حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ، (تُمَاسُّوهُنَّ) - بِضَمِّ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَبِأَلِفٍ بَعْدَ الْمِيمِ مُضَارِعُ مَاسَّ لِأَنَّ كِلَا الزَّوْجَيْنِ يَمَسُّ الْآخَرَ.
Hamza, Kisâî ve Halef ise t harfinin dammesi ve mîmden sonra elif ile (tümâssûhünne) 'mâsse' fiilinin muzarisi olarak okumuşlardır; çünkü eşlerin her biri diğerine dokunmaktadır.
وَقَوْلُهُ: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ الْآيَةَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ عَطْفُ التَّشْرِيعِ عَلَى التَّشْرِيعِ، عَلَى أَنَّ الِاتِّحَادَ بِالْإِنْشَائِيَّةِ وَالْخَبَرِيَّةِ غَيْرُ شَرْطٍ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى النِّسَاءِ الْمَعْمُولُ لِلْفِعْلِ الْمُقَيَّدِ بِالظَّرْفِ وَهُوَ: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ، أَيْ مَتِّعُوا الْمُطَلَّقَاتِ قَبْلَ الْمَسِيسِ، وَقَبْلَ الْفَرْضِ، وَلَا أَحْسَبُ أَحَدًا يَجْعَلُ مُعَادَ الضَّمِيرِ عَلَى غَيْرِ مَا ذَكَرْنَا، وَأَمَّا مَا يُوجَدُ مِنَ الْخِلَافِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي حُكْمِ الْمُتْعَةِ لِلْمُطَلَّقَةِ الْمَدْخُولِ بِهَا، فَذَلِكَ لِأَدِلَّةٍ أُخْرَى غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
{ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ } “Onlara müt'a (faydalanacakları bir meta) verin; zengin olan kendi gücüne göre...” ayeti, teşriin teşrie atfı olarak: { لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Size bir günah yoktur” buyruğuna atfedilmiştir; zira muhakkik alimlere göre inşâî ve haberî cümlelerin birbirine denkliği şart değildir. Zamir ise açık olduğu üzere zarfla kayıtlanan fiilin mefulü olan kadınlara râcidir; o da: { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا } “kendilerine dokunmadığınız yahut [mehir] belirlemediğiniz” ifadesidir. Yani temas ve mehir tayininden önce boşanan kadınlara müt'a veriniz. Zikrettiğimizden başka bir yere zamirin merciini götüren birini zannetmiyorum. Zifafa girilmiş boşanmış kadına müt'a verilmesinin hükmü konusunda alimler arasında bulunan ihtilaf ise bu ayetin dışındaki başka delillerden kaynaklanmaktadır.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَمَتِّعُوهُنَّ ظَاهِرُهُ الْوُجُوبُ وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَالْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَابْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَإِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَقَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ لِأَنَّ أَصْلَ الصِّيغَةِ لِلْوُجُوبِ مَعَ قَرِينَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ، فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ: حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ لِأَنَّ كَلِمَةَ حَقًّا تُؤَكِّدُ الْوُجُوبَ، وَالْمُرَادُ بِالْمُحْسِنِينَ عِنْدَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنُونَ، فَالْمُحْسِنُ بِمَعْنَى الْمُحْسِنِ إِلَى نَفْسِهِ بِإِبْعَادِهَا عَنِ الْكُفْرِ، وَهَؤُلَاءِ جَعَلُوا الْمُتْعَةَ لِلْمُطَلَّقَةِ غَيْرِ الْمَدْخُولِ بِهَا وَغَيْرِ الْمُسَمَّى لَهَا مَهْرٌ وَاجِبَةً، وَهُوَ الْأَرْجَحُ لِئَلَّا يَكُونَ عَقْدُ نِكَاحِهَا خَلِيًّا عَنْ عِوَضِ الْمَهْرِ.
{ وَمَتِّعُوهُنَّ } “Onlara müt'a verin” buyruğundaki emir zahiri itibarıyla vücup (farziyet) ifade eder; bu da Ali, İbn Ömer, Hasan, Zührî, İbn Cübeyr, Katâde, Dahhâk ve İshâk b. Râhûye'nin görüşüdür. Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed de böyle demiştir; çünkü sîganın aslı vücub içindir ve Allah Teâlâ'nın: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilik yapanların üzerine bir borç olarak” buyruğu ile bundan sonra gelecek ayetteki: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Takva sahiplerinin üzerine bir borç olarak” buyruğu da buna karinedir; zira hakkan (حَقًّا) kelimesi vücubu pekiştirir. Bunlara göre muhsinlerden murad müminlerdir; muhsin ise nefsini küfürden uzaklaştırmakla ona iyilik eden demektir. Bunlar, zifafa girilmemiş ve mehir tayin edilmemiş boşanmış kadın için müt'ayı vacip kılmışlardır. Nikah akdinin mehir bedelinden büsbütün hali kalmaması için en racih olanı da budur.
وَجَعَلَ جَمَاعَةٌ الْأَمْرَ هُنَا لِلنَّدْبِ لِقَوْلِهِ بَعْدُ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ فَإِنَّهُ قَرِينَةٌ عَلَى صَرْفِ الْأَمْرِ إِلَى أَحَدِ مَا يَقْتَضِيهِ، وَهُوَ نَدْبٌ خَاصٌّ مُؤَكِّدٌ لِلنَّدْبِ الْعَامِّ فِي مَعْنَى الْإِحْسَانِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَشُرَيْحٍ، فَجَعَلَهَا حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ، وَلَوْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَجَعَلَهَا حَقًّا عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ، وَمَفْهُومُ جَعَلَهَا حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ أَنَّهَا لَيْسَتْ حَقًّا عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ الْمُتَّقِينَ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ، لِأَنَّ الْمُتَّقِيَ هُوَ كَثِيرُ الِامْتِثَالِ، عَلَى أَنَّنَا لَوْ حَمَلْنَا الْمُتَّقِينَ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ لَكَانَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ تَعَارُضُ الْمَفْهُومِ وَالْعُمُومِ، فَإِنَّ الْمَفْهُومَ الْخَاصَّ يُخَصِّصُ الْعُمُومَ.
Bir topluluk ise sonrasında gelen: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenler üzerine bir hak olarak” buyruğundan ötürü buradaki emri mendupluğa hamletmiştir; çünkü bu ifade emri gerektirdiği manalardan birine çeviren bir karinedir ki o da ihsan manasındaki genel mendupluğu tekit eden özel bir mendupluktur. Mâlik ve Şüreyh'in görüşü budur; zira Allah onu muhsinlerin üzerine bir hak kılmıştır, eğer vacip olsaydı bütün insanların üzerine bir hak kılardı. Onu muhsinler üzerine hak kılmanın mefhumu, bütün insanların üzerine hak olmadığıdır. Aynı şekilde sonraki ayette geçen el-müttakîn (الْمُتَّقِينَ) kelimesi de böyledir; çünkü müttakî, emirlere çokça uyan kimsedir. Bununla birlikte müttakîleri her mümine hamledersek iki ayet arasında mefhum ile umumun tearuzu söz konusu olur; nitekim özel mefhum umum ifade eden lafzı tahsis eder.
وَفِي «تَفْسِير الأبي» عَنِ ابْنِ عَرَفَةَ: «قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ: الْمُتْعَةُ وَاجِبَةٌ يُقْضَى بِهَا إِذْ لَا يَأْبَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَلَا مِنَ الْمُتَّقِينَ إِلَّا رَجُلُ سُوءٍ، ثُمَّ ذَكَرَ ابْنُ عَرَفَةَ عَنِ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ أَنَّهُ قَالَ بِتَقْدِيمِ الْعُمُومِ عَلَى الْمَفْهُومِ عِنْدَ التَّعَارُضِ، وَأَنَّهُ الْأَصَحُّ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ، قُلْتُ: فِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ الْقَائِلَ بِالْمَفْهُومِ لَا بُدَّ أَنْ يُخَصَّصَ بِخُصُوصِهِ عُمُومُ الْعَامِّ إِذَا تَعَارَضَا، على أَن لمَذْهَب مَالِكٍ أَنَّ الْمُتْعَة عَطِيَّة
Tefsîru'l-Übbî'de İbn Afe'den nakledildiğine göre: «Mâlik'in ashabından Muhammed b. Mesleme şöyle demiştir: Müt'a vaciptir ve onunla hükmedilir; çünkü muhsinlerden ve müttakîlerden olmaktan ancak kötü bir adam kaçınır.» Ardından İbn Afe, İbn Abdissemî'den, o da İbn Habîb'den tearuz anında umumun mefhuma takdim edileceğini ve usulcülere göre en sahih olanın bu olduğunu nakletmiştir. Derim ki: Bunda bir nazar vardır; zira mefhumu kabul eden kimse tearuz ettiklerinde umumu onun hususu ile tahsis etmek zorundadır. Bununla birlikte Mâlik'in mezhebine göre müt'a bir ihsan
ومؤاساة، والمؤاساة فِي مَرْتَبَةِ التَّحْسِينِيِّ، فَلَا تَبْلُغُ مَبْلَغَ الْوُجُوبِ، وَلِأَنَّهَا مَالٌ بُذِلَ فِي غَيْرِ عِوَضٍ، فَيَرْجِعُ إِلَى التَّبَرُّعَاتِ، وَالتَّبَرُّعَاتُ مَنْدُوبَةٌ لَا وَاجِبَةٌ، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ فَإِنَّ فِيهِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْإِحْسَانِ لَا مِنَ الْحُقُوقِ، عَلَى أَنَّهُ قَدْ نَفَى اللَّهُ الْجُنَاحَ عَنِ الْمُطَلِّقِ ثُمَّ أَثْبَتَ الْمُتْعَةَ، فَلَوْ كَانَتِ الْمُتْعَةُ وَاجِبَةً لَانْتَقَضَ نَفْيُ الْجُنَاحِ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْجُنَاحَ نَفْيٌ لِأَنَّ الْمَهْرَ شَيْءٌ مُعَيَّنٌ، قَدْ يُجْحِفُ بِالْمُطَلِّقِ بِخِلَافِ الْمُتْعَةِ، فَإِنَّهَا عَلَى حَسَبِ وُسْعِهِ وَلِذَلِكَ نَفَى مَالِكٌ نَدْبَ الْمُتْعَةِ لِلَّتِي طُلِّقَتْ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَقَدْ سَمَّى لَهَا مَهْرًا، قَالَ: فَحَسْبُهَا مَا فُرِضَ لَهَا أَيْ لِأَنَّ اللَّهَ قَصَرَهَا عَلَى ذَلِكَ، رِفْقًا بِالْمُطَلِّقِ، أَيْ فَلَا تندب لَهَا ندب خَاصًّا، بِأَمْرِ الْقُرْآنِ. وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ: بِأَنَّ الْمُطَلَّقَةَ الْمَدْخُولَ بِهَا يُسْتَحَبُّ تَمْتِيعُهَا، أَيْ بِقَاعِدَةِ الْإِحْسَانِ الْأَعَمِّ وَلِمَا مَضَى مِنْ عَمَلِ السَّلَفِ.
ve tesellidir (muâsât). Teselli ise tahsîniyyât (tamamlayıcı güzellikler) mertebesindedir, bu yüzden vücub derecesine ulaşmaz. Ayrıca o, karşılıksız olarak verilen bir maldır; dolayısıyla teberru hükmündedir, teberrular ise vacip değil menduptur. Buna karine Allah Teâlâ'nın: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenler üzerine bir hak olarak” buyruğudur; çünkü bunda onun haklardan değil ihsandan olduğuna bir işaret vardır. Bununla birlikte Allah boşayandan günahı nefyetmiş, sonra müt'ayı ispat etmiştir. Şayet müt'a vacip olsaydı günahın nefyi bozulurdu; meğerki şöyle denilsin: Günahın nefyi, mehrin belirli bir şey olup boşayana zarar verebilecek olmasından dolayıdır; müt'a ise böyle değildir, zira o gücü nispetindedir. Bundan dolayı Mâlik, mehir tayin edilmiş olup da zifaftan önce boşanan kadın için müt'anın mendupluğunu nefyetmiş ve şöyle demiştir: 'Onun için takdir edilen [mehrin yarısı] ona kafidir.' Yani Allah, boşayana bir kolaylık olsun diye kadını bununla sınırlandırmıştır; yani Kur'an'ın emriyle ona özel bir mendupluk yoktur. Mâlik, zifafa girilmiş boşanmış kadına müt'a verilmesinin müstehap olduğunu söylemiştir; yani daha genel olan ihsan kaidesi gereğince ve Selef'in geçmiş uygulamalarından ötürü.
