Binûn

2- Bakara Suresi — 78. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» «وَتَنْكِيرُ مَعْرُوفٍ هُنَا وَتَعْرِيفُهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ الْأُخْرَى، فَصَارَ هُنَالِكَ مَعْهُودًا» . وَأَحْسَبُ هَذَا غَيْرَ مُسْتَقِيمٍ، وَأَنَّ التَّعْرِيفَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَهُوَ وَالنَّكِرَةُ سَوَاءٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَنِ الْقِرَاءَةِ الْمَنْسُوبَةِ إِلَى عَلِيٍّ- بِفَتْحِ يَاءٍ يُتَوَفَّوْنَ- وَمَا فِيهَا مِنْ نُكْتَةٍ عَرَبِيَّةٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ [الْبَقَرَة: ٢٣٤] الْآيَة.

İbn Arafe Tefsir'inde şöyle demiştir: «Burada ma'rûf kelimesinin nekre, geçen ayette ise marife kılınması; bu ayetin diğerinden önce inmiş olmasındandır, böylece orada bilinen (ahdî) hale gelmiştir.» Bana göre bu tutarlı değildir; oradaki marifelik cins marifeliğidir ve o nekre ile eşittir. Ali'ye nispet edilen - { يُتَوَفَّوْنَ } fiilinin yâ harfinin fethasıyla okunduğu- kıraat ve bundaki Arap dili nüktesi, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “İçinizden ölüp de geriye eşler bırakanların [vefat eden eşleri] bizzat kendileri beklerler” [Bakara: 234] ayetinde daha önce geçmişti.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 241]

وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١)

{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların meşru bir menfaati [tazminatı], takva sahipleri üzerine bir borçtur.” (241)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٠] جُعِلَ اسْتِيفَاءً لِأَحْكَامِ الْمُتْعَةِ لِلْمُطَلَّقَاتِ، بَعْدَ أَنْ تَقَدَّمَ حُكْمُ مُتْعَةِ الْمُطَلَّقَاتِ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَقَبْلَ الْفَرْضِ، فَعَمَّمَ بِهَذِهِ الْآيَةِ طَلَبَ الْمُتْعَةِ لِلْمُطَلَّقَاتِ كُلِّهِنَّ، فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ لَامُ الِاسْتِحْقَاقِ.

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } “İçinizden vefat edenler...” [Bakara: 240] cümlesine matuftur. Temastan ve mehir takdirinden önce boşanan kadınların mut'a hükmü geçtikten sonra, boşanmış kadınların mut'a hükümlerini tamamlamak üzere getirilmiştir. Böylece bu ayetle mut'a talebi boşanmış kadınların tamamı için genelleştirilmiştir. Dolayısıyla: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ } “Boşanmış kadınlar için bir menfaat [vardır]” buyruğundaki lâm harfi istihkak (hak ediş) lâmıdır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُطَلَّقَاتِ يُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ زَادَتْ أَحْكَامًا عَلَى الْآيَةِ الَّتِي سَبَقَتْهَا. وَعَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ إِلَى قَوْلِهِ: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [الْبَقَرَة: ٢٣٦] قَالَ رَجُلٌ: إِنْ أَحْسَنْتُ فَعَلْتُ وَإِنْ لَمْ أُرِدْ ذَلِكَ لَمْ أَفْعَلْ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ فَجَعَلَهَا بَيَانًا لِلْآيَةِ السَّابِقَةِ، إِذْ عَوَّضَ وَصْفَ الْمُحْسِنِينَ بِوَصْفِ الْمُتَّقِينَ.

{ الْمُطَلَّقَاتِ } (boşanmış kadınlar) kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder; dolayısıyla bu ayet, kendisinden önce geçen ayete ilave hükümler getirmiştir. Câbir b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ } “Geniş imkânı olan kendi gücüne göre... onları faydalandırsın” ayetinden { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilikseverler üzerine bir borç olarak” [Bakara: 236] buyruğuna kadar olan kısım indiğinde bir adam: 'Eğer iyilik yapmak istersem yaparım, istemezsem yapmam' dedi; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların meşru bir menfaati, takva sahipleri üzerine bir borçtur” buyruğu indi. Böylece 'muhsinîn' vasfının yerine 'müttekîn' vasfını ikame ederek bu ayeti önceki ayet için bir beyan kıldı.

وَالْوَجْهُ أَنَّ اخْتِلَافَ الْوَصْفَيْنِ فِي الْآيَتَيْنِ لَا يَقْتَضِي اخْتِلَافَ جِنْسِ الْحُكْمِ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَأَنَّ جَمِيعَ الْمُتْعَةِ مِنْ شَأْنِ الْمُحْسِنِينَ وَالْمُتَّقِينَ، وَأَنَّ دَلَالَةَ صِيغَةِ الطَّلَبِ فِي الْآيَتَيْنِ سَوَاءٌ إِنْ كَانَ اسْتِحْبَابًا أَوْ كَانَ إِيجَابًا. فَالَّذِينَ حَمَلُوا الطَّلَبَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ، حَمَلُوهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ بِالْأُولَى، وَمُعَوِّلُهُمْ فِي مَحْمَلِ الطَّلَبِ فِي كِلْتَا الْآيَتَيْنِ لَيْسَ إِلَّا عَلَى اسْتِنْبَاطِ عِلَّةِ مَشْرُوعِيَّةِ الْمُتْعَةِ وَهِيَ جَبْرُ خَاطِرِ الْمُطَلَّقَةِ اسْتِبْقَاءً لِلْمَوَدَّةِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَسْتَثْنِ مَالِكٌ مِنْ مَشْمُولَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا

Doğru olan şudur ki, iki ayetteki vasıfların farklılığı boşanmış kadınların durumlarının farklılığına göre hükmün türünün farklı olmasını gerektirmez; mut'anın tamamı muhsinlerin ve takva sahiplerinin şanındandır. İster müstehaplık ister vücubiyet ifade etsin, iki ayetteki talep sîgasının delaleti eşittir. Önceki ayetteki talebi istihbaba hamledenler, bu ayetteki talebi evleviyetle istihbaba hamletmişlerdir. Her iki ayetteki talebin hamledildiği mana konusundaki dayanakları ise yalnızca mut'anın meşru kılınış illetinin istinbat edilmesidir ki o da sevgiyi baki kılmak adına boşanmış kadının gönlünü almaktır. Bu sebeple Mâlik, bu ayetin kapsamından yalnızca

الْمُخْتَلِعَةَ لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي دَعَتْ إِلَى الْفُرْقَةِ دُونَ الْمُطَلِّقِ.

muhâlaa yapan (bedel ödeyerek boşanan) kadını istisna etmiştir; zira ayrılığı talep eden boşayan erkek değil, kadının kendisidir.

وَالَّذِينَ حَمَلُوا الطَّلَبَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى الْوُجُوبِ، اخْتَلَفُوا فِي مَحْمَلِ الطَّلَبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ طَرَدَ قَوْلَهُ بِوُجُوبِ الْمُتْعَةِ لِجَمِيعِ الْمُطَلَّقَاتِ، وَمِنْ هَؤُلَاءِ عَطَاءٌ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ ابْن جُبَيْرٍ وَابْنُ شِهَابٍ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَأَبُو ثَوْرٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ الطَّلَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَمَرْجِعُهُ إِلَى تَأْوِيلِ ظَاهِرِ قَوْلِهِ:

Önceki ayetteki talebi vücûba hamledenler ise bu ayetteki talebin neye hamledileceği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir kısmı, mut'anın bütün boşanmış kadınlara vacip olduğu yönündeki görüşünü genel tutmuştur; bunlar arasında Atâ, Câbir b. Zeyd, Saîd b. Cübeyr, İbn Şihâb, Kâsım b. Muhammed ve Ebû Sevr yer alır. Bir kısmı da bu ayetteki talebi istihbaba hamletmiştir ki bu Şâfiî'nin görüşüdür. Bunun dayanağı ise Allah Teâlâ'nın:

وَلِلْمُطَلَّقاتِ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَفْهُومُ قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً [الْبَقَرَة: ٢٣٦] .

{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ } “Boşanmış kadınlar için...” buyruğunun zahirini, diğer ayetteki { ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Onlara dokunmadığınız yahut kendilerine bir mehir tayin etmediğiniz sürece” [Bakara: 236] ifadesinin mefhumunun delalet ettiği mana ile tevil etmektir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 242]

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)

{ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Allah, akledesiniz diye ayetlerini size işte böyle açıklar.” (242)

أَيْ كَهَذَا الْبَيَانِ الْوَاضِحِ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ، فَالْآيَاتُ هُنَا دَلَائِلُ الشَّرِيعَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] .

Yani 'bu açık beyan gibi Allah ayetlerini açıklar'; buradaki ayetler şeriatın delilleridir. Benzeri hakkındaki açıklama Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] buyruğunda daha önce geçmişti.

[٢٤٣، ٢٤٤]

[243-244]

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٤٣ إِلَى ٢٤٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 243-244]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. (243) Allah yolunda savaşın ve bilin ki şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (244)

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلتَّحْرِيضِ عَلَى الْجِهَادِ وَالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ الْحَذَرَ لَا يُؤَخِّرُ الْأَجَلَ، وَأَنَّ الْجَبَانَ قَدْ يَلْقَى حَتْفَهُ فِي مَظِنَّةِ النَّجَاةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ فِي مُدَّةِ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ وَأَنَّهَا تَمْهِيدٌ لِفَتْحِ مَكَّةَ، فَالْقِتَالُ مِنْ أَهَمِّ أَغْرَاضِهَا، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ قَوْلُهُ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ. فَالْكَلَامُ رُجُوعٌ إِلَى قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] وَفَصَلَتْ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ الْآيَاتُ النَّازِلَةُ خِلَالَهُمَا المفتتحة ب يَسْئَلُونَكَ [الْبَقَرَة: ٢١٧، ٢١٩، ٢٢٠، ٢٢٢] .

Cihada teşvik etmek, sakınmanın eceli ertelemeyeceğini ve korkak kişinin bazen kurtuluş zannettiği yerde ölümle karşılaşabileceğini hatırlatmak amacıyla yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Bu surenin Hudeybiye Barışı döneminde indiği ve Mekke'nin fethine bir hazırlık olduğu daha önce geçmişti; dolayısıyla savaş bu surenin en önemli maksatlarındandır. Bu sözden asıl kastedilen ise: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” ayetidir. Dolayısıyla bu söz, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı” [Bakara: 216] buyruğuna bir dönüştür. Bu iki sözün arasını, bu süreçte inen ve { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” [Bakara: 217, 219, 220, 222] ile başlayan ayetler ayırmıştır.

وَمَوْقِعُ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ قَبْلَ قَوْلِهِ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَوْقِعُ ذِكْرِ الدَّلِيلِ قَبْلَ الْمَقْصُودِ، وَهَذَا طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْخَطَابَةِ أَنْ يُقَدَّمَ الدَّلِيلُ قَبْلَ الْمُسْتَدَلِّ عَلَيْهِ لِمَقَاصِدَ

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” ifadesinin, { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” buyruğundan önce yer alması; delilin kastedilen husustan önce zikredilmesi kabilindendir. Delilin, birtakım gayeler sebebiyle delil getirilen husustan önce takdim edilmesi hitabet yollarından biridir;

كَقَوْلِ عَلِيٍّ ﵁ فِي بَعْضِ خُطَبِهِ لَمَّا بَلَغَهُ اسْتِيلَاءُ جُنْدِ الشَّامِ عَلَى أَكثر الْبِلَاد، إِذْ افْتَتَحَ الْخُطْبَةَ فَقَالَ: «مَا هِيَ إِلَّا الْكُوفَةُ أَقْبِضُهَا وَأَبْسُطُهَا أُنْبِئْتُ بُسْرًا هُوَ ابْنُ أَبِي أَرْطَاةَ مِنْ قَادَةِ جُنُودِ الشَّامِ قَدِ اطَّلَعَ الْيَمَنَ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لَأَظُنُّ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ سُيَدَالُونَ مِنْكُمْ

nitekim Ali (radıyallâhu anh) Şam ordusunun beldelerin çoğunu ele geçirdiği haberi kendisine ulaştığında yaptığı hutbelerinden birine şöyle başlayarak demiştir: «Elimde avucumda kalan sadece Kûfe'dir; onu da açıp kapıyorum. Bana Şam ordusu komutanlarından Büsr b. Ebî Ertât'ın Yemen'e hâkim olduğu bildirildi. Allah'a yemin olsun ki ben, bu topluluğun batılları üzerinde birleşmeleri ve sizin ise hakkınızdan ayrılıp dağılmanız sebebiyle,

بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ، وَتَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ» فَقَوْلُهُ: «مَا هِيَ إِلَّا الْكُوفَةُ»

size galip geleceklerini sanıyorum.» Onun «Elimde avucumda kalan sadece Kûfe'dir» sözü,

مُوقَعَةٌ مَوْقِعَ الدَّلِيلِ عَلَى

delil makamına yerleştirilmiştir;

قَوْلِهِ: «لَأَظُنُّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ

onun: «Ben bu topluluğun...

