَادَتِهِمْ أَنْ يَتَسَابَقُوا إِلَى خِطْبَةِ الْمُعْتَدَّةِ وَمُوَاعَدَتِهَا، حِرْصًا عَلَى الِاسْتِئْثَارِ بِهَا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ فَبَيَّنَتِ الشَّرِيعَةُ لَهُمْ تَحْرِيمَ ذَلِكَ، وَرَخَّصَتْ فِي شَيْءٍ مِنْهُ وَلِذَلِكَ عَطَفَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَابِقِهِ.

Önceki cümleye atıftır. Bu da iddetle ilgili hükümlerdendir. Zira önceki ayetler boşanma iddeti ve vefat iddeti hükümlerini, iddet süresinin riayet edilmesi gereken bir süre olduğunu ve boşanmış kadınlar sürelerinin sonuna vardıklarında kendileri hakkında meşru çerçevede dilediklerini yapmalarının caiz olduğunu ihtiva etmiştir; bundan anlaşılmıştır ki kadınlar o süreye ulaşmadıklarında bu caiz değildir, dolayısıyla iddet süresi içinde evlenmek haramdır. Evlilik hakkında konuşmaktan maksat evliliğin gerçekleşmesi olduğu ve onların adetleri de iddet bitiminde kadını elde etme arzusuyla iddet bekleyen kadına dünür gitmekte ve sözleşmekte birbiriyle yarışmak olduğu için şeriat onlara bunun haramlığını açıklamış ve bunun bir kısmına ruhsat tanımıştır; işte bu sebeple bu sözü öncekine atfetmiştir.

وَالْجُنَاحُ الْإِثْمُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [الْبَقَرَة:

Cünâh (جُنَاح) günah demektir ve daha önce Allah Teâlâ'nın: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “...onları tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [Bakara:

١٥٨] .

158] buyruğunda geçmişti.

وَقَوله: فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مَا مَوْصُولَة، وَمَا صدقهَا كَلَامٌ، أَيْ كَلَامٌ عَرَّضْتُمْ بِهِ، لِأَنَّ التَّعْرِيضَ يُطْلَقُ عَلَى ضَرْبٍ مِنْ ضروب الْمعَانِي المستفادة مِنَ الْكَلَامِ، وَقد بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ:

{ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ } “üstü kapalı çıtlattığınız şeylerde...” buyruğundaki “mâ” (ما) ism-i mevsûldür; masadakı (karşılığı) ise sözdür, yani 'üstü kapalı söylediğiniz söz' demektir. Çünkü ta'rîz (üstü kapalı anlatım), sözden anlaşılan mana türlerinden bir türe denir. Nitekim bunu şu buyruğuyla açıklamıştır:

مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ كَلَامٌ.

{ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “kadınlara evlenme teklifinden...”; bu da kastedilenin söz olduğuna delalet etmiştir.

وَمَادَّةُ فعّل فِيهِ دَالَّة عَلَى الْجُعْلِ مِثْلَ صُورٍ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْعُرْضِ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- وَهُوَ الْجَانِبُ أَيْ جَعَلَ كَلَامَهُ بِجَانِبٍ، وَالْجَانِبُ هُوَ الطَّرَفُ، فَكَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يَحِيدُ بِكَلَامِهِ مِنْ جَادَّةِ الْمَعْنَى إِلَى جَانِبٍ. وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُمْ جَنَّبَهُ، أَيْ جَعَلَهُ فِي جَانِبٍ. فَالتَّعْرِيضُ أَنْ يُرِيدَ الْمُتَكَلِّمُ مِنْ كَلَامِهِ شَيْئًا، غَيْرَ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالتَّرْكِيبِ وَضْعًا، لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَ مَدْلُولِ الْكَلَامِ وَبَيْنَ الشَّيْءِ الْمَقْصُودِ، مَعَ قَرِينَةٍ عَلَى إِرَادَةِ الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيِّ، فَعُلِمَ أَلَّا بُدَّ مِنْ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ مَدْلُولِ الْكَلَامِ وَبَيْنَ الشَّيْءِ الْمَقْصُودِ، وَتِلْكَ الْمُنَاسَبَةُ: إِمَّا مُلَازِمَةٌ أَوْ مُمَاثِلَةٌ، وَذَلِكَ كَمَا يَقُولُ الْعَافِي لِرَجُلٍ كَرِيمٍ: جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ وَلِأَنْظُرَ وَجْهَكَ، وَقَدْ عَبَّرَ عَنْ إِرَادَتِهِمْ مِثْلَ

Buradaki tef'îl (فَعَّلَ) vezni, 'savvara' (صَوَّرَ) gibi dönüştürme/kılma anlamı ifade eder; 'el-urd' (عُرْض) -ayın harfinin dammesiyle- kelimesinden türemiştir ki taraf/yan demektir. Yani sözünü bir tarafa koydu demektir; taraf ise uç/kenardır; sanki konuşan kimse sözünü mananın ana yolundan saptırıp bir kenara çekmektedir. Bunun benzeri Arapların bir şeyi bir kenara koymak anlamındaki 'cennebehû' (جَنَّبَهُ) sözüdür. Ta'rîz (üstü kapalı anlatım); konuşanın, sözün vaz'an delalet ettiği anlam ile kastedilen şey arasındaki bir münasebetten ötürü, ta'rîzî mananın kastedildiğine dair bir karineyle birlikte, terkipten lafzan anlaşılandan başka bir şeyi kastetmesidir. Buradan anlaşılır ki sözün delalet ettiği mana ile kastedilen şey arasında mutlaka bir münasebet bulunmalıdır; bu münasebet de ya bir mülâzemet (ayrılmazlık/gereklilik) ya da bir müşâbehet (benzerlik) ilişkisidir. Nitekim yardım isteyen kimsenin cömert bir adama: 'Sana selam vermek ve yüzünü görmek için geldim' demesi böyledir. Buna benzer bir kastı...

هَذَا أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ فِي قَوْلِهِ:

...Ümeyye b. Ebi's-Salt şu sözünde dile getirmiştir:

إِذَا أَثْنَى عَلَيْكَ الْمَرْءُ يَوْمًا ... كَفَاهُ عَنْ تَعَرُّضِهِ الثَّنَاءُ

Bir gün bir kimse seni överek anarsa... artık [açıkça bir şey] talep etmesine o övgü yeter.

وَجَعَلَ الطِّيبِيُّ مِنْهُ قَوْله تَعَالَى: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَة: ١١٦] . فَالْمَعْنَى التَّعْرِيضِيُّ فِي مِثْلِ هَذَا حَاصِلٌ مِنَ الْمُلَازَمَةِ، وَكَقَوْلِ الْقَائِلِ «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ» فِي حَضْرَةِ مَنْ عُرِفَ بِأَذَى النَّاسِ، فَالْمَعْنَى التَّعْرِيضِيُّ حَاصِلٌ مِنْ عِلْمِ النَّاسِ بِمُمَاثَلَةِ حَالِ الشَّخْصِ الْمَقْصُودِ لِلْحَالَةِ الَّتِي وَرَدَ فِيهَا مَعْنَى الْكَلَامِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْمُمَاثَلَةُ شَبِيهَةً بِالْمُلَازَمَةِ- لِأَنَّ حُضُورَ الْمُمَاثِلِ فِي الذِّهْنِ يُقَارِنُ حُضُورَ مَثِيلِهِ- صَحَّ أَنْ نَقُولَ إِنَّ الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيَّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُرَكَّبَاتِ شَبِيهٌ بِالْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى دَلَالَةِ الْأَلْفَاظِ الْمُفْرَدَةِ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ: الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيُّ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ بِالْمُرَكَّبِ فَخُصَّ بِاسْمِ التَّعْرِيضِ كَمَا أَنَّ الْمَعْنَى الْكِنَائِيَّ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ بِاللَّفْظِ الْمُفْرَدِ، وَعَلَى هَذَا فَالتَّعْرِيضُ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ، وَهَذَا هُوَ الْمُلَاقِي لِمَا دَرَجَ عَلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي هَذَا الْمَقَامِ، فَالتَّعْرِيضُ عِنْدَهُ مُغَايِرٌ لِلْكِنَايَةِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وَإِنْ كَانَ شَبِيهًا بِهَا، وَلِذَلِكَ احْتَاجَ إِلَى الْإِشَارَةِ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا، فَالنِّسْبَةُ بَيْنَهُمَا عِنْدَهُ التَّبَايُنُ. وَأَمَّا السَّكَّاكِيُّ فَقَدْ جَعَلَ بَعْضَ التَّعْرِيضِ مِنَ الْكِنَايَةِ وَهُوَ الْأَصْوَبُ، فَصَارَتِ النِّسْبَةُ بَيْنَهُمَا الْعُمُومَ وَالْخُصُوصَ الْوَجْهِيَّ، وَقَدْ حَمَلَ الطِّيبِيُّ وَالتَّفْتَازَانِيُّ كَلَامَ «الْكَشَّافِ» عَلَى هَذَا، وَلَا إِخَالُهُ يَتَحَمَّلُهُ.

Tîbî, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu da bundan (ta'rîzden) saymıştır: { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah şöyle buyurduğu zaman: 'Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?'” [Mâide: 116]. Bu gibi ifadelerdeki ta'rîzî mana mülâzemeden (ayrılmaz gereklilikten) hâsıl olmaktadır. Tıpkı insanlara eziyet ettiği bilinen birinin yanında bir kimsenin: «Müslüman, Müslümanların dilinden selamette olduğu kimsedir» demesi gibi. Buradaki ta'rîzî mana, insanların kastedilen şahsın durumunun, sözün manasının vârid olduğu duruma benzerliğini bilmelerinden hâsıl olmaktadır. Benzerliğin zihne gelişi benzerinin zihne gelişiyle eş zamanlı olduğundan ötürü benzerlik mülâzemeye benzediği için; mürekkep (terkip halindeki) sözlerdeki ta'rîzî mananın, müfred (tekil) lafızların delaletindeki kinâyeli manaya benzediğini söylememiz sahih olur. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Ta'rîzî mana mürekkeple yapılan kinâye kabilindendir de ta'rîz ismiyle özelleştirilmiştir; nitekim kinâî mana da müfred lafızla yapılan kinâye kabilindendir. Buna göre ta'rîz terkiplerin tabi olduğu hususlardandır (müstetbeât-ı terâkîb). Bu da Keşşâf sahibinin (Zemahşerî) bu makamda benimsediği yaklaşımla örtüşmektedir; zira ona göre ta'rîz kinâyeye benzese bile bu açıdan kinâyeden farklıdır ve bu yüzden ikisi arasındaki farka işaret etme ihtiyacı duymuştur. Dolayısıyla onun nezdinde ikisi arasındaki nisbet tebâyündür (tam ayrılıktır). Sekkâkî ise ta'rîzin bir kısmını kinâyeden saymıştır ki en isabetli olanı da budur; böylece ikisi arasındaki nisbet umum-husus min vech (kısmi örtüşme) olmuştur. Tîbî ve Teftâzânî, Keşşâf'ın sözünü bu anlama hamletmişlerdir; ancak ben Keşşâf'ın sözünün bunu kaldıracağını zannetmiyorum.

وَإِذْ قَدْ تَبَيَّنَ لَكَ مَعْنَى التَّعْرِيضِ، وَعَلِمْتَ حَدَّ الْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصَّرِيحِ فَأَمْثِلَةُ التَّعْرِيضِ وَالتَّصْرِيحِ لَا تَخْفَى، وَلَكِنْ فِيمَا أُثِرَ مِنْ بَعْضِ تِلْكَ الْأَلْفَاظِ إِشْكَالٌ لَا يَنْبَغِي الْإِغْضَاءُ عَنْهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Ta'rîzin manası sana açıklanıp onunla sarih ifade arasındaki farkın sınırını öğrendiğine göre, ta'rîz ve tasrihin (açık ifadenin) örnekleri gizli kalmaz. Ancak bu lafızlardan nakledilen bazılarında, bu ayetin tefsirinde göz ardı edilmemesi gereken bir müşkül (anlaşılması zor durum) bulunmaktadır.

إِنَّ الْمُعَرِّضَ بِالْخِطْبَةِ تَعْرِيضُهُ قَدْ يُرِيدُهُ لِنَفْسِهِ وَقَدْ يُرِيدُهُ لِغَيْرِهِ بِوَسَاطَتِهِ، وَبَيْنَ الْحَالَتَيْنِ فَرْقٌ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِي الْمُتَشَابِهِ مِنَ التَّعْرِيضِ، فَقَدْ

Evlenme teklifini üstü kapalı çıtlatan kimse bu ta'rîzi bazen kendisi için isteyebilir, bazen de kendi aracılığıyla başkası için isteyebilir. Bu iki durum arasında bir fark vardır ve ta'rîzin benzerlerinde hükmün buna göre verilmesi gerekir. Nitekim...