وَقَوْلُهُ: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ الْمُوَسِعُ مَنْ أُوسِعَ إِذَا صَارَ ذَا سَعَةٍ، وَالْمُقْتِرُ مَنْ أُقْتِرَ إِذَا صَارَ ذَا قَتْرٍ وَهُوَ ضِيقُ الْعَيْشِ، وَالْقَدْرُ- بِسُكُونِ الدَّالِ وَبِفَتْحِهَا- مَا بِهِ تَعْيِينُ ذَاتِ الشَّيْءِ أَوْ حَالِهِ، فَيُطْلَقُ عَلَى مَا يُسَاوِي الشَّيْءَ مِنَ الْأَجْرَامِ، وَيُطْلَقُ عَلَى مَا يُسَاوِيهِ فِي الْقِيمَةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْحَالُ الَّتِي يَقْدِرُ بِهَا الْمَرْءُ فِي مَرَاتِبِ النَّاسِ فِي الثَّرْوَةِ، وَهُوَ
{ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “...zengin olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre...” buyruğunda geçen el-mûsi‘ (الْمُوسِعُ); imkânı genişleyen, varlıklı hale gelen kimsedir. el-Muktir (الْمُقْتِرُ) ise darlığa düşen, geçim sıkıntısı çeken kimsedir. el-Kadr (الْقَدْر) —dâl harfinin sükûnu ve fethasıyla— bir şeyin zatını veya durumunu belirleyen ölçüdür; hem cisimlerden o şeye denk olana hem de değerce ona denk olana ıtlak edilir. Burada kastedilen ise kişinin servet bakımından insanlar arasındaki mertebelerinde ölçüldüğü halidir; o da
الطَّبَقَةُ مِنَ الْقَوْمِ، وَالطَّاقَةُ مِنَ الْمَالِ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِسُكُونِ الدَّالِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ بِفَتْحِ الدَّالِ.
toplumdaki tabakası ve mal yönünden gücüdür. Cumhur bu kelimeyi dâl harfinin sükûnuyla (kadr) okumuştur. İbn Âmir'den İbn Zekvân, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs ve Ebû Ca'fer ise dâl harfinin fethasıyla (kader) okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفُ الْخَبَرِ إِيجَازًا لِظُهُورِ الْمَعْنَى، أَيْ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ لَهُنَّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ لَا يَحْسُنُ فِيهَا إِلَّا هَذَا الْوَجْهُ. وَالِاقْتِصَارُ عَلَى قَوْلِهِ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا حِينَئِذٍ لَا مُتْعَةَ لَهَا.
{ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “...belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” buyruğu, mananın açıklığından ötürü îcaz kabilinden haberi hazfedilmiş bir mübtedadır; yani { وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ } “onlara mehir belirlemiştiniz” ifadesinin delaletiyle 'Onlara belirlediğinizin yarısı [onlarındır]' demektir; bu cümlede ancak bu vecih güzel olur. Sadece { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } ifadesiyle yetinilmesi, bu durumda kadın için müt'a olmadığına delalet eder.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ أَيْ إِلَّا فِي حَالَةِ عَفْوِهِنَّ أَيِ النِّسَاءِ بِأَنْ يُسْقِطْنَ هَذَا النِّصْفَ، وَتَسْمِيَةُ هَذَا الْإِسْقَاطِ عَفْوًا ظَاهِرَةٌ، لِأَنَّ نِصْفَ الْمَهْرِ حَقٌّ وَجَبَ عَلَى الْمُطَلِّقِ لِلْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ بِمَا اسْتَخَفَّ بِهَا، أَوْ بِمَا أَوْحَشَهَا، فَهُوَ حَقٌّ وَجَبَ لَغُرْمِ ضُرٍّ، فَإِسْقَاطُهُ عَفْوٌ لَا مَحَالَةَ، أَوْ عِنْدَ عَفْوِ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ.
{ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Meğer ki [kadınlar] bağışlasınlar yahut nikah bağı elinde olan kimse bağışlasın” buyruğu, hallerin umumundan bir istisnadır; yani onların, yani kadınların bu yarıyı düşürerek bağışlamaları durumu müstesnadır. Bu düşürmenin af (bağışlama) olarak isimlendirilmesi açıktır; çünkü mehrin yarısı, zifaftan önce boşayanın kadını hafife alması yahut onu yalnızlığa ve kedere terk etmesi sebebiyle boşayanın üzerine vacip olmuş bir haktır. Dolayısıyla bu, bir zararın tazmini için vacip olmuş bir haktır; onu düşürmek ise hiç şüphesiz bir aftır. Yahut nikah bağı elinde olanın bağışlaması hali [müstesnadır].
وأل فِي النِّكَاحِ لِلْجِنْسِ، وَهُوَ مُتَبَادِرٌ فِي عَقْدِ نِكَاحِ الْمَرْأَةِ لَا فِي قَبُولِ الزَّوْجِ، وَإِنْ كَانَ كِلَاهُمَا سُمِّيَ عَقْدًا، فَهُوَ غَيْرُ النِّسَاءِ لَا مَحَالَةَ لِقَوْلِهِ: الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ فَهُوَ ذَكَرٌ، وَهُوَ غَيْرُ الْمُطَلِّقِ أَيْضًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُطَلِّقَ، لَقَالَ: أَوْ تَعْفُو بِالْخِطَابِ، لِأَنَّ قَبْلَهُ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ وَلَا دَاعِيَ إِلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ.
en-Nikâh (النِّكَاح) kelimesindeki elif-lâm cins içindir; bu da her ne kadar ikisine de akit denilse de kocanın kabulünde değil, kadının nikah akdinde ilk akla gelendir. Dolayısıyla { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “nikah bağı elinde olan” buyruğundan ötürü bu şahıs hiç şüphesiz kadınlardan başkasıdır, zira o erkektir. Aynı şekilde o, boşayandan da başkasıdır; çünkü eğer boşayan olsaydı, öncesinde { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “Eğer onları boşarsanız” buyruğu bulunduğu için hitap kipiyle 'ev ta‘füve' (أَوْ تَعْفُو) derdi; zahirin gereğinden ayrılmaya ise bir gerekçe yoktur.
وَقِيلَ: جِيءَ بِالْمَوْصُولِ تَحْرِيضًا عَلَى عَفْوِ الْمُطَلِّقِ، لِأَنَّهُ كَانَتْ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ فَأَفَاتَهَا بِالطَّلَاقِ، فَكَانَ جَدِيرًا بِأَنْ يَعْفُوَ عَنْ إِمْسَاكِ النِّصْفِ، وَيَتْرُكَ لَهَا جَمِيعَ صَدَاقِهَا، وَهُوَ مَرْدُودٌ بِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ هَذَا الْمَعْنَى، لَقَالَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي كَانَ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ أُرِيدَ بِهِ وَلِيُّ الْمَرْأَةِ لِأَنَّ بِيَدِهِ عُقْدَةَ نِكَاحِهَا إِذْ لَا يَنْعَقِدُ نِكَاحُهَا إِلَّا بِهِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْوَلِيَّ الْمُجْبِرَ وَهُوَ الْأَبُ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ، وَالسَّيِّدُ فِي أَمَتِهِ، فَكَوْنُهُ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ ظَاهِرٌ، إِلَّا أَنَّهُ جَعَلَ ذَلِكَ مِنْ صِفَتِهِ بِاعْتِبَارِ مَا كَانَ، إِذْ لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مُطْلَقَ الْوَلِيِّ، فَكَوْنُهُ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ، مِنْ حَيْثُ تَوَقُّفُ عَقْدِ الْمَرْأَةِ عَلَى حُضُورِهِ، وَكَانَ شَأْنُهُمْ أَنْ يَخْطُبُوا الْأَوْلِيَاءَ فِي وَلَايَاهُمْ فَالْعَفْوُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ حَقِيقَةٌ، وَالِاتِّصَافُ بِالصِّلَةِ مَجَازٌ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ إِذْ جَعَلَ فِي «الْمُوَطَّأِ» : الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ هُوَ الْأَبُ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ وَالسَّيِّدُ فِي أَمَتِهِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ ذَكَرَتْ عَفْوَ الرَّشِيدَةِ وَالْمُوَلَّى عَلَيْهَا، وَنُسِبَ مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ، مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَلْقَمَةُ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، وَقِيلَ: الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ هُوَ الْمُطَلِّقُ لِأَنَّ بِيَدِهِ عَقْدَ نَفْسِهِ وَهُوَ الْقَبُولُ، وَنُسِبَ هَذَا إِلَى عَليّ وَشُرَيْح وطاووس وَمُجَاهِدٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ فِي الْجَدِيدِ، وَمَعْنَى بِيَدِهِ
Şöyle de denilmiştir: İsmi mevsul, boşayanı bağışlamaya teşvik etmek için getirilmiştir; çünkü nikah bağı onun elindeydi ve onu boşamayı gerçekleştirmekle kaçırmıştır; bu yüzden yarısını alıkoymaktan vazgeçip kadına mehrinin tamamını bırakması daha uygundur. Bu görüş ise şununla reddedilmiştir: Şayet bu mana kastedilseydi, 'ev ya‘füvellezî kâne biyedihî ukdetü'n-nikâh' (أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي كَانَ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ) denilirdi. Dolayısıyla bununla kadının velisinin kastedildiği kesinleşmiştir; çünkü nikah bağı onun elindedir, zira kadının nikahı ancak onunla akdedilir. Eğer bununla kastedilen mücbir veli ise —ki o da bâkire kızında baba, cariyesinde efendisidir— nikah bağının onun elinde olması açıktır; ancak bunu, geçmişteki haline itibarla onun bir sıfatı kılmıştır, zira bundan başkasına ihtimali yoktur. Şayet kastedilen mutlak veli ise, nikah bağının onun elinde olması kadının akdinin onun huzuruna bağlı olması yönündendir; nitekim onların adeti, velayetleri altındakileri istemek için velilere dünür gitmekti. Bu takdirde her iki yerde de af hakikat, sıla ile nitelenme ise mecazdır. Mâlik'in görüşü de budur; nitekim el-Muvatta'da: 'Nikah bağı elinde olan, bâkire kızında baba ve cariyesinde efendisidir' demiştir. Bu, Şâfiî'nin kavl-i kadîmidir (eski görüşüdür). Böylece ayet hem reşide kadının hem de velayet altındaki kadının affını zikretmiş olur. Selef'ten İbn Abbâs, Alkame, Hasan ve Katâde'nin de aralarında bulunduğu bir topluluğa bu görüşe yakın bir görüş nispet edilmiştir. Denildi ki: Nikah bağı elinde olan bizzat boşayan kocasır; çünkü kendi akdi onun elindedir, o da kabuldür. Bu görüş Ali, Şüreyh, Tâvûs ve Mücâhid'e nispet edilmiş olup Ebû Hanîfe'nin ve Şâfiî'nin kavl-i cedîdindeki (yeni) görüşüdür. [Onlara göre]
عُقْدَةُ النِّكاحِ أَنَّ بِيَدِهِ التَّصَرُّفَ فِيهَا بِالْإِبْقَاءِ، وَالْفَسْخِ بِالطَّلَاقِ، وَمَعْنَى عَفْوِهِ: تَكْميِلُهُ الصَّدَاقَ، أَيْ إِعْطَاؤُهُ كَامِلًا.
{ بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “nikah bağı elinde olan” ifadesinin manası; devam ettirme ve talakla feshetme tasarrufunun onun elinde olmasıdır. Onun affının manası ise: Mehri tamamlaması, yani eksiksiz olarak bütünüyle vermesidir.
وَهَذَا قَوْلٌ بَعِيدٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ فِعْلَ الْمُطَلِّقِ حِينَئِذٍ لَا يُسَمَّى عَفْوًا بَلْ تَكْمِيلًا وَسَمَاحَةً لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنْ يَدْفَعَ الصَّدَاقَ كَامِلًا، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَتَسْمِيَةُ الزِّيَادَةِ عَلَى الْحَقِّ عَفْوًا فِيهِ نَظَرٌ» إِلَّا أَنْ يُقَالَ: كَانَ الْغَالِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَسُوقَ إِلَيْهَا الْمَهْرَ عِنْدَ التَّزَوُّجِ، فَإِذَا طَلَّقَهَا اسْتَحَقَّ أَنْ يُطَالِبَهَا بِنِصْفِ الصَّدَاقِ، فَإِذَا تَرَكَ ذَلِكَ فَقَدْ عَفَا، أَوْ سَمَّاهُ عَفْوًا عَلَى طَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ.
Bu ise iki yönden uzak bir görüştür: Birincisi, boşayanın bu fiili o takdirde af olarak değil, tekmil (tamamlama) ve cömertlik olarak isimlendirilir; çünkü bunun manası mehrin tamamını ödemesidir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Haktan fazlasını vermeyi af olarak adlandırmakta tereddüt/eleştiri vardır.» Meğerki şöyle denilsin: Onların adeti çoğunlukla evlilik sırasında mehri kadına peşin vermekti; onu boşadığında mehrin yarısını kadından talep etmeye hak kazanırdı, işte bunu terk ettiğinde bağışlamış (afvetmiş) olur veya bu müşâkele yoluyla af olarak isimlendirilmiştir.