إِلَخْ» وَقَالَ عِيسَى بْنُ طَلْحَةَ لَمَّا دَخَلَ عَلَى عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ حِين قطعت رجل «مَا كُنَّا نَعُدُّكَ لِلصِّرَاعِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَبْقَى لَنَا أَكْثَرَكَ:

ilâ âhir» sözüne [delil kılınmıştır]. Îsâ b. Talha da ayağı kesildiği sırada Urve b. ez-Zübeyr'in yanına girdiğinde şöyle demiştir: «Biz seni güreş için hazırlamıyorduk; senin çoğunu bize bağışlayan Allah'a hamdolsun:

أَبْقَى لَنَا سَمْعَكَ، وَبَصَرَكَ، وَلِسَانَكَ، وَعَقْلَكَ، وَإِحْدَى رِجْلَيْكَ» فَقَدَّمَ قَوْلَهُ: مَا كُنَّا نَعُدُّكَ لِلصِّرَاعِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ الِاهْتِمَامُ وَالْعِنَايَةُ بِالْحُجَّةِ قَبْلَ ذكر الدَّعْوَى تشويقا للدعوى، أَوْ حَمْلًا عَلَى التَّعْجِيلِ بِالِامْتِثَالِ.

Bize işitmeni, görmeni, dilini, aklını ve iki ayağından birini bağışladı.» [İşte burada] «Biz seni güreş için hazırlamıyorduk» sözünü öne geçirmiştir. Böylesi [ifadelerdeki] maksat; iddiaya karşı şevk uyandırmak yahut emre uymada acele etmeye sevk etmek amacıyla, iddia zikredilmeden önce delile önem ve ihtimam göstermektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَرْكِيبَ (أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا) إِذَا جَاءَ فِعْلُ الرُّؤْيَةِ فِيهِ مُتَعَدِّيًا إِلَى مَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِ السَّامِعِ أَنْ يَكُونَ رَآهُ، كَانَ كَلَامًا مَقْصُودًا مِنْهُ التَّحْرِيضُ عَلَى عِلْمِ مَا عُدِّيَ إِلَيْهِ فِعْلُ الرُّؤْيَةِ، وَهَذَا مِمَّا اتَّفَقَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ وَلِذَلِكَ تَكُونُ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مُسْتَعْمَلَةً فِي غَيْرِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ بَلْ فِي مَعْنًى مَجَازِيٍّ أَوْ كِنَائِيٍّ، مِنْ مَعَانِي الِاسْتِفْهَامِ غَيْرِ الْحَقِيقِيِّ، وَكَانَ الْخِطَابُ بِهِ غَالِبًا مُوَجَّهًا إِلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَرُبَّمَا كَانَ الْمُخَاطَبُ مَفْرُوضًا مُتَخَيَّلًا.

Bil ki (أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا) terkibinde rü'yet (görme) fiili, muhatabın görmüş olması beklenmeyen bir şeye müteaddî olduğunda (geçişli kılındığında); bundan maksat, rü'yet fiilinin müteaddî olduğu şeyi bilmeye teşvik etmek olan bir sözdür. Bu, müfessirlerin üzerinde ittifak ettiği bir husustur. Bundan dolayı istifham hemzesi, istifhamın [asıl] anlamı dışında; bilakis hakiki olmayan istifham anlamlarından mecazi veya kinâyî bir anlamda kullanılmış olur. Bu terkipteki hitap çoğunlukla belirli olmayan bir kimseye yöneltilir; bazen de muhatap farazî ve tahayyülî olur.

وَلَنَا فِي بَيَانِ وَجْهِ إِفَادَةِ هَذَا التَّحْرِيضِ مِنْ ذَلِكَ التَّرْكِيبِ وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ:

Bu terkibin söz konusu teşviki nasıl ifade ettiğini açıklamada bizim için üç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّعَجُّبِ أَوِ التَّعْجِيبِ، مِنْ عَدَمِ عِلْمِ الْمُخَاطَبِ بِمَفْعُولِ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ، وَيَكُونُ فِعْلُ الرُّؤْيَةِ عِلْمِيًّا مِنْ أَخَوَاتِ ظَنَّ، عَلَى مَذْهَبِ الْفَرَّاءِ وَهُوَ صَوَابٌ لِأَنَّ إِلَى وَلَامَ الْجَرِّ يَتَعَاقَبَانِ فِي الْكَلَامِ كَثِيرًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Birinci vecih: İstifhamın, muhatabın rü'yet fiilinin mef'ûlünü bilmemesine taaccüb etmek (şaşmak) veya taaccüb ettirmek (şaşırtmak) için kullanılmış olmasıdır. Ferrâ'nın mezhebine göre -ki bu doğrudur- rü'yet fiili kalbî fiillerden (ef'âl-i kulûb) olup 'zanne'nin kardeşlerindendir; zira kelamda 'ilâ' (إِلَى) ile harf-i cer olan 'lâm' (لِ) birbirinin yerine çokça geçer. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır:

وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ [النَّمْل: ٣٣] أَيْ لَكِ وَقَالُوا: أَحْمَدُ اللَّهَ إِلَيْكَ كَمَا يُقَالُ: أَحْمَدُ لَكَ اللَّهَ وَالْمَجْرُورُ بِإِلَى فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ حَرْفَ الْجَرِّ الزَّائِدَ لَا يَطْلُبُ مُتَعَلِّقًا، وَجُمْلَةُ وَهُمْ أُلُوفٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، سَادَّةً مَسَدَّ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، لِأَنَّ أَصْلَ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ أَنَّهُ حَالٌ (١) ، عَلَى تَقْدِيرِ: مَا كَانَ مِنْ حَقِّهِمُ الْخُرُوجُ، وَتَفَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِ:

{ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ } “Emir senindir” [Neml: 33], yani 'lekî' (لَكِ / sana aittir) demektir. Yine [Araplar], «أَحْمَدُ لَكَ اللَّهَ» (Senin için Allah'a hamdederim) dedikleri gibi «أَحْمَدُ اللَّهَ إِلَيْكَ» da derler. 'İlâ' ile mecrur olan lafız birinci mef'ûl konumundadır; zira zâid harf-i cer bir müteallak (bağlantı) talep etmez. { وَهُمْ أُلُوفٌ } “onlar binlercedir” cümlesi ise 'Onların yurtlarından çıkmaları hakları değildi' takdiri üzere, ikinci mef'ûlün yerine geçen hal konumundadır. Zira kalbî fiillerin ikinci mef'ûlünün aslı hâldir (١).

وَهُمْ أُلُوفٌ قَوْلُهُ: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا فَهُوَ مِنْ تَمَامِ مَعْنَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي أَوْ تُجْعَلُ (إِلَى) تَجْرِيدًا لِاسْتِعَارَةِ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ لِمَعْنَى الْعِلْمِ، أَوْ قَرِينَةٍ عَلَيْهَا، أَوْ لِتَضْمِينِ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ مَعْنَى النَّظَرِ، لِيَحْصُلَ الِادِّعَاءُ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ الْمُدْرَكَ بِالْعَقْلِ كَأَنَّهُ مُدْرَكٌ بِالنَّظَرِ، لِكَوْنِهِ بَيِّنَ

{ وَهُمْ أُلُوفٌ } [ifadesinin ardından gelen] { فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Bunun üzerine Allah onlara: 'Ölün!' dedi” buyruğu ise ikinci mef'ûlün anlamını tamamlayıcı niteliktedir. Yahut 'ilâ' (إِلَى), rü'yet fiilinin ilim anlamına istiâresi için bir tecrîd veya buna bir karîne kılınır ya da akılla idrak edilen bu hususun, bilen kimse için apaçık [doğrulukta] olmasından dolayı sanki gözle görülerek idrak ediliyormuş gibi bir iddiayı elde etmek üzere rü'yet fiiline nazar (bakmak) manası tazmin edilir.

الصِّدْقِ لِمَنْ عَلِمَهُ، فَيَكُونُ قَوْلُهُمْ: أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا فِي قَوْلِهِ: جُمْلَتَيْنِ: أَلَمْ تَعْلَمْ كَذَا وَتَنْظُرْ إِلَيْهِ.

olmasından dolayı sanki gözle görülerek idrak ediliyormuş gibi bir iddiayı elde etmek üzere rü'yet fiiline nazar (bakmak) anlamı tazmin edilir. Böylece onların «أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا» (Falan şeyi görmedin mi?) sözü, «أَلَمْ تَعْلَمْ كَذَا وَتَنْظُرْ إِلَيْهِ» (Bunu bilmedin ve ona bakmadın mı?) şeklinde iki cümle hükmünde olur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيًّا فَإِنَّهُ كَثُرَ مَجِيءُ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ فِي الْأَفْعَالِ الْمَنْفِيَّةِ، مِثْلَ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١] أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِ

İkinci vecih: İstifhamın takrîrî (onaylatma amaçlı) olmasıdır. Zira menfi fiillerde takrîrî istifham çokça gelir; { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirah: 1] ve { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِ }

شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْبَقَرَة: ١٠٦] . وَالْقَوْلُ (١) فِي فِعْلِ الرُّؤْيَةِ وَفِي تَعْدِيَةِ حَرْفِ (إِلَى) نَظِيرُ الْقَوْلِ فِيهِ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.

{ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilmez misin ki Allah her şeye kadirdir?” [Bakara: 106] ayetlerinde olduğu gibi. Rü'yet fiili ve 'ilâ' (إِلَى) harfinin taalluku hususundaki görüş (١), birinci vecihteki görüşün aynısıdır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ تَجْعَلَ الِاسْتِفْهَامَ إِنْكَارِيًّا، إِنْكَارًا لِعَدَمِ عِلْمِ الْمُخَاطَبِ بِمَفْعُولِ فِعْلِ الرُّؤْيَةِ وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ، وَالْقَوْلُ فِي حَرْفِ (إِلَى) نَظِيرُ الْقَوْلِ فِيهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، أَوْ أَنْ تَكُونَ الرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةً ضُمِّنَ الْفِعْلُ مَعْنَى تَنْظُرُ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ أَنْ يُخَاطَبَ بِهِ مَنْ غَفَلَ عَنِ النَّظَرِ إِلَى شَيْءٍ مُبْصَرٍ وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيًّا: حَقِيقَةً أَوْ تَنْزِيلًا، ثُمَّ نُقِلَ الْمُرَكَّبُ إِلَى اسْتِعْمَالِهِ فِي غَيْرِ الْأُمُورِ الْمُبْصَرَةِ فَصَارَ كَالْمَثَلِ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:

Üçüncü vecih: İstifhamı inkârî kılıp, muhatabın rü'yet fiilinin mef'ûlünü bilmemesini inkâr etmektir; bu durumda rü'yet ilmidir (kalbîdir) ve 'ilâ' harfi hakkındaki görüş de birinci vecihteki görüş gibidir. Ya da rü'yet gözle görme (basarî) olup, aslen görünen bir şeye bakmaktan gafil olan kimseye hitap edilmesi esasına dayanılarak fiile 'bakarsın' anlamı tazmin edilmiştir ve istifham da hakikaten veya tenzîlen inkârîdir. Daha sonra bu terkip, görülemeyen şeylerde kullanılmaya aktarılmış ve böylece darb-ı mesel gibi olmuştur. A'şâ'nın şu sözü de buna yakındır:

تَرَى الْجُودَ يَجْرِي ظَاهِرًا فَوْقَ وَجْهِهِ وَاسْتِفَادَةُ التَّحْرِيضِ، عَلَى الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ إِنَّمَا هِيَ مِنْ طَرِيقِ الْكِنَايَةِ بِلَازِمِ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ شَأْنَ الْأَمْرِ الْمُتَعَجَّبِ مِنْهُ أَوِ الْمُقَرَّرِ بِهِ أَوِ الْمُنْكَوَرِ عِلْمُهُ، أَنْ يَكُونَ شَأْنَهُ أَنْ تَتَوَافَرَ الدَّوَاعِي عَلَى عِلْمِهِ، وَذَلِكَ مِمَّا يُحَرِّضُ عَلَى عِلْمِهِ.

«Cömertliğin onun yüzünde açıkça aktığını görürsün.» Bu üç veçhe göre teşvikin anlaşılması, ancak istifham anlamının gerektirdiği (lâzım) mana ile kinaye yoluyladır. Çünkü şaşılacak, onaylatılacak veya bilinmemesi inkâr edilecek bir durumun özelliği, onu bilmeye yönelik saiklerin çok olmasıdır; bu da onu bilmeye teşvik eden bir durumdur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّرْكِيبَ جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فِي مُلَازَمَتِهِ لِهَذَا الْأُسْلُوبِ، سِوَى أَنَّهُمْ غَيَّرُوهُ بِاخْتِلَافِ أَدَوَاتِ الْخِطَابِ الَّتِي يَشْتَمِلُ عَلَيْهَا مِنْ تَذْكِيرٍ وَضِدِّهِ، وَإِفْرَادٍ وَضِدِّهِ، نَحْوَ أَلَمْ تَرَيْ فِي خِطَابِ الْمَرْأَةِ وألم تَرَيَا وألم تَرَوْا وألم تَرَيْنَ، فِي التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ هَذَا إِذَا خُوطِبَ بِهَذَا الْمُرَكَّبِ فِي أَمْرٍ لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ مُبْصَرًا لِلْمُخَاطَبِ أَوْ مُطْلَقًا.

