وَمِثْلُ هَذَا النَّظْمِ يَجِيءُ بِأَشْكَالٍ خَمْسَةٍ: مِثْلَ مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ [يُوسُفَ:
Bu kabil bir diziliş beş şekilde gelir: { مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ } “Yusuf hakkında bize niçin güvenmiyorsun?” [Yûsuf: 11],
١١] وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي [يس: ٢٢] مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ [الصافات: ١٥٤] فمالك وَالتَّلَدُّدَ حَوْلَ نَجْدٍ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ [النِّسَاء: ٨٨] ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَوْضِعِ حَالٍ، وَلَكِنَّ الْإِعْرَابَ يَخْتَلِفُ وَمَآلُ الْمَعْنَى مُتَّحِدٌ.
{ وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Beni yaratana niçin kulluk etmeyeyim?” [Yâsîn: 22], { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” [Sâffât: 154], şairin «Necid etrafında tereddüt edip durman da neyin nesi?» mısraı ve { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “Münafıklar hakkında iki fırka olmanız da ne oluyor?” [Nisâ: 88] ayetleri böyledir. Çoğunlukla istifhamdan sonra gelen kısım hâl konumunda olur; ancak irap değişse de mana netice itibarıyla aynıdır.
و «مَا» مُبْتَدَأٌ وَ «لَنَا» خَبَرُهُ، وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ كَانَ لَنَا. وَجُمْلَةُ «أَلَّا نُقَاتِلَ» حَالٌ وَهِيَ قَيْدٌ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، أَيْ لَا يَثْبُتُ لَنَا شَيْءٌ فِي حَالَةِ تَرْكِنَا الْقِتَالَ. وَهَذَا كَنَظَائِرِهِ فِي قَوْلك: مَالِي لَا أفعل أَو مَالِي أَفْعَلُ، فَأَنْ مَصْدَرِيَّةٌ مَجْرُورَةٌ بِحَرْفِ جَرٍّ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ بِفِي أَوْ لَامِ الْجَرِّ، مُتَعَلِّقٍ بِمَا تَعَلَّقَ بِهِ لَنا.
{ مَا } mübtedâ, { لَنَا } ise onun haberidir; anlamı: 'Bizim için hangi şey sabit oldu?' demektir. { أَلَّا نُقَاتِلَ } cümlesi ise hâldir ve inkârî istifhamın kaydıdır; yani 'Savaşı terk etmemiz durumunda bizim için hiçbir engel veya gerekçe sabit olamaz.' Bu, senin 'Yapmamam için neyim var?' yahut 'Yapmam için neyim var?' sözündeki benzerleri gibidir. Dolayısıyla { أَنْ } masdariyyedir; { فِي } veya lâm harf-i cerri olarak takdir edilen hazfedilmiş bir harf-i cer ile mecrurdur ve { لَنا }'nın taalluk ettiği yere taalluk etmektedir.
وَجُمْلَةُ وَقَدْ أُخْرِجْنا حَالٌ مُعَلِّلَةٌ لِوَجْهِ الْإِنْكَارِ، أَيْ إِنَّهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ أَبْعَدُ النَّاسِ عَنْ تَرْكِ الْقِتَالِ لِأَنَّ أَسْبَابَ حُبِّ الْحَيَاةِ تَضْعُفُ فِي حَالَةِ الضُّرِّ وَالْكَدَرِ بِالْإِخْرَاجِ مِنَ الدِّيَارِ وَالْأَبْنَاءِ.
{ وَقَدْ أُخْرِجْنا } “çıkarılmışken” cümlesi, inkârın gerekçesini açıklayan bir hâldir; yani onlar bu durumdayken savaşı terk etmekten insanların en uzağıdırlar; çünkü yaşama sevgisinin sebepleri, yurtlardan ve çocuklardan çıkarılmanın getirdiği zarar ve keder halinde zayıflar.
وَعَطْفُ الْأَبْنَاءِ عَلَى الدِّيَارِ لِأَنَّ الْإِخْرَاجَ يُطْلَقُ عَلَى إِبْعَادِ الشَّيْءِ مِنْ حَيِّزِهِ، وَعَلَى إِبْعَادِهِ مِنْ بَيْنِ مَا يُصَاحِبُهُ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى دَعْوَى جَعْلِ الْوَاوِ عَاطِفَةً عَامِلًا مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ وَأَبْعَدَنَا عَنْ أَبْنَائِنَا.
Çocukların yurtlara atfedilmesi şundandır: Çıkarma fiili bir şeyin mekânından uzaklaştırılması için de, birlikte olduğu kimselerden uzaklaştırılması için de kullanılır. Dolayısıyla vav harfinin 'bizi çocuklarımızdan da uzaklaştırdılar' şeklinde takdir edilen hazfedilmiş bir âmili atfettiğini iddia etmeye gerek yoktur.
وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَخْ. جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَهِيَ مَحَلُّ الْعِبْرَةِ وَالْمَوْعِظَةِ لِتَحْذِيرِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ أَنْ يَتَوَلَّوْا عَنِ الْقِتَالِ بَعْدَ أَنْ أَخْرَجَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ، وَبَعْدَ أَنْ تَمَنَّوْا قِتَالَ أَعْدَائِهِمْ وَفَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بَعْدُ بِقَوْلِهِ: فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [الْبَقَرَة: ٢٤٩] إِلَخْ.
Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca yüz çevirdiler...” buyruğu bir ara cümledir (cümle-i mu'terizadır). Burası, müşriklerin kendilerini yurtlarından ve çocuklarından çıkarmasından sonra, düşmanlarıyla savaşmayı temenni edip Allah da bunu üzerlerine farz kıldıktan sonra savaştan yüz çeviren bu kimselerin durumuna düşmekten Müslümanları sakındırmak için ibret ve öğüt mahallidir. Bu, Allah'ın daha sonra onlar hakkında aktaracağı şu buyruğuna bir işarettir: { فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O ve beraberindeki müminler ırmağı geçince...” [Bakara: 249].
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ، لِأَنَّ فِعْلَهُمْ هَذَا مِنَ الظُّلْمِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyruğu tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür). Zira onların bu yaptıkları zulümdür; çünkü onlar
الْقِتَالَ خُيِّلُوا أَنَّهُمْ مُحِبُّونَ لَهُ ثُمَّ نَكَصُوا عَنْهُ. وَمِنْ أَحْسَنِ التَّأْدِيب قَوْلُ الرَّاجِزِ:
savaşı talep ettiklerinde kendilerini ona istekli göstermişler, sonra da ondan geri durmuşlardır. Ne güzel bir edep dersidir şu recez şairinin sözü:
مَنْ قَالَ لَا فِي حَاجَة ... مسؤولة فَمَا ظَلَمْ
İstenen bir ihtiyaç hususunda 'hayır' diyen kimse zulmetmiş olmaz;
وَإِنَّمَا الظَّالِمُ من ... يَقُولُ لَا بَعْدَ نَعَمْ
Asıl zalim olan, 'evet' dedikten sonra 'hayır' diyendir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ أَشَارَتْ إِلَى قِصَّةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ تَارِيخِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِمَا فِيهَا مِنَ الْعِلْمِ وَالْعِبْرَةِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ يَأْتِي بِذِكْرِ الْحَوَادِثِ التَّارِيخِيَّةِ تَعْلِيمًا لِلْأُمَّةِ بِفَوَائِدِ مَا فِي التَّارِيخِ، وَيَخْتَارُ لِذَلِكَ مَا هُوَ مِنْ تَارِيخِ أَهْلِ الشَّرَائِعِ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ لِلْغَرَضِ الَّذِي جَاءَ لِأَجْلِهِ الْقُرْآنُ.