الثَّانِي أَنَّ دَفْعَ الْمُطَلِّقِ الْمَهْرَ كَامِلًا لِلْمُطَلَّقَةِ إِحْسَانٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَشْرِيعٍ مَخْصُوصٍ، بِخِلَافِ عَفْوِ الْمَرْأَةِ أَوْ وَلِيِّهَا، فَقَدْ يَظُنُّ أَحَدٌ أَنَّ الْمَهْرَ لَمَّا كَانَ رُكْنًا مِنَ الْعَقْدِ لَا يَصِحُّ إِسْقَاطُ شَيْءٍ مِنْهُ.
İkincisi, boşayanın mehri boşanmış kadına tastamam ödemesi, özel bir teşrie ihtiyaç duymayan bir ihsandır. Kadının yahut velisinin affı ise böyle değildir; zira mehir akdin bir rüknü olduğu için ondan herhangi bir şeyin düşürülmesinin geçerli olmayacağı zannedilebilir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى تَذْيِيلٌ أَيِ الْعَفْوُ مِنْ حَيْثُ هُوَ، وَلِذَلِكَ حَذَفَ الْمَفْعُولَ، وَالْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ، وَجِيءَ بِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ لِلتَّغْلِيبِ، وَلَيْسَ خِطَابًا لِلْمُطَلِّقِينَ، وَإِلَّا لَمَا شَمِلَ عَفْوَ النِّسَاءِ مَعَ أَنَّهُ كُلَّهُ مَرْغُوبٌ فِيهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنِ اسْتَظْهَرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ الْمُطَلِّقُ، لِأَنَّهُ عَبَّرَ عَنْهُ بَعْدُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تَعْفُوا وَهُوَ
{ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Bağışlamanız takvaya daha yakındır” buyruğu bir fezlekedir (tezyîl); yani bizzat affetme eyleminin kendisi kastedilmiştir, bu sebeple meful hazfedilmiştir. Hitap bütün ümmetedir ve müzekker cemi tağlîb yoluyla getirilmiştir; sadece boşayan erkeklere yönelik bir hitap değildir, aksi takdirde hepsi arzu edilen bir şey olmasına rağmen kadınların affını kapsamazdı. İnsanlardan bazıları, bu ayetten hareketle nikah bağı elinde olan kimseden muradın boşayan koca olduğunu istidlal etmişlerdir; çünkü sonrasında onu: { وَأَنْ تَعْفُوا } “bağışlamanız” buyruğuyla ifade etmiştir ki bu
ظَاهِرٌ فِي الْمُذَكَّرِ، وَقَدْ غَفَلَ عَنْ مَوَاقِعِ التَّذْيِيلِ فِي آيِ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ [النِّسَاء: ١٢٨] .
müzekkerde zahirdir. Ancak bu kimse, Kur'an ayetlerindeki fezlekelerin (tezyîl) geliş yerlerini göz ardı etmiştir; nitekim: { أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Aralarını bir barışla düzeltmelerinde [sakınca yoktur], barış ise daha hayırlıdır” [Nisâ: 128] ayetinde olduğu gibidir.
وَمَعْنَى كَوْنِ الْعَفْوِ أَقْرَبَ لِلتَّقْوَى: أَنَّ الْعَفْوَ أَقْرَبُ إِلَى صِفَةِ التَّقْوَى مِنَ التَّمَسُّكِ بِالْحَقِّ لِأَنَّ التَّمَسُّكَ بِالْحَقِّ لَا يُنَافِي التَّقْوَى لَكِنَّهُ يُؤْذِنُ بِتَصَلُّبِ صَاحِبِهِ وَشِدَّتِهِ، وَالْعَفْوُ يُؤْذِنُ بِسَمَاحَةِ صَاحِبِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَالْقَلْبُ الْمَطْبُوعُ عَلَى السَّمَاحَةِ وَالرَّحْمَةِ أَقْرَبُ إِلَى التَّقْوَى مِنَ الْقَلْبِ الصُّلْبِ الشَّدِيدِ، لِأَنَّ التَّقْوَى تَقْرُبُ بِمِقْدَارِ قُوَّةِ الْوَازِعِ، وَالْوَازِعُ شَرْعِيٌّ وَطَبِيعِيٌّ، وَفِي الْقَلْبِ الْمَفْطُورِ عَلَى الرَّأْفَةِ وَالسَّمَاحَةِ لِينٌ يَزَعُهُ عَنِ الْمَظَالِمِ وَالْقَسَاوَةِ، فَتَكُونُ التَّقْوَى أَقْرَبَ إِلَيْهِ، لِكَثْرَةِ أَسْبَابِهَا فِيهِ.
Affetmenin takvaya daha yakın olmasının manası şudur: Affetmek, hakkına sımsıkı sarılmaktan takva sıfatına daha yakındır; zira hakka sımsıkı sarılmak takvaya aykırı değildir fakat sahibinin katılığını ve sertliğini hissettirir. Af ise sahibinin müsamahasını ve merhametini hissettirir. Müsamaha ve merhamet üzere yaratılmış olan bir kalp, katı ve sert olan kalpten takvaya daha yakındır; çünkü takva, engelleyici gücün (vâzi') kuvveti nispetinde yakınlaşır. Engelleyici güç ise şer'î ve fıtrîdir; şefkat ve müsamaha üzere yaratılmış kalpte, onu haksızlıklardan ve katılıktan alıkoyan bir yumuşaklık vardır; böylece takva, kendisinde sebepleri çok olduğu için ona daha yakın olur.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ تَذْيِيلٌ ثَانٍ، مَعْطُوفٌ عَلَى التَّذْيِيلِ الَّذِي قَبْلَهُ، لِزِيَادَةِ التَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ بِمَا فِيهِ مِنَ التَّفَضُّلِ الدُّنْيَوِيِّ، وَفِي الطِّبَاعِ السَّلِيمَةِ حُبُّ الْفَضْلِ.
{ وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın” buyruğu ise, barındırdığı dünyevi fazilet sebebiyle affa daha çok teşvik etmek için önceki fezlekeye atfedilmiş ikinci bir fezlekedir (tezyîl). Sağlıklı mizaçlarda fazilet sevgisi fıtraten vardır.
فَأُمِرُوا فِي هَاتِهِ الْآيَةِ بِأَنْ يَتَعَاهَدُوا الْفَضْلَ وَلَا يَنْسَوْهُ لِأَنَّ نِسْيَانَهُ يُبَاعِدُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ، فَيَضْمَحِلُّ مِنْهُمْ، وَمُوشِكٌ أَنْ يَحْتَاجَ إِلَى عَفْوِ غَيْرِهِ عَنْهُ فِي وَاقِعَةٍ أُخْرَى، فَفِي تَعَاهُدِهِ عَوْنٌ كَبِيرٌ عَلَى الْإِلْفِ وَالتَّحَابُبِ، وَذَلِكَ سَبِيلٌ وَاضِحَةٌ إِلَى الِاتِّحَادِ وَالْمُؤَاخَاةِ وَالِانْتِفَاعِ بِهَذَا الْوَصْفِ عِنْدَ حُلُولِ التَّجْرِبَةِ.
Bu ayette fazileti gözetmeleri ve onu unutmamaları emredilmiştir; çünkü onu unutmak kendileriyle onun arasını açar ve o aralarından yok olup gider. Üstelik kişinin başka bir hadisede başkasının kendisini affetmesine muhtaç olması yakındır. Dolayısıyla onu gözetmekte ülfet ve muhabbete büyük bir yardım vardır; bu da birliğe, kardeşliğe ve imtihan vakti geldiğinde bu vasıftan yararlanmaya giden apaçık bir yoldur.
وَالنِّسْيَانُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْإِهْمَالِ وَقِلَّةِ الِاعْتِنَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا [السَّجْدَة: ١٤] وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَفِي كَلِمَةِ بَيْنَكُمْ، إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْعَفْوِ، إِذَا لَمْ يُنْسَ تَعَامُلُ النَّاسِ بِهِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ.
Buradaki nisyan (unutma), Allah Teâlâ'nın: { فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “Bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuz için tadın [azabı]” [Secde: 14] buyruğunda olduğu gibi ihmal etmek ve az önemsemekten istiare edilmiştir; bu kullanım Kur'an'da çoktur. { بَيْنَكُمْ } “aranızda” kelimesinde ise insanların birbiriyle bu affı unutmayıp onunla muamele etmelerine bir işaret vardır.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تَعْلِيلٌ لِلتَّرْغِيبِ فِي عَدَمِ إِهْمَالِ الْفَضْلِ وَتَعْرِيضٌ بِأَنَّ فِي الْعَفْوِ مَرْضَاةُ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ يَرَى ذَلِكَ مِنَّا فَيُجَازِي عَلَيْهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [السطور: ٤٨] .
{ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu, fazileti ihmal etmemeye teşvikin bir gerekçesidir ve affetmede Allah Teâlâ'nın rızası bulunduğuna, O'nun bunu bizden görüp karşılığını vereceğine bir tarizdir. Bunun bir benzeri: { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen bizim gözlerimizin önündesin” [Tûr: 48] ayetidir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٨]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 238]
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨)
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun.” (238)
الِانْتِقَالُ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ فِي آيِ الْقُرْآنِ لَا تَلْزَمُ لَهُ قُوَّةُ ارْتِبَاطٍ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ كِتَابَ تَدْرِيسٍ يُرَتَّبُ بِالتَّبْوِيبِ وَتَفْرِيعِ الْمَسَائِلِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، وَلَكِنَّهُ كِتَابُ تَذْكِيرٍ وَمَوْعِظَةٍ فَهُوَ مَجْمُوعُ مَا نَزَلَ مِنَ الْوَحْيِ فِي هَدْيِ الْأُمَّةِ وَتَشْرِيعِهَا وَمَوْعِظَتِهَا وَتَعْلِيمِهَا، فقد يجمع بِهِ الشَّيْءُ لِلشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ لُزُومِ ارْتِبَاطٍ وَتَفَرُّعِ مُنَاسَبَةٍ، وَرُبَّمَا كَفَى فِي ذَلِكَ نُزُولُ الْغَرَضِ الثَّانِي عَقِبَ الْغَرَضِ الْأَوَّلِ، أَوْ تَكُونُ الْآيَةُ مَأْمُورًا بِإِلْحَاقِهَا بِمَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ مِنْ
Kur'an ayetlerinde bir konudan diğer bir konuya geçiş için kuvvetli bir irtibat şart değildir; çünkü Kur'an bölümlere ayrılarak ve meselelerin birbiri üzerine dallandırılıp budaklandırılmasıyla tertip edilmiş bir ders kitabı değildir; bilakis o bir hatırlatma ve öğüt kitabıdır. O, ümmetin hidayeti, teşrii, öğüdü ve talimi hususunda inen vahyin bütünüdür. Bu yüzden bazen bir irtibat ve münasebet gerekmeksizin bir husus diğer bir hususla bir arada zikredilebilir. Çoğu zaman ikinci gayenin birinci gayenin hemen ardından inmesi yahut ayetin Kur'an surelerinden
إِحْدَى سُوَرِ الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ، وَلَا يَخْلُو ذَلِكَ مِنْ مُنَاسَبَةٍ فِي الْمَعَانِي، أَوْ فِي انْسِجَامِ نَظْمِ الْكَلَامِ، فَلَعَلَّ آيَةَ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ نَزَلَتْ عَقِبَ آيَاتِ تَشْرِيعِ الْعِدَّةِ وَالطَّلَاقِ لِسَبَبٍ اقْتَضَى ذَلِكَ مِنْ غَفْلَةٍ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، أَوِ اسْتِشْعَارِ مَشَقَّةٍ فِي الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا، فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ مَوْقِعُ الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ بَيْنَ أَحْكَامِ الطَّلَاقِ وَالْعَدَدِ.
birinde belirli bir yere eklenmesinin emredilmiş olması —sekizinci mukaddimede geçtiği üzere— bunun için yeterli olur. Bu durum manalardaki bir münasebetten veya sözün nazmındaki bir ahenkten de hali değildir. Nitekim: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } “Namazlara devam edin” ayeti, orta namazdan bir gaflet yahut onu korumada bir meşakkat hissedilmesi gibi bunu gerektiren bir sebeple iddet ve talak hükümleri bildiren ayetlerin hemen ardından inmiş olabilir. Dolayısıyla bu ayetin konumu, talak ve iddet hükümleri arasına girmiş bir ara cümle (cümle-i mutariza) konumundadır.