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِفَاطِمَةَ ابْنَةِ قَيْسٍ، وَهِيَ فِي عِدَّتِهَا مِنْ طَلَاقِ زَوْجِهَا عَمْرِو بْنِ حَفْصٍ آخِرَ الثَّلَاثِ «كُونِي عِنْدَ أُمِّ شَرِيكٍ وَلَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ»

...rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, kocası Amr b. Hafs'ın üçüncü ve kesin talakla boşamasından dolayı iddet beklemekte olan Fâtıma bnt. Kays'a şöyle buyurmuştur: «Ümmü Şerîk'in yanında kal ve beni geçerek kendi başına bir karar verme (benden habersiz evlenme)»

أَيْ لَا تَسْتَبِدِّي بِالتَّزَوُّجِ قَبْلَ اسْتِئْذَانِي

Yani benden izin almadan kendi başına evlenmeye kalkışma.

وَفِي رِوَايَةٍ «فَإِذا حللت فآذنيين»

Bir rivayette de: «İddetin bittiğinde bana haber ver» [buyurmuştur].

وَبَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا خَطَبَهَا لِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، فَهَذَا قَوْلٌ لَا خِطْبَةَ فِيهِ وَإِرَادَةُ الْمَشُورَةِ فِيهِ وَاضِحَةٌ.

İddeti sona erdikten sonra ise onu Üsâme b. Zeyd'e istemiştir. İşte bu, içinde evlenme teklifi bulunmayan bir sözdür ve bunda istişare kastı açıktır.

وَوَقَعَ فِي «الْمُوَطَّأِ» : أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ كَانَ يَقُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلْمَرْأَةِ وَهِيَ فِي عِدَّتِهَا مِنْ وَفَاةِ

el-Muvatta'da yer aldığına göre Kāsım b. Muhammed, Allah Teâlâ'nın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “Kadınlara evlenme teklifinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur” buyruğu hakkında şöyle derdi: Bu, kişinin kocasının vefatından dolayı...

زَوْجِهَا: «إِنَّكِ عَلَيَّ لَكَرِيمَةٌ وَإِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ» .

...iddet beklemekte olan bir kadına: «Şüphesiz sen benim için pek değerlisin ve benim sana rağbetim var» demesidir.

فَأَمَّا إِنَّكِ عَلَيَّ لَكَرِيمَةٌ فَقَرِيبٌ مِنْ صَرِيحِ إِرَادَةِ التَّزَوُّجِ بِهَا وَمَا هُوَ بِصَرِيحٌ، فَإِذَا لَمْ تَعْقُبْهُ مُوَاعَدَةٌ مِنْ أَحَدِهِمَا فَأَمْرُهُ مُحْتَمَلٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ صَرِيحِ الْخِطْبَةِ وَأَمْرُهُ مُشْكِلٌ، وَقَدْ أَشَارَ ابْنُ الْحَاجِبِ إِلَى إِشْكَالِهِ بِقَوْلِهِ: «قَالُوا وَمِثْلُ إِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ أَكْثَرُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ تَصْرِيحًا فَيَنْبَغِي تَرْكُ مِثْلِهِ» وَيُذْكَرُ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ عَرَّضَ لِأُمِّ سَلَمَةَ فِي عِدَّتِهَا مِنْ وَفَاةِ أَبِي سَلَمَةَ، وَلَا أَحْسَبُ مَا رُوِيَ عَنْهُ صَحِيحًا.

«Şüphesiz sen benim için pek değerlisin» sözü onunla evlenme isteğini sarih olarak ifade etmeye yakındır ancak sarih değildir. Şayet ardından taraflardan birinin sözleşmesi gelmezse bu sözün durumu mazur görülebilir. «Benim sana rağbetim var» sözüne gelince, bu sarih dünürlük mesabesindedir ve durumu müşküldür. İbnü'l-Hâcib bu müşküle şu sözüyle işaret etmiştir: «Demişlerdir ki: 'Benim sana rağbetim var' gibi sözler bu ifadelerin en sarih olanıdır; dolayısıyla böylesini terk etmek gerekir.» Muhammed el-Bâkır'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Seleme'nin vefatından ötürü iddet bekleyen Ümmü Seleme'ye ta'rîzde bulunduğu zikredilir; fakat ben ondan rivayet edilen bu bilginin sahih olduğunu sanmıyorum.

وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَرَفَةَ» : «قِيلَ إِنَّ شَيْخَنَا مُحَمَّدَ بْنَ أَحْمَدَ بْنِ حَيْدَرَةَ كَانَ يَقُولُ: «إِذَا كَانَ التَّعْرِيضُ مِنْ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ فَقَطْ وَأَمَّا إِذَا وَقَعَ التَّعْرِيضُ مِنْهُمَا فَظَاهِرُ الْمَذْهَبِ أَنَّهُ كَصَرِيحِ الْمُوَاعَدَةِ» .

Tefsîru İbn Arefe'de şöyle geçer: «Hocamız Muhammed b. Ahmed b. Haydere'nin şöyle dediği nakledilmiştir: 'Bu ancak ta'rîz sadece bir taraftan olduğundadır; şayet ta'rîz her iki taraftan da vuku bulursa mezhebin zahirine göre bu sarih sözleşme gibidir.'»

وَلَفْظُ النِّسَاءِ عَامٌّ لَكِنَّ خُصَّ مِنْهُ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ، بِدَلِيلِ الْعَقْلِ وَيُخَصُّ مِنْهُ الْمُطَلَّقَاتُ الرَّجْعِيَّاتُ بِدَلِيلِ الْقِيَاسِ وَدَلِيلِ الْإِجْمَاعِ، لِأَنَّ الرَّجْعِيَّةَ لَهَا حُكْمُ الزَّوْجَةِ بِإِلْغَاءِ الْفَارِقِ، وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى مَنْعِ خِطْبَةِ الْمُطَلَّقَةِ الرَّجْعِيَّةِ فِي عِدَّتِهَا، وَحَكَى ابْنُ عَبْدِ السَّلَامِ عَنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ جَوَازَ التَّعْرِيضِ لِكُلِّ مُعْتَدَّةٍ: مِنْ وَفَاةٍ أَوْ طَلَاقٍ، وَهُوَ يُخَالِفُ كَلَامَ الْقُرْطُبِيِّ، وَالْمَسْأَلَةُ مُحْتَمَلَةٌ لِأَنَّ لِلطَّلَاقِ الرَّجْعِيِّ شَائِبَتَيْنِ، وَأَجَازَ الشَّافِعِيُّ التَّعْرِيضَ فِي الْمُعْتَدَّة بعد وَفَاةٍ وَمَنَعَهُ فِي عِدَّةِ الطَّلَاقِ، وَهُوَ ظَاهِرُ مَا حَكَاهُ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ.

en-Nisâ (النِّسَاءِ) lafzı umum ifade eder; ancak evli olan kadınlar akıl deliliyle bu umumdan tahsis edilip hariç tutulmuştur. Ric'î (dönüşü olan) talakla boşanmış kadınlar da kıyas ve icma deliliyle bundan tahsis edilir; çünkü aradaki fark geçersiz kılınarak (ilgâü'l-fârık ile) ric'î boşanmış kadın zevce hükmündedir. Kurtubî, iddeti içindeki ric'î boşanmış kadına dünür gitmenin menedildiği hususunda icma nakletmiştir. İbn Abdiskelâm ise Mâlik'in mezhebinden, vefat veya talaktan ötürü iddet bekleyen her kadına ta'rîzin caiz olduğunu nakletmiştir ki bu Kurtubî'nin sözüne muhaliftir. Bu mesele ihtimallidir; çünkü ric'î talakta iki yönün de şâibesi vardır. Şâfiî ise vefattan sonra iddet bekleyen kadına ta'rîzi caiz görmüş, talak iddetinde olan kadına ise menedip yasaklamıştır; el-Muvatta'da Kāsım b. Muhammed'den nakledilenin zahiri de budur.

وَقَوْلُهُ: أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ الْإِكْنَانُ الْإِخْفَاءُ. وَفَائِدَةُ عَطْفِ الْإِكْنَانِ عَلَى التَّعْرِيضِ فِي نَفْيِ الْجُنَاحِ، مَعَ ظُهُورِ أَنَّ التَّعْرِيضَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ عَزْمٍ فِي النَّفْسِ، فَنَفْيُ الْجُنَاحِ عَنْ عَزْمِ النَّفْسِ الْمُجَرَّدِ ضَرُورِيٌّ مِنْ نَفْيِ الْجُنَاحِ عَنِ التَّعْرِيضِ، أَنَّ الْمُرَادَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْعَزْمَ أَمْرٌ لَا يُمْكِنُ دَفْعُهُ وَلَا النَّهْيُ عَنْهُ، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ، وَكَانَ تَكَلُّمُ الْعَازِمِ بِمَا عَزَمَ عَلَيْهِ جِبِلَّةً فِي الْبَشَرِ، لِضَعْفِ الصَّبْرِ عَلَى الْكِتْمَانِ، بَيَّنَ اللَّهُ مَوْضِعَ الرُّخْصَةِ أَنَّهُ الرَّحْمَةُ بِالنَّاسِ، مَعَ الْإِبْقَاءِ عَلَى احْتِرَامِ حَالَةِ الْعِدَّةِ، مَعَ بَيَانِ عِلَّةِ هَذَا التَّرْخِيصِ، وَأَنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى نَفْيِ الْحَرَجِ، فَفِيهِ حِكْمَةُ هَذَا التَّشْرِيعِ الَّذِي لَمْ يُبَيَّنْ لَهُمْ مِنْ قَبْلُ.

{ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ } “yahut içinizde gizlemenizde [bir sakınca yoktur]” buyruğunda geçen iknân (إِكْنَان), gizlemek demektir. Ta'rîzin ancak kalpteki bir azimden (karardan) kaynaklandığı aşikârken, günahın nefyedilmesinde iknânın ta'rîze atfedilmesinin faydası şudur: Sırf kalpteki azimden günahın nefyedilmesi, ta'rîzden günahın nefyedilmesinden zaten zorunlu olarak çıkmaktadır; ancak buradaki maksat, kalpteki azmin defedilmesi veya nehyedilmesi mümkün olmayan bir durum olduğuna dikkat çekmektir. Durum böyle olunca ve gizlemeye sabrın zayıflığı sebebiyle azmeden kimsenin azmettiği şeyi konuşması insan yaratılışında (cibilliyetinde) bulunduğundan Allah, iddet durumunun hürmetini korumakla birlikte ruhsatın mahallinin insanlara rahmet olduğunu açıklamış; bu ruhsatın illetini ve bunun meşakkati gidermeye (nefy-i harac) dayandığını beyan etmiştir. Dolayısıyla bunda, daha önce kendilerine açıklanmamış olan bu teşriin hikmeti bulunmaktadır.

وَأَخَّرَ الْإِكْنَانَ فِي الذِّكْرِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ وَأَبْقَى عَلَى مَا لِلْعِدَّةِ مِنْ حُرْمَةٍ، مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ نَادِرٌ وُقُوعُهُ، لِأَنَّهُ لَوْ قَدَّمَهُ لَكَانَ الِانْتِقَالُ مِنْ ذِكْرِ الْإِكْنَانِ إِلَى ذِكْرِ التَّعْرِيضِ جَارِيًا عَلَى مُقْتَضَى ظَاهِرِ نَظْمِ الْكَلَامِ فِي أَنْ يَكُونَ اللَّاحِقُ زَائِدَ الْمَعْنَى عَلَى مَا يَشْمَلُهُ الْكَلَامُ السَّابِقُ، فَلَمْ يَتَفَطَّنِ السَّامِعُ لِهَذِهِ النُّكْتَةِ، فَلَمَّا خُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّ

İknânın zikirde sona bırakılması, onun daha faziletli olduğuna ve iddetin sahip olduğu hürmeti daha çok muhafaza ettiğine dikkat çekmek ve aynı zamanda onun vukuunun nadir olduğunu bildirmek içindir. Zira eğer onu öne alsaydı, iknânın zikrinden ta'rîzin zikrine geçiş, sonra gelenin önceki kelamın kapsadığı anlama ziyade bir mana katması hususunda söz diziminin zahiri gereğine uygun cereyan ederdi ve dinleyici bu nüansı kavrayamazdı. Zahirin gereğine muhalefet edilince dinleyici anladı ki...