Bil ki bu terkip, bu üsluba bağlı kalması bakımından darb-ı mesel gibi cereyan etmiştir; şu kadar var ki Araplar, bu terkibi içerdiği hitap edatlarının müzekkerlik ve zıddı (müenneslik), müfredlik ve zıddı (tesniye ve cemilik) yönünden farklılaşmasıyla değiştirmişlerdir. Nitekim kadına hitapta «أَلَمْ تَرَيْ», tesniye ve cemide ise «أَلَمْ تَرَيَا», «أَلَمْ تَرَوْا» ve «أَلَمْ تَرَيْنَ» derler. Bu [durum], bu terkip ile muhatap için görülmesi söz konusu olmayan yahut mutlak olan bir hususta hitap edildiği zamandır.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمْ قَوْمٌ خَرَجُوا خَائِفِينَ مِنْ أَعْدَائِهِمْ فَتَرَكُوا دِيَارَهُمْ جُبْنًا، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ عِنْدِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ أُلُوفٌ فَإِنَّهُ جُمْلَةُ حَالٍ وَهِيَ مَحَلُّ التَّعْجِيبِ، وَإِنَّمَا تَكُونُ كَثْرَةُ الْعَدَدِ مَحَلًّا لِلتَّعْجِيبِ إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ الْخَوْفَ مِنَ الْعَدْوِ، فَإِنَّ شَأْنَ الْقَوْمِ الْكَثِيرِينَ أَلَّا يَتْرُكُوا دِيَارَهُمْ خَوْفًا وَهَلَعًا

Yurtlarından çıkan bu kimselerden kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir. En zahir olan görüşe göre onlar, düşmanlarından korkarak çıkan ve korkaklık sebebiyle yurtlarını terk eden bir kavimdir. Bana göre bunun karinesi, Yüce Allah'ın { وَهُمْ أُلُوفٌ } “onlar binlerce idiler” buyruğudur. Zira bu ifade bir hâl cümlesidir ve şaşkınlık uyandırılan yer burasıdır. Sayıca çokluk, ancak düşman korkusu söz konusu olduğunda şaşılacak bir durum teşkil eder; çünkü sayısı çok olan bir topluluğun korku ve panik içinde yurtlarını terk etmemesi gerekir.

وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلْجَيْشِ إِذَا بَلَغَ الْأُلُوفَ لَا يُغْلَبُ مِنْ قِلَّةٍ. فَقِيلَ هم من نَبِي إِسْرَائِيلَ خالفوا على نَبِي لَهُمْ فِي دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ لِلْجِهَادِ، فَفَارَقُوا وَطَنهمْ فِرَارًا مِنِ الْجِهَادِ، وَهَذَا الْأَظْهَر، فَتَكُونُ الْقِصَّةُ تَمْثِيلًا لِحَالِ أَهْلِ الْجُبْنِ فِي الْقِتَالِ، بِحَالِ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ، بِجَامِعِ الْجُبْنِ وَكَانَت الْحَالة الشّبَه بِهَا أَظْهَرَ فِي صِفَةِ الْجُبْنِ وَأَفْظَعَ، مِثْلَ تَمْثِيلِ

Nitekim Araplar, sayısı binlere ulaşan bir ordu için 'azlıktan dolayı yenilmez' derler. Denildi ki onlar, İsrailoğulları'ndan olup peygamberlerinin kendilerini cihada davet etmesine karşı çıkan ve cihattan kaçarak vatanlarından ayrılan kimselerdir. En zahir olan da budur. Böylece bu kıssa, korkaklık ortak paydasında, savaşta korkaklık gösterenlerin hâlini yurtlarından çıkanların hâline benzetmek (temsil getirmek) kabilinden olur. Kendisine benzetilen bu durum, korkaklık vasfında daha belirgin ve daha dehşet vericidir; nitekim

حَالِ الْمُتَرَدِّدِ فِي شَيْءٍ بِحَالِ مَنْ يُقَدِّمُ رِجْلًا وَيُؤَخِّرُ أُخْرَى، فَلَا يُقَالُ إِنَّ ذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى تَشْبِيهِ الشَّيْءِ بِمِثْلِهِ، وَهَذَا أَرْجَحُ الْوُجُوهِ لِأَنَّ أَكْثَرَ أَمْثَالِ الْقُرْآنِ أَنْ تَكُونَ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الشَّهِيرَةِ وَبِخَاصَّةٍ بَنِي إِسْرَائِيلَ.

bir hususta tereddüt edenin hâlinin, bir ayağını öne atıp diğerini geri çeken kimsenin hâline benzetilmesi gibidir; dolayısıyla bunun bir şeyi kendi benzerine teşbih etmek anlamına geldiği söylenemez. En racih vecih de budur; zira Kur'an'daki mesellerin çoğu meşhur ümmetlerin ve bilhassa İsrailoğulları'nın hâlleriyle ilgilidir.

وَقِيلَ هُمْ مِنْ قَوْمٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ أَهْلِ دَاوَرْدَانَ قُرْبَ وَاسِطَ (١) وَقَعَ طَاعُونٌ بِبَلَدِهِمْ فَخَرَجُوا إِلَى وَادٍ أَفْيَحَ فَرَمَاهُمُ اللَّهُ بِدَاءِ مَوْتٍ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ، حَتَّى انْتفَخُوا وَنَتَنَتْ أَجْسَامُهُمْ ثُمَّ أَحْيَاهَا. وَقِيلَ هُمْ مِنْ أَهْلِ أَذْرُعَاتٍ، بِجِهَاتِ الشَّامِ. وَاتَّفَقَتِ الرِّوَايَاتُ كُلُّهَا عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَحْيَاهُمْ بِدَعْوَةِ النَّبِيءِ حِزْقِيَالِ بْن بُوزِي (٢) فَتَكُونُ الْقِصَّةُ اسْتِعَارَةً شَبَّهَ الَّذِينَ يَجْبُنُونَ عَنِ الْقِتَالِ بِالَّذِينَ يَجْبُنُونَ مِنَ الطَّاعُونِ، بِجَامِعِ خَوْفِ الْمَوْتِ، وَالْمُشَبَّهُونَ يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَامَرَهُمُ الْجُبْنُ لَمَّا دُعُوا إِلَى الْجِهَادِ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ فَرِيقٌ مَفْرُوضٌ وُقُوعُهُ قَبْل أَنْ يَقَعَ، لِقَطْعِ الْخَوَاطِرِ الَّتِي قَدْ تَخْطُرُ فِي قُلُوبِهِمْ.

Denildi ki onlar, Vâsıt yakınlarındaki Dâverdân (١) ahalisinden İsrailoğulları'na mensup bir kavimdi. Memleketlerinde veba baş gösterince geniş bir vadiye çıktılar; Allah da üzerlerine sekiz gün süren ölümcül bir hastalık musallat etti, nihayetinde cesetleri şişip koktu, sonra [Allah] onları diriltti. Şam taraflarındaki Ezriât ahalisinden oldukları da söylenmiştir. Rivayetlerin hepsi, Allah'ın onları Bûzî oğlu Hazreti Hizkîl'in (٢) duasıyla dirilttiği hususunda müttefiktir. Bu durumda kıssa, ölüm korkusu ortak paydasında, savaştan korkup kaçanların vebadan korkup kaçanlara benzetildiği bir istiare olur. Benzetilenlerin ise bazı gazvelerde cihada davet edildiklerinde içlerine korkaklık düşen Müslümanlardan bir topluluk olması muhtemel olduğu gibi, kalplerine gelebilecek vesveseleri kesmek amacıyla daha vuku bulmadan önce vukuu varsayılan bir zümre olması da muhtemeldir.

وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ» عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّ هَذَا مَثَلٌ لَا قِصَّةٌ وَاقِعَةٌ، وَهَذَا بَعِيدٌ يُبْعِدُهُ التَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِالْمَوْصُولِ وَقَوْلُهُ: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ. وَانْتَصَبَ حَذَرَ الْمَوْتِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، وَعَامِلُهُ خَرَجُوا.

İbn Kesîr Tefsiri'nde İbn Cüreyc'den, onun da Atâ'dan rivayetine göre bu, yaşanmış bir kıssa değil bir darb-ı meseldir. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; onlardan ism-i mevsul ile bahsedilmesi ve { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ } “Bunun üzerine Allah onlara dedi” buyruğu bunu uzak kılmaktadır. { حَذَرَ الْمَوْتِ } “ölüm korkusuyla” ifadesi mef'ûlün lieclih olarak mansub olmuştur; âmili ise { خَرَجُوا } “çıktılar” fiilidir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمْ قَوْمٌ فَرُّوا مِنْ عَدِّوِهِمْ، مَعَ كَثْرَتِهِمْ، وَأَخْلَوْا لَهُ الدِّيَارَ، فَوَقَعَتْ لَهُمْ فِي طَرِيقِهِمْ مَصَائِبُ أَشْرَفُوا بِهَا عَلَى الْهَلَاكِ، ثُمَّ نَجَوْا، أَوْ أَوْبِئَةٌ وَأَمْرَاضٌ، كَانَتْ أَعْرَاضُهَا تُشْبِهُ أَعْرَاضَ الْمَوْتِ، مِثْلَ دَاءِ السَّكْتِ ثُمَّ بَرِئُوا مِنْهَا فَهُمْ فِي حَالِهِمْ تِلْكَ مِثْلُ قَوْلِ الرَّاجِزِ:

Daha zahir [ve kuvvetli] olan görüşe göre onlar, sayıca çok olmalarına rağmen düşmanlarından kaçan ve yurtlarını onlara terk eden bir topluluktu. Yollarında helakin eşiğine geldikleri felaketlerle karşılaştılar, sonra kurtuldular; yahut sekte (inme) gibi belirtileri ölüm belirtilerine benzeyen salgın ve hastalıklara yakalandılar, sonra da bunlardan şifa buldular. Onların bu durumu, recez şairinin şu sözündeki gibidir:

وَخَارِجٌ أَخْرَجَهُ حُبُّ الطَّمَعِ ... فَرَّ مِنَ الْمَوْتِ وَفِي الْمَوْتِ وَقَعَ

«Tamah sevgisinin çıkardığı o kimse... Ölümden kaçtı ama ölümün içine düştü.»

وَيُؤَيِّدُ أَنَّهَا إِشَارَةٌ إِلَى حَادِثَةٍ وَلَيْسَتْ مَثَلًا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ الْآيَةَ وَيُؤَيِّدُ أَنَّ الْمُتَحَدِّثَ عَنْهُمْ لَيْسُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ

Bunun bir darb-ı mesel değil de yaşanmış bir hadiseye işaret olduğunu: { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir” ayeti teyit etmektedir. Kendilerinden bahsedilen kimselerin İsrailoğulları'ndan olmadığını ise Yüce Allah'ın bu ayetten sonraki şu buyruğu teyit eder: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ }

بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى [الْبَقَرَة: ٢٤٦] وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ [النِّسَاء: ٧٨]- وَقَوْلُهُ- قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ [آل عمرَان: ١٥٤] .

{ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Musa'dan sonra İsrailoğulları'nın ileri gelenlerini görmedin mi?” [Bakara: 246]. Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruklarının anlamına işaret etmektedir: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” [Nisâ: 78] ve { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ } “De ki: Evlerinizde de olsaydınız, üzerlerine ölüm yazılmış olanlar mutlaka yatacakları yerlere çıkıp giderlerdi” [Âl-i İmrân: 154].

فَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُمْ قَوْمٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَحْيَاهُمُ اللَّهُ بِدَعْوَةِ حِزْقِيَالَ، وَالَّذِينَ قَالُوا إِنَّمَا هَذَا مَثَلٌ لَا قِصَّةٌ وَاقِعَةٌ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا الرُّؤْيَا الَّتِي ذُكِرَتْ فِي كِتَابِ حِزْقِيَالَ فِي الْإِصْحَاحِ ٣٧ مِنْهُ إِذْ قَالَ: «أَخْرَجَنِي رُوحُ الرَّبِّ وَأَنْزَلَنِي فِي وَسَطِ بُقْعَةٍ مَلْآنَةٍ عِظَامًا وَمُرَّ بِي مِنْ حَوْلِهَا وَإِذَا هِيَ كَثِيرَةٌ وَيَابِسَةٌ فَقَالَ لِي يَا ابْنَ آدَمَ أَتَحْيَا هَذِهِ الْعِظَامُ؟ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي أَنْتَ تَعْلَمُ، فَقَالَ لِي تَنَبَّأْ عَلَى هَذِهِ الْعِظَامِ وَقُلْ لَهَا أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْيَابِسَةُ اسْمَعِي كَلِمَةَ الرَّبِّ، فَتَقَارَبَتِ الْعِظَامُ، وَإِذَا بِالْعَصَبِ وَاللَّحْمِ كَسَاهَا وَبُسِطَ الْجِلْدُ عَلَيْهَا مِنْ فَوْقُ وَلَيْسَ فِيهَا رُوحٌ فَقَالَ لِي تَنَبَّأْ لِلرُّوحِ وَقُلْ قَالَ الرَّبُّ هَلُمَّ يَا رُوحُ مِنَ الرِّيَاحِ الْأَرْبَعِ وَهَبَّ عَلَى هَؤُلَاءِ الْقَتْلَى فَتَنَبَّأْتُ كَمَا أَمَرَنِي فَدَخَلَ فِيهِمُ الرُّوحُ فَحَيَوْا وَقَامُوا عَلَى أَقْدَامِهِمْ جَيْشٌ عَظِيمٌ جِدًّا جِدًّا» وَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ النَّبِيءُ لِاسْتِمَاتَةِ قَوْمِهِ، وَاسْتِسْلَامِهِمْ لِأَعْدَائِهِمْ، لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ «هَذِهِ الْعِظَامُ وَهِي كُلُّ بُيُوتِ إِسْرَائِيلَ هُمْ يَقُولُونَ يَبِسَتْ عِظَامُنَا وَهَلَكَ رَجَاؤُنَا قَدِ انْقَطَعْنَا فَتَنَبَّأْ وَقُلْ لَهُمْ قَالَ السَّيِّد الرب هأنذا أَفْتَحُ قُبُورَكُمْ وَأُصْعِدُكُمْ مِنْهَا يَا شَعْبِي وَآتِي بِكُمْ إِلَى أَرْضِ إِسْرَائِيلَ وَأَجْعَلُ رُوحِي فِيكُمْ فَتَحْيَوْنَ» فَلَعَلَّ هَذَا الْمَثَلَ مَعَ الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَت فِيهِ مرائي هَذَا النَّبِي، وَهُوَ الْخَابُورُ، وَهُوَ قُرْبُ وَاسِطَ، هُوَ الَّذِي حَدَا بَعْضَ أَهْلِ الْقِصَصِ إِلَى دَعْوَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ مِنْ أَهْلِ دَاوَرْدَانَ: إِذْ لَعَلَّ دَاوَرْدَانَ كَانَتْ بِجِهَاتِ الْخَابُورِ الَّذِي رَأَى عِنْدَهُ النَّبِيءُ حِزْقِيَالُ مَا رَأَى.

Onların İsrailoğulları'ndan bir topluluk olup Allah'ın onları Hizkîl'in duasıyla dirilttiğini söyleyenler ile bunun yaşanmış bir kıssa değil bir darb-ı mesel olduğunu söyleyenlere gelince; anlaşılan odur ki onlar, Hizkîl Kitabı'nın 37. Babı'nda zikredilen şu rüyayı kastetmişlerdir: «Rabbin ruhu beni dışarı çıkardı ve kemiklerle dolu bir ovanın ortasına indirdi. Beni onların etrafında dolaştırdı; onlar pek çoktu ve kupkuruydu. Bana: 'Ey insanoğlu, bu kemikler canlanabilir mi?' dedi. Ben de: 'Ey Rabbim, sen bilirsin' dedim. Bana dedi ki: 'Bu kemiklere peygamberlik et ve onlara de ki: Ey kuru kemikler, Rabbin sözünü işitin!' Kemikler birbirine yaklaştı; üzerlerini sinirler ve et kapladı ve üstlerine deri çekildi fakat içlerinde ruh yoktu. Bana dedi ki: 'Ruha peygamberlik et ve de ki: Rab şöyle buyurdu: Ey ruh, dört rüzgârdan gel ve bu öldürülmüşlerin üzerine üfle!' Bana emrettiği gibi peygamberlik ettim; içlerine ruh girdi, canlandılar ve ayakları üzerine dikildiler; son derece muazzam bir ordu oldular.» Bu, peygamberin kendi kavminin ölü gibi çaresizliğine ve düşmanlarına teslim oluşuna getirdiği bir meseldir. Çünkü ardından şöyle demiştir: «Bu kemikler, bütün İsrail evleridir. Onlar: 'Kemiklerimiz kurudu, ümidimiz tükendi, kesilip atıldık' diyorlar. Peygamberlik et ve onlara de ki: Rab Tanrı şöyle buyuruyor: İşte ben mezarlarınızı açıyorum, sizi oradan çıkaracağım ey halkım ve sizi İsrail toprağına getireceğim, ruhumu içinize koyacağım ve yaşayacaksınız.» İşte bu mesel ile bu peygamberin rüyalarının geçtiği yerin Hâbûr -ki Vâsıt yakınlarındadır- olması; bazı kıssacıları bu kavmin Dâverdân ahalisinden olduğunu iddia etmeye sevk etmiş olabilir. Zira Dâverdân, Peygamber Hizkîl'in gördüklerini gördüğü Hâbûr civarında bulunuyor olabilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ الْقَوْلُ فِيهِ إِمَّا مَجَازٌ فِي التَّكْوِينِ وَالْمَوْتُ حَقِيقَةٌ أَيْ جَعَلَ فِيهِمْ حَالَةَ الْمَوْتِ، وَهِيَ وُقُوفُ الْقَلْبِ وَذَهَابُ الْإِدْرَاكِ وَالْإِحْسَاسِ، اسْتُعِيرَتْ حَالَةُ تَلَقِّي الْمُكَوِّنِ لِأَثَرِ الْإِرَادَةِ بِتَلَقِّي الْمَأْمُورِ لِلْأَمْرِ، فَأَطْلَقَ عَلَى الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ الْمُرَكَّبَ الدَّالَّ عَلَى الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ، ثُمَّ أَحْيَاهُمْ بِزَوَالِ ذَلِكَ الْعَارِضِ فَعَلِمُوا أَنَّهُمْ أُصِيبُوا بِمَا لَوْ دَامَ لَكَانَ مَوْتًا مُسْتَمِرًّا، وَقَدْ يَكُونُ هَذَا مِنَ الْأَدْوَاءِ النَّادِرَةِ الْمُشْبِهَةِ دَاءَ

Yüce Allah'ın: { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ } “Bunun üzerine Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti” buyruğunda yer alan 'söz', ya tekvinde (yaratmada) mecazdır; ölüm ise hakikattir. Yani kalbin durması, idrak ve hissin kaybolması demek olan ölüm halini onlarda var etmiştir. Yaratılanın iradenin etkisini kabullenme hali, emredilenin emri kabullenmesine benzetilmiş (istiare edilmiş); böylece temsil yoluyla benzetilen duruma, kendisine benzetilen durumu gösteren terkip ıtlak edilmiştir. Sonra bu arızanın giderilmesiyle onları diriltmiş ve onlar da başlarına gelen bu durumun devam etmesi halinde sürekli bir ölüm olacağını anlamışlardır. Bu durum, felç hastalığına benzeyen

السَّكْتِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ مَجَازًا عَنِ الْإِنْذَارِ بِالْمَوْتِ، وَالْمَوْتُ حَقِيقَةٌ، أَيْ أَرَاهُمُ اللَّهُ مَهَالِكَ شَمُّوا مِنْهَا رَائِحَةَ الْمَوْتِ، ثُمَّ فَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَأَحْيَاهُمْ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَلَامًا حَقِيقِيًّا بِوَحْيِ اللَّهِ، لِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمَوْتُ مَوْتٌ مَجَازِيٌّ، وَهُوَ أَمْرٌ لِلتَّحْقِيرِ شَتْمًا لَهُمْ، وَرَمَاهُمْ بِالذُّلِّ وَالصَّغَارِ، ثُمَّ أَحْيَاهُمْ، وَثَبَّتَ فِيهِمْ رُوحَ الشَّجَاعَةِ.

nadir hastalıklardan biri de olabilir. Ya da buradaki söz, ölümle inzâr etmekten (korkutmaktan) mecazdır; ölüm ise hakikattir, yani Allah onlara ölüm kokusu aldıkları helak yerleri göstermiş, sonra da onları ferahlatıp diriltmiştir. Yahut da Allah'ın vahyi ile bazı peygamberlere vahyettiği hakiki bir kelamdır; ölüm ise mecazi bir ölümdür. Bu da onları azarlamak amacıyla bir aşağılama emridir; onları zillet ve alçaklığa mahkûm etmiş, sonra onları diriltip içlerine cesaret ruhunu yerleştirmiştir.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا مَوْعِظَةُ الْمُسْلِمِينَ بِتَرْكِ الْجُبْنِ، وَأَنَّ الْخَوْفَ مِنَ الْمَوْتِ لَا يَدْفَعُ الْمَوْتَ، فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ ضُرِبَ بِهِمْ هَذَا الْمَثَلُ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ خَائِفِينَ مِنَ الْمَوْتِ، فَلَمْ يُغْنِ خَوْفُهُمْ عَنْهُمْ شَيْئًا، وَأَرَاهُمُ اللَّهُ الْمَوْتَ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ، لِيَصِيرَ خُلُقُ الشَّجَاعَةِ لَهُمْ حَاصِلًا بِإِدْرَاكِ الْحِسِّ. وَمَحَلُّ الْعِبْرَةِ مِنَ الْقِصَّةِ هُوَ أَنَّهُمْ ذَاقُوا الْمَوْتَ الَّذِي فَرُّوا مِنْهُ، لِيَعْلَمُوا أَنَّ الْفِرَارَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ شَيْئًا، وَأَنَّهُمْ ذَاقُوا الْحَيَاةَ بَعْدَ الْمَوْتِ، لِيَعْلَمُوا أَنَّ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ بِيَدِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ [الْأَحْزَاب: ١٦] .

Bundan maksat; korkaklığı terk etmeleri ve ölüm korkusunun ölümü savamayacağı hususunda Müslümanlara öğüt vermektir. Nitekim kendileriyle bu mesel getirilen kimseler, ölüm korkusuyla yurtlarından çıktılar fakat korkuları kendilerine hiçbir fayda vermedi; cesaret ahlakı onlarda hissi idrakle gerçekleşsin diye Allah onlara ölümü gösterdi, sonra da onları diriltti. Kıssadan çıkarılacak ibret mahalli; kaçmanın kendilerine hiçbir fayda vermediğini bilsinler diye kaçtıkları ölümü tatmış olmaları ve ölümün de hayatın da Allah'ın elinde olduğunu bilsinler diye ölümden sonra hayatı tatmış olmalarıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ } “De ki: Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez” [Ahzâb: 16].

وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا بَثُّ خُلُقِ الِاعْتِمَادِ عَلَى اللَّهِ فِي نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِمْ، وَأَنَّهُمْ إِنْ شَكَرُوا اللَّهَ عَلَى مَا آتَاهُمْ مِنَ النِّعَمِ، زَادَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ، وَيَسَّرَ لَهُمْ مَا هُوَ صَعْبٌ.

{ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir” cümlesi, { ثُمَّ أَحْياهُمْ } “sonra da onları diriltti” cümlesinin gerekçesi (ta'lîli) makamındadır. Bundan maksat, bütün işlerinde Müslümanların nefislerine Allah'a güvenip dayanma ahlakını aşılamak ve kendilerine bahşettiği nimetlere şükrettikleri takdirde Allah'ın lütfunu artıracağını ve zor olanı kendilerine kolaylaştıracağını bildirmektir.

وَجُمْلَةُ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ هِيَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ، فَإِنَّ مَا قَبْلَهَا تَمْهِيدٌ لَهَا كَمَا عَلِمْتَ، وَقَدْ جُعِلَتْ فِي النَّظْمِ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ عَطْفًا عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، فَيَكُونُ لَهَا حُكْمُ جُمْلَةٍ مُسْتَأْنَفَةٍ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا، وَلَوْلَا طُولُ الْفَصْلِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] ، لَقُلْنَا: إِنَّهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا عَلَى أَنَّ اتِّصَالَ الْغَرَضَيْنِ يُلْحِقُهَا بِهَا بِدُونِ عَطْفٍ.

{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” ayeti asıl kastedilen gayedir; nitekim bildiğin üzere öncesi onun için bir hazırlıktır. Nazımda bu ayet, { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” cümlesine isti'nâfa atıf yoluyla bağlanmıştır; dolayısıyla ibtidâî isti'nâf cümlesi hükmündedir. Eğer bu ayet ile { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Savaş hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı” [Bakara: 216] cümlesi arasındaki fasıla uzun olmasaydı, ona atfedildiğini söylerdik; bununla birlikte iki gayenin irtibatı, onu atıf olmaksızın da ona bitiştirir.

وَجُمْلَةُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ حَثٌّ عَلَى الْقِتَالِ وَتَحْذِيرٌ مِنْ تَرْكِهِ بِتَذْكِيرِهِمْ بِإِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ: ظَاهِرِهَا وَبَاطِنِهَا. وَقُدِّمَ وَصْفُ سَمِيعٌ، وَهُوَ أَخَصُّ مِنْ عَلِيمٌ، اهْتِمَامًا بِهِ هُنَا لِأَنَّ مُعْظَمَ أَحْوَالِ الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنَ الْأُمُورِ الْمَسْمُوعَةِ، مِثْلَ جَلَبَةِ الْجَيْشِ وَقَعْقَعَةِ السِّلَاحِ وَصَهِيلِ الْخَيْلِ. ثُمَّ ذُكِرَ وَصْفُ عَلِيمٌ لِأَنَّهُ يَعُمُّ الْعِلْمَ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَفِيهَا مَا هُوَ مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ مِثْلُ خُلُقِ الْخَوْفِ، وَتَسْوِيلِ النَّفْسِ الْقُعُودَ عَنِ الْقِتَالِ، وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ.