Bu ayet, içerdiği ilim ve ibretten ötürü İsrailoğulları tarihinden büyük bir kıssaya işaret etmiştir. Zira Kur'an, tarihteki faydaları ümmete öğretmek amacıyla tarihî olayları zikreder ve bunun için de şeriat ehlinin tarihinden olanları seçer; çünkü bu, Kur'an'ın indiriliş gayesine en uygun olanıdır.
هَذِهِ الْقِصَّةُ هِيَ حَادِثُ انْتِقَالِ نِظَامِ حُكُومَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الصِّبْغَةِ الشُّورِيَّةِ، الْمُعَبَّرِ عَنْهَا عِنْدَهُمْ بِعَصْرِ الْقُضَاةِ إِلَى الصِّبْغَةِ الْمَلَكِيَّةِ، الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِعَصْرِ الْمُلُوكِ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا تُوُفِّيَ مُوسَى ﵇ فِي حُدُودِ سَنَةِ ١٣٨٠ قَبْلَ الْمِيلَادِ الْمَسِيحِيِّ، خَلَفَهُ فِي الْأُمَّةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، الَّذِي عَهِدَ لَهُ مُوسَى فِي آخِرِ حَيَاتِهِ بِأَنْ يَخْلُفَهُ فَلَمَّا صَارَ أَمْرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى يُوشَعَ جَعَلَ
Bu kıssa, İsrailoğullarının yönetim sisteminin onlarda 'Hâkimler Dönemi' olarak adlandırılan şûra usulünden, 'Krallar Dönemi' olarak adlandırılan krallık sistemine geçişi olayıdır. Şöyle ki: Musa aleyhisselâm Milattan önce yaklaşık 1380 yılında vefat edince, İsrail kavminde onun yerine, Musa'nın ömrünün sonlarında ardılı olarak tayin ettiği Yûşa b. Nûn geçti. İsrailoğullarının idaresi Yûşa'ya geçince,
لِأَسْبَاطِ بَنِي إِسْرَائِيلَ حُكَّامًا يَسُوسُونَهُمْ وَيَقْضُونَ بَيْنَهُمْ، وَسَمَّاهُمُ الْقُضَاةَ فَكَانُوا فِي مُدُنٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَكَانَ مِنْ أُولَئِكَ الْحُكَّامِ أَنْبِيَاءُ، وَكَانَ هُنَالِكَ أَنْبِيَاءُ غَيْرُ حُكَّامٍ، وَكَانَ كُلُّ سِبْطٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَسِيرُونَ عَلَى مَا يَظْهَرُ لَهُمْ، وَكَانَ من قضاتهم وَأَنْبِيَائِهِمْ صَمْوِيلُ بْنُ الْقَانَةِ، مِنْ سِبْطِ أَفْرَايِمْ، قَاضِيًا لِجَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ مَحْبُوبًا عِنْدَهُمْ، فَلَمَّا شَاخَ وَكَبُرَ وَقَعَتْ حُرُوبٌ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَالْفِلَسْطِينِيِّينَ وَكَانَتْ سِجَالًا بَيْنَهُمْ، ثُمَّ كَانَ الِانْتِصَارُ لِلْفِلَسْطِينِيِّينَ، فَأَخَذُوا بَعْضَ قُرَى بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى إِنَّ تَابُوتَ الْعَهْدِ، الَّذِي سَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ، أَسَرَهُ الْفِلَسْطِينِيُّونَ، وَذَهَبُوا بِهِ إِلَى (أُشْدُودِ) بِلَادِهِمْ وَبَقِيَ بِأَيْدِيهِمْ عِدَّةَ أَشْهُرٍ، فَلَمَّا رَأَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ، ظَنُّوا أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ هُوَ ضَعْفُ صَمْوِيلَ عَنْ تَدْبِيرِ أُمُورِهِمْ، وَظَنُّوا أَنَّ انْتِظَامَ أَمْرِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ، لَمْ يَكُنْ إِلَّا بِسَبَبِ النِّظَامِ الْمَلَكِيِّ، وَكَانُوا يَوْمَئِذٍ يَتَوَقَّعُونَ هُجُومَ نَاحَاشَ: مَلِكِ الْعُمُونِيِّينَ عَلَيْهِمْ أَيْضًا، فَاجْتَمَعَتْ إِسْرَائِيلُ وَأَرْسَلُوا عُرَفَاءَهُمْ مِنْ كُلِّ مَدِينَةٍ، وَطَلَبُوا مِنْ صَمْوِيلَ أَنْ يُقِيمَ لَهُمْ مَلِكًا يُقَاتِلُ بِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَاسْتَاءَ صَمْوِيلُ مِنْ ذَلِكَ، وَحَذَّرَهُمْ عَوَاقِبَ حُكْمِ الْمُلُوكِ «إِنَّ الْملك يَأْخُذ بَيْنكُم لِخِدْمَتِهِ وَخِدْمَةِ خَيْلِهِ وَيَتَّخِذُ مِنْكُمْ مَنْ يَرْكُضُ أَمَامَ مَرَاكِبِهِ، وَيَسْخَرُ مِنْكُمْ حِرَاثَيْنِ لِحَرْثِهِ، وَعَمَلَةً لِعُدَدِ حَرْبِهِ، وَأَدَوَاتِ مَرَاكِبِهِ، وَيَجْعَلُ بَنَاتِكُمْ عَطَّارَاتٍ وَطَبَّاخَاتٍ وَخَبَّازَاتٍ، وَيَصْطَفِي مِنْ حُقُولِكُمْ، وَكُرُومِكُمْ، وَزِيَاتِينِكُمْ، أَجْوَدَهَا فَيُعْطِيهَا لِعَبِيدِهِ، وَيَتَّخِذُكُمْ عَبِيدًا، فَإِذَا صَرَخْتُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي وَجْهِ مَلِكِكُمْ لَا يَسْتَجِيبُ اللَّهُ لَكُمْ، فَقَالُوا: لَا بُدَّ لَنَا مِنْ مَلِكٍ لِنَكُونَ مِثْلَ سَائِرِ الْأُمَمِ، وَقَالَ لَهُمْ: هَلْ عَسِيتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ
İsrailoğullarının kabileleri (esbât) için onları yönetecek ve aralarında hükmedecek yöneticiler tayin etti ve onlara 'hâkimler' (kādîler) adını verdi; bunlar çeşitli şehirlerde bulunurlardı. Bu yöneticilerden bazıları peygamberdi; yönetici olmayan başka peygamberler de vardı. İsrailoğullarının her kabilesi kendi uygun gördüğü şekilde hareket ederdi. Onların hâkimlerinden ve peygamberlerinden biri olan Efraim kabilesinden Elkana oğlu Samuil, bütün İsrailoğullarının hâkimiydi ve aralarında çok sevilirdi. O yaşlanıp ihtiyarlayınca, İsrailoğulları ile Filistinliler arasında karşılıklı üstünlükle süren savaşlar patlak verdi. Sonunda zafer Filistinlilerin oldu; İsrailoğullarının bazı köylerini ele geçirdiler, hatta ileride hakkında açıklama gelecek olan Ahit Sandığı'nı bile Filistinliler esir alıp kendi memleketleri olan Aşdod'a götürdüler ve sandık aylarca onların elinde kaldı. İsrailoğulları uğradıkları hezimeti görünce, bunun sebebinin Samuil'in onların işlerini yönetmedeki zayıflığı olduğunu zannettiler ve Filistinlilerin işlerinin düzenli olmasının ancak krallık sisteminden kaynaklandığını düşündüler. O günlerde ayrıca Ammonluların kralı Nahaş'ın kendilerine saldırmasını da bekliyorlardı. Bunun üzerine İsrailoğulları toplandı, her şehirden temsilcilerini gönderdiler ve Samuil'den kendilerine Allah yolunda kendileriyle birlikte savaşacak bir kral tayin etmesini