هَذِهِ

...bu...

الْمُخَالَفَةَ تَرْمِي إِلَى غَرَضٍ، كَمَا هُوَ شَأْنُ الْبَلِيغِ فِي مُخَالَفَةِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، وَقَدْ زَادَ ذَلِكَ إِيضَاحًا بِقَوْلِهِ عَقِبَهُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ أَيْ عَلِمَ أَنَّكُمْ لَا تَسْتَطِيعُونَ كِتْمَانَ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ، فَأَبَاحَ لَكُمُ التَّعْرِيضَ تَيْسِيرًا عَلَيْكُمْ، فَحَصَلَ بِتَأْخِيرِ ذِكْرِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فَائِدَةٌ أُخْرَى وَهِيَ التَّمْهِيدُ لِقَوْلِهِ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَجَاءَ النَّظْمُ بَدِيعًا مُعْجِزًا، وَلَقَدْ أَهْمَلَ مُعْظَمُ الْمُفَسِّرِينَ التَّعَرُّضَ لِفَائِدَةِ هَذَا الْعَطْفِ، وَحَاوَلَ الْفَخْرُ تَوْجِيهَهُ بِمَا لَا يَنْثَلِجُ لَهُ الصَّدْرُ (١) وَوَجَّهَهُ ابْنُ عَرَفَةَ بِمَا هُوَ أَقْرَبُ مِنْ تَوْجِيهِ الْفَخْرِ، وَلَكِنَّهُ لَا تَطْمَئِنُّ لَهُ نَفْسُ الْبَلِيغِ (٢) .

...muhalefet, beliğ kimsenin muktezâ-yı zâhire muhalefet etmesindeki âdeti olduğu üzere, belirli bir maksadı hedeflemektedir. Nitekim bunu hemen ardından gelen: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } “Allah onları anacağınızı bilmektedir” buyruğuyla daha da açıklamıştır; yani içinizde olanı gizlemeye güç yetiremeyeceğinizi bildi ve size kolaylık olsun diye ta'rîzi helal kıldı. Böylece { أَوْ أَكْنَنْتُمْ } “yahut içinizde gizlemeniz” ifadesinin zikrinin tehir edilmesinden bir başka fayda daha hâsıl oldu ki o da: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } “Allah onları anacağınızı bilmektedir” buyruğuna bir zemin hazırlamaktır; böylece nazım eşsiz ve mucizevi bir şekilde gelmiştir. Müfessirlerin çoğu bu atfın ifade ettiği faydaya değinmeyi ihmal etmiştir. Fahreddin er-Râzî bunu gönlü teskin etmeyen bir tarzda gerekçelendirmeye çalışmıştır (١); İbn Arefe ise Fahr'in gerekçelendirmesinden daha yakın bir izah getirmişse de beliğ kimsenin nefsi onunla da mutmain olmamaktadır (٢).

فَقَوْلُهُ: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا اسْتِدْرَاكٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ صَرَاحَةً وَتَعْرِيضًا إِذْ لَا يَخْلُو ذُو عَزْمٍ مَنْ ذِكْرِ مَا عَزَمَ عَلَيْهِ بِأَحَدِ الطَّرِيقَيْنِ، وَلَمَّا كَانَ ذِكْرُ الْعِلْمِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ كِنَايَةً عَنِ الْإِذْنِ كَمَا تَقُولُ: عَلِمْتُ أَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا تُرِيدُ: إِنِّي لَا أُؤَاخِذُكَ لِأَنَّكَ لَوْ كُنْتَ تُؤَاخِذُهُ، وَقَدْ عَلِمْتَ فِعْلَهُ، لَآخَذْتَهُ كَمَا قَالَ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٧] هَذَا أَظْهَرُ مَا فُسِّرَ بِهِ هَذَا الِاسْتِدْرَاكُ وَقِيلَ: هَذَا اسْتِدْرَاكٌ عَلَى كَلَامٍ مَحْذُوفٍ أَيْ فَاذْكُرُوهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ، أَيْ لَا تُصَرِّحُوا وَتُوَاعِدُوهُنَّ، أَيْ تَعِدُوهُنَّ وَيَعِدْنَكُمْ بِالتَّزَوُّجِ.

{ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } “Lakin onlarla gizlice sözleşmeyin” buyruğu ise sözün delalet ettiği bir istidraktır (düzeltmedir); yani Allah onları açıkça ve ta'rîz yoluyla anacağınızı bilmiştir, zira azim sahibi bir kimse azmettiği şeyi bu iki yoldan biriyle anmaktan geri duramaz. Bu gibi yerlerde 'bilme'nin zikredilmesi izin vermekten kinayedir; nitekim: 'Böyle yapacağını bildim' dersin ve bununla 'Seni sorumlu tutmuyorum' manasını kastedersin; zira onun fiilini bildiğin halde şayet sorumlu tutacak olsaydın onu hesaba çekerdin. Nitekim: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ } “Allah sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı” [Bakara: 187] buyurmuştur. Bu istidrakın tefsir edildiği en açık vech budur. Denildi ki: Bu, mahzuf bir kelam üzerine istidraktır; yani 'Onları anın, fakat onlarla sözleşmeyin'; diğer bir deyişle 'Açıkça söyleyip sözleşmeyin', yani karşılıklı evlilik vaadinde bulunmayın.

وَالسِّرُّ أَصْلُهُ مَا قَابَلَ الْجَهْرَ، وَكَنَّى بِهِ عَنْ قُرْبَانِ الْمَرْأَةِ قَالَ الْأَعْشَى:

es-Sırr (السِّرُّ) kelimesinin aslı aleniyetin (cehr) zıddıdır ve kadınla cinsel yakınlıktan kinaye olarak kullanılmıştır. el-A'şâ şöyle demiştir:

وَلَا تَقَرَبَنَّ جَارَةً إِنَّ سِرَّهَا ... عَلَيْكَ حَرَامٌ فانكحن أَو تأبدوا

Sakın komşu kadına yaklaşma, zira onunla gizli buluşmak sana haramdır; ya nikâh kıyın yahut büsbütün uzak durun.

وَقَالَ امْرُؤ الْقَيْسِ:

İmrüülkays da şöyle demiştir:

أَلَا زَعَمَتْ بَسْبَاسَةُ الْحَيِّ أَنَّنِي ... كَبِرْتُ وَأَنْ لَا يُحْسِنَ السِّرَّ أَمْثَالِي

Obanın dilberi Besbâse benim artık yaşlandığımı ve benim gibilerin gizli vuslat işini beceremeyeceğini iddia etti.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ فِي هَاتِهِ الْآيَةِ حَقِيقَتُهُ، فَيَكُونُ سِرًّا مَنْصُوبًا عَلَى الْوَصْفِ لِمَفْعُولٍ مُطْلَقٍ أَيْ وَعْدًا صَرِيحًا سِرًّا، أَيْ لَا تَكْتُمُوا الْمُوَاعَدَةَ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي تَجَنُّبِ مُوَاعَدَةِ صَرِيحِ الْخِطْبَةِ فِي الْعِدَّةِ.

Zahir olan, bu ayette sırr kelimesiyle hakiki anlamının kastedildiğidir; bu durumda 'sirran' (سِرًّا) mef'ûl-i mutlakın sıfatı olarak mansub olur; yani 'gizlice sarih bir sözleşme' demektir; yani sözleşmeyi gizlemeyin [anlamına gelir]. Bu da iddet esnasında sarih dünürlük sözleşmesinden kaçınmada bir mübalağadır.

وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ أَيْ إِلَّا وَعْدًا مَعْرُوفًا، وَهُوَ التَّعْرِيضُ الَّذِي سَبَقَ فِي قَوْلِهِ: فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ فَإِنَّ الْقَوْلَ الْمَعْرُوفَ مِنْ أَنْوَاعِ

Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Meşru bir söz söylemeniz müstesnadır” buyruğu mef'ûl-i mutlaktan bir istisnadır; yani 'meşru bir vaad müstesnadır' [demektir]. Bu da [daha önce geçen] { فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ } “üstü kapalı çıtlattığınız” buyruğundaki ta'rîzdir (üstü kapalı sözdür). Zira meşru söz türlerindendir...

الْوَعْدِ إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ صَرِيحٍ، وَإِذَا كَانَ النَّهْيُ عَنِ الْمُوَاعَدَةِ سِرًّا، عُلِمَ النَّهْي عَن لمواعدة جَهْرًا بِالْأَوْلَى، وَالِاسْتِثْنَاءُ عَلَى هَذَا فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً مُتَّصِلٌ، وَالْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ هُوَ الْمَأْذُونُ فِيهِ، وَهُوَ التَّعْرِيضُ، فَهُوَ تَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ الْآيَةَ.

...biridir ancak sarih değildir. Gizlice sözleşmek yasaklanınca, açıktan sözleşmenin öncelikle yasak olduğu anlaşılır. Buna göre { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Meşru bir söz söylemeniz müstesnadır” buyruğundaki istisna muttasıldır (kesintisizdir); maruf söz ise izin verilmiş olan sözdür ki o da ta'rîzdir; dolayısıyla bu, { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ } “Kadınlara evlenme teklifinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur” ayetinin bir tekididir.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسِّرِّ هُنَا كِنَايَة، أَي لَا تُوَاعِدُوهُنَّ قُرْبَانًا، وَكَنَّى بِهِ عَنِ النِّكَاحِ أَيِ الْوَعْدِ الصَّرِيحِ بِالنِّكَاحِ، فَيَكُونُ سِرًّا مَفْعُولًا بِهِ لِتُوَاعِدُوهُنَّ، وَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا، لِأَنَّ الْقَوْلَ لَيْسَ مِنْ أَنْوَاعِ النِّكَاحِ، إِذِ النِّكَاحُ عَقْدٌ بِإِيجَابٍ وَقَبُولٍ، وَالْقَوْلُ خِطْبَةٌ: صَرَاحَةً أَوْ تَعْرِيضًا وَهَذَا بِعِيدٌ: لِأَنَّ فِيهِ كِنَايَةً عَلَى كِنَايَةٍ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَنْبَغِي التَّعْرِيجُ عَلَيْهِ، فَإِنْ قُلْتُمْ حَظْرُ: صَرِيحِ الْخِطْبَةِ وَالْمُوَاعَدَةِ، وَإِبَاحَةُ التَّعْرِيضِ بِذَلِكَ يُلَوِّحُ بِصُوَرِ التَّعَارُضِ، فَإِنَّ مَآلَ التَّصْرِيحِ وَالتَّعْرِيضِ وَاحِدٌ، فَإِذَا كَانَ قَدْ حَصَلَ بَيْنَ الْخَاطِبِ وَالْمُعْتَدَّةِ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ يَخْطُبُهَا وَبِأَنَّهَا تُوَافِقُهُ، فَمَا فَائِدَةُ تَعَلُّقِ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ بِالْأَلْفَاظِ وَالْأَسَالِيبِ، إِنْ كَانَ الْمُفَادُ وَاحِدًا قُلْتُ: قَصَدَ الشَّارِعُ مِنْ هَذَا حِمَايَةَ أَنْ يَكُونَ التَّعَجُّلُ ذَرِيعَةً إِلَى الْوُقُوعِ فِيمَا يُعَطِّلُ حِكْمَةَ الْعِدَّةِ، إِذْ لَعَلَّ الْخَوْضَ فِي ذَلِكَ يَتَخَطَّى إِلَى بَاعِثِ تَعَجُّلِ الرَّاغِبِ إِلَى عَقْدِ النِّكَاحِ عَلَى الْمُعْتَدَّةِ بِالْبِنَاءِ بِهَا فَإِنَّ دَبِيبَ الرَّغْبَةِ يُوقِعُ فِي الشَّهْوَةِ، وَالْمُكَاشَفَةُ تُزِيلُ سَاتِرَ الْحَيَاءِ فَإِنَّ مِنَ الْوَازِعِ الطَّبِيعِيِّ الْحَيَاءَ الْمَوْجُودَ فِي الرَّجُلِ، حِينَمَا يَقْصِدُ مُكَاشَفَةَ الْمَرْأَةِ بِشَيْءٍ مِنْ رَغْبَتِهِ فِيهَا، وَالْحَيَاءُ فِي الْمَرْأَةِ أَشَدُّ حِينَمَا يُوَاجِهُهَا بِذَلِكَ الرَّجُلُ، وَحِينَمَا تَقْصِدُ إِجَابَتَهُ لِمَا يَطْلُبُ مِنْهَا، فَالتَّعْرِيضُ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ الْكَلَامِ يُؤْذِنُ بِمَا لِصَاحِبِهِ مِنْ وَقَارِ الْحَيَاءِ فَهُوَ يَقْبِضُ عَنِ التَّدَرُّجِ إِلَى مَا نَهَى عَنْهُ، وَإِيذَانُهُ بِهَذَا الِاسْتِحْيَاءِ يَزِيدُ مَا طُبِعَتْ عَلَيْهِ الْمَرْأَةُ مِنَ الْحَيَاءِ فَتَنْقَبِضُ نَفْسُهَا عَنْ صَرِيحِ الْإِجَابَةِ، بَلْهُ الْمُوَاعَدَةَ فَيَبْقَى حِجَابُ الْحَيَاءِ مَسْدُولًا بَيْنَهُمَا وَبُرْقُعُ الْمُرُوءَةِ غَيْرَ مُنَضًّى وَذَلِكَ من توفير شَأْنِ الْعِدَّةِ فَلذَلِك رخص فِي التَّعْرِيضَ تَيْسِيرًا عَلَى النَّاسِ، وَمَنَعَ التَّصْرِيحَ إِبْقَاءً عَلَى حُرُمَاتِ الْعِدَّةِ.