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” cümlesi; Yüce Allah'ın ilminin görünen ve görünmeyen bütün malumatı kuşattığını hatırlatarak savaşa teşvik etmek ve savaşı terk etmekten sakındırmaktır. { عَلِيمٌ } (Bilen) sıfatından daha özel olan { سَمِيعٌ } (İşiten) sıfatı, burada ona verilen önem sebebiyle öne geçirilmiştir; çünkü Allah yolunda savaşın hallerinin çoğu ordunun gürültüsü, silahların şakırtısı ve atların kişnemesi gibi işitilen şeylerdendir. Daha sonra { عَلِيمٌ } (Bilen) sıfatı zikredilmiştir; zira o, korkaklık huyu ve nefsin savaştan geri durmayı fısıldaması gibi iç sesleri de içeren bütün malumatın bilinmesini kapsar. Bunda ise bir vaad (müjde) ve vaîd (korkutma) tarizi bulunmaktadır.

وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِقَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ مِنْ مَعْنًى صَرِيحٍ وَتَعْرِيضٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Cümlenin { وَاعْلَمُوا } “Ve bilin ki” ifadesiyle başlaması, içerdiği açık anlama ve tarize dikkat çekmek içindir. Bu, az önce Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ [الْبَقَرَة: ٢٢٣] .

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Allah'a karşı gelmekten sakının ve bilin ki şüphesiz siz O'na kavuşacaksınız” [Bakara: 223].

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤٥]

[BAKARA SURESİ (2) : AYET 245]

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)

{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırır? Allah daraltır ve genişletir. Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” (245)

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٣] إِلَى آخِرِهَا، وَجُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ [الْبَقَرَة: ٢٤٦] الْآيَةَ، قُصِدَ بِهِ الِاسْتِطْرَادُ لِلْحَثِّ عَلَى الْإِنْفَاقِ لِوَجْهِ اللَّهِ فِي طُرُقِ الْبِرِّ، لِمُنَاسَبَةِ الْحَثِّ عَلَى الْقِتَالِ، فَإِنَّ الْقِتَالَ يَسْتَدْعِي إِنْفَاقَ الْمُقَاتِلِ عَلَى نَفْسِهِ فِي الْعِدَّةِ وَالْمَئُونَةِ مَعَ الْحَثِّ عَلَى إِنْفَاقِ الْوَاجِدِ فَضْلًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِإِعْطَاءِ الْعِدَّةِ لِمَنْ لَا عِدَّةَ لَهُ، وَالْإِنْفَاقِ عَلَى الْمُعْسِرِينَ مِنَ الْجَيْشِ، وَفِيهَا تَبْيِينٌ لِمَضْمُونِ

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } [Bakara: 243] cümlesinin sonu ile { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } [Bakara: 246] ayeti arasında yer alan bir itiraz (ara cümle) olup; bununla savaşa teşvik münasebetiyle, iyilik yollarında Allah rızası için infak etmeye teşvik amacı güdülmüştür. Zira savaş; savaşçının techizat ve azık hususunda bizzat kendi nefsine harcamasını gerektirdiği gibi, techizatı olmayana techizat vererek ve ordunun yoksullarına harcayarak imkânı olanın Allah yolunda infakta bulunmasını da teşvik eder. Bu ayette,

جُمْلَةِ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ [الْبَقَرَة: ٢٤٤] فَكَانَتْ ذَاتَ ثَلَاثَةِ أَغْرَاضٍ.

{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } [Bakara: 244] cümlesinin içeriğini açıklama da bulunmaktadır; dolayısıyla üç amaca sahip olmuştur.

وَالْقَرْض إِسْلَافُ الْمَالِ وَنَحْوِهِ بِنِيَّةِ إِرْجَاعِ مِثْلِهِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى الْبَذْلِ لِأَجْلِ الْجَزَاءِ، فَيَشْمَلُ بِهَذَا الْمَعْنَى بَذْلَ النَّفْسِ وَالْجِسْمِ رَجَاءَ الثَّوَابِ، فَفِعْلُ (يُقْرِضُ) مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.

Karz; mislini geri almak niyetiyle mal ve benzeri şeyleri ödünç vermektir. Mecazi olarak ise bir karşılık elde etmek amacıyla yapılan bağış için kullanılır; bu anlamıyla sevap umarak nefsi ve bedeni feda etmeyi de kapsar. Dolayısıyla { يُقْرِضُ } (borç verir) fiili hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmıştır.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحْضِيضِ وَالتَّهْيِيجِ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالْخَيْرِ كَأَنَّ الْمُسْتَفْهِمَ لَا يَدْرِي مَنْ هُوَ أَهْلُ هَذَا الْخَيْرِ وَالْجَدِيرُ بِهِ، قَالَ طَرَفَةُ:

{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } “Kimdir o adam ki, Allah'a borç verir” buyruğundaki istifham, hayır vasfını kuşanmaya teşvik ve sevk etmek için kullanılmıştır; sanki soru soran kişi bu hayra ehil ve layık olanın kim olduğunu bilmiyormuş gibidir. Tarafe şöyle demiştir:

إِذَا الْقَوْمُ قَالُوا مَنْ فَتًى خِلْتُ أَنَّنِي ... عُنِيتُ فَلَمْ أَكْسَلْ وَلَمْ أَتَبَلَّدِ

«Topluluk 'Yiğit kimdir?' dediğinde, kastedilenin ben olduğumu sanırım da ne gevşeklik gösterir ne de afallarım.»

وَ (ذَا) بَعْدَ أَسْمَاءِ الِاسْتِفْهَامِ قَدْ يَكُونُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ كَمَا تَقُولُ وَقَدْ رَأَيْتَ شَخْصًا لَا تَعْرِفُهُ: (مَنْ ذَا) فَإِذَا لَمْ يَكُنْ فِي مَقَامِ الْكَلَامِ شَيْءٌ يَصْلُحُ لِأَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ بِالِاسْتِفْهَامِ كَانَ اسْتِعْمَالُ (ذَا) بَعْدَ اسْمِ الِاسْتِفْهَامِ لِلْإِشَارَةِ الْمَجَازِيَّةِ بِأَنْ يَتَصَوَّرَ الْمُتَكَلِّمُ فِي ذِهْنِهِ شَخْصًا مَوْهُومًا مَجْهُولًا صَدَرَ مِنْهُ فِعْلٌ فَهُوَ يَسْأَلُ عَنْ تَعْيِينِهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ لِلِاهْتِمَامِ بِالْفِعْلِ الْوَاقِعِ وَتَطَّلُبِ مَعْرِفَةِ فَاعِلِهِ وَلِكَوْنِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ يُلَازِمُ ذِكْرَ فِعْلٍ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، قَالَ النُّحَاةُ كُلُّهُمْ بَصْرِيُّهُمْ وَكُوفِيُّهُمْ: بِأَنَّ (ذَا) مَعَ الِاسْتِفْهَامِ تَتَحَوَّلُ إِلَى اسْمٍ مَوْصُولٍ مُبْهَمٍ غَيْرِ مَعْهُودٍ، فَعَدُّوهُ اسْمَ مَوْصُولٍ، وَبَوَّبَ سِيبَوَيْهِ فِي «كِتَابِهِ» فَقَالَ: «بَابُ إِجْرَائِهِمْ ذَا وَحْدَهُ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي

İstifham isimlerinden sonra gelen (ذا) kelimesi, tanımadığın bir şahsı gördüğünde «مَنْ ذَا» (Bu kim?) demen gibi kendi [asıl] anlamında kullanılmış olabilir. Kelamın bağlamında istifham ile işaret edilmeye elverişli bir şey bulunmadığında ise, istifham isminden sonra (ذا) kullanımı mecazi işaret için olur; şöyle ki konuşan zihninde kendisinden bir fiil sâdır olmuş farazî ve meçhul bir şahsı tasavvur eder ve onun kim olduğunu sorar. Bu da ancak vuku bulan fiile önem vermek ve failini bilmeyi talep etmek için olur. Bu kullanım işaret isminden sonra bir fiilin zikredilmesini gerektirdiğinden, Basralı ve Kûfeli nahivcilerin tamamı şöyle demiştir: İstifhamla birlikte gelen (ذا), ahdi olmayan müphem bir ism-i mevsule dönüşür ve bu yüzden onu ism-i mevsul saymışlardır. Sîbeveyhi Kitâb'ında bir başlık açarak şöyle demiştir: «Müstakil Olarak Zâ'yı Ellezî Konumunda Tutmaları Bâbı:

وَلَيْسَ يَكُونُ كَالَّذِي إِلَّا مَعَ (مَا) وَ (مَنْ) فِي الِاسْتِفْهَامِ فَيَكُونُ (ذَا) بِمَنْزِلَةِ الَّذِي وَيَكُونُ مَا- أَيْ أَوْ مَنْ- حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ وَإِجْرَاؤُهُمْ إِيَّاهُ مَعَ مَا- أَيْ أَوْ مَنْ- بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ» وَمَثَّلَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً [النَّحْل: ٣٠] وَبَقِيَّةُ أَسْمَاءِ الْإِشَارَةِ مِثْلُ اسْمِ (ذَا) عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ، وَأَمَّا الْبَصْرِيُّونَ فَقَصَرُوا هَذَا الِاسْتِعْمَالَ عَلَى (ذَا) وَلَيْسَ مُرَادُهُمْ أَنَّ ذَا مَعَ الِاسْتِفْهَامِ يَصِيرُ اسْمَ مَوْصُولٍ فَإِنَّهُ يَكْثُرُ فِي الْكَلَامِ أَنْ يَقَعَ بَعْدَهُ اسْمٌ مَوْصُولٌ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَا مَعْنَى لِوُقُوعِ اسْمَيْ مَوْصُولٍ صِلَتُهُمَا وَاحِدَةٌ، وَلَكِنَّهُمْ أَرَادُوا أَنَّهُ يُفِيدُ مُفَادَ اسْمِ الْمَوْصُولِ، فَيَكُونُ مَا بَعْدَهُ مِنْ فِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ فِي مَعْنَى صِلَةِ الْمَوْصُولِ، وَإِنَّمَا دَوَّنُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ تَنَاسَوْا مَا فِي اسْتِعْمَالِ ذَا فِي الِاسْتِفْهَامِ مِنَ الْمَجَازِ، فَكَانَ تَدْوِينُهَا قَلِيلَ الْجَدْوَى.

(Zâ) ancak istifhamdaki (mâ) ve (men) ile birlikte 'ellezî' gibi olur. Bu takdirde (zâ) 'ellezî' konumunda, 'mâ' -yahut 'men'- ise istifham harfi olur; ve Araplar onu 'mâ' -yahut 'men'- ile birlikte tek bir isim konumunda tutarlar.» Buna Yüce Allah'ın: { مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } “Rabbiniz ne indirdi? 'Hayır [indirdi]' dediler” [Nahl: 30] buyruğunu örnek vermiştir. Kûfelilere göre diğer işaret isimleri de (ذا) ismi gibidir. Basralılar ise bu kullanımı sadece (ذا)'ya has kılmışlardır. Onların maksadı (ذا)'nın istifhamla birlikte bizzat ism-i mevsul olması değildir; zira bu ayette olduğu gibi kelamda ondan sonra bir ism-i mevsulün gelmesi çokça vâkidir ve sılası bir olan iki ism-i mevsulün peş peşe gelmesinin bir anlamı yoktur. Bilakis onlar, (ذا)'nın ism-i mevsulün ifade ettiği manayı sağladığını, dolayısıyla kendisinden sonra gelen fiil veya vasfın ism-i mevsulün sılası anlamında olduğunu kastetmişlerdir. Ancak nahivciler, istifhamda (ذا) kullanımındaki mecazı unuttukları için bunu böyle kaydetmişlerdir; bu yüzden bunu kaydetmelerinin faydası az olmuştur.

وَالْوَجْهُ أَنَّ (ذَا) فِي الِاسْتِفْهَامِ لَا يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ لِلْإِشَارَةِ وَإِنَّمَا هِيَ إِشَارَةٌ مَجَازِيَّةٌ، وَالْفِعْلُ الَّذِي يَجِيءُ بَعْدَهُ يَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، فَوِزَانُ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ [النَّحْل: ٢٤] وِزَانُ قَوْلِ يَزِيدَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ مُفَرِّغٍ يُخَاطِبُ بَغْلَتَهُ:

Uygun olan vecih şudur: İstifhamdaki (ذا) işaret için olmaktan çıkmaz; ancak bu mecazi bir işarettir ve kendisinden sonra gelen fiil hal konumundadır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne indirdi?” [Nahl: 24] buyruğunun vezni (yapısı), Yezîd b. Rebîa b. Müferriğ'in katırına hitaben söylediği şu sözün vezni gibidir:

نَجَوْتِ وَهَذَا تَحْمِلِينَ طَلِيقُ

«Sen kurtuldun, bu sırtında taşıdığın da serbest kalmıştır.»