وَإِذَا أَبَيْتَ أَلَّا تَطْلُبَ الِارْتِبَاطَ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَمَّا طَالَ تِبْيَانُ أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ مُتَوَالِيَةٍ: ابْتِدَاءً من قَوْله: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ [الْبَقَرَة: ٢١٥] ، جَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُرْتَبِطَةً بِالتَّذْيِيلِ الَّذِي ذُيِّلَتْ بِهِ الْآيَةُ السَّابِقَةُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٣٧] فَإِنَّ اللَّهَ دَعَانَا إِلَى خُلُقٍ حُمَيْدٍ، وَهُوَ الْعَفْوُ عَنِ الْحُقُوقِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْخُلُقُ قَدْ يَعْسُرُ عَلَى النَّفْسِ، لِمَا فِيهِ مِنْ تَرْكِ مَا تُحِبُّهُ مِنَ الْمَلَائِمِ، مِنْ مَالٍ وَغَيْرِهِ كَالِانْتِقَامِ مِنَ الظَّالِمِ، وَكَانَ فِي طِبَاعِ الْأَنْفُسِ الشُّحُّ، عَلَّمَنَا اللَّهُ تَعَالَى دَوَاءَ
Eğer mutlaka bir irtibat aramak istersen, zahir olan şudur ki: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar” [Bakara: 215] buyruğundan itibaren peş peşe pek çok hükmün açıklanması uzayınca, bu ayet bir önceki ayetin sonundaki fezlekeye, yani: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Affetmeniz takvaya daha yakındır. Aranızda fazileti unutmayın” [Bakara: 237] buyruğuna irtibatlı olarak gelmiştir. Çünkü Allah bizi güzel bir ahlaka, yani haklardan vazgeçip bağışlamaya davet etmiştir. Bu ahlak, nefse hoş gelen mal ve zalimden intikam alma gibi şeyleri terk etmeyi barındırdığı ve nefislerin tabiatında da cimrilik/hırs bulunduğu için nefse zor gelebilir. Bu sebeple Allah Teâlâ bize bu derdin devasını
هَذَا الدَّاءِ بِدَوَاءَيْنِ، أَحَدُهُمَا دُنْيَوِيٌّ عَقْلِيٌّ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ، الْمُذَكِّرُ بِأَنَّ الْعَفْوَ يُقَرِّبُ إِلَيْكَ الْبَعِيدَ، وَيُصَيِّرُ الْعَدُوَّ صَدِيقًا وَإِنَّكَ إِنْ عَفَوْتَ فَيُوشِكُ أَنْ تَقْتَرِفَ ذَنْبًا فَيُعْفَى عَنْكَ، إِذَا تَعَارَفَ النَّاسُ الْفَضْلَ بَيْنَهُمْ، بِخِلَافِ مَا إِذَا أَصْبحُوا لَا يتنازلون عَنِ الْحَقِّ.
iki deva ile öğretmiştir: Bunlardan biri dünyevi ve aklidir; o da { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızda fazileti unutmayın” buyruğudur. Bu buyruk, affetmenin uzaktakini sana yaklaştıracağını, düşmanı dost yapacağını ve eğer sen affedersen -insanlar aralarında faziletle muamele ettikleri takdirde- bir günah işlediğinde senin de affedilme ihtimalinin yüksek olduğunu hatırlatır; haktan asla taviz vermez hale geldikleri durumun aksine.
الدَّوَاءُ الثَّانِي أُخْرَوِيٌّ رُوحَانِيٌّ: وَهُوَ الصَّلَاةُ الَّتِي وَصَفَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى بِأَنَّهَا تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ، فَلَمَّا كَانَتْ مُعِينَةً عَلَى التَّقْوَى وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، حَثَّ اللَّهُ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا.
İkinci deva ise uhrevi ve ruhanidir: O da Allah Teâlâ'nın başka bir ayette hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyduğunu bildirdiği namazdır. Namaz takvaya ve güzel ahlaka yardımcı olduğu için Allah onu muhafaza etmeye teşvik etmiştir.
وَلَكَ أَنْ تَقُولَ: لَمَّا طَالَ تَعَاقُبُ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ تَشْرِيعَاتٍ تَغْلُبُ فِيهَا الْحُظُوظُ الدُّنْيَوِيَّةُ لِلْمُكَلَّفِينَ، عُقِبَّتْ تِلْكَ التَّشْرِيعَاتُ بِتَشْرِيعٍ تَغْلِبُ فِيهِ الْحُظُوظُ الْأُخْرَوِيَّةُ، لِكَيْ لَا يَشْتَغِلَ النَّاسُ بِدِرَاسَةِ أَحَدِ الصِّنْفَيْنِ مِنَ التَّشْرِيعِ عَنْ دِرَاسَةِ الصِّنْفِ الْآخَرِ، قَالَ الْبَيْضَاوِيُّ: «أُمِرَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا فِي تَضَاعِيفِ أَحْكَامِ الْأَوْلَادِ وَالْأَزْوَاجِ، لِئَلَّا يُلْهِيَهُمُ الِاشْتِغَالُ بِشَأْنِهِمْ عَنْهَا» .
Şöyle de diyebilirsin: Mükelleflerin dünyevi menfaatlerinin ağır bastığı hükümleri açıklayan ayetlerin birbirini izlemesi uzayınca, insanlar bu iki tür teşriattan biriyle meşgul olup diğerini öğrenmeyi ihmal etmesinler diye o hükümlerin ardından uhrevi menfaatlerin ağır bastığı bir teşri getirilmiştir. Beydâvî şöyle demiştir: «Çocuklar ve eşlerle ilgili hükümlerin aralarında namazı muhafaza etmek emredilmiştir ki, onlarla meşgul olmak kendilerini namazdan alıkoymasın.»
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: «لَمَّا ذَكَرَ حُقُوقَ النَّاسِ دَلَّهُمْ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى حُقُوقِ اللَّهِ» وَهُوَ فِي الْجُمْلَةِ مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ فِي الْعِنَايَةِ بِالصَّلَوَاتِ أَدَاءَ حَقِّ الشُّكْرِ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا وَجَّهَ إِلَيْنَا مِنْ عِنَايَتِهِ بِأُمُورِنَا الَّتِي بِهَا قِوَامُ نِظَامِنَا وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٢٣٩] أَيْ مِنْ قَوَانِينِ الْمُعَامَلَاتِ النِّظَامِيَّةِ.
Bazıları da şöyle demiştir: «İnsanların haklarını zikredince, onları Allah'ın haklarını muhafaza etmeye yönlendirmiştir.» Bu görüş, genel olarak, namazlara ihtimam göstermenin, nizamımızın dayanağı olan işlerimize yönelik inayetini bize lütfetmesinden ötürü Allah Teâlâ'ya şükür borcunu eda etmek olduğuna işaret eder. Nitekim ayetin sonundaki: { كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Size bilmediklerinizi öğrettiği gibi” [Bakara: 239] yani muamele nizamına dair kanunları öğrettiği gibi ifadesi de buna işaret etmiştir.
وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ الْآخَرَيْنِ تَكُونُ جُمْلَةُ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ مُعْتَرِضَةً وَمَوْقِعُهَا وَمَعْنَاهَا مِثْلُ مَوْقِعِ قَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَة: ٤٥] بَيْنَ جُمْلَةِ يَا
Bu son iki veche göre { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } “Namazlara devam edin” cümlesi bir ara cümle (itiraziyye) olur; konumu ve manası, { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [Bakara: 45] ayetinin:
بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي
“Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın ve ahdime vefa gösterin...”
[الْبَقَرَة: ٤٠] . وَبَيْنَ جُمْلَةِ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَة: ١٢٢] وَكَمَوْقِعِ جُمْلَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [الْبَقَرَة:
[Bakara: 40] cümlesi ile { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın” [Bakara: 122] cümlesi arasındaki konumu gibi ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” [Bakara:
١٥٣] بَيْنَ جُمْلَةِ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي [الْبَقَرَة: ١٥٠] الْآيَةَ وَبَيْنَ جُمْلَةِ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ [الْبَقَرَة: ١٥٤] الْآيَةَ.
153] cümlesinin { فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي } “Artık onlardan korkmayın, benden korkun” [Bakara: 150] ayeti ile { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ } “Allah yolunda öldürülenlere 'ölüler' demeyin” [Bakara: 154] ayeti arasındaki konumu gibidir.
وحافِظُوا صِيغَةُ مُفَاعَلَةٍ اسْتُعْمِلَتْ هُنَا لِلْمُبَالَغَةِ عَلَى غَيْرِ حَقِيقَتِهَا، وَالْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا هِيَ الْمُحَافَظَةُ عَلَى أَوْقَاتِهَا مِنْ أَنْ تُؤَخَّرَ عَنْهَا وَالْمُحَافَظَةُ تُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُتَعَلِّقَ بِهَا حَقٌّ عَظِيمٌ يُخْشَى التَّفْرِيطُ فِيهِ.
{ حافِظُوا } “devam edin/koruyun” kelimesi mufaale babında bir sîga olup burada hakiki anlamının dışında mübalağa için kullanılmıştır. Namazları muhafaza etmek, onların vakitlerinden geciktirilmesini engellemektir. Muhafaza kelimesi, onunla irtibatlı olan şeyin, ihmal edilmesinden korkulan pek büyük bir hak olduğunu bildirir.
وَالْمُرَادُ: الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَةُ. «وأل» فِي الصَّلَوَاتِ لِلْعَهْدِ، وَهِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ الْمُتَكَرِّرَةُ لِأَنَّهَا الَّتِي تُطْلَبُ الْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا.
Kastedilen, farz namazlardır. { الصَّلَوَاتِ } “namazlar” kelimesindeki harf-i tarif ahid içindir; bunlar da muhafaza edilmesi talep edilen, tekrarlanan beş vakit namazdır.
وَالصَّلاةِ الْوُسْطى لَا شَكَّ أَنَّهَا صَلَاةٌ مِنْ جُمْلَةِ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مِنَ الْفَرَائِضِ، وَقَدْ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُعَرَّفَةً بِلَامِ التَّعْرِيفِ وَمَوْصُوفَةً بِأَنَّهَا وُسْطَى، فَسَمعَهَا الْمُسلمُونَ وقرأوها، فَإِمَّا عَرَفُوا الْمَقْصُودَ مِنْهَا فِي حَيَاةِ الرَّسُولِ ﷺ ثُمَّ طَرَأَ عَلَيْهِمُ الِاحْتِمَالُ بَعْدَهُ فَاخْتَلَفُوا، وَإِمَّا شَغَلَتْهُمُ الْعِنَايَةُ بِالسُّؤَالِ عَنْ مُهِمَّاتِ الدِّينِ فِي حَيَاةِ الرَّسُولِ عَنِ السُّؤَالِ عَنْ تَعْيِينِهَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَازِمِينَ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى الْجَمِيعِ، فَلَمَّا تَذَاكَرُوهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ فَنَبَعَ مِنْ ذَلِكَ خِلَافٌ شَدِيدٌ أَنْهَيْتُ الْأَقْوَالَ فِيهِ إِلَى نَيِّفٍ وَعِشْرِينَ قَوْلًا، بِالتَّفْرِيقِ وَالْجَمْعِ، وَقَدْ سَلَكُوا لِلْكَشْفِ عَنْهَا مَسَالِكَ مَرْجِعُهَا إِلَى أَخْذِ ذَلِكَ مِنَ الْوَصْفِ بِالْوُسْطَى، أَوْ مِنِ الْوِصَايَةِ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا.
{ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz”ın farz namazlardan biri olduğunda şüphe yoktur; zira onu muhafaza etme emri, onun farzlardan olduğunu gösterir. Allah Teâlâ bu ayette onu harf-i tarifle marife olarak ve "vusta (orta)" vasfıyla nitelemiştir. Müslümanlar bunu işitip okudular; ya Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında ondan ne kastedildiğini bildiler de vefatından sonra farklı ihtimaller ortaya çıkınca ihtilafa düştüler; ya da Resulullah'ın sağlığında hepsini muhafaza etmeye azimli oldukları için dinin önemli meselelerini sormakla meşgul olup onu ayrıca tayin etmeyi sormadılar. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra bunu müzakere edince aralarında ihtilaf çıktı ve bundan, tek tek ve birleştirerek yirmiyi aşkın görüşe ulaştırdığım şiddetli bir ihtilaf doğdu. Onu belirlemek için, 'vustâ' vasfından veya onu koruma tavsiyesinden hareket etmeye dayanan yollar izlediler.
فَأَمَّا الَّذِينَ تَعَلَّقُوا بِالِاسْتِدْلَالِ بِوَصْفِ الْوُسْطَى: فَمِنْهُمْ مَنْ حَاوَلَ جَعْلَ الْوَصْفِ مِنَ الْوَسَطِ بِمَعْنَى الْخِيَارِ وَالْفَضْلِ، فَرَجَعَ إِلَى تَتَبُّعِ مَا وَرَدَ فِي تَفْضِيلِ بَعْضِ الصَّلَوَاتِ عَلَى بَعْضٍ، مِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [الْإِسْرَاء: ٧٨] وَحَدِيثِ عَائِشَةَ:
'Vustâ' vasfıyla istidlalde bulunanlara gelince: Onlardan kimi bu vasfı, "en hayırlı ve en faziletli" anlamındaki vasattan saymaya çalışmış ve namazların birbirine üstünlüğü hususunda gelen delilleri araştırmaya yönelmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [İsrâ: 78] buyruğu ve Hz. Âişe'nin rivayet ettiği:
«أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ عِنْدَ اللَّهِ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ» .
«Allah katında namazların en faziletlisi akşam namazıdır» hadisi gibi.