Denildi ki: Buradaki 'sır' ile kastedilen kinayedir; yani onlarla cinsel yakınlık için sözleşmeyin demektir ve bundan nikâh, yani nikâh için sarih sözleşme kinaye edilmiştir. Bu takdirde 'sirran' kelimesi 'lâ tuvâ'idûhunne' fiilinin mef'ûlün bihi olur ve istisna da munkatı' (kesintili) olur; zira söz nikâh türlerinden değildir, çünkü nikâh icap ve kabulden ibaret bir akittir; söz ise açık veya üstü kapalı dünürlüktür. Bu görüş zayıftır (uzaktır); zira bunda kinaye üzerine kinaye yapılması söz konusudur. Bunun dışında üzerinde durulmaması gereken başka görüşler de söylenmiştir. Şayet derseniz ki: 'Sarih dünürlüğün ve sözleşmenin yasaklanması, buna mukabil ta'rîzin mubah kılınması bir çelişki görüntüsü hissettirmektedir; zira tasrih ile ta'rîzin varacağı netice birdir. Dünür giden ile iddet bekleyen kadın arasında dünür gittiğine ve kadının da buna razı olduğuna dair bilgi oluştuktan sonra, madem kastedilen mana birdir, o halde haramlığın ve helalliğin lafızlara ve üsluplara taalluk etmesinin ne faydası vardır?' Ben de derim ki: Şâri' (kanun koyucu Allah) bununla, acele etmenin iddetin hikmetini boşa çıkaracak bir duruma düşmeye vasıta olmasını engellemeyi hedeflemiştir. Çünkü bu konuya dalmak, belki de istekli olan kimsenin zifafa girmek suretiyle iddet bekleyen kadınla nikâh akdetmeye acele etme dürtüsüne yol açabilir. Zira arzunun kıpırdaması şehvete sevk eder ve açıkça konuşmak hayâ perdesini kaldırır. Çünkü erkeğin kadına ona olan arzusunu açıkça ifade etmeyi kastettiği anda kendisinde bulunan hayâ fıtrî bir engelleyicidir; erkeğin bu durumu kadına yönelttiği ve kadının da erkeğin kendisinden istediğine cevap vermeyi kastettiği anda kadındaki hayâ ise daha da güçlüdür. Ta'rîz ise sahibindeki hayâ vakarını hissettiren bir söz üslubudur; dolayısıyla yasaklanan şeye adım adım sürüklenmeyi engeller. Bu hayâyı hissettirmesi ise kadının fıtratında bulunan hayâyı artırır, böylece kadının nefsi sarih cevap vermekten, hatta sözleşmekten geri durur. Neticede hayâ perdesi aralarında örtülü kalır ve mürüvvet peçesi sıyrılmaz; bu da iddetin şanına saygıdandır. İşte bu sebeple insanlara kolaylık olsun diye ta'rîze ruhsat verilmiş, iddetin hürmetini korumak için ise tasrih yasaklanmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ الْعَزْمُ هُنَا عَقْدُ النِّكَاحِ لَا التَّصْمِيمُ عَلَى الْعَقْدِ، وَلِهَذَا فَعُقْدَةُ النِّكَاحِ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَعْقِدُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ، أُخِذَ مِنَ الْعَزْمِ بِمَعْنَى الْقَطْعِ وَالْبَتِّ، قَالَهُ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهُ بِمَعْنَاهُ الْمَشْهُورِ أَيْ لَا تُصَمِّمُوا عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ، وَنَهَى عَنِ التَّصْمِيمِ لِأَنَّهُ إِذَا وَقَعَ وَقَعَ مَا صَمَّمَ عَلَيْهِ.

{ وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } “Nikâh akdini bağlamaya kalkışmayın” buyruğundaki azim, akde kesin karar vermek değil, bizzat nikâh akdini yapmaktır; bu sebeple 'ukdete'n-nikâh' (عُقْدَةَ النِّكاحِ) mef'ûlün bih olarak mansubdur. Manası: 'Nikâh akdini bağlamayın' demektir; bu da kesinleştirmek ve bitirmek anlamındaki azimden alınmıştır. Bunu en-Nehhâs ve başkaları söylemiştir. Onu meşhur manasında tutman da mümkündür; yani 'Nikâh bağına kesin karar vermeyin' demektir; kesin karar vermek yasaklanmıştır çünkü kesin karar gerçekleştiğinde kararlaştırılan şey de gerçekleşir.

وَقِيلَ:

Şöyle de denilmiştir:

نَهَى عَنِ الْعَزْمِ مُبَالَغَةً، وَالْمُرَادُ النَّهْيُ عَنِ الْمَعْزُومِ عَلَيْهِ، مِثْلُ النَّهْيِ مِنَ الِاقْتِرَابِ فِي قَوْلِهِ:

Mübalağa kastıyla azimden nehyedilmiştir, kastedilen ise azmedilen şeyin kendisinden nehyetmektir; tıpkı şu buyrukta yaklaşmaktan nehyedilmesi gibi:

تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها [الْبَقَرَة: ١٨٧] وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فَعُقْدَةُ النِّكَاحِ مَنْصُوبٌ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، كَقَوْلِهِمْ ضَرْبَةَ الظَّهْرِ وَالْبَطْنِ، وَقِيلَ ضُمِّنَ عَزَمَ مَعْنَى أَبْرَمَ قَالَهُ صَاحِبُ «الْمُغْنِي» فِي الْبَابِ الثَّامِنِ.

{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın” [Bakara: 187]. Bu iki veche göre 'ukdete'n-nikâh' ifadesi cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'ü'l-hâfız yoluyla) mansubdur; nitekim Arapların sırtına ve karnına vurdu anlamındaki 'darbete'z-zahri ve'l-batni' sözü böyledir. 'Azeme' fiilinin 'ebreme' (sağlamca bağladı/kararlaştırdı) manasını tazammun ettiği de söylenmiştir; bunu el-Muğnî sahibi sekizinci babda ifade etmiştir.

وَالْكِتَابُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَكْتُوبِ أَيِ الْمَفْرُوضِ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ الْعِدَّةُ الْمَذْكُورَةُ بِالتَّعْرِيفِ لِلْعَهْدِ.

Buradaki el-Kitâb (الْكِتَابُ), mektûb yani Allah tarafından farz kılınan şey manasındadır ki o da ahd için olan elif-lâm ile zikredilen iddettir.

وَالْأَجَلُ الْمُدَّةُ الْمُعَيَّنَةُ لِعَمَلٍ مَا، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا مُدَّةُ الْعِدَّةِ الْمُعَيَّنَةِ بِتَمَامٍ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٤] آنِفًا.

el-Ecel (الْأَجَلُ) ise herhangi bir iş için belirlenmiş süredir; burada kastedilen ise az önce geçen: { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında...” [Bakara: 234] buyruğunun da işaret ettiği gibi tam olarak belirlenmiş olan iddet süresidir.

وَالْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي النَّهْيِ عَنِ النِّكَاحِ فِي الْعِدَّةِ وَفِي تَحْرِيمِ الْخِطْبَةِ فِي الْعِدَّةِ وَفِي إِبَاحَةِ التَّعْرِيضِ.

Ayet; iddet içinde nikâhlanmaktan nehiyde, iddet içinde dünür gitmenin haram kılınmasında ve ta'rîzin mubah oluşunda gayet açıktır (sarihtir).

فَأَمَّا النِّكَاحُ أَيْ عَقْدُهُ فِي الْعِدَّةِ، فَهُوَ إِذَا وَقَعَ وَلَمْ يَقَعْ بِنَاءٌ بِهَا فِي الْعِدَّةِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ اتِّفَاقًا، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا هَلْ يَتَأَبَّدُ بِهِ تَحْرِيمُ الْمَرْأَةِ عَلَى الْعَاقِدِ أَوْ لَا؟ فَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَأَبَّدُ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَرِوَايَةُ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» ، وَحَكَى ابْنُ الْجَلَّابِ عَنْ مَالِكٍ رِوَايَةَ أَنَّهُ يَتَأَبَّدُ، وَلَا يُعْرَفُ مِثْلُهُ عَنْ غَيْرِ مَالِكٍ.

Nikâha yani iddet içinde nikâh akdetmeye gelince; şayet vuku bulur da iddet içinde kadınla zifaf gerçekleşmezse nikâh ittifakla feshedilir. Ancak bununla kadının akdi yapan erkeğe ebediyen haram olup olmayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur ebediyen haram olmayacağı görüşündedir; Ömer b. el-Hattâb'ın kavli ve el-Müdevvene'de İbnü'l-Kāsım'ın Mâlik'ten rivayeti de böyledir. İbnü'l-Cellâb ise Mâlik'ten ebediyen haram olacağı şeklinde bir rivayet nakletmiştir; Mâlik'ten başkasından ise böylesi bir görüş bilinmemektedir.

وَأَمَّا الدُّخُولُ فِي الْعِدَّةِ فَفِيهِ الْفَسْخُ اتِّفَاقًا، وَاخْتُلِفَ فِي تَأْبِيدِ تَحْرِيمِهَا عَلَيْهِ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَمَالِكٌ وَاللَّيْثُ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ بن حَنْبَل بتأبد تَحْرِيمُهَا عَلَيْهِ، وَلَا دَلِيلَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ بَنَوْهُ عَلَى أَصْلِ الْمُعَامَلَةِ بِنَقِيضِ الْمَقْصُودِ الْفَاسِدِ، وَهُوَ أَصْلٌ ضَعِيفٌ، وَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ: بِفَسْخِ النِّكَاحِ وَلَا يَتَأَبَّدُ التَّحْرِيمُ، وَهُوَ بَعْدَ الْعِدَّةِ خَاطِبٌ مِنِ الْخِطَابِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ عُمَرَ رَجَعَ إِلَيْهِ وَهُوَ الْأَصَحُّ، وَعَلَى الزَّوْجِ مَهْرُهَا بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْهَا،

İddet içinde zifafa girmeye gelince; bu durumda nikâhın feshedileceği ittifakla sabittir. Kadının erkeğe ebediyen haram olması hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb, Mâlik, Leys, Evzâî ve Ahmed b. Hanbel kadının ona ebediyen haram olacağı görüşüne varmışlardır; onların buna dair, fasit maksadın zıddıyla muamele etme esasına dayandırmaları dışında bir delilleri yoktur ki bu da zayıf bir esastır. Ali, İbn Mes'ûd, Ebû Hanîfe, Sevrî ve Şâfiî ise şöyle demişlerdir: Nikâh feshedilir fakat ebedî haramlık meydana gelmez; iddet bittikten sonra erkek dünürlerden bir dünür olur. Ömer'in de bu görüşe döndüğü söylenmiştir ki en sahih olanı da budur. Kadından faydalanmayı helal kıldığı şey karşılığında mehrini ödemek kocaya aittir.