istediler. Samuil bundan hoşlanmadı ve onları kralların yönetiminin sonuçlarına karşı şöyle uyardı: «Kral, aranızdan [kimilerini] kendi hizmeti ve atlarının bakımı için alacak, sizden arabalarının önünde koşacak kimseler edinecek; sizden tarlasını sürmek için çiftçiler, savaş aletlerini ve araba donanımlarını yapmak için işçiler çalıştıracak; kızlarınızı ıtriyatçı, aşçı ve fırıncı yapacak; tarlalarınızın, bağlarınızın ve zeytinliklerinizin en iyilerini seçip kölelerine verecek, sizleri de kendine köle edinecektir. Bundan sonra kralınızın yüzüne karşı feryat ettiğinizde Allah size icabet etmeyecektir.» Onlar ise: 'Hayır, diğer bütün milletler gibi olmamız için bize mutlaka bir kral gerekir' dediler. Samuil onlara: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmazsanız?' deyince, onlar: 'Niçin savaşmayalım...' dediler
إِلَخْ. وَكَانَ ذَلِكَ فِي أَوَائِلِ الْقَرْنِ الْحَادِيَ عَشَرَ قَبْلَ الْمَسِيحِ.
ve ayetin devamı geldi. Bu olay Milattan önce on birinci yüzyılın başlarında gerçekleşmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا يَقْتَضِي أَنَّ الْفِلَسْطِينِيِّينَ أَخَذُوا بَعْضَ مُدُنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَدْ صُرِّحَ بِذَلِكَ إِجْمَالًا فِي الْإِصْحَاحِ السَّابِعِ مِنْ سِفْرِ صَمْوِيلَ الْأَوَّلِ، وَأَنَّهُمْ أَسَرُوا أَبْنَاءَهُمْ، وَأَطْلَقُوا كُهُولَهُمْ وَشُيُوخَهُمْ، وَفِي ذِكْرِ الْإِخْرَاجِ مِنَ الدِّيَارِ وَالْأَبْنَاءِ تَلْهِيبٌ لِلْمُهَاجِرِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مُقَاتَلَةِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَخْرَجُوهُمْ مِنْ مَكَّةَ، وَفَرَّقُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ نِسَائِهِمْ، وَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَبْنَائِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ [النِّسَاء: ٧٥] .
Yüce Allah'ın: { وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا } “Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken...” buyruğu, Filistinlilerin İsrailoğullarının bazı şehirlerini ele geçirdiklerini gerektirmektedir. Nitekim bu husus, Birinci Samuil kitabının yedinci bölümünde ana hatlarıyla açıkça belirtilmiştir; onların çocuklarını esir aldıkları, yetişkinlerini ve yaşlılarını ise salıverdikleri ifade edilmiştir. Yurtlardan ve çocuklardan çıkarılmanın zikredilmesinde, Müslüman muhacirleri, kendilerini Mekke'den çıkaran, kadınları ile aralarını ve çocukları ile aralarını ayıran müşriklere karşı savaşa teşvik etme gayesi vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda ve zayıf düşürülmüş erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?” [Nisâ: 75].
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 247]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Peygamberleri onlara: 'Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona malca da bir bolluk verilmemiştir' dediler. [Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende üstünlük verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi.” (247)
أَعَادَ الْفِعْلَ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ كَلَامَهُ هَذَا لَيْسَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِهِ الْأَوَّلِ، بَلْ هُوَ حَدِيثٌ آخَرُ مُتَأَخِّرٌ عَنْهُ وَذَلِكَ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ حَذَّرَهُمْ عَوَاقِبَ الْحُكُومَةِ الْمَلَكِيَّةِ وَحَذَّرَهُمُ التَّوَلِّيَ عَنِ الْقِتَالِ، تَكَلَّمَ مَعَهُمْ كَلَامًا آخَرَ فِي وَقْتٍ آخَرَ.
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } “Peygamberleri onlara dedi ki...” buyruğunda fiilin tekrarlanması, bu sözünün önceki sözünün devamı olmayıp, ondan sonraki başka bir konuşma olduğuna delalet etmek içindir. Şöyle ki; peygamberleri onları krallık idaresinin sonuçlarına ve savaştan yüz çevirmeye karşı uyardıktan sonra, başka bir vakitte onlarla farklı bir konuşma yapmıştır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِإِنَّ إِيذَانٌ بِأَنَّ مِنْ شَأْنِ هَذَا الْخَبَرِ أَنْ يُتَلَقَّى بِالِاسْتِغْرَابِ وَالشَّكِّ، كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ قَوْلُهُمْ: أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi, { أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا } “O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir ki?” sözlerinin de haber verdiği üzere, bu haberin yadırgama ve şüpheyle karşılanacak bir tabiata sahip olduğunu bildirmektedir.
وَوَقَعَ فِي سِفْرِ صَمْوِيلَ فِي الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ أَنَّهُ لَمَّا صَمَّمَ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي سُؤَالِهِمْ أَنْ يُعَيِّنَ لَهُمْ مَلِكًا، صَلَّى لِلَّهِ تَعَالَى فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ أَجِبْهُمْ إِلَى كُلِّ مَا طَلَبُوهُ، فَأَجَابَهُمْ وَقَالَ لَهُمُ: اذْهَبُوا إِلَى مُدُنِكُمْ، ثُمَّ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ صِفَةَ الْمَلِكِ الَّذِي سَيُعَيِّنُهُ لَهُمْ، وَأَنَّهُ لَقِيَهُ رَجُلٌ مِنْ بِنْيَامِينَ اسْمُهُ شَاوَلُ بْنُ قَيْسٍ، فَوَجَدَ فِيهِ الصِّفَةَ وَهِيَ أَنَّهُ أَطْوَلُ الْقَوْمِ، وَمَسَحَهُ صَمْوِيلُ مَلِكًا عَلَى إِسْرَائِيلَ، إِذْ صَبَّ عَلَى رَأْسِهِ زَيْتًا، وَقَبَّلَهُ وَجَمَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ أَيَّامٍ فِي بَلَدِ الْمُصَفَّاةِ وَأَحْضَرَهُ وَعَيَّنَهُ لَهُمْ مَلِكًا، وَذَلِكَ سَنَةَ ١٠٩٥ قَبْلَ الْمَسِيحِ.