وَالْإِقْرَاضُ: فِعْلُ الْقَرْضِ. وَالْقَرْضُ: السَّلَفُ، وَهُوَ بَذْلُ شَيْءٍ لِيُرَدَّ مِثْلُهُ أَوْ مُسَاوِيهُ، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا فِي الْبَذْلِ الَّذِي يُرْجَى الْجَزَاءُ عَلَيْهِ تَأْكِيدًا فِي تَحْقِيقِ حُصُولِ التَّعْوِيضِ وَالْجَزَاءِ. وَوَصْفُ الْقَرْضِ بِالْحَسَنِ لِأَنَّهُ لَا يَرْضَى اللَّهُ بِهِ إِلَّا إِذَا كَانَ مُبَرَّأً عَنْ شَوَائِبِ الرِّيَاءِ وَالْأَذَى، كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:

İkrâz; karz verme eylemidir. Karz ise selef (ödünç) olup, bir şeyin misli yahut dengi geri verilmek üzere bağışlanmasıdır. Burada ise karşılık ve mükâfatın gerçekleşmesini tekit etmek amacıyla, karşılığı umulan infak ve bağış hakkında mecazen kullanılmıştır. Karzın 'hasen' (güzel) diye nitelenmesi, riya ve eziyet şâibelerinden arınmış olmadıkça Allah'ın ondan razı olmayacağı içindir; nitekim Nâbiga şöyle demiştir:

لَيْسَتْ بِذَاتِ عَقَارِبَ

«İçinde akrepler (kötülük ve eziyet) bulunmayan [bir nimet]»

وَقِيلَ: الْقَرْضُ هُنَا عَلَى حَقِيقَتِهِ وَهُوَ السَّلَفُ، وَلَعَلَّهُ عُلِّقَ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّ الَّذِي يُقْرِضُ النَّاسَ طَمَعًا فِي الثَّوَابِ كَأَنَّهُ أَقْرَضَ اللَّهَ تَعَالَى لِأَنَّ الْقَرْضَ مِنَ الْإِحْسَانِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَفِي مَعْنَى هَذَا مَا

Denildi ki: Buradaki karz hakiki anlamındadır ki o da selef (ödünç)tir. Karzın lafzatullaha bağlanması ise, sevap umarak insanlara ödünç veren kimsenin sanki Yüce Allah'a ödünç vermiş gibi olmasından ileri gelir; çünkü borç vermek Allah'ın emrettiği ihsandandır. Bu anlamda,

جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ «إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: يَا ابْنَ آدَمَ اسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي قَالَ يَا رَبِّ وَكَيْفَ أُطْعِمُكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ قَالَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّهُ اسْتَطْعَمَكَ عَبْدِي فُلَانٌ فَلَمْ تُطْعِمْهُ»

kudsi hadiste şöyle buyrulmuştur: «Azîz ve Celîl olan Allah kıyamet günü şöyle buyurur: Ey âdemoğlu! Senden yemek istedim de beni doyurmadın! [Kul] der ki: Ey Rabbim, sen âlemlerin Rabbi iken ben seni nasıl doyurabilirdim? [Allah] buyurur ki: Bilmez misin, falan kulum senden yemek istemişti de sen onu doyurmamıştın?»

الْحَدِيثَ. وَقَدْ رَوَوْا أَنَّ ثَوَابَ الصَّدَقَةِ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَثَوَابَ الْقَرْضِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ مِنْ أَمْثَالِهِ.

Hadis bu şekildedir. Rivayet etmişlerdir ki sadakanın sevabı on mislidir; borç vermenin sevabı ise on sekiz mislidir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «فَيُضَاعِفَهُ» بِأَلِفٍ بَعْدِ الضَّادِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الضَّادِ وَبِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ. وَرَفْعُ «فَيُضَاعِفُهُ» فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، عَلَى الْعَطْفِ عَلَى يُقْرِضُ، لِيَدْخُلَ فِي حَيِّزِ

Cumhur «فَيُضَاعِفَهُ» kelimesini dâd harfinden sonra elif ile okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise dâd harfinden sonra elif olmaksızın ve ayn harfini şeddeli olarak («فَيُضَعِّفَهُ») okumuşlardır. Cumhurun kıraatinde «فَيُضَاعِفُهُ» kelimesinin merfû olması, hâsıl olmada borç vermenin peşinden gelerek

التَّحْضِيضِ مُعَاقِبًا لِلْإِقْرَاضِ فِي الْحُصُولِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ بِنَصْبِ الْفَاءِ عَلَى جَوَابِ التَّحْضِيضِ، وَالْمَعْنَى عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.

teşvik kapsamına girmesi için { يُقْرِضُ } fiiline atfedilmesindendir. İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb ise teşvikin cevabı olarak fâ harfini nasb ile [«فَيُضَاعِفَهُ»] okumuşlardır. Her iki kıraate göre de anlam birdir.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ أَصْلُ الْقَبْضِ الشَّدُّ وَالتَّمَاسُكُ، وَأَصْلُ الْبَسْطِ: ضِدُّ الْقَبْضِ وَهُوَ الْإِطْلَاقُ وَالْإِرْسَالُ، وَقَدْ تَفَرَّعَتْ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى مَعَانٍ: مِنْهَا الْقَبْضُ بِمَعْنَى الْأَخْذِ فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٨٣] وَبِمَعْنَى الشُّحِّ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ [التَّوْبَة: ٦٧] وَمِنْهَا الْبَسْطُ بِمَعْنَى الْبَذْلِ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ [الرَّعْد: ٢٦] وَبِمَعْنَى السَّخَاءِ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ [الْمَائِدَة: ٦٤] وَمِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى الْقَابِضُ الْبَاسِطُ بِمَعْنَى الْمَانِعِ الْمُعْطِي.

Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah daraltır ve genişletir” buyruğunda kabz kelimesinin aslı sıkmak ve tutmaktır. Bast kelimesinin aslı ise kabzın zıddı olup serbest bırakmak ve salmaktır. Bu anlamdan birtakım yan anlamlar türemiştir: Bunlardan biri kabzın 'teslim alma/tutma' anlamında olmasıdır; nitekim { فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ } “alınmış rehinler” [Bakara: 283] böyledir. Yine 'cimrilik' anlamındadır; nitekim { وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ } “ellerini sıkı tutarlar” [Tevbe: 67] ayeti böyledir. Yine bast kelimesi 'bolca bağışlama' anlamındadır; nitekim { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine rızkı genişletir” [Ra'd: 26] ayeti böyledir. 'Cömertlik' anlamındadır; nitekim { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” [Mâide: 64] ayeti böyledir. Yüce Allah'ın esmâsından olan el-Kâbıd ve el-Bâsıt ise 'meneden ve lutfeden/veren' anlamındadır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: (وَيَبْسُطُ) بِالسِّينِ، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَالْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَر وَزوج عَنْ يَعْقُوبَ بِالصَّادِ وَهُوَ لُغَةٌ.

Cumhur (وَيَبْسُطُ) kelimesini sîn ile okumuştur. Nâfi', İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Kisâî, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruvays ise sâd ile [وَيَبْصُطُ] okumuşlardır; bu da bir lehçedir.

يُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا: يَقْبِضُ الْعَطَايَا وَالصَّدَقَاتِ وَيَبْسُطُ الْجَزَاءَ وَالثَّوَابَ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ يَقْبِضُ نُفُوسًا عَنِ الْخَيْرِ وَيَبْسُطُ نُفُوسًا لِلْخَيْرِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْوَعْدِ بِالتَّوْسِعَةِ عَلَى

Buradaki kastedilen anlamın, bağışları ve sadakaları kabul edip karşılığını ve mükâfatını genişletmesi olması muhtemeldir; yine birtakım nefisleri hayırdan tutup [alıkoyması] ve birtakım nefisleri de hayra açıp [genişletmesi] olması da muhtemeldir. Bunda,

الْمُنْفِقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالتَّقْتِيرِ عَلَى الْبَخِيلِ.

Allah yolunda infak edene [rızkın] genişletileceği vaadi ve cimriye de [rızkın] daraltılacağı üstü kapalı bir şekilde ima edilmektedir.

وَفِي الْحَدِيثِ «اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا وَمُمْسِكًا تَلَفًا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah'ım! İnfak edene malının yerine yenisini ver; cimrilik edene de telef ver.»

وَفِي ابْنِ عَطِيَّةَ عَنِ الْحُلْوَانِيِّ عَنْ قَالُونَ عَنْ نَافِعٍ «أَنَّهُ لَا يُبَالِي كَيْفَ قَرَأَ يَبْسُطُ وَبَسَطَهُ بِالسِّينِ أَوْ بِالصَّادِ» أَيْ لِأَنَّهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ الصِّرَاطِ وَالسِّرَاطِ، وَالْأَصْلُ هُوَ السِّينُ، وَلَكِنَّهَا قُلِبَتْ صَادًا فِي بَصَطَهُ وَيَبْصُطُ لِوُجُودِ الطَّاءِ بَعْدَهَا، ومخرجها بعيد عَن مَخْرَجِ السِّينِ لِأَنَّ الِانْتِقَالَ مِنَ السِّينِ إِلَى الطَّاءِ ثَقِيلٌ بِخِلَافِ الصَّادِ.

İbn Atıyye'de, el-Hulvânî'den, Kālûn'dan, Nâfi'den şöyle rivayet edilmiştir: «O, { يَبْسُطُ } ve { بَسَطَهُ } kelimelerini sîn ile mi yoksa sâd ile mi okuduğuna aldırış etmezdi.» Yani tıpkı es-Sırât (الصِّرَاطِ) ve es-Sirât (السِّرَاطِ) gibi ikisi de birer lehçedir. Asıl olan sîn harfidir; ancak { بَصَطَهُ } ve { يَبْصُطُ } kelimelerinde ardından tâ harfi geldiği için sâd harfine dönüştürülmüştür. Tâ harfinin mahreci sîn harfinin mahrecinden uzaktır; zira sîn harfinden tâ harfine geçiş zordur, sâd harfi ise böyle değildir.

وَقَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْبِيهِ وَالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ مَا أُعِدَّ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَى الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَعْظَمُ مِمَّا وُعِدُوا بِهِ مِنَ الْخَيْرِ فِي الدُّنْيَا، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْمُمْسِكَ الْبَخِيلَ عَنِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَحْرُومٌ مِنْ خَيْرٍ كَثِيرٍ.

Yüce Allah'ın: { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve O'na döndürüleceksiniz” buyruğu, Allah yolunda infak etmenin karşılığı olarak ahirette kendileri için hazırlanan mükâfatın, dünyada kendilerine vadedilen hayırdan çok daha büyük olduğunu hatırlatmak ve uyarmak amacıyla kullanılan bir haberdir. Bunda, Allah yolunda infaktan elini sıkı tutan cimri kimsenin çok büyük bir hayırdan mahrum kalacağına dair üstü kapalı bir ima vardır.

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ جَاءَ أَبُو الدَّحْدَاحِ إِلَى رَسُول الله ﵊ فَقَالَ: «أَوَ أَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ مِنَّا الْقَرْضَ؟ قَالَ: نَعَمْ يَا أَبَا الدَّحْدَاحِ، قَالَ: أَرِنِي يَدَكَ» فَنَاوَلَهُ يَدَهُ فَقَالَ: «فَإِنِّي أَقْرَضْتُ اللَّهَ حَائِطًا فِيهِ سِتُّمِائَةِ نَخْلَةٍ» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «كَمْ مِنْ عِذْقٍ رَدَاحٍ وَدَارٍ فَسَاحٍ فِي الْجَنَّةِ لأبي الدحداح» .

Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Ebû'd-Dahdâh, Resûlullah aleyhisselâm'a gelerek: «Yoksa Allah bizden borç mu istiyor?» dedi. [Allah Resûlü]: «Evet, ey Ebâ'd-Dahdâh!» buyurdu. [Ebû'd-Dahdâh]: «Bana elini göster» dedi; Resûlullah elini ona uzattı. Bunun üzerine [Ebû'd-Dahdâh]: «İçinde altı yüz hurma ağacı bulunan bahçemi Allah'a borç verdim» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Cennette Ebû'd-Dahdâh için sarkan nice dolgun hurma salkımları ve nice geniş köşkler vardır!»