وَقَدْ تَزَوَّجَ رُوَيْشِدٌ الثَّقَفِيُّ طُلَيْحَةَ الْأَسَدِيَّةَ فِي عِدَّتِهَا فَفَرَّقَ عُمَرُ بَيْنَهُمَا وَجَعَلَ مَهْرَهَا عَلَى بَيْتِ الْمَالِ، فَبَلَغَ ذَلِكَ عَلِيًّا فَقَالَ: «يَرْحَمُ اللَّهُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا بَالُ الصَّدَاقِ وَبَيْتِ الْمَالِ، إِنَّمَا جَهِلَا فَيَنْبَغِي لِلْإِمَامِ أَنْ يَرُدَّهُمَا لِلسُّنَّةِ» قِيلَ لَهُ:

Ruveyşid es-Sekafî, Tuleyha el-Esediyye ile iddeti içinde evlenmişti; bunun üzerine Ömer ikisinin arasını ayırdı ve kadının mehrini beytülmâle yükledi. Bu durum Ali'ye ulaşınca şöyle dedi: «Allah Müminlerin Emîri'ne rahmet etsin; mehirle beytülmâlin ne alakası var? Onlar sadece cahillik ettiler; devlet başkanına düşen onları sünnete döndürmektir.» Kendisine:

«فَمَا تَقُولُ أَنْتَ» ؟ قَالَ: «لَهَا الصَّدَاقُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْهَا وَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا وَلَا جَلْدَ عَلَيْهِمَا»

«Peki sen ne dersin?» denildi. Ali şöyle dedi: «Kadından faydalanmayı helal kıldığı şey karşılığında mehir kadına aittir, araları ayrılır ve kendilerine celde (kırbaç cezası) uygulanmaz.»

وَاسْتَحْسَنَ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنْ فُقَهَاءِ الْمَالِكِيَّةِ لِلْقَاضِي إِذَا حَكَمَ بِفَسْخِ نِكَاحِ النَّاكِحِ فِي الْعِدَّةِ أَلَّا يَتَعَرَّضَ فِي حُكْمِهِ لِلْحُكْمِ بِتَأْبِيدِ تَحْرِيمهَا، لِأَنَّهُ لَمْ يَقَعِ التَّنَازُعُ فِي شَأْنِهِ لَدَيْهِ، فَيَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتْرُكَ التَّعْرِيجَ عَلَيْهِ، لَعَلَّهُمَا أَنْ يَأْخُذَا بِقَوْلِ مَنْ لَا يَرَوْنَ تَأْبِيدَ التَّحْرِيمِ.

Son dönem Mâlikî fakihleri, iddet içinde evlenen kimsenin nikâhını feshetmeye hükmettiğinde kadının ebediyen haram kılınması hükmüne kadının hükmünde yer vermemesini güzel bulmuşlardır; çünkü onun huzurunda bu hususta bir dava vuku bulmamıştır; dolayısıyla belki ikisi ebedî haramlığı görmeyenlerin kavlini benimserler ümidiyle hakimin buna değinmeyi terk etmesi münasip olur.

وَأَمَّا الْخِطْبَةُ فِي الْعِدَّةِ وَالْمُوَاعَدَةُ فَحَرَامٌ مُوَاجَهَةُ الْمَرْأَةِ بِهَا، وَكَذَلِكَ مُوَاجَهَةُ الْأَبِ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ، وَأَمَّا مُوَاجَهَةُ وَلِيٍّ غَيْرِ مُجْبَرٍ فَالْكَرَاهَةُ، فَإِذَا لَمْ يَقَعِ الْبِنَاءُ فِي الْعِدَّةِ بَلْ بَعْدَهَا، فَقَالَ مَالِكٌ: يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا بِطَلْقَةٍ وَلَا يَتَأَبَّدُ تَحْرِيمُهَا، وَرَوَى عَنْهُ ابْنُ وَهْبٍ: فِرَاقُهَا أَحَبُّ إِلَيَّ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْخِطْبَةُ حَرَامٌ، وَالنِّكَاحُ الْوَاقِعُ بَعْدَ الْعِدَّةِ صَحِيحٌ.

İddet esnasında dünür gitmeye ve sözleşmeye gelince; kadınla bunu yüz yüze konuşmak haramdır; aynı şekilde bakire kızı hakkında babasıyla bunu yüz yüze konuşmak da böyledir. Mücbir (zorlama yetkisi) olmayan veliyle yüz yüze konuşmak ise mekruhtur. Şayet zifaf iddet içinde değil de iddetten sonra gerçekleşirse Mâlik şöyle demiştir: Bir talak ile araları ayrılır ve kadın ona ebediyen haram olmaz. İbn Vehb'in ondan yaptığı rivayette ise: 'Kadından ayrılması bana daha sevimlidir' demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: 'Dünür gitmek haramdır; ancak iddetten sonra vuku bulan nikâh sahihtir.'

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ.

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Bilin ki Allah içinizden geçeni bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir).”

عَطْفٌ عَلَى الْكَلَام السَّابِق فِي قَوْلِهِ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ إِلَى قَوْلِهِ: حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَابْتُدِئَ الْخِطَابُ بِاعْلمَوُا لَمَّا أُرِيدَ قَطْعُ هَوَاجِسِ التَّسَاهُلِ وَالتَّأَوُّلِ، فِي هَذَا الشَّأْنِ، لِيَأْتِيَ النَّاسُ مَا شَرَعَ اللَّهُ لَهُمْ عَنْ صَفَاءِ سَرِيرَةٍ مِنْ كُلِّ دخل وحيلة، وَقدم تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] .

{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “Kadınlara evlenme teklifinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur...” buyruğundan { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “yazılı süre sona erinceye kadar...” buyruğuna kadar önceki kelama atıftır. İnsanlar Allah'ın kendileri için meşru kıldığı şeyleri her türlü art niyet ve hileden arınmış bir kalp temizliğiyle yerine getirsinler diye, bu meselede gevşeklik ve tevil kuruntularının önünü kesmek murat edilince hitaba 've'lemû' (اعْلَمُوا - bilin ki) ifadesiyle başlanmıştır. Bunun benzeri daha önce { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “ve bilin ki siz O'na kavuşacaksınız” [Bakara: 223] buyruğunda geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ تَذْيِيلٌ، أَيْ فَكَمَا يُؤَاخِذُكُمْ عَلَى مَا تُضْمِرُونَ مِنَ الْمُخَالَفَةِ يَغْفِرُ لَكُمْ مَا وَعَدَ بِالْمَغْفِرَةِ عَنْهُ كَالتَّعْرِيضِ لِأَنَّهُ حَلِيمٌ بِكُمْ، وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ إِبَاحَةَ التَّعْرِيضِ رُخْصَةٌ كَمَا قَدَّمْنَا، وَأَنَّ الذَّرِيعَةَ تَقْتَضِي تَحْرِيمَهُ، لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ عَلِمَ مَشَقَّةَ تَحْرِيمِهِ عَلَى النَّاسِ لِلْوُجُوهِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا، فَلَعَلَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَغْفِرَةِ هُنَا التَّجَاوُزُ لَا مَغْفِرَةُ الذَّنْبِ لِأَنَّ التَّعْرِيضَ لَيْسَ بِإِثْمٍ، أَوْ يُرَادُ بِهِ الْمَعْنَى الْأَعَمُّ الشَّامِلُ لِمَغْفِرَةِ الذَّنْبِ وَالتَّجَاوُزُ عَنِ الْمَشَاقِّ، وَشَأْنُ التذييل التَّعْمِيم.

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir” buyruğu bir tezyîldir; yani içinizde gizlediğiniz muhalefetten ötürü sizi hesaba çekeceği gibi, ta'rîz gibi bağışlayacağını vaad ettiği şeyleri de size bağışlar; çünkü O size karşı Halîm'dir. Bu da daha önce belirttiğimiz üzere ta'rîzin mubah kılınmasının bir ruhsat olduğuna ve şayet Allah daha önce açıkladığımız yönlerden ötürü ta'rîzi haram kılmanın insanlara meşakkat vereceğini bilmeseydi sedd-i zerîa ilkesinin bunu haram kılmayı gerektirdiğine delildir. Dolayısıyla buradaki mağfiretten maksat günahın bağışlanması değil hoş görüp geçmek (müsamaha göstermek) olabilir; zira ta'rîz bir günah değildir; yahut bununla hem günahın bağışlanmasını hem de meşakkatlerin hoş görülmesini kapsayan daha genel bir mana murat edilmiştir; nitekim tezyîlin şanı umumiliktir.

[٢٣٦، ٢٣٧]

[236, 237]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٣٦ إِلَى ٢٣٧]

[Bakara Suresi (2), 236 ila 237. Ayetler]

لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

{ لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Kendilerine dokunmadığınız veya kendilerine bir mehir tayin etmediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Durumu geniş olan kendi gücünce, eli dar olan da kendi gücünce olmak üzere onları meşru ölçülerde yararlandırın (müt'alarını verin); bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur. (236) Kendilerine bir mehir tayin edip de dokunmadan önce onları boşarsanız, tayin ettiğinizin yarısı onlarındır; ancak kadınların vazgeçmesi veya nikâh bağı elinde bulunanın vazgeçmesi müstesnadır. Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.

(٢٣٧)

(237) }”

اسْتِئْنَافُ تَشْرِيعٍ لِبَيَانِ حُكْمِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الطَّلَاقِ مِنْ دَفْعِ الْمَهْرِ، كُلِّهِ أَوْ بَعْضِهِ، وَسُقُوطِهِ وَحُكْمِ الْمُتْعَةِ مَعَ إِفَادَةِ إِبَاحَةِ الطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ. فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِهَا لَا تَخْفَى، فَإِنَّهُ لَمَّا جَرَى الْكَلَامُ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ عَلَى الطَّلَاقِ الَّذِي تَجِبُ فِيهِ الْعِدَّةُ، وَهُوَ طَلَاقُ الْمَدْخُولِ بِهِنَّ، عَرَجَ هُنَا عَلَى الطَّلَاقِ الْوَاقِعِ قَبْلَ الدُّخُولِ، وَهُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ الْآيَةَ، فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٤٩] ، وَذَكَرَ مَعَ ذَلِكَ هُنَا تَنْصِيفَ الْمَهْرِ

Temastan (zifaftan) önce boşamanın mubah olduğunu bildirmekle birlikte boşanmaya terettüp eden mehrin tamamının veya bir kısmının ödenmesi, düşmesi ve müt'a hükmünü beyan etmek üzere yeni bir teşri başlangıcıdır. Cümle istînâf-ı ibtidâîdir ve konumunun münasebeti gizli değildir; zira önceki ayetlerde iddetin vacip olduğu talak yani zifafa girilmiş kadınların boşanması konusu işlenince, burada Ahzâb Suresi'ndeki [49]: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınız zaman...” ayetinde geçen, zifaftan önce vuku bulan talaka yönelmiş ve bununla birlikte burada mehrin yarıya inmesini...

وَالْعَفْوَ عَنْهُ.

...ve mehirden vazgeçmeyi [de] zikretmiştir.

وَحَقِيقَةُ الْجُنَاحِ الْإِثْمُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [الْبَقَرَة:

Cünâh (جُنَاح) kelimesinin hakiki manası, daha önce: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “...onları tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [Bakara:

١٥٨] . وَلَا يُعْرَفُ إِطْلَاقُ الْجُنَاحِ عَلَى غَيْرِ مَعْنَى الْإِثْمِ، وَلِذَلِكَ حَمَلَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ هُنَا عَلَى نَفْيِ الْإِثْمِ فِي الطَّلَاقِ، وَوَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» تَفْسِيرُ الْجُنَاحِ بِالتَّبِعَةِ فَقَالَ: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ لَا تَبِعَةَ عَلَيْكُمْ مِنْ إِيجَابِ الْمَهْرِ ثُمَّ قَالَ: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْجُنَاحَ تَبِعَةُ الْمَهْرِ، قَوْلُهُ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ إِلَى قَوْلِهِ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ فَقَوْلُهُ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِثْبَاتٌ لِلْجُنَاحِ الْمَنْفِيِّ ثَمَّةَ» وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَقَالَ قَوْمٌ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ مَعْنَاهُ لَا طَلَبَ بِجَمِيعِ الْمَهْرِ فَعَلِمْنَا أَنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» مَسْبُوقٌ بِهَذَا التَّأْوِيلِ، وَهُوَ لَمْ يَذْكُرْ فِي «الْأَسَاسِ» هَذَا الْمَعْنَى لِلْجُنَاحِ حَقِيقَةً وَلَا مَجَازًا، فَإِنَّمَا تَأَوَّلَهُ مَنْ تَأَوَّلَهُ تَفْسِيرًا لِمَعْنَى الْكَلَامِ كُلِّهِ لَا لِكَلِمَةِ جُناحَ وَفِيهِ بُعْدٌ، وَمَحْمَلُهُ عَلَى أَنَّ الْجُنَاحَ كِنَايَةٌ بَعِيدَةٌ عَنِ التبعة بِدفع الْمهْر. وَالْوَجْهُ مَا حَمَلَ عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ لَفْظَ الْجُنَاحِ، وَهُوَ مَعْنَاهُ الْمُتَعَارَفُ، وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَطِيَّةَ» عَنْ مَكِّيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ «لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي الطَّلَاقِ قَبْلَ الْبِنَاءِ لِأَنَّهُ قَدْ يَقَعُ الْجُنَاحُ عَلَى الْمُطَلِّقِ بَعْدَ أَنْ كَانَ قَاصِدًا للذوق، وَذَلِكَ مَأْمُون قَبْلَ الْمَسِيسِ» وَقَرِيبٌ مِنْهُ فِي الطِّيبِيِّ عَنِ الرَّاغِبِ- أَيْ فِي «تَفْسِيرِهِ» -.