وَمِنْهُمْ مَنْ حَاوَلَ جَعْلَ الْوَصْفِ مِنَ الْوَسَطِ: وَهُوَ الْوَاقِعُ بَيْنَ جَانِبَيْنِ مُتَسَاوِيَيْنِ مِنَ الْعَدَدِ فَذَهَبَ يَتَطَلَّبُ الصَّلَاةَ الَّتِي هِيَ بَيْنَ صَلَاتَيْنِ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، وَلَمَّا كَانَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ صَالِحَةً لِأَنْ تُعْتَبَرَ وَاقِعَةً بَيْنَ صَلَاتَيْنِ، لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الْأَوْقَاتِ اعْتِبَارِيٌّ، ذَهَبُوا يُعَيِّنُونَ الْمَبْدَأَ فَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ الْمَبْدَأَ ابْتِدَاءَ النَّهَارِ، فَجَعَلَ مَبْدَأَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ صَلَاةَ الصُّبْحِ فَقُضِيَ بِأَنَّ الْوُسْطَى الْعَصْرُ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ الْمَبْدَأَ الظَّهْرَ، لِأَنَّهَا أَوَّلُ صَلَاةٍ
Onlardan kimi de bu vasfı, sayıca iki eşit taraf arasında yer alan "orta" anlamındaki vasattan saymaya çalışmış ve her iki taraftan ikişer namaz arasında yer alan namazı aramaya koyulmuştur. Vakitlerin başlangıcı itibari olduğu için beş vakit namazın her biri iki namaz arasında yer almaya elverişli olduğundan, başlangıç noktasını tayin etmeye yöneldiler. Kimi başlangıcı gündüzün başlangıcı sayarak beş namazın başlangıcını sabah namazı kabul etti ve orta namazın ikindi olduğuna hükmetti; kimi de başlangıcı öğle namazı kabul etti, çünkü o,
فُرِضَتْ كَمَا فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، فَجَعَلَ الْوُسْطَى: الْمَغْرِبَ.
el-Muvatta'daki Cibril hadisinde geçtiği üzere ilk farz kılınan namazdır; böylece orta namazı akşam namazı kabul etti.
وَأما الَّذين تعلقوا بِدَلِيلِ الْوِصَايَةِ عَلَى الْمُحَافَظَةِ، فَذَهَبُوا يَتَطَلَّبُونَ أَشَقَّ صَلَاةٍ عَلَى النَّاس تكْثر المثبطات عَنْهَا، فَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ الظُّهْرُ لِأَنَّهَا أَشَقُّ صَلَاةٍ عَلَيْهِمْ بِالْمَدِينَةِ، كَانُوا أَهْلَ شُغْلٍ، وَكَانَتْ تَأْتِيهِمُ الظُّهْرُ وَهُمْ قَدْ أَتْعَبَتْهُمْ أَعْمَالُهُمْ، وَرُبَّمَا كَانُوا فِي إِكْمَالِ أَعْمَالِهِمْ، وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ الْعِشَاءُ لِمَا وَرَدَ أَنَّهَا أَثْقَلُ صَلَاةٍ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:
Muhafaza tavsiyesi deliline sarılanlara gelince; onlar insanlara en meşakkatli gelen ve kendisinden alıkoyan engellerin en çok olduğu namazı aramaya yöneldiler. Bir topluluk dedi ki: O, öğle namazıdır; çünkü Medine'de onlara en meşakkatli gelen namaz oydu. Onlar iş güç sahibi insanlardı; öğle vakti geldiğinde işleri kendilerini yormuş olurdu veya işlerini tamamlamakla meşgul bulunurlardı. Bir topluluk dedi ki: O, yatsı namazıdır; çünkü onun münafıklara en ağır gelen namaz olduğu rivayet edilmiştir. Bazıları da şöyle dedi:
هِيَ الْعَصْرُ لِأَنَّهَا وَقْتُ شُغْلٍ وَعَمَلٍ وَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ الصُّبْحُ لِأَنَّهَا وَقْتُ نَوْمٍ فِي الصَّيْفِ، وَوَقْتُ تَطَلُّبِ الدِّفْءِ فِي الشِّتَاءِ.
O, ikindi namazıdır; çünkü o vakit meşguliyet ve çalışma vaktidir. Bir topluluk da dedi ki: O, sabah namazıdır; çünkü o, yazın uyku vakti, kışın ise ısınma arayışı vaktidir.
وَأَصَحُّ مَا فِي هَذَا الْخِلَافِ: مَا جَاءَ مِنْ جِهَةِ الْأَثَرِ وَذَلِكَ قَوْلَانِ:
Bu ihtilaftaki en sahih görüşler nakil yoluyla gelenlerdir ki bunlar da iki görüştür:
أَحَدُهُمَا أَنَّهَا الصُّبْحُ، هَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَهُوَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا، لِأَنَّ الشَّائِعَ عِنْدَهُمْ أَنَّهَا الصُّبْحُ، وَهُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِمَا يُرْوَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ أَوْ قَرِينَةِ حَالٍ.
Birincisi, onun sabah namazı olduğudur. Bu, Medine fakihlerinin cumhurunun görüşüdür; Ömer'in, oğlu Abdullah'ın, Ali'nin, İbn Abbas'ın, Âişe'nin, Hafsa'nın ve Câbir b. Abdullah'ın kavlidir. Mâlik bu görüşü benimsemiştir; Şâfiî'den de bu rivayet edilmiştir. Çünkü onların nezdinde yaygın olan, onun sabah namazı olduğudur ve onlar, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen söz, fiil veya hal karinelerini insanların en iyi bilenleridir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا الْعَصْرُ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا، وَهُوَ الْأَصَحُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَنُسِبَ إِلَى عَائِشَةَ وَحَفْصَةَ وَالْحَسَنِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي رِوَايَةٍ، وَمَالَ إِلَيْهِ ابْنُ حَبِيبٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَحُجَّتُهُمْ مَا
İkinci görüş: Onun ikindi namazı olduğudur. Bu da hadis ehlinin cumhurunun görüşüdür; Abdullah b. Mes'ûd'un kavlidir, Ali'den de rivayet edilmiştir. İbn Abbas'tan, Ebû Hüreyre'den ve Ebû Saîd el-Hudrî'den gelen en sahih rivayet de budur. Âişe'ye, Hafsa'ya ve Hasan[-ı Basrî]'ye de nisbet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve bir rivayette Şâfiî bu görüşü benimsemiş, Mâlikîlerden İbn Habîb de buna meyletmiştir. Onların delili ise şudur:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ حِينَ نَسِيَ أَنْ يُصَلِّيَ الْعَصْرَ مِنْ شِدَّةِ الشُّغْلِ فِي حَفْرِ الْخَنْدَقِ، حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَالَ:
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hendek günü hendek kazma meşguliyetinin şiddetinden ikindiyi kılmayı unutunca güneş batmış ve şöyle buyurmuştur:
«شَغَلُونَا- أَيِ الْمُشْرِكُونَ- عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، أَضْرَمَ اللَّهُ قُبُورَهُمْ نَارًا» .
«Bizi -yani müşrikler- orta namazdan alıkoydular; Allah onların kabirlerini ateşle doldursun.»
وَالْأَصَحُّ مِنْ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ أَوَّلُهُمَا لِمَا فِي «الْمُوَطَّأ» و «الصَّحِيحَيْنِ» أَنْ عَائِشَةَ وَحَفْصَةَ أَمَرَتَا كَاتِبَيْ مُصْحَفَيْهِمَا أَنْ يَكْتُبَا قَوْلَهُ تَعَالَى: حَافَظُوا على الصَّلَوَات وَالصَّلَاة الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ وَأَسْنَدَتْ عَائِشَةُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَمْ تُسْنِدْهُ حَفْصَةُ، فَإِذَا بَطَلَ أَنْ تَكُونَ الْوُسْطَى هِيَ الْعَصْرَ، بِحُكْمِ عَطْفِهَا عَلَى الْوُسْطَى تَعَيَّنَ كَوْنُهَا الصُّبْحَ، هَذَا مِنْ جِهَةِ الْأَثَرِ.
Bu iki görüşten daha sahih olanı birincisidir; zira el-Muvatta' ve Sahihayn'da geçtiğine göre Âişe ve Hafsa mushaflarını yazan kâtiplerine Allah Teâlâ'nın: "Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun" ayetini böyle yazmalarını emretmişlerdir. Âişe bunu Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad etmiş, Hafsa ise isnad etmemiştir. İkindi namazının orta namaza atfedilmiş olması sebebiyle orta namazın bizzat ikindi olması batıl olunca, onun sabah namazı olması tayin eder. Bu, nakil yönündendir.
وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ مَسَالِكِ الْأَدِلَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَأَفْضَلِيَّةُ الصُّبْحِ ثَابِتَةٌ بِالْقُرْآنِ، قَالَ تَعَالَى مُخَصِّصًا لَهَا بِالذِّكْرِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [الْإِسْرَاء: ٧٨] وَفِي الصَّحِيحِ أَنَّ مَلَائِكَةَ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةَ النَّهَارِ يَجْتَمِعُونَ عِنْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ، وَتَوَسُّطُهَا بِالْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ
Daha önce geçen delil çıkarma yolları açısından ise: Sabah namazının üstünlüğü Kur'an ile sabittir. Allah Teâlâ onu özellikle zikrederek: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Ve sabah Kur'an'ını da [unutma]. Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [İsrâ: 78] buyurmuştur. Sahih hadiste de gece melekleri ile gündüz meleklerinin sabah namazında bir araya geldikleri zikredilmiştir. Onun hakiki anlamda ortada yer alması da
ظَاهِرٌ، لِأَنَّ وَقْتَهَا بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فَالظُّهْرُ وَالْعَصْرُ نَهَارِيَّتَانِ، وَالْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ لَيْلِيَّتَانِ، وَالصُّبْحُ وَقْتٌ مُتَرَدِّدٌ بَيْنَ الْوَقْتَيْنِ، حَتَّى إِنَّ الشَّرْعَ عَامَلَ نَافِلَتَهُ مُعَامَلَةَ نَوَافِلِ النَّهَارِ فَشَرَعَ فِيهَا الْإِسْرَارَ، وَفَرِيضَتَهُ مُعَامَلَةَ فَرَائِضِ اللَّيْلِ فَشَرَعَ فِيهَا الْجَهْرَ.
açıktır; çünkü onun vakti gece ile gündüz arasındadır. Öğle ve ikindi gündüz namazlarıdır; akşam ve yatsı gece namazlarıdır. Sabah ise iki vakit arasında tereddütlü bir vakittir; öyle ki Şeriat onun nafilesine gündüz nafileleri gibi muamele edip gizli okumayı (isrâr), farzına ise gece farzları gibi muamele edip açıktan okumayı (cehr) meşru kılmıştır.
وَمن جِهَة الْوِصَايَة بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا، هِيَ أَجْدَرُ الصَّلَوَاتِ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا الصَّلَاةُ الَّتِي تَكْثُرُ الْمُثَبِّطَاتُ عَنْهَا، بِاخْتِلَافِ الْأَقَالِيمِ وَالْعُصُورِ وَالْأُمَمِ، بِخِلَافِ غَيْرِهَا فَقَدْ تَشُقُّ إِحْدَى الصَّلَوَاتِ الْأُخْرَى عَلَى طَائِفَةٍ دُونَ أُخْرَى، بِحَسَبِ الْأَحْوَالِ وَالْأَقَالِيمِ وَالْفُصُولِ.
Muhafaza edilmesinin tavsiye edilmesi yönünden ise, buna en layık namaz sabah namazıdır; çünkü o, iklimlere, çağlara ve ümmetlere göre kendisinden alıkoyan engellerin en çok olduğu namazdır. Diğer namazlar ise böyle değildir; diğer namazlardan biri hallere, iklimlere ve mevsimlere göre bir topluluğa ağır gelirken diğerine ağır gelmeyebilir.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى قُصِدَ إِخْفَاؤُهَا لِيُحَافِظَ النَّاسُ عَلَى جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ، وَهَذَا قَوْلٌ بَاطِلٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَرَّفَهَا بِاللَّامِ وَوَصَفَهَا فَكَيْفَ يَكُونُ مَجْمُوعُ هَذَيْنِ الْمُعَرَّفَيْنِ غَيْرَ مَفْهُومٍ وَأَمَّا قِيَاسُ ذَلِكَ عَلَى سَاعَةِ الْجُمُعَةِ وَلَيْلَةِ الْقَدْرِ فَفَاسِدٌ، لِأَنَّ كِلَيْهِمَا قَدْ ذُكِرَ بِطَرِيقِ الْإِبْهَامِ وَصَحَّتِ الْآثَارُ بِأَنَّهَا غَيْرُ مُعَيَّنَةٍ. هَذَا خُلَاصَةُ مَا يُعْرَضُ هُنَا فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ.