Samuil kitabının dokuzuncu bölümünde yer aldığına göre; İsrailoğulları kendilerine bir kral tayin etmesi yönündeki taleplerinde ısrar edince, Samuil Yüce Allah'a dua etti. Bunun üzerine Yüce Allah ona, istedikleri her hususta onlara icabet etmesini vahyetti. O da onlara icabet edip 'Şehirlerinize dönün' dedi. Sonra Yüce Allah ona, kendilerine tayin edeceği kralın sıfatını vahyetti; ardından Bünyâmin kabilesinden Kays oğlu Şaul adında bir adamla karşılaştı ve onda o sıfatı, yani kavmin en uzunu olma özelliğini gördü. Samuil başına yağ döküp onu öperek İsrail üzerine kral olarak meshetti; birkaç gün sonra da İsrailoğullarını Mispah (el-Musaffât) kasabasında topladı, onu getirip kendilerine kral olarak tayin etti. Bu olay Milattan önce 1095 yılında gerçekleşti.
وَهَذَا الْمَلِكُ هُوَ الَّذِي سُمِّيَ فِي الْآيَةِ طَالُوتَ وَهُوَ شَاوُلُ وَطَالُوتُ لَقَبُهُ، وَهُوَ وَزْنُ اسْمِ مَصْدَرٍ مِنَ الطُّولِ، عَلَى وَزْنِ فَعَلُوتٍ مِثْلَ جَبَرُوتٍ وَمَلَكُوتٍ وَرَهَبُوتٍ وَرَغَبُوتٍ وَرَحَمُوتٍ، وَمِنْهُ طَاغُوتٌ أَصْلُهُ طَغَيُوتٌ فَوَقَعَ فِيهِ قَلْبٌ مَكَانِيٌّ، وَطَالُوتُ وُصِفَ بِهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي طُولِ قَامَتِهِ، وَلَعَلَّهُ جُعِلَ لَقَبًا لَهُ فِي الْقُرْآنِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى الصِّفَةِ الَّتِي عُرِّفَ بِهَا لِصَمْوِيلَ
Bu kral, ayette Tâlût olarak isimlendirilen kimsedir; asıl adı Şaul olup Tâlût onun lakabıdır. Bu isim, ceberût, melekût, rehebût, ragabût ve rahamût kelimeleri gibi fe'alût (فَعَلُوت) vezninde 'uzunluk' (tûl) kelimesinden türetilmiş bir ism-i masdar veznidir. Aslı tagayût olan ve harf yer değiştirmesi (kalb-i mekânî) meydana gelen tâğût kelimesi de bu vezindendir. Tâlût ismi, boyunun uzunluğunda mübalağa bildirmek için ona sıfat yapılmıştır; Kur'an'da ona lakap kılınması da muhtemelen Samuil'e tanıtıldığı sıfata işaret etmek içindir.
فِي الْوَحْيِ الَّذِي أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلِمُرَاعَاةِ التَّنْظِيرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَالُوتَ غَرِيمِهِ فِي الْحَرْبِ، أَوْ كَانَ ذَلِكَ لَقَبًا لَهُ فِي قَوْمِهِ قَبْل أَنْ يُؤْتَى الْمُلْكَ، وَإِنَّمَا يُلَقَّبُ بِأَمْثَالِ هَذَا اللَّقَبِ مَنْ كَانَ مِنَ الْعُمُومِ. وَوَزْنُ فَعَلُوتٍ وَزْنٌ نَادِرٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَلَعَلَّهُ مِنْ بَقَايَا الْعَرَبِيَّةِ الْقَدِيمَةِ السَّامِيَّةِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يُؤْذَنُ بِهِ مَنْعُهُ مِنَ الصَّرْفِ، فَإِنَّ مَنْعَهُ مِنَ الصَّرْفِ لَا عِلَّةَ
daha önce geçtiği üzere Allah'ın kendisine vahyettiği vahiyde [bildirilmiş olan] sıfata ve savaştaki hasmı Câlût ile aralarındaki benzerliğin gözetilmesine işaret etmek içindir. Yahut bu, kendisine hükümdarlık verilmeden önce kavmi arasında onun lakabıydı; nitekim bu tür lakaplar ancak halk tabakasından kimselere verilirdi. Fe'alût (فَعَلُوت) vezni Arapçada nadir bir vezindir; muhtemelen kadim Sami Arapçasının kalıntılarındandır. Gayri munsarif (çekimsiz) oluşu da buna işaret etmektedir. Zira onun gayri munsarif oluşunun...
لَهُ إِلَّا الْعِلْمِيَّةُ وَالْعُجْمَةُ، وَجَزَمَ الرَّاغِبُ بِأَنَّهُ اسْمٌ عَجَمِيٌّ وَلَمْ يُذْكَرْ فِي كُتُبِ اللُّغَةِ لِذَلِكَ وَلَعَلَّهُ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الِاسْمِ الْعَجَمِيِّ لَمَّا جُعِلَ عَلَمًا عَلَى هَذَا الْعَجَمِيِّ فِي الْعَرَبِيَّةِ، فَعُجْمَتُهُ عَارِضَةٌ وَلَيْسَ هُوَ عَجَمِيًّا بِالْأَصَالَةِ، لِأَنَّهُ لَمْ يُعْرَفْ هَذَا الِاسْمُ فِي لُغَة العبرانيين كداوود وشاوول، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْعُهُ مِنَ الصَّرْفِ لِمَصِيرِهِ بِالْإِبْدَالِ إِلَى شِبْهِ وَزْنِ فَاعُولٍ، وَوَزْنُ فَاعُولٍ فِي الْأَعْلَامِ عَجَمِيٌّ، مِثْلُ هاروت وماروت وشاوول وداوود، وَلِذَلِكَ مَنَعُوا قَابُوسَ مِنَ الصَّرْفِ، وَلَمْ يَعْتَدُّوا بِاشْتِقَاقِهِ مِنَ الْقَبَسِ، وَكَأَنَّ عُدُولَ الْقُرْآنِ عَنْ ذِكْرِهِ بِاسْمِهِ شَاوُلَ لِثِقَلِ هَذَا اللَّفْظِ وَخِفَّةِ طَالُوتَ.
alem (özel isim) ve ucle (yabancı kökenli olma) dışında bir illeti yoktur. Râgıb onun yabancı bir isim olduğunu kesin bir dille belirtmiş ve bu sebeple lügat kitaplarında yer almamıştır. Belki de Arapçada bu yabancı şahsa özel isim kılındığı için yabancı bir isim muamelesi görmüştür; dolayısıyla yabancılığı ârızîdir, aslen yabancı değildir. Çünkü bu isim İbranilerin dilinde Dâvûd ve Şaûl gibi bilinmemektedir. Gayri munsarif oluşunun, harf dönüşümü (ibdâl) yoluyla Fâ'ûl veznine benzemesinden kaynaklanması da caizdir; özel isimlerde Fâ'ûl vezni Hârût, Mârût, Şaûl ve Dâvûd gibi yabancı [kökenli]dir. Bu sebeple Kābûs kelimesini gayri munsarif saymışlar ve kabes kelimesinden türemiş olmasına itibar etmemişlerdir. Kur'an'ın onu Şaûl ismiyle anmaktan vazgeçmesi, bu lafzın ağırlığı ve Tâlût'un hafifliği sebebiyledir.