158] buyruğunda geçtiği gibi günahtır. Cünâh lafzının günah manasından başkasına ıtlak olunduğu bilinmemektedir; bundan dolayı müfessirlerin cumhuru buradaki ifadeyi boşamada günahın nefyedilmesine hamletmişlerdir. el-Keşşâf'ta ise cünâh kelimesi borç/sorumluluk (tebia) olarak tefsir edilmiş ve şöyle denilmiştir: «{ لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ } Mehir vacip olma sorumluluğu üzerinize yoktur; sonra demiştir ki: Cünâhın mehir sorumluluğu olduğuna delil: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } buyruğundan { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } buyruğuna kadar olan kısımdır; zira { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } buyruğu, orada nefyedilen cünâhın sübutudur.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bir topluluk: 'Lâ cünâha aleykum' ifadesinin manası 'Mehrin tamamı talep edilmez' demektir demiştir.» Böylece anladık ki Keşşâf sahibinden önce de bu tevil yapılmıştır. Oysa o el-Esâs adlı eserinde cünâh kelimesi için ne hakikat ne de mecaz olarak bu manayı zikretmemiştir. Bunu tevil eden kimse ancak cünâh kelimesi için değil sözün tamamının manası için bir tefsir olarak tevil etmiştir ki bunda bir uzaklık vardır; bunun hamledilebileceği yön ise cünâhın mehir ödeme sorumluluğundan uzak bir kinaye olmasıdır. İsabetli olan ise cumhurun cünâh lafzını hamlettiği görüştür ki o da kelimenin bilinen örfî manasıdır. Tefsîru İbn Atiyye'de Mekkî b. Ebî Tâlib'den şöyle nakledilmiştir: «Zifaftan önce boşamada size bir günah yoktur; çünkü boşayan kimse sırf zevk tatmayı kastettikten sonra günaha girebilir; bu ise temastan önce emniyettedir.» Râgıb'dan naklen Tîbî'de -yani onun tefsirinde- buna yakın bir izah yer almaktadır.

فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ تَفْصِيلُ أَحْوَالِ دَفْعِ الْمَهْرِ أَوْ بَعْضِهِ أَوْ سُقُوطِهِ، وَكَأَنَّ قَوْلَهُ: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ إِلَى آخِرِهِ تَمْهِيدٌ لِذَلِكَ وَإِدْمَاجٌ لِإِبَاحَةِ الطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ لِأَنَّهُ بَعِيدٌ عَنْ قَصْدِ التَّذَوُّقِ، وَأَبْعَدُ مِنَ الطَّلَاقِ بَعْدَ الْمَسِيسِ عَنْ إِثَارَةِ الْبَغْضَاءِ بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، فَكَانَ أَوْلَى أَنْوَاعِ الطَّلَاقِ بِحُكْمِ الْإِبَاحَةِ الطَّلَاقَ قَبْلِ الْبِنَاءِ.

Ayetten kastedilen; mehrin tamamının ödenmesi, bir kısmının ödenmesi yahut [tamamen] düşmesi hallerini ayrıntılı olarak açıklamaktır. Sanki: { لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } “Kadınları kendilerine dokunmadığınız... sürece boşamanızda size bir günah yoktur” ifadesi buna bir hazırlık ve zifaf öncesi boşamayı mübah kılmayı [araya] yerleştirmedir (idmâc). Çünkü bu, sırf zevk tatma kastından uzaktır ve zifaf sonrası boşamaya nispetle kadın ile erkek arasında kin ve düşmanlık uyandırmaktan daha uzaktır. Bu sebeple talak türleri içinde mübahlık hükmüne en layık olanı, zifaftan önceki boşamadır.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَغَيْرُهُ: إِنَّهُ لِكَثْرَة مَا خص الرَّسُولُ ﵊ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنْ يَقْصِدُوا مِنَ التَّزَوُّجِ دَوَامَ الْمُعَاشَرَةِ، وَكَانَ يَنْهَى عَنْ فِعْلِ الذَّوَّاقِينَ

İbn Atiyye ve başkaları şöyle demiştir: Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] müminleri evlilikten birlikteliğin devamını kastetmeye çokça teşvik ettiği ve zevkperestlerin (zevk düşkünlerinin) fiilini yasakladığı için...

الَّذِينَ يُكْثِرُونَ تَزَوُّجَ النِّسَاءِ وَتَبْدِيلَهُنَّ، وَيَكْثُرُ النَّهْيُ عَنِ الطَّلَاقِ حَتَّى قَدْ يُظَنُّ مُحَرَّمًا، فَأَبَانَتِ الْآيَةُ إِبَاحَتَهُ بِنَفْيِ الْجُنَاحِ بِمَعْنَى الْوِزْرِ.

—ki onlar sürekli kadınlarla evlenip onları değiştirenlerdir— ve boşamadan nehiy çokça yapıldığı için hatta [boşamanın] haram olduğu zannedilebileceğinden, ayet günah (vizr) anlamındaki cünâhı nefyederek onun mübah olduğunu açıklamıştır.

وَالنِّسَاءُ: الْأَزْوَاجُ، وَالتَّعْرِيفُ فِيهِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَهُوَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ لِلْعُمُومِ، أَيْ لَا جُنَاحَ فِي تَطْلِيقِكِمُ الْأَزْوَاجَ، وَ (مَا) ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْمَسِيسُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ قُرْبَانِ الْمَرْأَةِ.

en-Nisâ (النِّسَاء): Eşler demektir. Buradaki belirlilik takısı cins içindir; dolayısıyla nefy bağlamında umum (kapsayıcılık) ifade eder; yani: 'Eşleri boşamanızda size bir günah yoktur.' [Cümledeki] Mâ (مَا) ise zarfiyye-i masdariyyedir. el-Mesîs (الْمَسِيس) burada kadına yaklaşmaktan kinayedir.

وَ (أَو) فِي قَوْله: أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً عاطفة على تَمَسُّوهُنَّ الْمَنْفِيّ، و (أَوْ) إِذَا وَقَعَتْ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ تُفِيدُ مُفَادَ وَاوِ الْعَطْفِ فَتَدُلُّ عَلَى انْتِفَاء الْمَعْطُوف والمعطوق عَلَيْهِ

{ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } “yahut onlara bir mehir belirlemedikçe” buyruğundaki ev (أَوْ) edatı, menfî (olumsuz) olan { تَمَسُّوهُنَّ } fiiline atfedilmiştir. 'Ev' (أَوْ) edatı olumsuzluk bağlamında yer aldığında atıf vavı gibi fayda verir; böylece hem matûfun hem de matûfun aleyhin

مَعًا، وَلَا تُفِيدُ الْمُفَادَ الَّذِي تُفِيدُهُ فِي الْإِثْبَاتِ، وَهُوَ كَوْنُ الْحُكْمِ لِأَحَدِ الْمُتَعَاطِفَيْنِ، نَبَّهَ عَلَى ذَلِكَ الشَّيْخُ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «أَمَالِيهِ» وَصَرَّحَ بِهِ التَّفْتَازَانِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» ، وَقَالَ الطِّيبِيُّ: إِنَّهُ يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ الرَّاغِبِ، وَهُوَ التَّحْقِيقُ لِأَنَّ مُفَادَ «أَوْ» فِي الْإِثْبَاتِ نَظِيرُ مُفَادِ النَّكِرَةِ وَهُوَ الْفَرْدُ الْمُبْهَمُ، فَإِذَا دَخَلَ النَّفْيُ اسْتَلْزَمَ نَفْيَ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، وَلِهَذَا كَانَ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الْإِنْسَان: ٢٤] النَّهْيَ عَنْ طَاعَةِ كِلَيْهِمَا، لَا عَنْ طَاعَةِ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ، وَعَلَى هَذَا انْبَنَتِ الْمَسْأَلَةُ الْأُصُولِيَّةُ وَهِيَ: هَلْ وَقَعَ فِي اللُّغَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمٍ وَاحِدٍ لَا بِعَيْنِهِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِحَرْفِ أَوْ، وَإِنَّ أَوْ إِذَا وَقَعَتْ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ كَانَتْ كَالَّتِي تَقَعُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ.

birlikte nefyedildiğine (ortadan kalktığına) delalet eder. Olumlu cümlelerde ifade ettiği manayı, yani hükmün iki taraftan birine ait olması manasını ifade etmez. Şeyh İbnü'l-Hâcib el-Emâlî adlı eserinde buna dikkat çekmiş, Teftâzânî de Şerhu'l-Keşşâf'ta bunu açıkça belirtmiştir. Tîbî ise bunun Râgıb'ın sözünden çıkarıldığını söylemiştir ki tahkik ehlinin görüşü de budur. Çünkü 'ev' (أَوْ) edatının olumlu cümledeki anlamı, belirsiz tekil (el-ferdü'l-mübhem) olan nekirenin anlamına denktir. Olumsuzluk dahil olduğunda her iki durumun da nefyedilmesini gerektirir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” [İnsân: 24] buyruğundaki maksat, birine değil de diğerine değil, her ikisine de itaat etmeyi yasaklamaktır. Fıkıh usulündeki şu mesele de bunun üzerine bina edilmiştir: 'Arap dilinde gayrimuayyen tek bir şeyin haram kılındığına delalet eden bir kullanım vaki olmuş mudur?' [Bu mesele], bunun ancak 'ev' (أَوْ) harfiyle olabileceği ve nehiy bağlamında gelen 'ev' edatının nefy bağlamında gelen gibi olduğu esasına dayanır.

وَجَعَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» (أَوْ) فِي قَوْلِهِ: أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً بِمَعْنَى إِلَّا أَوْ حَتَّى، وَهِيَ الَّتِي يَنْتَصِبُ الْمُضَارِعُ بَعْدَهَا بِأَنْ وَاجِبَةَ الْإِضْمَارِ، بِنَاءً عَلَى إِمْكَانِهِ هُنَا وَعَلَى أَنَّهُ أَبْعَدُ عَنِ الْخَفَاءِ فِي دَلَالَةِ أَوْ الْعَاطِفَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، عَلَى انْتِفَاءِ كِلَا الْمُتَعَاطِفَيْنِ إِذْ قَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّهَا لِنَفْيِ أَحَدِهِمَا كَشَأْنِهَا فِي الْإِثْبَاتِ، وَبِنَاءً عَلَى أَنَّهُ أَنْسَبُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً حَيْثُ اقْتَصَرَ فِي التَّفْصِيلِ عَلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ: وَهُوَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الْمَسِيسِ مَعَ فَرْضِ الصَّدَاقِ، وَلَمْ يَذْكُرْ حُكْمَ الطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ أَوْ بَعْدَهُ، وَقَبْلَ فَرْضِ الصَّدَاقِ، فَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الصُّورَةَ لَمْ تَدْخُلْ فِي التَّقْسِيمِ السَّابِقِ، وَذَلِكَ أَنْسَبُ بِأَنْ تَكُونَ لِلِاسْتِثْنَاءِ أَوِ الْغَايَةِ، لَا لِلْعَطْفِ، وَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّ صَاحِبَ الْكَشَّافِ أَهْمَلَ تَقْدِيرَ الْعَطْفِ لِعَدَمِ اسْتِقَامَتِهِ، بَلْ لِأَنَّ غَيْرَهُ هُنَا أَوْضَحُ وَأَنْسَبُ، يَعْنِي وَالْمُرَادُ قَدْ ظَهَرَ مِنَ الْآيَةِ ظُهُورًا لَا يَدْعُ لِتَوَهُّمِ قَصْدِ نَفْيِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ خُطُورًا بِالْأَذْهَانِ، وَلِهَذَا اسْتَدْرَكَهُ الْبَيْضَاوِيُّ فَجَوَّزَ تَقْدِيرَهَا عَاطِفَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Keşşâf sahibi, { أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } buyruğundaki ev (أَوْ) edatını illâ (إِلَّا) veya hattâ (حَتَّى) anlamında kabul etmiştir. Bu, sonrasında gizlenmesi zorunlu olan 'en' (أَنْ) edatıyla muzari fiilin mansub olduğu edattır. Bu kabul, burada bunun mümkün olmasına ve nefy bağlamında atıf edatı olan 'ev'in her iki matûfun da nefyine delaletindeki kapalılıktan daha uzak olmasına dayanmaktadır; zira olumlu cümledeki durumu gibi ikisinden birinin nefyi zannedilebilir. Ayrıca bu kabul, Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Eğer onlara bir mehir belirlediğiniz halde kendilerine dokunmadan önce boşarsanız...” buyruğuna daha uygundur. Zira burada tafsilatta iki durumdan sadece biriyle yetinilmiştir ki o da mehir belirlenmişken zifaftan önce boşamadır; mehrin belirlenmesinden önce zifaftan önceki yahut sonraki boşamanın hükmü zikredilmemiştir. Bu durum, söz konusu surenin önceki taksime dahil olmadığını göstermiştir. Bu da onun atıf için değil, istisna veya gaye (son sınır) için olmasına daha uygundur. Keşşâf sahibinin atıf takdirini geçersiz olduğu için terk ettiği sanılmamalıdır; bilakis buradaki diğer vecih daha açık ve daha münasip olduğu içindir. Yani kastedilen mana ayetten öyle bir açıklıkla ortaya çıkmıştır ki iki durumdan birinin nefyinin kastedildiği vehminin zihinlere gelmesine mahal bırakmaz. Bu sebeple Beyzâvî onu tashih/istidrak ederek bu ayette onun atıf olarak takdir edilmesini caiz görmüştür.