İnsanlardan bazıları, insanlar bütün namazları muhafaza etsinler diye orta namazın gizlendiği görüşüne varmışlardır. Bu batıl bir görüştür; çünkü Allah Teâlâ onu harf-i tarifle marife yapmış ve vasfetmiştir; marife kılınan bu iki şeyin toplamı nasıl anlaşılamaz olsun? Bunun cuma günündeki icabet saatine ve Kadir gecesine kıyaslanması ise fasittir; zira o ikisi müphem bir yolla zikredilmiş ve sahih rivayetlerde onların muayyen olmadığı sabit olmuştur. İşte bu ayetin tefsirinde burada sunulacak olanların özeti budur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ أَمْرٌ بِالْقِيَامِ فِي الصَّلَاةِ بِخُضُوعٍ، فَالْقِيَامُ الْوُقُوفُ، وَهُوَ رُكْنٌ فِي الصَّلَاةِ فَلَا يُتْرَكُ إِلَّا لِعُذْرٍ، وَأَمَّا الْقُنُوتُ: فَهُوَ الْخُضُوعُ وَالْخُشُوعُ قَالَ تَعَالَى: وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ [التَّحْرِيم: ١٢] وَقَالَ: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً [النَّحْل: ١٢٠] وَسُمِّيَ بِهِ الدُّعَاءُ الْمَخْصُوصُ الَّذِي يُدْعَى بِهِ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ أَوْ فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ، عَلَى خِلَافٍ بَيْنَهُمْ، وَهُوَ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَى الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ،
Allah Teâlâ'nın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” buyruğu, namazda boyun bükerek kıyamda durma emridir. Kıyam ayakta durmaktır ve o, namazda bir rükündür; özür olmaksızın terk edilmez. Kunût ise boyun eğmek ve huşudur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ } “Ve o, gönülden boyun eğenlerdendi” [Tahrîm: 12] ve { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً } “Şüphesiz İbrahim, Allah'a gönülden boyun eğen muvahhid bir önderdi” [Nahl: 120] buyurmuştur. Aralarındaki ihtilafa göre sabah namazında veya akşam namazında okunan özel duaya da bu isim verilmiştir; buradaki ise boyun eğme ve huşuya hamledilir.
وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «كُنَّا نُسَلِّمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَهُوَ يُصَلِّي فَيَرُدُّ عَلَيْنَا فَلَمَّا رَجَعْنَا مِنْ عِنْدِ النَّجَاشِيِّ سَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْنَا وَقَالَ: إِنَّ فِي الصَّلَاةِ لَشُغْلًا»
Sahih'te İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Biz Resulullah namaz kılarken ona selam verirdik, o da selamımızı alırdı. Necaşi'nin yanından döndüğümüzde ona selam verdik fakat selamımızı almadı ve: 'Şüphesiz namazda bir meşguliyet vardır' buyurdu.»
وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ: كَانَ الرَّجُلُ يُكَلِّمُ الرَّجُلَ إِلَى جَنْبِهِ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى نَزَلَتْ وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ. فَلَيْسَ قانِتِينَ هُنَا بِمَعْنَى قَارِئِينَ دُعَاءَ الْقُنُوتِ، لِأَنَّ ذَلِكَ الدُّعَاءَ إِنَّمَا سُمِّيَ قُنُوتًا اسْتِرْوَاحًا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ الَّذِينَ فَسَّرُوا الْوُسْطَى بِصَلَاةِ الصُّبْحِ كَمَا
Zeyd b. Erkâm'dan rivayet edildiğine göre: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” ayeti inene kadar kişi namazda yanındaki adamla konuşurdu; [bu ayet inince] susmakla emrolunduk. Dolayısıyla buradaki { قانِتِينَ } kunut duasını okuyanlar anlamında değildir; çünkü bu dua, orta namazı sabah namazı olarak tefsir edenler nezdinde bu ayetten esinlenilerek kunut diye isimlendirilmiştir; nitekim
فِي حَدِيثِ أَنَسٍ «دَعَا النَّبِيءُ عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ فِي صَلَاةِ الْغَدَاةِ شَهْرًا وَذَلِكَ بَدْءُ الْقُنُوتِ وَمَا كُنَّا نقنت» .
Enes'in hadisinde: «Peygamber sabah namazında bir ay boyunca Ri'l ve Zekvân kabilelerine beddua etti; bu kunutun başlangıcı oldu, biz daha önce kunut yapmazdık» denilmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٣٩]
[BAKARA SURESİ (2): AYET 239]
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Eğer [bir tehlikeden] korkarsanız yaya yahut binitli olarak [namaz kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediklerinizi size öğrettiği gibi Allah'ı anın.” (239)
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَة: ٢٣٨] لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ حَالَةَ الْخَوْفِ لَا تَكُونُ عُذْرًا فِي تَرْكِ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَوَاتِ، وَلَكِنَّهَا عُذْرٌ فِي تَرْكِ الْقِيَامِ لِلَّهِ قَانِتِينَ، فَأَفَادَ
Korku halinin namazları muhafaza etmeyi terk etmek için bir mazeret olmadığına, ancak Allah için huşu içinde kıyamda durmayı terk etmek için bir mazeret olduğuna dikkat çekmek üzere, { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” [Bakara: 238] buyruğuna yapılan bir tefdir. Bu tefri
هَذَا التَّفْرِيعُ غَرَضَيْنِ: أَحَدُهُمَا بِصَرِيحِ لَفْظِهِ، وَالْآخَرُ بِلَازِمِ مَعْنَاهُ.
iki gaye ifade etmiştir: Biri açık lafzıyla, diğeri ise mana gereğiyle (lazım-ı mana).
وَالْخَوْفُ هُنَا خَوْفُ الْعَدُوِّ، وَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ صَلَاةَ الْخَوْفِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْحَرْبَ بِأَسْمَاءِ الْخَوْفِ فَيَقُولُونَ الرَّوْعُ وَيَقُولُونَ الْفَزَعُ، قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
Buradaki havf (korku), düşman korkusudur; bu sebeple buna korku namazı (salâtü'l-havf) denilmiştir. Araplar savaşı korku isimleriyle anarlar; nitekim 'rav'' (dehşet) derler, 'feze'' (panik) derler. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
وَتَحْمِلُنَا غَدَاةَ الرَّوْعِ جُرْدُ الْبَيْتِ.
«Dehşet sabahında bizi kısa tüylü [çevik] atlar taşır.»
وَقَالَ سَبْرَةُ بْنُ عُمَرَ الْفَقْعَسِيُّ:
Sebre b. Amr el-Fak'asî de şöyle demiştir:
وَنِسْوَتُكُمْ فِي الروع باد وجوهها ... يُخَلْنَ إِمَاءً وَالْإِمَاءُ حَرَائِرُ
«Dehşet anında kadınlarınızın yüzleri açığa çıkar ... Cariyeler hür sanılır, [oysa] cariyedirler.»
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ عِنْدَ الْفَزَعِ وَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Sizler korku/savaş anında çoğalır, ganimet anında ise azalırsınız.»
وَلَا يُعْرَفُ إِطْلَاقُ الْخَوْفِ عَلَى الْحَرْبِ قَبْلَ الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ [الْبَقَرَة:
Kur'an'dan önce 'havf' kelimesinin savaş için kullanıldığı bilinmemektedir. Allah Teâlâ: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz” [Bakara:
١٥٥] . وَالْمَعْنَى: فَإِنْ حَارَبْتُمْ أَوْ كُنْتُمْ فِي حَرْبٍ، وَمِنْهُ سَمَّى الْفُقَهَاءُ صَلَاةَ الْخَوْفِ الصَّلَاةَ الَّتِي يُؤَدِّيهَا الْمُسْلِمُونَ وَهُمْ يُصَافُّونَ الْعَدُوَّ فِي سَاحَةِ الْحَرْبِ وَإِيثَارُ كَلِمَةِ الْخَوْفِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِتَشْمَلَ خَوْفَ الْعَدُوِّ وَخَوْفَ السِّبَاعِ وَقُطَّاعِ الطَّرِيق، وَغَيرهَا.
155] buyurmuştur. Manası: Eğer savaşırsanız veya savaş halinde olursanız demektir. Fakihlerin, Müslümanların savaş meydanında düşman karşısında saf tutarken kıldıkları namaza 'salâtü'l-havf' (korku namazı) demeleri de bundandır. Bu ayette 'havf' kelimesinin tercih edilmesi ise düşman korkusunu, yırtıcı hayvan korkusunu, yol kesiciler korkusunu ve benzerlerini kapsaması içindir.
وفَرِجالًا جَمْعُ رَاجِلٍ كَالصِّحَابِ ورُكْباناً جَمْعُ رَاكِبٍ وَهُمَا حَالَانِ مِنْ مَحْذُوفٍ أَيْ فَصَلُّوا رِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا وَهَذَا فِي مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَة:
{ فَرِجالاً } “yaya olarak” kelimesi râcil'in çoğuludur; sıhâb gibi. { رُكْباناً } “binitli olarak” kelimesi ise râkib'in çoğuludur. Bu ikisi mahzuf bir fiilin halidir; yani 'yaya yahut binitli olarak namaz kılın' demektir. Bu, { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun” [Bakara:
٢٣٨] لِأَنَّ هَاتِهِ الْحَالَةَ تُخَالِفُ الْقُنُوتَ فِي حَالَةِ التَّرَجُّلِ، وَتُخَالِفُهُمَا مَعًا فِي حَالَةِ الرُّكُوبِ.
238] buyruğundan bir istisna anlamındadır. Çünkü bu hal, yaya olma durumunda kunûta aykırıdır; binitli olma durumunda ise her ikisine de aykırıdır.
وَالْآيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ لَا يُشْتَرَطُ فِيهَا الْخُشُوعُ، لِأَنَّهَا تَكُونُ مَعَ الِاشْتِغَالِ بِالْقِتَالِ وَلَا يُشْتَرَطُ فِيهَا الْقِيَامُ.
Ayet, korku namazında huşunun şart olmadığına bir işarettir; zira bu namaz savaşla meşguliyet esnasında olur; ayrıca bu namazda kıyam da şart değildir.
وَهَذَا الْخَوْفُ يُسْقِطُ مَا ذُكِرَ مِنْ شُرُوطِ الصَّلَاةِ، وَهُوَ هُنَا صَلَاةُ النَّاسِ فُرَادَى، وَذَلِكَ عِنْدَ مَالِكٍ إِذَا اشْتَدَّ الْخَوْفُ وَأَظَلَّهُمُ الْعَدُوُّ وَلَمْ يَكُنْ حِصْنٌ بِحَيْثُ تَتَعَذَّرُ الصَّلَاةُ جَمَاعَةً مَعَ الْإِمَامِ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لِبَيَانِ صَلَاةِ الْجَيْشِ فِي الْحَرْبِ جَمَاعَةً الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ اللَّهَ شَرَعَ لِلنَّاسِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ صَلَاةَ الْخَوْفِ فُرَادَى عَلَى الْحَالِ الَّتِي يَتَمَكَّنُونَ مَعَهَا مِنْ مُوَاجَهَةِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ شَرَعَ لَهُمْ صَلَاةَ الْخَوْفِ جَمَاعَةً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَأَيْضًا شَمِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كُلَّ خَوْفٍ مِنْ سِبَاعٍ أَوْ قُطَّاعِ طَرِيقٍ أَوْ مِنْ سَيْلِ الْمَاءِ، قَالَ مَالِكٌ:
Bu korku, namazın zikredilen şartlarını düşürür; buradaki durum insanların tek başlarına kılmalarıdır. Mâlik'e göre bu, korku şiddetlendiğinde, düşman onları kuşattığında ve imamla cemaat halinde namaz kılmanın imkânsız hale geleceği şekilde bir siper/kale bulunmadığında geçerlidir. Bu ayet, Nisâ suresinde zikredilen, ordunun savaşta cemaatle kıldığı namazı açıklamak için değildir. Zahir olan şudur ki Allah başlangıçta insanlara düşmanla karşılaşmaya güç yetirebilecekleri hal üzere tek başlarına korku namazı kılmayı meşru kılmış, daha sonra Nisâ suresinde onlara cemaatle korku namazı kılmayı meşru kılmıştır. Ayrıca bu ayet yırtıcı hayvanlardan, yol kesicilerden veya sel suyundan kaynaklanan her türlü korkuyu da kapsamıştır. Mâlik demiştir ki:
وَتُسْتَحَبُّ إِعَادَةُ الصَّلَاةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُصَلُّونَ كَمَا وَصَفَ اللَّهُ وَيُعِيدُونَ، لِأَنَّ الْقِتَالَ فِي الصَّلَاةِ مُفْسِدٌ عِنْدَهُ.
«Namazın iade edilmesi müstehaptır.» Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: «Allah'ın vasfettiği gibi kılarlar ve iade ederler; çünkü namaz esnasında savaşmak onun nezdinde namazı bozar.»
وَقَوْلُهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ أَرَادَ الصَّلَاةَ أَيِ ارْجِعُوا إِلَى الذِّكْرِ الْمَعْرُوفِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Güvene kavuştuğunuzda ise Allah'ı anın” buyruğunda namaz kastedilmiştir; yani bilinen zikre [namaza] geri dönün demektir.
وَجَاءَ فِي الْأَمْنِ بِإِذَا وَفِي الْخَوْفِ بِإِنْ بِشَارَةً لِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ سَيَكُونُ لَهُمُ النَّصْرُ وَالْأَمْنُ.