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 246]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Musa'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmazsanız?' demişti. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler. Fakat savaş üzerlerine farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” (246)

جُمْلَةُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ اسْتِئْنَافٌ ثَان من جُمْلَةِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٣] سِيقَ مَسَاقَ الِاسْتِدْلَالِ لِجُمْلَةِ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٠] وَفِيهَا زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ لِفَظَاعَةِ حَالِ التَّقَاعُسِ عَنِ الْقِتَالِ بعد التهيؤ لَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالتَّكْرِيرُ فِي مَثَلِهِ يُفِيدُ مَزِيدَ تَحْذِيرٍ وَتَعْرِيضٍ بِالتَّوْبِيخِ فَإِنَّ الْمَأْمُورِينَ بِالْجِهَادِ فِي قَوْلِهِ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَخْلَوْنَ مَنْ نَفَرٍ تَعْتَرِيهِمْ هَوَاجِسُ تُثَبِّطُهُمْ عَنِ الْقِتَالِ، حُبًّا لِلْحَيَاةِ وَمِنْ نَفَرٍ تَعْتَرِضُهُمْ خَوَاطِرُ تُهَوِّنُ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ أَكْدَارِ الْحَيَاةِ، وَمَصَائِبِ الْمَذَلَّةِ، فَضَرَبَ اللَّهُ لِهَذَيْنِ الْحَالَيْنِ مَثَلَيْنِ: أَحَدُهُمَا مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَالثَّانِي قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَقَدْ قَدَّمَ أَحَدَهُمَا وَأَخَّرَ الْآخَرَ لِيَقَعَ التَّحْرِيضُ عَلَى الْقِتَالِ بَيْنَهُمَا.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi?” cümlesi, { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” [Bakara: 243] cümlesinden sonra gelen ikinci bir istînâftır (yeni başlangıçtır). Bu cümle, { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” [Bakara: 190] cümlesine delil getirmek amacıyla sevk edilmiştir. Bu cümlede, Allah yolunda savaşa hazırlandıktan sonra savaştan geri durmanın vahametini daha da vurgulama anlamı vardır. Bu gibi durumlarda tekrar yapmak, daha fazla sakındırma ve üstü kapalı bir kınama ifade eder. Çünkü { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” buyruğuyla cihadla emrolunanlar; yaşama sevgisi sebebiyle kendilerini savaştan alıkoyan vesveselerin hücumuna uğrayan bir grup ile hayatın kederlerini ve zilletin musibetlerini gördüklerinde ölümü göze almayı kolay bulan düşüncelerin kapladığı diğer bir gruptan hâli değillerdir. Allah bu iki duruma iki misal vermiştir: Birincisi, { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” buyruğunda geçen durumdur; ikincisi ise { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi?” buyruğudur. Savaşa teşvikin ikisinin arasında yer alması için bunlardan birini öne almış, diğerini ise sonraya bırakmıştır.

وَمُنَاسَبَةُ تَقْدِيمِ الْأُولَى أَنَّهَا تُشَنِّعُ حَالَ الَّذِينَ اسْتَسْلَمُوا وَاسْتَضْعَفُوا أَنْفُسَهُمْ، فَخَرَجُوا

İlk [kıssanın] öne alınmasının uygunluğu şudur: O, teslim olup kendilerini zayıf düşüren ve sayıca çok olmalarına rağmen

مِنْ دِيَارِهِمْ مَعَ كَثْرَتِهِمْ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ أَنْسَبُ بِأَنْ تُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيِ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ وَالدِّفَاعِ عَنِ الْبَيْضَةِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِذَلِكَ بَعْدَهَا يَقَعُ مَوْقِعَ الْقَبُولِ مِنَ السَّامِعِينَ لَا مَحَالَةَ، وَمُنَاسَبَةُ تَأْخِيرِ الثَّانِيَةِ أَنَّهَا تَمْثِيلُ حَالِ الَّذِينَ عَرَفُوا فَائِدَةَ الْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِقَوْلِهِمْ: وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ إِلَخْ. فَسَأَلُوهُ دُونَ أَنْ يَفْرِضَ عَلَيْهِمْ فَلَمَّا عُيِّنَ لَهُمُ الْقِتَالُ نَكَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ، وَمَوْضِعُ الْعِبْرَةِ هُوَ التَّحْذِيرُ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِ حَالِهِمْ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِي الْقِتَالِ أَوْ بَعْدَ كُتُبِهِ عَلَيْهِمْ، فَلِلَّهِ بَلَاغَةُ هَذَا الْكَلَامِ، وَبَرَاعَةُ هَذَا الْأُسْلُوبِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ عَلَى أَلَمْ تَرَ [الْبَقَرَة: ٢٤٣] فِي الْآيَةِ قَبْلَ هَذِهِ.

yurtlarından çıkan kimselerin durumunu çirkin göstermektedir. Bu durumun, savaş emrinin ve yurdun müdafaasının hemen öncesinde zikredilmesi daha uygundur; çünkü bundan sonra gelecek böyle bir emir, dinleyenler nezdinde kaçınılmaz olarak kabul görecektir. İkincisinin sonraya bırakılmasının uygunluğu ise, { وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ } “Niçin savaşmayalım...” sözleriyle Allah yolunda savaşmanın faydasını kavrayan kimselerin durumunu temsil etmesidir. Onlar, kendilerine farz kılınmadan önce savaşı talep etmişler, kendilerine savaş belirlenip farz kılınınca da arkalarına dönüp kaçmışlardır. Burada ibret alınacak husus, savaşa başladıktan veya üzerlerine farz kılındıktan sonra onların düştüğü durumun benzerine düşmekten sakındırmaktır. Öne alma ve sonraya bırakma bakımından bu kelamın belagatı ve bu üslubun üstünlüğü ne yücedir! { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” [Bakara: 243] ifadesine dair açıklama bundan önceki ayette geçmişti.

وَالْمَلَأُ: الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ، وَهُوَ اسْمُ جَمْعٍ كَالْقَوْمِ وَالرَّهْطِ، وَكَأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمِلْءِ وَهُوَ تَعْمِيرُ الْوِعَاءِ بِالْمَاءِ وَنَحْوِهِ، وَأَنَّهُ مُؤْذِنٌ بِالتَّشَاوُرِ لِقَوْلِهِمْ: تَمَالَأَ الْقَوْمُ إِذَا اتَّفَقُوا عَلَى شَيْءٍ وَالْكُلُّ مَأْخُوذٌ مِنْ مِلْءِ الْمَاءِ فَإِنَّهُم كَانُوا يملأون قِرَبَهُمْ وَأَوْعِيَتَهُمْ كُلَّ مَسَاءٍ عِنْدَ الْوِرْدِ، فَإِذَا مَلَأَ

el-Mele' (الْمَلَأُ), işleri ve görüşleri bir olan topluluk demektir; kavim ve cemaat (raht) gibi bir ism-i cem'dir (topluluk ismidir). Sanki kabı su ve benzeri şeylerle doldurmak anlamına gelen mil' (مِلْء) kökünden türetilmiştir ve danışmayı hissettirir. Nitekim bir şey üzerinde anlaştıklarında 'kavim birbiriyle anlaştı/ittifak etti' (تَمَالَأَ الْقَوْمُ) derler. Bütün bunlar su doldurmaktan alınmadır; çünkü onlar her akşam su başına vardıklarında tulumlarını ve kaplarını doldururlardı. Biri

أَحَدٌ لِآخَرَ فَقَدْ كَفَاهُ شَيْئًا مُهِمًّا لِأَنَّ الْمَاءَ قِوَامُ الْحَيَاةِ، فَضَرَبُوا ذَلِكَ مَثَلًا لِلتَّعَاوُنِ عَلَى الْأَمْرِ النَّافِعِ الَّذِي بِهِ قِوَامُ الْحَيَاةِ وَالتَّمْثِيلُ بِأَحْوَالِ الْمَاءِ فِي مِثْلِ هَذَا مِنْهُ

diğerine su doldurursa, hayatın dayanağı olan su konusunda ona önemli bir yardımda bulunmuş olurdu. İşte bunu, hayatın dayanağı olan faydalı bir işte yardımlaşmaya darbımesel kılmışlardır. Bu kabil durumlarda su halleriyle temsil getirmeye dair bir örnek de

قَوْلُ عَلِيٍّ «اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ فَإِنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوا رَحِمِي وَأَكْفَئُوا إِنَائِي»

Ali'nin şu sözüdür: «Allah'ım! Kureyş'i sana havale ediyorum; çünkü onlar akrabalık bağımı kopardılar ve kabımı ters yüz ettiler.»

تَمْثِيلًا لِإِضَاعَتِهِمْ حَقَّهُ.

[Bu sözüyle], onların kendi hakkını zayi etmelerini temsil etmiştir.

وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مُوسى إِعْلَامٌ بِأَنَّ أَصْحَابَ هَذِهِ الْقِصَّةِ كَانُوا مَعَ نَبِيءٍ بَعْدَ مُوسَى، فَإِنَّ زَمَانَ مُوسَى لَمْ يَكُنْ فِيهِ نَصْبُ مُلُوكٍ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ أَضَاعُوا الِانْتِفَاعَ بِالزَّمَنِ الَّذِي كَانَ فِيهِ رَسُولُهُمْ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ، فَكَانُوا يَقُولُونَ: اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتَلَا، وَكَانَ النَّصْرُ لَهُمْ مَعَهُ أَرْجَى لَهُمْ بِبَرَكَةِ رَسُولِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ التَّعْرِيضُ بِتَحْذِيرِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الِاخْتِلَافِ عَلَى رَسُولِهِمْ.

Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Musa'dan sonra” buyruğu, bu kıssanın sahiplerinin Musa'dan sonraki bir peygamber döneminde yaşadıklarını bildirmektedir. Zira Musa döneminde İsrailoğulları üzerine hükümdarlar tayin edilmemişti. Bu ifade sanki peygamberlerinin aralarında bulunduğu dönemin kıymetini bilmeyip zayi ettiklerine bir işarettir; nitekim onlar: 'Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın' diyorlardı. Hâlbuki peygamberlerinin bereketiyle onun yanında zafere ulaşmaları kendileri için daha umut vericiydi. Buradaki maksat, peygamberlerine muhalefet etmekten Müslümanları sakındırmak için üstü kapalı bir uyarıda bulunmaktır.

وَتَنْكِيرُ نَبِيءٍ لَهُمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مَحَلَّ الْعِبْرَةِ لَيْسَ هُوَ شَخْصَ النَّبِيءِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَعْيِينِهِ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ حَالُ الْقَوْمِ وَهَذَا دَأْبُ الْقُرْآنِ فِي قِصَصِهِ، وَهَذَا النَّبِيءُ هُوَ صَمْوِيلُ وَهُوَ بِالْعَرَبِيَّةِ شَمْوِيلُ بِالشِّينِ الْمُعْجَمَةِ وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: إِذْ قَالُوا لِنَبِيِّهِمْ، إِذْ لَمْ يَكُنْ هَذَا النبيء معهودا عِنْد السَّامِعِينَ حَتَّى يُعْرَفَ لَهُمْ بِالْإِضَافَةِ.

{ نَبِيٍّ لَهُمُ } “kendilerine [gönderilen] bir peygambere” ifadesinin nekre (belirsiz) gelmesi, ibret alınacak asıl noktanın peygamberin şahsı olmadığına, dolayısıyla onu belirlemeye ihtiyaç bulunmadığına, aksine asıl maksadın o kavmin hali olduğuna işaret etmek içindir. Kur'an'ın kıssalarındaki âdeti de budur. Bu peygamber Samuil'dir; Arapçada noktalı şın ile Şemvîl (شَمْوِيلُ) olarak da söylenir. Dinleyenler nezdinde bu peygamber izafetle tanınacak kadar bilinmediği için 'peygamberlerine dediklerinde' (إِذْ قَالُوا لِنَبِيِّهِمْ) dememiştir.

وَفِي قَوْله: لِنَبِيٍّ لَهُمُ تَأْيِيدٌ لِقَوْلِ عُلَمَاءِ النَّحْوِ إِنَّ أَصْلَ الْإِضَافَةِ أَنْ تَكُونَ عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ الْجَرِّ، وَمَعْنَى ابْعَثْ لَنا مَلِكاً عَيِّنْ لَنَا مَلِكًا وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ مَلِكٌ فِي حَالَةِ الْحَاجَةِ إِلَى مَلِكٍ فَكَأَنَّ الْمَلِكَ غَائِبٌ عَنْهُمْ، وَكَأَنَّ حَالَهُمْ يَسْتَدْعِي حُضُورَهُ فَإِذَا عُيِّنَ لَهُمْ شَخْصٌ مَلِكًا فَكَأَنَّهُ كَانَ غَائِبًا عَنْهُمْ فَبُعِثَ أَيْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ، أَوْ هُوَ مُسْتَعَارٌ مِنْ

{ لِنَبِيٍّ لَهُمُ } buyruğunda, nahiv âlimlerinin 'izafetin aslının lâm harf-i cerri takdirinde olduğu' yönündeki görüşlerine bir destek vardır. { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } “Bize bir hükümdar gönder” sözünün anlamı, 'bize bir hükümdar tayin et' demektir. Çünkü bir hükümdara ihtiyaç duyulduğu halde içlerinde bir hükümdar bulunmadığında, o hükümdar sanki onların arasında yokmuş gibiydi ve durumları onun hazır bulunmasını gerektiriyordu. Dolayısıyla onlara bir şahıs hükümdar olarak tayin edildiğinde, sanki o kişi aralarında yoktu da gönderildi yani onlara sevk edildi gibi oldu. Yahut bu ifade,

بَعْثِ الْبَعِيرِ أَيْ إِنْهَاضِهِ لِلْمَشْيِ.

deveyi yürümeye kaldırmak anlamına gelen 'devenin sevk edilmesi' (بَعْثِ الْبَعِيرِ) tabirinden istiare edilmiştir.