وَقَدْ أَفَادَتِ الْآيَةُ حُكْمًا بِمَنْطُوقِهَا وَهُوَ أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ قَبْلَ الْبِنَاءِ إِذَا لَمْ يُسَمَّ لَهَا مَهْرٌ لَا تَسْتَحِقُّ شَيْئًا مِنَ الْمَالِ، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ فِيمَا حَكَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ سُلَيْمَانَ أَنَّ لَهَا نِصْفَ صَدَاقِ أَمْثَالِهَا، وَالْجُمْهُورُ عَلَى خِلَافِهِ وَأَنْ لَيْسَ لَهَا إِلَّا الْمُتْعَةُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِهَا كَمَا سَيَأْتِي. وَهَذَا الْحُكْمُ دَلَّنَا عَلَى أَنَّ الشَّرِيعَةَ قَدِ اعْتَبَرَتِ النِّكَاحَ عَقْدًا لَازِمًا بِالْقَوْلِ، وَاعْتَبَرَتِ الْمَهْرَ الَّذِي هُوَ من متمماته غَيْرَ لَازِمٍ بِمُجَرَّدِ صِيغَةِ النِّكَاحِ، بَلْ يَلْزَمُ بِوَاحِدٍ مِنْ أَمْرَيْنِ إِمَّا بِصِيغَةٍ تَخُصُّهُ، وَهِيَ تَعْيِينُ مِقْدَارِهِ بِالْقَوْلِ، وَهِيَ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا فِي الْفِقْهِ بِنِكَاحِ التَّسْمِيَةِ، وَإِمَّا بِالْفِعْلِ وَهُوَ الشُّرُوعُ فِي اجْتِنَاءِ الْمَنْفَعَةِ الْمَقْصُودَةِ ابْتِدَاءً مِنَ النِّكَاحِ وَهِيَ الْمَسِيسُ، فَالْمَهْرُ إِذَنْ مِنْ تَوَابِعِ الْعُقُودِ الَّتِي لَا تَثْبُتُ بِمُجَرَّدِ ثُبُوتِ

Ayet mantukuyla (açık ifadesiyle) bir hüküm ifade etmiştir: Kendisine mehir tayin edilmemiş olan kadın zifaftan önce boşandığında hiçbir mala hak kazanamaz. İbnü'l-Arabî'nin naklettiğine göre bu hususta icma vardır. Kurtubî ise Hammâd b. Ebî Süleyman'dan, kadının emsal mehrinin yarısını alacağı görüşünü nakletmiştir; ancak cumhur buna muhaliftir ve ona sadece müt'a (bağış/tazminat) olduğunu savunurlar; daha sonra müt'anın vacip olup olmadığında ihtilaf etmişlerdir, gelecektir. Bu hüküm bize göstermiştir ki şeriat nikahı sözle bağlayıcı (lazım) bir akit kabul etmiş; onun tamamlayıcı unsurlarından olan mehri ise sırf nikah sîgasıyla bağlayıcı saymamış, aksine iki şeyden biriyle bağlayıcı kılmıştır: Ya ona özel bir sîga ile ki bu da mehrin miktarını sözle tayin etmektir —fıkıhta tesmiye nikahı olarak adlandırılan budur— ya da fiil ile ki bu da nikâhtan başlangıçta hedeflenen menfaati elde etmeye başlamaktır, o da temastır (mesîs). Dolayısıyla mehir,

مَتْبُوعِهَا، بَلْ تَحْتَاجُ إِلَى مُوجِبٍ آخَرَ كَالْحَوْزِ فِي عُقُودِ التَّبَرُّعَاتِ، وَفِيهِ نَظَرٌ، وَالنَّفْسُ لِقَوْلِ حَمَّادِ بْنِ سُلَيْمَانَ أَمْيَلُ.

sırf bağlı olduğu şeyin (metbû) sübutuyla sabit olmayan, aksine teberru akitlerindeki kabz (teslim alma) gibi başka bir gerektiriciye muhtaç olan akit teferruatlarındandır. Fakat bunda [eleştiriye açık] bir yön (nazar) vardır ve gönül Hammâd b. Ebî Süleyman'ın görüşüne daha meyillidir.

وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ أَصْلِ الطَّلَاقِ، لَمَّا أَشْعَرَتْ بِنَفْيِ الْجُنَاحِ عَنِ الطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَحَيْثُ أَشْعَرَتْ بِإِبَاحَةِ بَعْضِ أَنْوَاعِهِ: بِالتَّصَدِّي لِبَيَانِ أَحْكَامِهَا، وَلَمَّا لَمْ يَتَقَدَّمْ لَنَا مَوْضِعٌ هُوَ أَنْسَبُ بِذِكْرِ مَشْرُوعِيَّةِ الطَّلَاقِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَنَحْنُ نَبْسُطُ الْقَوْلَ فِي ذَلِكَ:

Ayet, zifaftan önce boşamadan günahı nefyetmeyi ihsas ettirdiğinde ve hükümlerini açıklamaya yönelmek suretiyle talakın bazı türlerinin mübahlığını hissettirdiğinde talakın aslının meşruiyetine delalet etmiştir. Daha önce talakın meşruiyetini zikretmeye bu ayetten daha uygun bir yer geçmediği için, biz bu konudaki sözü etraflıca ele alacağız:

إِنَّ الْقَانُونَ الْعَامَّ لِانْتِظَامِ الْمُعَاشَرَةِ هُوَ الْوِفَاقُ فِي الطَّبَائِعِ وَالْأَخْلَاقِ وَالْأَهْوَاءِ وَالْأَمْيَالِ، وَقَدْ وَجَدْنَا الْمُعَاشَرَةَ نَوْعَيْنِ: أَوَّلُهُمَا مُعَاشَرَةٌ حَاصِلَةٌ بِحُكْمِ الضَّرُورَةِ، وَهِيَ مُعَاشَرَةُ النَّسَبِ، الْمُخْتَلِفَةُ فِي الْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ، بِحَسَبِ شِدَّةِ قُرْبِ النّسَب وَبعده كمعاشرة الْآبَاءِ مَعَ الْأَبْنَاءِ، وَالْإِخْوَةِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، وَأَبْنَاءِ الْعَمِّ وَالْعَشِيرَةِ، وَاخْتِلَافُهَا فِي الْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ يَسْتَتْبِعُ اخْتِلَافَهَا فِي اسْتِغْرَاقِ الْأَزْمَانِ، فَنَجِدُ فِي قِصَرِ زَمَنِ الْمُعَاشَرَةِ، عِنْدَ ضَعْفِ الْآصِرَةِ، مَا فِيهِ دَافِعٌ لِلسَّآمَةِ وَالتَّخَالُفِ النَّاشِئَيْنِ عَمَّا يَتَطَرَّقُ إِلَى الْمُتَعَاشِرِينَ مِنْ تَنَافُرٍ فِي الْأَهْوَاءِ وَالْأَمْيَالِ، وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ فِي مِقْدَارِ قُرْبِ النَّسَبِ تَأْثِيرًا فِي مِقْدَارِ الْمُلَاءَمَةِ لِأَنَّهُ بِمِقْدَارِ قُرْبِ النَّسِيبِ، يَكُونُ الْتِئَامُ الذَّاتِ مَعَ الْأُخْرَى أَقْوَى وَأَتَمَّ، وَتَكُونُ الْمُحَاكَّةُ وَالْمُمَارَسَةُ وَالتَّقَارُبُ أَطْوَلَ، فَنَشَأَ مِنَ السَّبَبَيْنِ الْجِبِلِّيِّ، وَالِاصْطِحَابِيِّ، مَا يُقَوِّي اتِّحَادَ النُّفُوسِ فِي الْأَهْوَاءِ وَالْأَمْيَالِ بِحُكْمِ الْجِبِلَّةِ، وَحُكْمِ التَّعَوُّدِ وَالْإِلْفِ، وَهَكَذَا يَذْهَبُ ذَلِكَ السَّبَبَانِ يَتَبَاعَدَانِ بِمِقْدَارِ مَا يَتَبَاعَدُ النَّسِيبُ.

Birlikte yaşamanın (muaşeret) düzeni için genel kanun; mizaçlar, ahlaklar, hevesler ve meyillerdeki uyumdur. Biz muaşereti iki türlü bulduk: Birincisi, zorunluluk hükmüyle hasıl olan muaşerettir; o da nesep (akrabalık) muaşeretidir. Bu, nesebe yakınlık ve uzaklığın şiddetine göre güç ve zayıflık bakımından farklılık gösterir; babaların oğullarla, kardeşlerin birbirleriyle, amcaoğulları ve aşiret ile muaşereti gibi. Bunun güç ve zayıflıktaki farklılığı, zamanı kapsama süresindeki farklılığı da beraberinde getirir. Böylece bağın zayıf olduğu durumlarda muaşeret süresinin kısalığında, birlikte yaşayanlara arız olan heves ve meyil uyuşmazlığından kaynaklanan bıkkınlığı ve ihtilafı defedecek bir yön buluruz. Allah, nesebe yakınlık miktarına uyum miktarı üzerinde bir tesir vermiştir; zira akrabanın yakınlığı ölçüsünde bir şahsın diğeriyle kaynaşması daha güçlü ve daha tam olur; karşılıklı temas, tecrübe ve yakınlaşma daha uzun sürer. Böylece cibillî (yaratılıştan gelen) ve musâhabî (birliktelikten doğan) iki sebepten, yaratılış hükmüyle ve alışkanlık ile ülfet hükmüyle nefislerin heves ve meyillerdeki birliğini kuvvetlendiren şey doğmuştur. İşte bu iki sebep, akraba uzaklaştığı ölçüde birbirinden uzaklaşır gider.