Güvenlik durumunda izâ (إِذَا), korku durumunda ise in (إِنْ) edatının getirilmesi, Müslümanlar için zafer ve güvenliğin kendilerinin olacağına dair bir müjdedir.
وَقَوْلُهُ: كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ الْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ أَيِ اذْكُرُوهُ ذِكْرًا يُشَابِهُ مَا مَنَّ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنْ عِلْمِ الشَّرِيعَةِ فِي تَفَاصِيلِ هَذِهِ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْمُشَابَهَةِ
Allah Teâlâ'nın: { كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Size bilmediğiniz şeyleri öğrettiği gibi” buyruğundaki kâf (ك) teşbih (benzetme) içindir; yani 'O'nun, geçen bu ayetlerin ayrıntılarında şeriat ilmi olarak size lütfettiği şeylere benzer bir zikirle O'nu anın' demektir. Benzetmeden kastedilen ise,
الْمُشَابَهَةُ فِي التَّقْدِيرِ الِاعْتِبَارِيِّ، أَيْ أَنْ يَكُونُ الذِّكْرُ بِنِيَّةِ الشُّكْرِ عَلَى تِلْكَ النِّعْمَةِ وَالْجَزَاءِ، فَإِنَّ الشَّيْءَ الْمُجَازَى بِهِ شَيْءٌ آخَرُ يُعْتَبَرُ كَالْمُشَابِهِ لَهُ، وَلِذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمِقْدَارِ، وَقَدْ يُسَمُّونَ هَذِهِ الْكَافَ كَافَ التَّعْلِيلِ، وَالتَّعْلِيلُ مُسْتَفَادٌ مِنَ التَّشْبِيهِ، لِأَنَّ الْعِلَّةَ عَلَى قدر الْمَعْلُول.
itibârî takdîrdeki benzerliktir; yani zikrin, o nimete ve karşılığa şükür niyetiyle olmasıdır. Zira kendisiyle karşılık verilen şey, bir diğeriyle benzer kabul edilir; bu yüzden ona miktar adı verilir. Bazen bu kâf harfini talîl (gerekçe) kâf'ı olarak da isimlendirirler; talîl ise teşbihten elde edilir, çünkü illet mâlulün miktarıncadır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 240]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (240)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا بَعْدَ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ [الْبَقَرَة: ٢٤٣] إِلَى آخِرِهَا فِي غَايَةِ الْإِشْكَالِ فَإِنَّ حُكْمَهَا يُخَالِفُ فِي الظَّاهِرِ حُكْمَ نَظِيرَتِهَا الَّتِي تَقَدَّمَتْ، وَعَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ هَاتِهِ الْآيَةُ سَابِقَةٌ فِي النُّزُولِ عَلَى آيَةِ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ يَزْدَادُ مَوْقِعُهَا غَرَابَةً إِذْ هِيَ سَابِقَةٌ فِي النُّزُولِ مُتَأَخِّرَةً فِي الْوَضْعِ.
Bu ayetin, { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ } “İçinizden ölüp de geriye eşler bırakanların [vefat eden eşleri] beklerler” [Bakara: 243] buyruğundan sonra burada yer alması son derece müşküldür. Çünkü bunun hükmü, zahirde kendisinden önce geçen benzerinin hükmüne aykırıdır. Cumhurun görüşüne göre bu ayet nüzul bakımından { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ } “İçinizden vefat edip de geriye eşler bırakanların [eşleri] beklerler” ayetinden önce olduğu için, nüzulde önce olup tertipte sonra gelmesi hasebiyle buradaki konumu büsbütün gariplik kazanmaktadır.
وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَرَعَتْ حُكْمَ تَرَبُّصِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا حَوْلًا فِي بَيْتِ زَوْجِهَا وَذَلِكَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِعِدَّةِ الْوَفَاةِ وَبِالْمِيرَاثِ، رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ. وَفِي الْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ:
Cumhurun görüşü, bu ayetin İslam'ın başlangıcında kocası vefat eden kadının kocasının evinde bir yıl beklemesi hükmünü meşru kıldığı, daha sonra bunun vefat iddetiyle ve mirasla neshedildiği yönündedir. Bu [görüş], İbn Abbâs, Katâde, Rebî' ve Câbir b. Zeyd'den rivayet edilmiştir. Buhârî'de Kitâbu't-Tefsîr'de Abdullah b. ez-Zübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir:
«قُلْتُ لِعُثْمَانَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ قَدْ نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الْأُخْرَى فَلَمْ تَكْتُبْهَا، قَالَ: لَا أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ عَن مَكَانَهُ بِابْن أَخِي» فَاقْتَضَى أَنَّ هَذَا هُوَ مَوْضِعُ هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّ الْآيَةَ الَّتِي قَبْلَهَا نَاسِخَةٌ لَهَا، وَعَلَيْهِ فَيَكُونُ وَضْعُهَا هُنَا بِتَوْقِيفٍ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ لِقَوْلِ عُثْمَانَ «لَا أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ عَنْ مَكَانِهِ» وَيُحْتَمَلُ أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ أَرَادَ بِالْآيَةِ الْأُخْرَى آيَةَ سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْمِيرَاثِ.
«Osman'a: '{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar, eşleri için bir vasiyet...” ayetini diğer ayet neshetmişken onu niçin [mushafa] yazıyorsun?' dedim. O da: 'Ey kardeşimin oğlu! Ondan hiçbir şeyin yerini değiştirmem' dedi.» Bu da gösterir ki bu ayetin yeri burasıdır ve kendisinden önceki ayet onu neshetmiştir. Buna göre ayetin buraya konulması, Osman'ın «Ondan hiçbir şeyin yerini değiştirmem» sözü gereğince Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen bir tevkif (bildirim) iledir. İbnü'z-Zübeyr'in diğer ayetle Nisâ suresindeki miras ayetini kastetmiş olması da muhtemeldir.
وَفِي الْبُخَارِيِّ قَالَ مُجَاهِدٌ «شَرَعَ اللَّهُ الْعِدَّةَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا تَعْتَدُّ عِنْدَ أَهْلِ زَوْجِهَا وَاجِبًا، ثُمَّ نَزَلَتْ وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهَا تَمَامَ السَّنَةِ وَصِيَّةً، إِنْ شَاءَتْ سَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا يَوْمَئِذٍ مِيرَاثٌ مُعَيَّنٌ، فَكَانَ ذَلِكَ حَقَّهَا فِي تَرِكَةِ زَوْجِهَا، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْمِيرَاثِ» فَلَا تَعَرُّضَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلْعِدَّةِ وَلَكِنَّهَا فِي بَيَانِ حُكْمٍ آخَرَ وَهُوَ إِيجَابُ الْوَصِيَّةِ لَهَا بِالسُّكْنَى حَوْلًا: إِنْ شَاءَتْ أَنْ تَحْتَبِسَ عَنِ التَّزَوُّجِ حَوْلًا مُرَاعَاةً
Yine Buhârî'de Mücâhid şöyle demiştir: «Allah, [kadının] kocasının ailesi yanında beklemesi vacip olan iddeti dört ay on gün olarak meşru kıldı; sonra { وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } “Eşleri için bir vasiyet” [ayeti] indi ve Allah bir yılı tamamlamayı kadın için bir vasiyet kıldı; kadın dilerse vasiyet gereği oturur, dilerse çıkardı. O günlerde onun için belirlenmiş bir miras yoktu; bu da onun kocasının terekesindeki hakkı idi, sonra bu [hüküm] miras ile neshedildi.» Dolayısıyla bu ayette iddete dair bir değinme yoktur; bilakis o başka bir hükmün beyanı hakkındadır ki o da kadına bir yıl barınma vasiyetinin vacip kılınmasıdır: Şayet kadın evlenmekten bir yıl kendini alıkoymak isterse,
لِمَا
onların
كَانُوا عَلَيْهِ، وَيَكُونُ الْحَوْلُ تَكْمِيلًا لِمُدَّةِ السُّكْنَى لَا للعدة، وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ مُجَاهِدٌ أَصْرَحُ مَا فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ الْمَقْبُولُ.
üzerinde bulundukları durumu gözeterek [bunu yapabilir]. Bir yıl ise iddetin değil barınma süresinin tamamlanması içindir. Mücâhid'in söylediği bu söz, bu konudaki en açık ifadedir ve makbul olan da budur.
وَاعْلَمُوا أَنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ مِنْ عَادَتِهِمُ الْمُتَّبَعَةِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا تَمْكُثُ فِي شَرِّ بَيْتٍ لَهَا حَوْلًا، مُحِدَّةً لَابِسَةً شَرَّ ثِيَابِهَا مُتَجَنِّبَةً الزِّينَةَ وَالطِّيبَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي حَاشِيَةِ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ [الْبَقَرَة: ٢٣٤] عَنِ «الْمُوَطَّأِ» ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَبْطَلَ ذَلِكَ الْغُلُوَّ فِي سُوءِ الْحَالَةِ، وَشَرَعَ عِدَّةَ الْوَفَاةِ وَالْإِحْدَادَ، فَلَمَّا ثَقُلَ ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ، فِي مَبْدَأِ أَمْرِ تَغْيِيرِ الْعَادَةِ، أَمَرَ الْأَزْوَاجَ بِالْوَصِيَّةِ لِأَزْوَاجِهِمْ بِسُكْنَى الْحَوَلِ بِمَنْزِلِ الزَّوْجِ وَالْإِنْفَاقِ عَلَيْهَا مِنْ مَالِهِ، إِنْ شَاءَتِ السُّكْنَى بِمَنْزِلِ الزَّوْجِ، فَإِنْ خَرَجَتْ وَأَبَتِ السُّكْنَى هُنَالِكَ لَمْ يُنْفَقْ عَلَيْهَا، فَصَارَ الْخِيَارُ لِلْمَرْأَةِ فِي ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ كَانَ حَقًّا عَلَيْهَا لَا تَسْتَطِيعُ تَرْكَهُ، ثُمَّ نُسِخَ الْإِنْفَاقُ وَالْوَصِيَّةُ بِالْمِيرَاثِ، فَاللَّهُ لَمَّا أَرَادَ نَسْخَ عِدَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَرَاعَى لُطْفَهُ بِالنَّاسِ فِي قَطْعِهِمْ عَنْ مُعْتَادِهِمْ، أَقَرَّ الِاعْتِدَادَ بِالْحَوْلِ، وَأَقَرَّ مَا مَعَهُ مِنَ الْمُكْثِ فِي الْبَيْتِ مُدَّةَ الْعِدَّةِ، لَكِنَّهُ أَوْقَفَهُ عَلَى وَصِيَّةِ الزَّوْجِ عِنْدَ وَفَاته لزوجه بِالسُّكْنَى، وَعَلَى قَبُولِ الزَّوْجَةِ ذَلِكَ، فَإِنْ لَمْ يُوصِ لَهَا أَوْ لَمْ تَقْبَلْ، فَلَيْسَ عَلَيْهَا السُّكْنَى، وَلَهَا الْخُرُوجُ، وَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ، وَنَسَخَ وَصِيَّةً السُّكْنَى حَوْلًا بِالْمَوَارِيثِ، وَبَقِيَ لَهَا السُّكْنَى فِي مَحَلِّ زَوَّجَهَا مُدَّةَ الْعِدَّةِ مَشْرُوعًا بِحَدِيثِ الْفُرَيْعَةِ.
Bilin ki Câhiliye döneminde Arapların uygulayageldikleri adetlerinden biri; kadının, kocası vefat ettiğinde en kötü evinde bir yıl boyunca yas tutarak, en kötü elbiselerini giyerek, süsten ve güzel kokudan kaçınarak kalmasıydı; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Meşru surette kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” [Bakara: 234] buyruğunun tefsir haşiyesinde el-Muvatta'dan naklen geçmişti. İslam gelince, durumun bu şekilde aşırı derecede kötüleştirilmesini iptal etti; vefat iddetini ve yası meşru kıldı. Bu durum adeti değiştirmenin başlangıcında insanlara ağır gelince, kocaların vefatları anında eşlerine kocasının evinde bir yıl barınmayı ve kocasının evinde kalmak istemesi halinde onun malından nafakalandırılmayı vasiyet etmelerini emretti. Şayet kadın çıkar ve orada kalmaktan imtina ederse kendisine nafaka verilmezdi. Böylece daha önce kadının üzerinde terk etmeye güç yetiremediği bir hak iken, bu konuda muhayyerlik kadına ait kılındı. Daha sonra nafaka ve vasiyet miras ile neshedildi. Allah Teâlâ Câhiliye iddetini neshetmeyi murad edip insanları alışageldikleri şeyden koparmaktaki lütfunu gözetince, bir yıl iddet beklemeyi ve bununla birlikte iddet süresince evde kalmayı [önce] onayladı; ancak bunu vefatı anında kocanın eşi için barınma vasiyetinde bulunmasına ve kadının da bunu kabul etmesine bağladı. Eğer koca ona vasiyet etmezse yahut kadın kabul etmezse, kadına [orada] barınma yükümlülüğü yoktur, çıkabilir ve dilediği yerde iddet bekler. Allah bir yıl barınma vasiyetini miraslarla neshetti; kadının kocasının bulunduğu yerde iddet süresince barınması ise Fürey'a hadisiyle meşru kılınmış olarak kaldı.