وَأَنَّى فِي قَوْلِهِ: أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا بِمَعْنَى كَيْفَ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَجُّبِ، تَعَجَّبُوا مِنْ جَعْلِ مِثْلِهِ مَلِكًا، وَكَانَ رَجُلًا فَلَّاحًا مِنْ بَيْتٍ حَقِيرٍ، إِلَّا أَنَّهُ كَانَ شُجَاعًا، وَكَانَ أَطْوَل الْقَوْمِ، وَلَمَّا اخْتَارَهُ صَمْوِيل لِذَلِكَ، فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْحِكْمَةِ، وَتَنَبَّأَ نُبُوءَاتٍ كَثِيرَةً، وَرَضِيَتْ بِهِ بَعْضُ إِسْرَائِيلَ، وَأَبَاهُ بَعْضُهُمْ، فَفِي سِفْرِ صَمْوِيلَ أَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَرْضَوْا بِهِ هُمْ بَنُو بَلِيعَالَ وَالْقُرْآنُ ذَكَرَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا: أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَهُوَ الْحَقُّ لِأَنَّهُمْ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونُوا قَدْ ظَنُّوا أَنَّ مَلِكَهُمْ سَيَكُونُ مِنْ كُبَرَائِهِمْ وَقُوَّادِهِمْ. وَالسِّرُّ فِي اخْتِيَار نبيئهم لَهُمْ هَذَا الْمَلِكَ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ تَبْقَى لَهُمْ حَالَتُهُمُ الشُّورِيَّةُ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، فَجَعَلَ مَلِكَهُمْ مِنْ عَامَّتِهِمْ لَا مِنْ سَادَتِهِمْ، لِتَكُونَ قَدَمُهُ فِي الْمُلْكِ غَيْرَ رَاسِخَةٍ، فَلَا يُخْشَى مِنْهُ أَنْ يَشْتَدَّ فِي اسْتِعْبَادِ أُمَّتِهِ، لِأَنَّ الْمُلُوكَ فِي ابْتِدَاءِ تَأْسِيسِ الدُّوَلِ يَكُونُونَ أَقْرَبَ إِلَى الْخَيْرِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَادُوا عَظَمَةَ الْمُلْكِ وَلَمْ يَنْسَوْا مُسَاوَاتَهُمْ لِأَمْثَالِهِمْ، وَمَا يَزَالُونَ يَتَوَقَّعُونَ الْخَلْعَ، وَلِهَذَا كَانَتِ الْخِلَافَةُ سُنَّةَ الْإِسْلَامِ، وَكَانَتِ الْوِرَاثَةُ مَبْدَأَ الْمُلْكِ فِي الْإِسْلَامِ، إِذْ عَهِدَ مُعَاوِيَةُ ابْن أَبِي سُفْيَانَ لِابْنِهِ يَزِيدَ بِالْخِلَافَةِ بَعْدَهُ، وَالظَّنُّ بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَسَعُهُ يَوْمَئِذٍ إِلَّا ذَلِكَ لِأَنَّ شِيعَةَ بَنِي أُمَيَّةَ رَاغِبُونَ فِيهِ، ثُمَّ كَانَتْ قَاعِدَةُ الْوِرَاثَةِ لِلْمُلْكِ فِي دُوَلِ الْإِسْلَامِ وَهِيَ مِنْ تَقَالِيدِ الدُّوَلِ مِنْ أَقْدَمِ عُصُورِ التَّارِيخِ، وَهِيَ سُنَّةٌ سَيِّئَةٌ وَلِهَذَا تَجِدُ مُؤَسِّسِي الدُّوَلِ أَفْضَلَ مُلُوكِ عَائِلَاتِهِمْ، وَقُوَّادُ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَتَفَطَّنُوا لِهَذِهِ الْحِكْمَةِ لِقِصَرِ أَنْظَارِهِمْ، وَإِنَّمَا نَظَرُوا إِلَى قِلَّةِ جَدَّتِهِ، فَتَوَهَّمُوا ذَلِكَ مَانِعًا مِنْ تَمْلِيكِهِ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِالْخِلَالِ النَّفْسَانِيَّةِ، وَأَنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ لَا وَفْرَةُ الْمَالِ وَمَاذَا تُجْدِي وَفْرَتُهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ يُنْفِقُهُ فِي الْمَصَالِحِ،
{ أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا } “O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir ki?” sözündeki { أَنَّى } kelimesi “nasıl” (keyfe) anlamındadır ve hayret ifade etmek için kullanılan bir soru edatıdır. Onun gibi birinin kral yapılmasından hayrete düştüler. Zira o, cesur ve kavmin en uzunu olmasına rağmen, fakir/sıradan bir aileden gelen bir çiftçiydi. Samuil onu bunun için seçtiğinde, Allah ona hikmet kapılarını açtı ve o birçok peygamberliklerde (gayb haberlerinde) bulundu. İsrail'in bir kısmı ondan razı olurken bir kısmı onu reddetti. Samuil kitabında ondan razı olmayanların 'Beliyal oğulları' olduğu belirtilir. Kur'an ise İsrailoğullarının { أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا } “O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir ki?” dediklerini zikretmiştir ve doğru olan da budur; çünkü onlar krallarının mutlaka kendi büyüklerinden ve komutanlarından olacağını zannetmişlerdi. Peygamberlerinin onlara bu kralı seçmesindeki sır, onların şûra düzenini mümkün olduğunca korumak istemesiydi. Bu yüzden krallıkta ayağı sağlam yere basmasın, böylece kavmini köleleştirmeye cüret etmesinden korkulmasın diye krallarını ileri gelenlerinden değil, halk tabakasından yaptı. Çünkü devletlerin kuruluş aşamasındaki krallar hayra daha yakındırlar; zira krallığın azametine henüz alışmamışlardır, akranlarıyla eşit olduklarını unutmamışlardır ve her an tahttan indirilme beklentisi içindedirler. Bu sebeple hilafet İslam'ın sünneti idi; veraset ise İslam'da krallığın başlangıcı oldu. Nitekim Muâviye b. Ebî Süfyân, kendisinden sonra hilafeti oğlu Yezîd'e ahdetti; onun hakkında hüsnüzan şudur ki, o gün Emevî taraftarları bunu istediği için başka türlü davranma imkânı bulamamıştı. Sonra İslam devletlerinde krallık için veraset kuralı yerleşti; oysa bu, tarihin en eski çağlarından kalma devlet geleneklerindendir ve kötü bir çığırdır. Bu yüzden devlet kurucularının kendi ailelerinin en faziletli kralları olduğunu görürsün. İsrailoğullarının komutanları dar görüşlülükleri sebebiyle bu hikmeti kavrayamadılar; sadece onun zenginliğinin azlığına baktılar ve bunu üzerlerine kral olmasına bir engel vehmettiler. Asıl itibar edilecek şeyin ahlaki ve ruhi hasletler olduğunu, gerçek zenginliğin mal çokluğu değil gönül zenginliği olduğunu ve maslahatlar uğruna harcanmadıkça mal çokluğunun neye yarayacağını bilemediler.