النَّوْع الثَّانِي: مُعَاشَرَةٌ بِحُكْمِ الِاخْتِيَارِ وَهِيَ مُعَاشَرَةُ الصُّحْبَةِ وَالْخَلَّةِ وَالْحَاجَةِ وَالْمُعَاوَنَةِ، وَمَا هِيَ إِلَّا مُعَاشَرَةٌ مُؤَقَّتَةٌ تَطُولُ أَوْ تَقْصُرُ، وَتَسْتَمِرُّ أَوْ تَغِبُ، بِحَسَبِ قُوَّةِ الدَّاعِي

İkinci tür: İhtiyar (tercih) hükmüyle olan muaşerettir. Bu da arkadaşlık, dostluk, ihtiyaç ve yardımlaşma muaşeretidir. Bu, sevk edici sebebin gücüne

وَضَعْفِهِ، وَبِحَسَبِ اسْتِطَاعَةِ الْوَفَاءِ بِحُقُوقِ تِلْكَ الْمُعَاشَرَةِ، وَالتَّقْصِيرِ فِي ذَلِكَ، وَالتَّخَلُّصُ مِنْ هَذَا النَّوْعِ مُمْكِنٌ إِذَا لَمْ تَتَّحِدِ الطِّبَاعُ. وَمُعَاشَرَةُ الزَّوْجَيْنِ فِي التَّنْوِيعِ، هِيَ مِنَ النَّوْعِ الثَّانِي، وَفِي الْآثَارِ مُحْتَاجَةٌ إِلَى آثَارِ النَّوْعِ الْأَوَّلِ، وَيَنْقُصُهَا مِنَ النَّوْعِ الْأَوَّلِ سَبَبُهُ الْجُبْلِيُّ لِأَنَّ الزَّوْجَيْنِ يَكْثُرُ أَلَّا يَكُونَا قَرِيبَيْنِ وَسَبَبُهُ الِاصْطِحَابِيُّ، فِي أَوَّلِ عَقْدِ التَّزَوُّجِ حَتَّى تَطُولَ الْمُعَاشَرَةُ وَيَكْتَسِبَ كُلٌّ مِنَ الْآخَرِ خُلُقَهُ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جعل فِي رَغْبَةَ الرَّجُلِ فِي الْمَرْأَةِ إِلَى حَدِّ أَنْ خَطَبَهَا، وَفِي مَيْلِهِ إِلَى الَّتِي يَرَاهَا، مُذِ انْتَسَبَتْ بِهِ وَاقْتَرَنَتْ، وَفِي نِيَّتِهِ مُعَاشَرَتُهَا مُعَاشَرَةً طَيِّبَةً، وَفِي مُقَابَلَةِ الْمَرْأَةِ الرَّجُلَ بِمِثْلِ ذَلِك مَا يغرز فِي نَفْسِ الزَّوْجَيْنِ نَوَايَا وَخَوَاطِرَ شَرِيفَةً وَثِقَةً بِالْخَيْرِ، تَقُومُ مَقَامَ السَّبَبِ الْجُبْلِيِّ، ثُمَّ تَعْقُبُهَا مُعَاشَرَةٌ وَإِلْفٌ تَكْمُلُ مَا يَقُومُ مَقَامَ السَّبَبِ الِاصْطِحَابِيِّ، وَقَدْ أَشَارَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى هَذَا السِّرِّ النَّفْسَانِيِّ

ve zayıflığına, o muaşeretin haklarını yerine getirebilme yahut bu konuda kusur etme durumuna göre uzayan veya kısalan, devam eden veya aralıklarla süren geçici bir muaşeretten ibarettir. Mizaçlar uyuşmadığında bu türden kurtulmak mümkündür. Eşlerin muaşereti ise tür bakımından bu ikinci türdendir; fakat bıraktığı eserler bakımından birinci türün eserlerine muhtaçtır. Ancak birinci türden fıtrî (cibillî) sebebi eksiktir; çünkü eşler çoğunlukla akraba olmazlar; birliktelikten doğan (musâhabî) sebebi de evlilik akdinin başında eksiktir; ta ki muaşeret uzayıp her biri diğerinin ahlakını benimseyene kadar. Ne var ki Allah Teâlâ, erkeğin kadına onu isteyecek (talip olacak) derecede arzu duymasında, onunla bağ kurup birleştiğinden beri gördüğü kadına olan meylinde, onunla güzel bir muaşerette bulunma niyetinde ve kadının da erkeğe aynı şekilde mukabele etmesinde; eşlerin nefislerine fıtrî sebebin yerini tutacak şerefli niyetler, düşünceler ve hayra güven yerleştirecek bir özellik kılmıştır. Ardından bunu, musâhabî sebebin yerini tutacak şeyi tamamlayan bir muaşeret ve ülfet takip eder. Allah Teâlâ bu yüce ruhî

الْجَلِيلِ، بِقَوْلِهِ: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً [الرّوم: ٢١] .

sırra: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için nefislerinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet kılması da O'nun ayetlerindendir” [Rûm: 21] buyruğuyla işaret etmiştir.

وَقَدْ يُعْرَضُ مِنْ تَنَافُرِ الْأَخْلَاقِ وَتَجَافِيهَا مَا لَا يُطْمَعُ مَعَهُ فِي تَكْوِينِ هَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ أَوْ أَحَدِهِمَا، فَاحْتِيجَ إِلَى وَضْعِ قَانُونٍ لِلتَّخَلُّصِ مِنْ هَذِهِ الصُّحْبَةِ، لِئَلَّا تَنْقَلِبَ سَبَبَ شِقَاقٍ وَعَدَاوَةٍ فَالتَّخَلُّصُ قَدْ يَكُونُ مَرْغُوبًا لِكِلَا الزَّوْجَيْنِ، وَهَذَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَقَدْ يَكُونُ مَرْغُوبًا لِأَحَدِهِمَا وَيَمْتَنِعُ مِنْهُ الْآخَرِ، فَلَزِمَ تَرْجِيحُ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ وَهُوَ جَانِبُ الزَّوْجِ لِأَنَّ رَغْبَتَهُ فِي الْمَرْأَةِ أَشَدُّ، كَيْفَ وَهُوَ الَّذِي سَعَى إِلَيْهَا وَرَغِبَ فِي الِاقْتِرَانِ بِهَا وَلِأَنَّ الْعَقْلَ فِي نَوْعِهِ أَشَدُّ، وَالنَّظَرَ مِنْهُ فِي الْعَوَاقِبِ أَسَدُّ، وَلَا أَشَدَّ احْتِمَالًا لِأَذًى وَصَبْرًا عَلَى سُوءِ خُلُقٍ مِنَ الْمَرْأَةِ، فَجَعَلَ الشَّرْعُ التَّخَلُّصَ مِنْ هَذِهِ الْوَرْطَةِ بِيَدِ الزَّوْجِ، وَهَذَا التَّخَلُّصِ هُوَ الْمُسَمَّى:

Bazen ahlakların uyuşmazlığından ve birbirinden kaçışından öyle bir durum arız olur ki onunla birlikte bu iki sebebin veya birinin oluşması umulamaz. Bu takdirde, bu arkadaşlığın bir ayrılık ve düşmanlık sebebine dönüşmemesi için ondan kurtulmayı sağlayacak bir kanun koymaya ihtiyaç duyulmuştur. Kurtulmak bazen her iki eş için de arzu edilen bir şey olur ki bunda hiçbir müşkül yoktur. Bazen de eşlerden biri için arzu edilirken diğeri bundan kaçınır; bu durumda iki taraftan birini tercih etmek gerekmiştir ki o da kocanın tarafıdır. Zira onun kadına olan arzusu daha şiddetlidir; nitekim ona talip olan, onunla birleşmeyi arzulayan ve bunun için çaba gösteren odur. Ayrıca kendi cinsinde akıl daha baskındır, akıbetleri görmesi daha isabetlidir; kadından gelecek bir ezaya katlanması ve onun kötü ahlakına sabretmesi daha güçlüdür. Bu sebeple şeriat bu çıkmazdan kurtulmayı kocanın eline vermiştir. İşte bu kurtulma,

بِالطَّلَاقِ، فَقَدْ يَعْمِدُ إِلَيْهِ الرَّجُلُ بَعْدَ لَأْيٍ، وَقَدْ تَسْأَلُهُ الْمَرْأَةُ مِنَ الرَّجُلِ، وَكَانَ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَسْأَلُ الْمَرْأَةُ الرَّجُلَ الطَّلَاقَ فَيُطَلِّقُهَا، قَالَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ يَذْكُرُ زَوْجَتَيْهِ:

talak olarak isimlendirilen şeydir. Erkek güçlükten ve çaresizlikten sonra buna başvurabilir; bazen de kadın bunu erkekten talep eder. Cahiliye döneminde de kadın erkekten boşanma ister, erkek de onu boşardı. Saîd b. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl iki hanımını zikrederek şöyle demiştir:

تِلْكَ عُرْسَايَ تَنْطِقَانِ عَلَى عَمْ ... دٍ إِلَى الْيَوْمِ قَوْلَ زُورٍ وَهَتْرِ

Şu iki hanımım, bugün de kasten / Yalan ve saçma sapan sözler söylüyorlar.

سَالَتَانِي الطَّلَاق أَن رأتاما ... لِي قَلِيلًا قَدْ جِئْتُمَانِي بِنُكْرِ

Malımı az görünce benden boşanma istediler / Doğrusu bana çok çirkin bir işle geldiniz!

وَقَالَ عَبِيدُ بْنُ الْأَبْرَصِ:

Abîd b. el-Ebras da şöyle demiştir:

تِلْكَ عُرْسِي غَضْبَى تُرِيدُ زِيَالِي ... أَلِبَيْنٍ تُرِيدُ أَمْ لِدَلَالِ

Şu eşim öfkeli, benden ayrılmak istiyor / Bir ayrılık için mi istiyor, yoksa nazlanmak için mi?

إِنْ يَكُنْ طِبُّكِ الْفِرَاقَ فَلَا أَحْ ... فُلُ أَنْ تَعْطِفِي صُدُورَ الْجِمَالِِِ

Eğer senin tabiatın ayrılıksa, ben de aldırmam / Develerin başlarını çevirip gitmene!

وَجَعَلَ الشَّرْعُ لِلْحَاكِمِ إِذَا أَبَى الزَّوْجُ الْفِرَاقَ وَلَحِقَ الزَّوْجَةَ الضُّرُّ مِنْ عِشْرَتِهِ، بَعْدَ ثُبُوتِ مُوجِبَاتِهِ، أَنْ يُطَّلِقَهَا عَلَيْهِ. فَالطَّلَاقُ فَسْخٌ لِعُقْدَةِ النِّكَاحِ بِمَنْزِلَةِ الْإِقَالَةِ فِي الْبَيْعِ، إِلَّا أَنَّهُ فَسْخٌ لَمْ يُشْتَرَطْ فِيهِ رِضَا كِلَا الْمُتَعَاقِدَيْنِ بَلِ اكْتُفِيَ بِرِضَا وَاحِدٍ: وَهُوَ الزَّوْجُ، تَسْهِيلًا لِلْفِرَاقِ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ إِلَيْهِ، وَمُقْتَضَى هَذَا الْحُكْمِ أَنْ يَكُونَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الْبِنَاءِ بِالْمَرْأَةِ مَمْنُوعًا إِذْ لَمْ تَقَعْ تَجْرِبَةُ الْأَخْلَاقِ، لَكِنْ لَمَّا كَانَ الدَّاعِي إِلَى الطَّلَاقِ قَبْلَ الْبِنَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِسَبَبٍ عَظِيمٍ لِأَنَّ أَفْعَالَ الْعُقَلَاءِ تُصَانُ عَنِ الْعَبَثِ، كَيْفَ يَعْمِدُ رَاغِبٌ فِي امْرَأَةٍ، بَاذِلٌ لَهَا مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلَى طَلَاقِهَا قَبْلَ التَّعَرُّفِ بِهَا، لَوْلَا أَنْ قَدْ عَلِمَ مِنْ شَأْنِهَا مَا أَزَالَ رَجَاءَهُ فِي مُعَاشَرَتِهَا، فَكَانَ التَّخَلُّصُ وَقْتَئِذٍ قَبْلَ التَّعَارُفِ، أَسْهَلَ مِنْهُ بَعْدَ التَّعَارُفِ.

Şeriat, koca ayrılmaktan kaçındığında ve gerekçeleri sabit olduktan sonra kadına onunla yaşamaktan dolayı bir zarar ulaştığında hâkime, koca adına kadını boşama yetkisi vermiştir. Dolayısıyla talak, alışverişteki ikâle (akdi bozma) mesabesinde nikah akdini feshetmektir; şu farkla ki talak, her iki akit tarafının rızasının şart koşulmadığı, aksine mecbur kalındığında ayrılığı kolaylaştırmak için tek bir tarafın -ki o da kocadır- rızasıyla yetinilen bir festir. Bu hükmün gereği, zifaftan önce ahlak tecrübesi vaki olmadığı için kadını boşamayı yasaklamak olurdu. Ne var ki zifaf öncesi boşamaya sevk eden durum ancak büyük bir sebeple olabilir; çünkü akıllıların fiilleri anlamsızlıktan korunur. Bir kadına talip olan, onun uğruna malını ve canını ortaya koyan bir kimse, onunla birlikte yaşama umudunu yok eden bir durumunu öğrenmiş olmadıkça onu tanımadan önce boşamaya nasıl kalkışır? Dolayısıyla o vakit tanışmadan önceki ayrılık, tanıştıktan sonrakinden daha kolay olmuştur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ) - بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ- مُضَارِعُ مَسَّ الْمُجَرَّدِ، وَقَرَأَ

Cumhur, { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } ibaresini üstteki iki noktalı t harfinin fethasıyla (temessûhünne) mücerret 'messe' fiilinin muzarisi olarak okumuştur.