وَقَوْلُهُ: هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ الْآيَةَ، اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ وَتَحْذِيرٌ، فَقَوْلُهُ:

Yüce Allah'ın: { هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “Ya üzerinize savaş farz kılındığında...” ayeti, takrîrî bir istifham (itiraf ettirme amaçlı soru) ve sakındırmadır. Şöyle ki:

أَلَّا تُقاتِلُوا مُسْتَفْهَمٌ عَنْهُ بِهَلْ وَخَبَرٌ لَعَسَى مُتَوَقَّعٌ، وَدَلِيلٌ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ الْإِيجَازِ فَقَدْ حَكَى جُمَلًا كَثِيرَةً وَقَعَتْ فِي كَلَامٍ بَيْنَهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَرَّرَهُمْ عَلَى إِضْمَارِهِمْ نِيَّةَ عَدَمِ الْقِتَالِ اخْتِبَارًا وَسَبْرًا لِمِقْدَارِ عَزْمِهِمْ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي الِاسْتِفْهَامِ بِالنَّفْيِ فَقَالَ مَا يُؤَدِّي مَعْنَى «هَلْ لَا تُقَاتِلُونَ» وَلَمْ يَقُلْ: هَلْ تُقَاتِلُونَ لِأَنَّ الْمُسْتَفْهَمَ عَنْهُ هُوَ الطَّرَفُ الرَّاجِحُ عِنْدَ الْمُسْتَفْهِمِ، وَإِنْ كَانَ الطَّرَفُ الْآخَرُ مُقَدَّرًا، وَإِذَا خَرَجَ الِاسْتِفْهَامُ إِلَى مَعَانِيهِ الْمَجَازِيَّةِ كَانَتْ حَاجَةُ الْمُتَكَلِّمِ إِلَى اخْتِيَارِ الطَّرَفِ الرَّاجِحِ مُتَأَكَّدَةً.

{ أَلَّا تُقاتِلُوا } “savaşmazsanız?” ifadesi, { هَلْ } ile sorulan, { عَسَى }'nin beklenen haberi ve { إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “üzerinize savaş farz kılındığında” şartının cevabına delalet eden kısımdır. Bu, icazın (özlü anlatımın) en harika örneklerindendir; zira aralarında geçen pek çok cümleyi aktarmıştır. Şöyle ki; peygamberleri, savaşa olan azimlerinin derecesini denemek ve sınamak amacıyla savaşmama niyetini gizlediklerini onlara itiraf ettirmiştir. Bu sebeple soru nefy (olumsuzluk) ile gelmiş ve 'savaşmayacak mısınız?' anlamına gelen bir ifade kullanmıştır; 'savaşacak mısınız?' dememiştir. Çünkü sorulan taraf, diğer taraf da takdir edilmekle birlikte, soruyu soranın yanında ağır basan taraftır. İstifham mecazi anlamlarına çıktığında, konuşanın ağır basan tarafı seçme ihtiyacı daha da kesinlik kazanır.

وَتَوَقَّعَ مِنْهُمْ عَدَمَ الْقِتَالِ وَحَذَّرَهُمْ مِنْ عَدَمِ الْقِتَالِ إِنْ فُرِضَ عَلَيْهِمْ، فَجُمْلَةُ: أَلَّا تُقاتِلُوا يَتَنَازَعُ مَعْنَاهَا كُلٌّ مِنْ هَلْ وَعَسَى وَإِنْ، وَأُعْطِيَتْ لِعَسَى، فَلِذَلِكَ قُرِنَتْ بِأَنْ، وَهِيَ دَلِيلٌ لِلْبَقِيَّةِ فَيُقَدَّرُ لِكُلِّ عَامِلٍ مَا يَقْتَضِيهِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ التَّحْرِيضُ لِأَنَّ ذَا الْهِمَّةِ يَأْنَفُ

Onların savaşmayacaklarını öngörmüş ve üzerlerine farz kılındığı takdirde savaşmamaktan onları sakındırmıştır. Dolayısıyla { أَلَّا تُقاتِلُوا } cümlesinin anlamı üzerinde { هَلْ }, { عَسَى } ve { إِنْ } edatlarının her biri çekişmektedir (tenâzu' halindedir); ancak cümle { عَسَى }'ye verilmiş, bu sebeple { أَنْ } ile birleştirilmiştir ve diğerlerine de delil kılınmıştır; böylece her âmil için gerektirdiği şey takdir edilir. Bu sözden maksat teşviktir; çünkü yüksek himmet sahibi kimse,

مِنْ نِسْبَتِهِ إِلَى التَّقْصِيرِ، فَإِذَا سُجِّلَ ذَلِكَ عَلَيْهِ قَبْلَ وُجُودِ دَوَاعِيهِ كَانَ عَلَى حَذَرٍ مِنْ وُقُوعِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، كَمَا يَقُولُ مَنْ يُوصِي غَيْرَهُ: افْعَلْ كَذَا وَكَذَا وَمَا أَظُنُّكَ تَفْعَلُ.

kendisine kusur isnat edilmesinden ar duyar. Bu durum, gerekçeleri ortaya çıkmadan önce yüzüne vurulduğunda, gelecekte bunun vuku bulmasından sakınır; tıpkı birine tavsiyede bulunan kişinin: 'Şöyle şöyle yap, gerçi yapacağını sanmıyorum ya!' demesi gibi.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ عَسِيتُمْ بِكَسْرِ السِّينِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ السِّينِ وَهُمَا لُغَتَانِ فِي عَسَى إِذَا اتَّصَلَ بِهَا ضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ أَوِ الْمُخَاطَبِ، وَكَأَنَّهُمْ قَصَدُوا مِنْ كَسْرِ السِّينِ التَّخْفِيفَ بِإِمَاتَةِ سُكُونِ الْيَاءِ.

Nâfi' tek başına, kıyasa aykırı olarak sîn harfinin kesresiyle { عَسِيتُمْ } şeklinde okumuştur. Cumhur ise sîn harfinin fethasıyla [{ عَسَيْتُمْ }] okumuştur. Bu ikisi, mütekellim (birinci şahıs) veya muhatap (ikinci şahıs) zamiri bitiştiğinde { عَسَى } fiilindeki iki lehçedir. Sanki sîn harfinin kesresiyle yâ harfinin sükûnunu gidererek bir hafifletme amaçlamışlardır.

وَقَوْلُهُ: قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ جَاءَتْ وَاوُ الْعَطْفِ فِي حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ إِذْ كَانَ فِي كَلَامِهِمْ مَا يُفِيدُ إِرَادَةَ أَنْ يَكُونَ جَوَابُهُمْ عَنْ كَلَامِهِ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِمْ:

Yüce Allah'ın: { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar: 'Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler” buyruğunda, onların sözünün aktarılmasında atıf vavı gelmiştir; zira onların sözlerinde, peygamberlerinin sözüne verdikleri cevabın şu sözlerine matuf olmasını istediklerini gösteren bir durum vardır:

ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا يُؤَدِّي مِثْلَهُ بِوَاوِ الْعَطْفِ فَأَرَادُوا تَأْكِيدَ رَغْبَتِهِمْ، فِي تَعْيِينِ مَلِكٍ يُدَبِّرُ أُمُورَ الْقِتَالِ، بِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ كُلَّ خَاطِرٍ يَخْطُرُ فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ التَّثْبِيطِ عَنِ الْقِتَالِ، فَجَعَلُوا كَلَامَ نَبِيئِهِمْ بِمَنْزِلَةِ كَلَامٍ مُعْتَرِضٍ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِهِمُ الَّذِي كَمَّلُوهُ، فَمَا يَحْصُلُ بِهِ جَوَابُهُمْ عَنْ شَكِّ نَبِيِّهِمْ فِي ثَبَاتِهِمْ، فَكَانَ نَظْمُ كَلَامِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الرُّسُلِ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ [آل عمرَان: ١٢٢] ، وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا [إِبْرَاهِيم: ١٢] .

{ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım”. Atıf vavı ile benzer bir anlam ifade edilmiştir. Onlar, içlerinde savaştan alıkoyacak her türlü düşünceyi inkâr ederek, savaş işlerini yönetecek bir hükümdarın tayin edilmesine olan arzularını pekiştirmek istemişlerdir. Böylece peygamberlerinin sözünü, kendilerinin tamamladığı kendi sözleri arasında bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) mesabesinde kılmışlardır. Dolayısıyla peygamberlerinin, onların sebatı konusundaki şüphesine verdikleri cevap hâsıl olmuştur. Onların sözlerinin dizilişi, Yüce Allah'ın peygamberlerden naklettiği şu buyruğu tarzında olmuştur: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” [Âl-i İmrân: 122], { وَما لَنا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا } “Bize yollarımızı göstermişken Allah'a niçin tevekkül etmeyelim?” [İbrâhîm: 12].

و (مَا) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ بِمَعْنَى أَيِّ شَيْءٍ وَاللَّامُ لِلِاخْتِصَاصِ وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ وَتَعَجُّبِيٌّ مِنْ قَوْلِ نَبِيِّهِمْ: هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا لِأَنَّ شَأْنَ الْمُتَعَجَّبِ مِنْهُ أَنْ يُسْأَلَ عَنْ سَبَبِهِ. وَاسْمُ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَوْضِعِ الِابْتِدَاءِ، ولَنا خَبَرُهُ، وَمَعْنَاهُ مَا حَصَلَ لَنَا

{ مَا } 'hangi şey' anlamında istifham ismidir; lâm harfi tahsis (aidiyet) içindir. İstifham ise peygamberlerinin { هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } “Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmazsanız?” sözüne karşı inkârî ve taaccübîdir (şaşkınlık bildirmektedir); çünkü şaşırılan şeyin sebebinin sorulması adettendir. İstifham ismi mübtedâ konumundadır, { لَنَا } ise onun haberidir; anlamı ise 'bizim için ne hâsıl oldu'

أَوْ مَا اسْتَقَرَّ لَنَا، فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَنا لَامُ الِاخْتِصَاصِ و «أَن» حَرْفُ مَصْدَرٍ وَاسْتِقْبَالٍ، ونُقاتِلْ مَنْصُوبٌ بِأَنْ، وَلَمَّا كَانَ حَرْفُ الْمَصْدَرِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ بَعْدَهُ فِي تَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ، فَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنْ وَفِعْلِهَا إِمَّا أَنْ يُجْعَلَ مَجْرُورًا بِحَرْفِ جَرٍّ مُقَدَّرٍ قَبْلَ أَنْ مُنَاسِبٍ لِتَعَلُّقِ (لَا نُقَاتِلَ) بِالْخَبَرِ مَا لَنَا فِي أَلَّا نُقَاتِلَ أَيِ انْتِفَاءِ قِتَالِنَا أَوْ مَا لَنَا لِأَلَّا نُقَاتِلَ أَيْ لِأَجْلِ انْتِفَاءِ قِتَالِنَا، فَيَكُونُ مَعْنَى الْكَلَامِ إِنْكَارَهُمْ أَنْ يَثْبُتَ لَهُمْ سَبَبٌ يَحْمِلُهُمْ عَلَى تَرْكِهِمُ الْقِتَالَ، أَوْ سَبَبٌ لِأَجْلِ تَرْكِهِمُ الْقِتَالَ، أَيْ لَا يَكُونُ لَهُمْ ذَلِكَ. وَإِمَّا أَنْ يُجْعَلَ الْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ بَدَلًا مِنْ ضَمِيرِ لَنا: بَدَلُ اشْتِمَالٍ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا لَنَا لِتَرْكِنَا الْقِتَالَ.

veya 'bizim için ne sabit oldu' demektir. { لَنا } ifadesindeki lâm tahsis lâmıdır; { أَنْ } masdar ve istikbal harfidir; { نُقاتِلْ } ise { أَنْ } ile mansubdur. Masdar harfi kendisinden sonraki fiilin masdar tevilinde olmasını gerektirdiğinden, { أَنْ } ve fiilinden oluşan masdar-ı müevvel ya { لَا نُقَاتِلَ } ifadesinin habere taallukuna uygun olarak { أَنْ }'den önce takdir edilen bir harf-i cer ile mecrur kılınır: { مَا لَنَا فِي أَلَّا نُقَاتِلَ } yani 'savaşmamamızda bizim için ne var?' veya { مَا لَنَا لِأَلَّا نُقَاتِلَ } yani 'savaşmamamız için bizim için ne sebep var?' şeklinde olur. Bu durumda kelamın anlamı, onları savaşı terk etmeye sevk edecek bir sebebin kendilerinde bulunmasını yahut savaşı terk etmeleri için bir sebebin varlığını inkâr etmeleri olur; yani 'böyle bir şey bizim için söz konusu olamaz' demektir. Ya da masdar-ı müevvel, { لَنا } zamirinden bedel-i iştimal kılınır; takdiri ise: 'Savaşı terk etmemiz için neyimiz var ki?' şeklinde olur.