وَقَدْ قَالَ الرَّاجِزُ:
Recez şairi şöyle demiştir:
قَدْنِي مِنْ نَصْرِ الْخَبَيْبَيْنِ قَدِي ... لَيْسَ الْإِمَامُ بِالشَّحِيحِ الْمُلْحِدِ
'İki Hubeyb'in yardımından bana yeten yetti! / Önder dediğin cimri ve hak yoldan sapan biri değildir.'
فَقَوْلُهُمْ: وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَالضَّمِيرُ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَهُمْ قَادَةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَجَعَلُوا الْجُمْلَةَ حَالًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ لَمَّا ذَكَرُوا أَحَقِّيَّتَهُمْ بِالْمُلْكِ لَمْ يَحْتَاجُوا إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الْأَمْرَ عِنْدَهُمْ مُسَلَّمٌ مَعْرُوفٌ، إِذْ هُمْ قادة وعرفاء، وشاوول رَجُلٌ مِنَ السُّوقَةِ، فَهَذَا تَسْجِيلٌ مِنْهُمْ بِأَرْجَحِيَّتِهِمْ عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الْحَالِ فَهِيَ حَالٌ ثَانِيَةٌ. وَهَذَا إِبْدَاءٌ مَانِعٌ فِيهِ مِنْ وِلَايَتِهِ الْمُلْكَ فِي نَظَرِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُ فَقِيرٌ، وَشَأْنُ الْمَلِكِ أَنْ يَكُونَ ذَا مَالٍ لِيَكْفِيَ نَوَائِبَ الْأُمَّةِ فَيُنْفِقَ الْمَالَ فِي الْعَدَدِ وَالْعَطَاءِ وَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ، فَكَيْفَ يَسْتَطِيعُ مَنْ لَيْسَ بِذِي مَالٍ أَنْ يَكُونَ مَلِكًا، وَإِنَّمَا قَالُوا هَذَا لِقُصُورِهِمْ فِي مَعْرِفَةِ سِيَاسَةِ الْأُمَمِ وَنِظَامِ الْمُلْكِ فَإِنَّهُمْ رَأَوُا الْمُلُوكَ الْمُجَاوِرِينَ لَهُمْ فِي بَذَخَةٍ وَسَعَةٍ، فَظَنُّوا ذَلِكَ مِنْ شُرُوطِ الْمُلْكِ. وَلِذَا أَجَابَهُمْ نَبِيئُهُمْ بِقَوْلِهِ:
Onların { وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ } “Biz hükümdarlığa daha layık iken...” sözleri hal cümlesidir; zamir mütekellimlere, yani İsrailoğullarının önderlerine aittir. Cümlenin hal kılınması, hükümdarlığa daha layık olduklarını söylerken buna delil getirme ihtiyacı hissetmediklerini göstermek içindir; çünkü bu durum onlara göre tartışmasız ve bilinen bir şeydir. Zira onlar komutanlar ve ileri gelenlerdir, Şaul ise halktan sıradan bir adamdır; dolayısıyla bu, ona karşı üstün olduklarını tescillemeleridir. { وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ } “Ona maldan bir genişlik de verilmemiştir” sözü de hal cümlesine matuf olup ikinci bir haldir. Bu da onların nazarında onun krallık makamına gelmesine engel olan bir durumun ortaya konmasıdır ki o da fakir oluşudur. Oysa kralın durumu, ümmetin sıkıntılarına yetebilmek, mühimmat, ihsan ve çaresizlere yardım için harcama yapabilmek adına mal sahibi olmayı gerektirir. Öyleyse malı olmayan biri nasıl kral olabilir? Onlar bunu yalnızca milletlerin siyasetini ve krallık düzenini bilmedeki yetersizliklerinden ötürü söylediler; zira komşuları olan kralları debdebe ve bolluk içinde görmüş, bunun krallığın şartlarından olduğunu zannetmişlerdi. Bu sebeple peygamberleri onlara şöyle cevap verdi:
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ رَادًّا عَلَى قَوْلِهِمْ: وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ فَإِنَّهُمُ اسْتَنَدُوا إِلَى اصْطِفَاءِ الْجُمْهُورِ إِيَّاهُمْ فَأَجَابَهُمْ بِأَنَّهُ أَرْجَحُ مِنْهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ، وَبِقَوْلِهِ: وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ رَادًّا عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ: وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ أَيْ زَادَهُ عَلَيْكُمْ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ، فَأَعْلَمَهُمْ نَبِيئُهُمْ أَنَّ الصِّفَاتِ الْمُحْتَاجَ إِلَيْهَا فِي سِيَاسَةِ أَمْرِ الْأُمَّةِ تَرْجِعُ إِلَى أَصَالَةِ الرَّأْيِ وَقُوَّةِ الْبَدَنِ لِأَنَّهُ بِالرَّأْيِ يَهْتَدِي لِمَصَالِحِ الْأُمَّةِ، لَا سِيَّمَا فِي وَقْتِ الْمَضَائِقِ، وَعِنْدَ تَعَذُّرِ الِاسْتِشَارَةِ أَوْ عِنْدَ خِلَافِ أَهْلِ الشُّورَى وَبِالْقُوَّةِ يَسْتَطِيعُ الثَّبَاتَ فِي مَوَاقِعِ الْقِتَالِ فَيَكُونُ بِثَبَاتِهِ ثَبَاتُ نُفُوسِ الْجَيْشِ.
{ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ } “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti” buyurarak onların { وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ } “Biz hükümdarlığa ondan daha layığız” sözlerine cevap vermiş oldu. Zira onlar halkın kendilerini seçmesine dayanmışlardı; o da Allah onu seçtiği için onun kendilerinden daha üstün olduğunu bildirdi. { وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } “Ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük/genişlik verdi” buyruğuyla da onların { وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ } “Ona maldan bir genişlik de verilmemiştir” sözlerini reddetti; yani ilim ve beden bakımından ona sizden daha fazla genişlik/üstünlük verdi. Böylece peygamberleri onlara, ümmetin işlerini yönetmede ihtiyaç duyulan sıfatların isabetli görüş ve beden kuvvetine dayandığını bildirdi. Çünkü kişi isabetli görüş sayesinde, özellikle dar boğazlarda, istişarenin imkânsız olduğu veya şûra ehlinin ihtilafa düştüğü anlarda ümmetin maslahatlarına yol bulur; kuvvet sayesinde de savaş meydanlarında sebat gösterebilir ve onun sebatıyla ordunun morali ve sebatı sağlanır.