وَقَوْلُهُ: وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ: بِرَفْعِ (وَصِيَّةٍ) عَلَى الِابْتِدَاءِ، مُحَوَّلًا عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، وَأَصْلُهُ وَصِيَّةً بِالنَّصْبِ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ، فَحُوِّلَ إِلَى الرَّفْعِ لِقَصْدِ الدَّوَامِ كَقَوْلِهِمْ: حمد وشكر، وفَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُف: ١٨] كَمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ١٨] وَقَوْلُهُ: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] وَلَمَّا كَانَ الْمَصْدَرُ فِي الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ، فِي مِثْلِ هَذَا، دَالًّا عَلَى النَّوْعِيَّةِ، جَازَ عِنْدَ وُقُوعِهِ مُبْتَدَأً أَنْ يَبْقَى مُنَكَّرًا، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ فَرْدًا غَيْرَ مُعَيَّنٍ حَتَّى يُنَافِيَ الِابْتِدَاءَ، بَلِ الْمَقْصُودُ النَّوْعُ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: لِأَزْواجِهِمْ خَبَرٌ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: وَصِيَّةً بِالنَّصْبِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } “Eşleri için bir vasiyet” buyruğunu Nâfi', İbn Kesîr, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Ebû Ca'fer, Ya'kûb ve Halef; meful-i mutlaktan dönüştürülmüş olarak mübteda olmak üzere ref ile (وَصِيَّةٌ) şeklinde okumuşlardır. Aslı, fiilinin yerine geçen nasp ile (وَصِيَّةً) şeklindedir; devamlılık kastıyla ref'e dönüştürülmüştür. Nitekim { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'adır” [Fâtiha: 2] tefsirinde ve { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “Güzellikle tutmak yahut iyilikle salıvermektir” [Bakara: 229] buyruğunda geçtiği gibi 'hamd ve şükür' ve { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Bana düşen güzel bir sabırdır” [Yûsuf: 18] sözleri de böyledir. Meful-i mutlaktaki masdar, böylesi durumlarda türe delalet ettiği için, mübteda olarak vuku bulduğunda nekre kalması caiz olmuştur; zira kastedilen, mübteda olmayı engelleyecek belirsiz bir fert değil, türün kendisidir. Buna göre { لِأَزْواجِهِمْ } “eşleri için” ifadesi haberdir. Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan Hafs ise nasp ile { وَصِيَّةً } şeklinde okumuşlardır; bu durumda,
لِأَزْواجِهِمْ مُتَعَلِّقًا بِهِ عَلَى أَصْلِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْآتِي بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ لِإِفَادَةِ الْأَمْرِ.
{ لِأَزْواجِهِمْ } “eşleri için” ifadesi, emir ifade etmek üzere fiilinin yerine gelen meful-i mutlakın aslı üzere ona müteallik olur.
وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ الْوَصِيَّةَ وَصِيَّةُ الْمُتَوَفِّينَ، فَتَكُونُ مِنَ الْوَصِيَّةِ الَّتِي أُمِرَ بِهَا مَنْ تَحْضُرُهُ الْوَفَاةُ مِثْلَ الْوَصِيَّةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [الْبَقَرَة: ١٨٠] فَعَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ إِذَا لَمْ يُوصِ الْمُتَوَفَّى
Ayetin zahirine göre vasiyet, vefat edenlerin vasiyetidir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa ana babaya ve akrabalara vasiyet etmek size farz kılındı” [Bakara: 180] buyruğundaki vasiyet gibi, kendisine ölüm yaklaşan kimseye emredilen vasiyet türündendir. Bu kabule göre, vefat eden kişi,
لِزَوْجِهِ بِالسُّكْنَى
eşi için barınma vasiyetinde bulunmadığı takdirde,
فَلَا سُكْنَى لَهَا وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الزَّوْجَةَ مَعَ الْوَصِيَّةِ مُخَيَّرَةٌ بَيْنَ أَنَّ تَقْبَلَ الْوَصِيَّةَ، وَبَيْنَ أَنْ تَخْرُجَ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَتْ فِرْقَةٌ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَعَطَاءٌ وَالرَّبِيعُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ هِيَ وَصِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِلْأَزْوَاجِ بِلُزُومِ الْبُيُوتِ حَوْلًا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النِّسَاء: ١١] وَقَوْلُهُ: وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ [النِّسَاء: ١٢] فَذَلِكَ لَا يتَوَقَّف على إِيصَاءِ الْمُتَوَفِّينَ وَلَا عَلَى قَبُولِ الزَّوْجَاتِ، بَلْ هُوَ حُكْمٌ مِنَ اللَّهِ يَجِبُ تَنْفِيذُهُ، وَعَلَيْهِ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ لِأَزْواجِهِمْ مُتَعَلِّقًا بِوَصِيَّةٍ، وَتَعَلُّقُهُ بِهِ هُوَ الَّذِي سَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِهِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ لِعَدَمِ تَأَتِّي مَا قَرَّرَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.
onun için barınma hakkı yoktur. Vasiyet bulunması durumunda ise kadının, vasiyeti kabul etmek ile çıkıp gitmek arasında muhayyer olduğu daha önce geçmişti. İbn Atiyye şöyle demiştir: İbn Abbâs, Dahhâk, Atâ ve Rebî'in de aralarında bulunduğu bir grup: '{ وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } “Eşleri için bir vasiyet” buyruğu, Allah Teâlâ'dan eşler için bir yıl evlerde kalmaya dair bir vasiyettir (hükümdür)' demişlerdir. Bu görüşe göre ayet, Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah çocuklarınız hakkında size tavsiye eder” [Nisâ: 11] ve { وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir vasiyet olarak” [Nisâ: 12] buyrukları gibidir. Dolayısıyla bu durum, vefat edenlerin vasiyet etmesine ya da kadınların kabulüne bağlı olmayıp, Allah'tan yerine getirilmesi vacip olan bir hükümdür. Buna göre { لِأَزْواجِهِمْ } ifadesinin { وَصِيَّةً } kelimesine müteallik olması gerekir ve onunla olan bu irtibatı, mübteda olmasını caiz kılmıştır; haber ise birinci vecihte belirlenen şeyin gerçekleşememesi sebebiyle makamın delalet ettiği mahzuf bir ögedir.
وَقَوْلُهُ: مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ: تَقَدَّمَ مَعْنَى الْمَتَاعِ فِي قَوْلِهِ: مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [الْبَقَرَة: ٢٣٦] وَالْمَتَاعُ هُنَا هُوَ السُّكْنَى، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى حَذْفِ فِعْلِهِ أَيْ لِيُمَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا، وَانْتَصَبَ مَتَاعًا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، فَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِوَصِيَّةٍ وَالتَّقْدِيرُ وَصِيَّةٌ لِأَزْوَاجِهِمْ بِمَتَاعٍ. وَ (إِلَى) مُؤْذِنَةٌ بِشَيْءٍ جُعِلَتْ غَايَتُهُ الْحَوْلَ، وَتَقْدِيرُهُ مَتَاعًا بِسُكْنَى إِلَى الْحَوْلِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: غَيْرَ إِخْراجٍ.
Allah Teâlâ'nın: { مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ } “Bir yıla kadar geçimlerinin sağlanması” buyruğuna gelince: Metâ kelimesinin anlamı { مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “İyilikseverlerin üzerine bir borç olarak meşru bir menfaat” [Bakara: 236] buyruğunda geçmişti. Buradaki metâ barınmadır ve mahzuf fiili sebebiyle mansuptur; yani 'onları bir menfaatle faydalandırsınlar' demektir. { مَتاعاً } kelimesi cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansup olmuştur; bu sebeple { وَصِيَّةً } kelimesine mütealliktir ve takdiri 'eşleri için bir menfaat ile vasiyet' şeklindedir. { إِلَى } edatı ise gayesi bir yıl kılınmış olan bir şeyi bildirir; takdiri de { غَيْرَ إِخْراجٍ } “çıkarılmaksızın” buyruğunun delalet ettiği üzere 'bir yıla kadar barınma menfaati ile' şeklindedir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْحَوَلِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، وَهُوَ الْحَوَلُ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْعَرَبِ مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ الَّذِي تَعْتَدُّ بِهِ الْمَرْأَةُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا، فَهُوَ كَتَعْرِيفِهِ فِي قَوْلِ لَبِيدٍ :
{ الْحَوْلِ } (bir yıl) kelimesindeki belirlilik takısı ahd içindir; bu da Câhiliye döneminden beri Araplar nezdinde bilinen ve kocası ölen kadının kendisiyle iddet beklediği bir yıllık süredir. Nitekim Lebîd'in şu sözündeki belirlilik gibidir:
إِلَى الْحَوْلِ ثُمَّ اسْمِ السَّلَامِ عَلَيْكُمَا ... وَمَنْ يَبْكِ حَوْلًا كَامِلًا فَقَدِ اعْتَذَرَ
Bir yıla kadar, sonra ikinize de esenlik olsun... Kim tam bir yıl ağlarsa artık mazur sayılır.
وَقَوْلُهُ: غَيْرَ إِخْراجٍ حَالٌ مِنْ مَتاعاً مُؤَكِّدَةً، أَوْ بَدَلٌ مِنْ مَتاعاً بَدَلًا مُطَابِقًا، وَالْعَرَبُ تُؤَكِّدُ الشَّيْءَ بِنَفْيِ ضِدِّهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي الْعَبَّاسِ الْأَعْمَى يَمْدَحُ بني أُميَّة:
Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ إِخْراجٍ } “çıkarılmaksızın” buyruğu, { مَتاعاً } kelimesinden tekit edici bir haldir yahut { مَتاعاً } kelimesinden mutabık bir bedeldir. Araplar bir şeyi zıddını nefyederek tekit ederler; Ebü'l-Abbâs el-A'mâ'nın Emevîleri överken söylediği şu söz bu kabildendir:
خباء عَلَى الْمَنَابِرِ فُرْسَا ... نٌ عَلَيْهَا وَقَالَةٌ غَيْرُ خُرْسِ
Minberler üzerinde süvarilerdir onlar... ve dilsiz olmayan hatiplerdir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ هُوَ عَلَى قَوْلِ فِرْقَةٍ مَعْنَاهُ: فَإِنْ أَبَيْنَ قَبُولَ الْوَصِيَّةِ فَخَرَجْنَ، فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنَ الْخُرُوجِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَعْرُوفِ عَدَا الْخِطْبَةِ وَالتَّزَوُّجِ، وَالتَّزَيُّنِ فِي الْعِدَّةِ، فَذَلِكَ لَيْسَ مِنَ الْمَعْرُوفِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Şayet [kendiliklerinden] çıkarlarsa, size bir günah yoktur” buyruğu, bir grubun görüşüne göre şu anlamdadır: Şayet kadınlar vasiyeti kabul etmekten kaçınır da [evden] çıkarlarsa; evden çıkmak ve meşru olan diğer hususlarda kendileri hakkında yaptıklarından ötürü size bir günah yoktur. İddet süresince evlilik teklifi almak, evlenmek ve süslenmek bundan müstesnadır; zira bunlar maruf (meşru) sayılmaz.
وَعَلَى قَوْلِ الْفِرْقَةِ
Vasiyeti Allah'tan sayan diğer grubun
الْأُخْرَى الَّتِي جَعَلَتِ الْوَصِيَّةَ مِنَ اللَّهِ، يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَإِنْ خَرَجْنَ عَطْفًا عَلَى مُقَدَّرٍ لِلْإِيجَازِ، مِثْلَ: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاء: ٦٣] أَيْ فَإِنْ تَمَّ الْحَوْلُ فَخَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ أَيْ مَنْ تَزَوَّجَ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمَعْرُوفِ عَدَا الْمُنْكَرِ كَالزِّنَا وَغَيْرِهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَعْرُوفَ يُفَسَّرُ بِغَيْرِ مَا حُرِّمَ عَلَيْهَا فِي الْحَالَةِ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا الْخُرُوجُ وَكُلُّ ذَلِكَ فِعْلٌ فِي نَفْسِهَا.
görüşüne göre ise { فَإِنْ خَرَجْنَ } “Şayet çıkarlarsa” buyruğunun, îcâz (kısa anlatım) amacıyla takdirî bir ifadeye matuf olması gerekir; tıpkı: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Âsân ile denize vur! [Vurdu ve] derhal yarıldı” [Şuarâ: 63] ayetinde olduğu gibi. Yani 'şayet bir yıl tamamlanır da çıkarlarsa, evlenmek ve zina gibi münkerler dışındaki meşru diğer hususlarda kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur' demektir. Özetle maruf, çıkmanın gerçekleştiği durumda kadına haram kılınan şeyler dışındaki hususlarla tefsir edilir ve bunların tamamı kadının kendi zatında yaptığı fiillerdir.