وَقَدَّمَ النَّبِيءُ فِي كَلَامِهِ الْعِلْمَ عَلَى الْقُوَّةِ لِأَنَّ وَقْعَهُ أَعْظَمُ، قَالَ أَبُو الطَّيِّبِ:
Peygamber sözünde ilmi kuvvete takdim etmiştir; çünkü onun tesiri daha büyüktür. Ebü't-Tayyib [el-Mütenebbî] şöyle demiştir:
الرَّأْيُ قَبْلَ شَجَاعَةِ الشُّجْعَانِ ... هُوَ أَوَّلٌ وَهِيَ الْمَحَلُّ الثَّانِي
'Görüş, yiğitlerin cesaretinden öncedir; / O birinci, cesaret ise ikinci sıradadır.'
فَالْعِلْمُ الْمُرَادُ هُنَا، هُوَ عِلْمُ تَدْبِيرِ الْحَرْبِ وَسِيَاسَةِ الْأُمَّةِ، وَقِيلَ: هُوَ عِلْمُ النُّبُوءَةِ، وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ لِأَنَّ طَالُوتَ لَمْ يَكُنْ مَعْدُودًا مِنْ أَنْبِيَائِهِمْ.
Burada kastedilen ilim, savaş idaresi ve ümmetin siyaseti ilmidir. Peygamberlik ilmi olduğu da söylenmiştir; ancak bu doğru değildir, zira Tâlût onların peygamberlerinden sayılmamıştır.
وَلَمْ يُجِبْهُمْ نَبِيئُهُمْ عَنْ قَوْلِهِ: وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ اقْتِصَارِهِ عَلَى قَوْلِهِ: وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ فَإِنَّهُ بِبَسْطَةِ الْعِلْمِ وَبِالنَّصْرِ يَتَوَافَرُ لَهُ الْمَالُ لِأَنَّ «الْمَالَ تَجْلِبُهُ الرَّعِيَّةُ» كَمَا قَالَ أرسطاطاليس، وَلِأَنَّ الْمَلِكَ وَلَوْ كَانَ ذَا ثَرْوَةٍ، فَثَرْوَتُهُ لَا تَكْفِي لِإِقَامَةِ أُمُورِ الْمَمْلَكَةِ وَلِهَذَا لَمْ يَكُنْ مِنْ شَرْطِ وُلَاةِ الْأُمُورِ مِنَ الْخَلِيفَةِ فَمَا دُونَهُ أَنْ يَكُونَ ذَا سَعَةٍ، وَقَدْ وَلِيَ عَلَى الْأُمَّةِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَلَمْ يَكُونُوا ذَوِي يَسَارٍ، وَغِنَى الْأُمَّةِ فِي
Peygamberleri, onların { وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ } “Ona maldan bir genişlik de verilmemiştir” sözüne ayrıca cevap vermemiş; { وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } “Ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük/genişlik verdi” sözüyle yetinmenin delaletiyle iktifa etmiştir. Zira ilimdeki genişlik ve zafer sayesinde mal kendiliğinden çoğalır; çünkü Aristoteles'in dediği gibi 'Malı tebaa celbeder'. Hem hükümdar ne kadar servet sahibi olursa olsun, onun şahsi serveti devlet işlerini yürütmeye yetmez. Bu sebeple halifeden başlayarak daha alt kademedeki yöneticilerin zengin olması şart koşulmamıştır. Nitekim ümmetin başına Ebû Bekir, Ömer ve Ali geçmişti ve onlar varlıklı kimseler değillerdi. Ümmetin zenginliği...
بَيْتِ مَالِهَا وَمِنْهُ تَقُومُ مَصَالِحُهَا، وَأَرْزَاقُ وُلَاةِ أُمُورِهَا.
beytülmâlindedir; ümmetin maslahatları ve yöneticilerinin maaşları oradan karşılanır.
وَالْبَسْطَةُ اسْمٌ مِنَ الْبَسْطِ وَهُوَ السِّعَةُ وَالِانْتِشَارُ، فَالْبَسْطَةُ الْوَفْرَةُ وَالْقُوَّةُ مِنَ الشَّيْءِ، وَسَيَجِيءُ كَلَامٌ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ فِي الْأَعْرَافِ [٦٩] .
Bastah (بَسْطَة), yaymak ve genişletmek anlamına gelen bast (بَسْط) kökünden bir isimdir; dolayısıyla bastah, bir şeydeki bolluk ve kuvvettir. Buna dair açıklama Yüce Allah'ın A'râf [69]'daki { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } buyruğunun tefsirinde gelecektir.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ من كَلَام النَّبِي، فَيَكُونُ قَدْ رَجَعَ بِهِمْ إِلَى التَّسْلِيمِ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ، بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ شَيْئًا مِنْ حِكْمَةِ اللَّهِ فِي ذَلِكَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَذْيِيلًا لِلْقِصَّةِ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.
{ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } “Allah mülkünü dilediğine verir” buyruğunun peygamberin sözünden olması muhtemeldir; bu takdirde o, bu hususta Allah'ın hikmetinden bir kısmını açıkladıktan sonra onları Allah'ın emrine teslim olmaya döndürmüş olur. Bu ifadenin Yüce Allah'ın kelamından kıssanın fezlekesi (tezyil) olması da muhtemeldir; { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu da böyledir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٤٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 248]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir sekinet ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin bıraktıklarından geriye kalanların bulunduğu sandığın (Tâbût'un) size gelmesidir. Eğer inanıyorsanız, bunda sizin için kesin bir ibret/alamet vardır.'”
أَرَادَ نَبِيئُهُمْ أَنْ يَتَحَدَّاهُمْ بِمُعْجِزَةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اخْتَار لَهُم شاوول مَلِكًا، فَجَعَلَ لَهُمْ آيَةً تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَهِيَ أَنْ يَأْتِيَهُمُ التَّابُوتُ، أَيْ تَابُوتُ الْعَهْدِ، بَعْدَ أَنْ كَانَ فِي يَدِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قِصَّةِ تَيْسِيرِ الله تَعَالَى إرجاع التَّابُوتِ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِدُونِ قِتَالٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الْفِلَسْطِينِيِّينَ أَرْجَعُوا التَّابُوتَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي قِصَّةٍ ذُكِرَتْ فِي سِفْرِ صَمْوِيلَ، حَاصِلُهَا أَنَّ التَّابُوتَ بَقِيَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ فِي بِلَادِ فِلَسْطِينَ مَوْضُوعًا فِي بَيْتِ صَنَمِهِمْ دَاجُونَ وَرَأَى الْفِلَسْطِينِيُّونَ آيَاتٍ مِنْ سُقُوطِ صَنَمِهِمْ عَلَى وَجْهِهِ، وَانْكِسَارِ يَدَيْهِ وَرَأْسِهِ، وَإِصَابَتِهِمْ بِالْبَوَاسِيرِ فِي أَشْدُودَ وَتُخُومِهَا، وَسُلِّطَتْ عَلَيْهِمُ الْجُرْذَانُ تُفْسِدُ الزُّرُوعَ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ اسْتَشَارُوا الْكَهَنَةَ، فَأَشَارُوا عَلَيْهِمْ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ بِإِرْجَاعِهِ إِلَى إِسْرَائِيل لِأَنَّ إِلَهَ إِسْرَائِيلَ قَدْ غَضِبَ لِتَابُوتِهِ وَأَنْ يُرْجِعُوهُ مَصْحُوبًا بِهَدِيَّةٍ: صُورَةِ خَمْسِ بَوَاسِيرَ مِنْ ذَهَبٍ، وَصُورَةِ خَمْسِ فِيرَانٍ مَنْ ذَهَبٍ، عَلَى عَدَدِ مُدُنِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ الْعَظِيمَةِ: أَشْدُودَ، وَغَزَّةَ، وَأَشْقَلُونَ، وَجَتْ، وَعَفْرُونَ. وَيُوضَعُ التَّابُوتُ عَلَى عَجَلَةٍ جَدِيدَةٍ تَجُرُّهَا بَقَرَتَانِ وَمَعَهُ صُنْدُوقٌ بِهِ التَّمَاثِيلُ الذَّهَبِيَّةُ، وَيُطْلِقُونَ الْبَقَرَتَيْنِ تَذْهَبَانِ بِإِلْهَامٍ إِلَى أَرْضِ إِسْرَائِيلَ، فَفَعَلُوا وَاهْتَدَتِ الْبَقَرَتَانِ إِلَى أَنْ بَلَغَ التَّابُوتُ وَالصُّنْدُوقُ إِلَى يَدِ اللُّاوِيِّينَ فِي تُخُمِ بَيْتِ شَمْسٍ، هَكَذَا وَقَعَ فِي سِفْرِ صَمْوِيلَ غَيْرَ أَنَّ ظَاهِرَ سِيَاقِهِ أَنَّ رُجُوعَ التَّابُوتِ إِلَيْهِمْ كَانَ قبل تمْلِيك شاوول، وَصَرِيحُ الْقُرْآنِ يُخَالِفُ ذَلِكَ، وَيُمْكِنُ تَأْوِيلُ كَلَامِ السِّفْرِ بِمَا يُوَافِقُ هَذَا بِأَنْ تُحْمَلَ الْحَوَادِثُ عَلَى غَيْرِ تَرْتِيبِهَا فِي الذِّكْرِ، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي كِتَابِهِمْ. وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي
Peygamberleri, Yüce Allah'ın Şaul'u onlar üzerine kral olarak seçtiğini gösteren bir mucize ile onlara meydan okumak istedi ve kendilerine buna delalet eden bir alamet kıldı; o da daha önce geçtiği üzere Filistinlilerin elinde bulunan sandığın, yani Ahit Sandığı'nın kendilerine gelmesiydi. Bu, Yüce Allah'ın sandığın savaşsız olarak İsrailoğullarına geri dönmesini kolaylaştırması kıssasına bir işarettir. Şöyle ki; Filistinliler Samuil kitabında anlatılan bir kıssa uyarınca sandığı İsrailoğullarına geri verdiler. Bu kıssanın özeti şudur: Sandık Filistin diyarında yedi ay boyunca putları Dagon'un tapınağında tutuldu. Filistinliler putlarının yüzüstü düşmesi, ellerinin ve başının kırılması, Aşdod ve civarında basur illetine yakalanmaları ve ekinleri bozan farelerin/sıçanların başlarına musallat olması gibi ibretler gördüler. Bunu görünce kâhinlerine danıştılar. Kâhinler de Allah'tan gelen bir ilhamla, İsrail'in İlahı sandığı için gazaplandığından onu İsrail'e geri vermelerini ve iade ederken yanına bir hediye koymalarını tavsiye ettiler: Filistinlilerin Aşdod, Gazze, Aşkelon, Gat ve Ekron (Afrûn) adlı beş büyük şehrinin sayısınca altından yapılmış beş basur ve altından yapılmış beş fare tasviri. Sandık iki ineğin çektiği yeni bir arabaya konulacak, yanında da altın tasvirlerin bulunduğu bir kutu yer alacak ve inekler serbest bırakılacaktı; inekler de ilahi bir ilhamla İsrail topraklarına gidecekti. Nitekim öyle yaptılar; iki inek yolunu bularak sandık ve kutu Beytşemeş sınırındaki Levililerin eline ulaştı. Samuil kitabında böyle geçmektedir. Ancak oradaki bağlamın zahiri, sandığın onlara dönüşünün Şaul'un krallığından önce olduğunu göstermektedir; Kur'an'ın sarih beyanı ise buna muhaliftir. Samuil kitabındaki anlatım, olayların zikrediliş sırasına göre olmadığı şeklinde yorumlanarak Kur'an ile telif edilebilir ki onların kitaplarında bu durum çokça görülür. Bana göre zahir olan şudur ki:
أَنَّ الْفِلَسْطِينِيِّينَ لَمَّا عَلِمُوا اتِّحَادَ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ تَحْتَ مَلِكٍ عَلِمُوا أَنَّهُمْ مَا أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ إِلَّا لِقَصْدِ أَخْذِ الثَّأْرِ
Filistinliler İsrailoğullarının bir kral altında birleştiklerini öğrenince, onların sırf intikam almak...
مِنْ أَعْدَائِهِمْ وَتَخْلِيصِ تَابُوتِ الْعَهْدِ مِنْ أَيْدِيهِمْ، فَدَبَّرُوا أَنْ يُظْهِرُوا إِرْجَاعَ التَّابُوتِ بِسَبَبِ آيَاتٍ شَاهَدُوهَا، ظَنًّا مِنْهُمْ أَنَّ حِدَّةَ بني إِسْرَائِيل تفل إِذَا أُرْجِعَ إِلَيْهِمُ التَّابُوتُ بِالْكَيْفِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الرُّعْبُ حَصَلَ لَهُمْ قَبْلَ تَمْلِيكِ شَاوُلَ، وَابْتِدَاء ظُهُور الِانْتِصَار بِهِ.
ve Ahit Sandığı'nı ellerinden kurtarmak maksadıyla tek yürek olduklarını anladılar. Bunun üzerine, yukarıda zikredilen şekilde sandık kendilerine iade edilirse İsrailoğullarının öfkesinin yatışacağını zannederek, şahit oldukları alametler sebebiyle sandığı geri veriyormuş gibi bir plan yaptılar. Bu korkunun, Şaul'un kral olmasından ve onun sayesinde zafer emarelerinin belirmesinden önce meydana gelmesi mümkün değildir.
وَالتَّابُوتُ اسْمٌ عَجَمِيٌّ مُعَرَّبٌ فَوَزْنُهُ فَاعُولٌ، وَهَذَا الْوَزْنُ قَلِيلٌ فِي الْأَسْمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا كَانَ عَلَى وَزْنِهِ إِنَّمَا هُوَ مُعَرَّبٌ مِثْلَ نَاقُوسٍ وَنَامُوسٍ، وَاسْتَظْهَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّ وَزْنَهُ فَعَلُولٌ بِتَحْرِيكِ الْعَيْنِ لِقِلَّةِ الْأَسْمَاءِ الَّتِي فَاؤُهَا وَلَامُهَا حَرْفَانِ مُتَّحِدَانِ: مِثْلَ سَلَسٌ وَقَلَقٌ، وَمِنْ أَجْلِ هَذَا أَثْبَتَهُ الْجَوْهَرِيُّ فِي مَادَّةِ تَوَبَ لَا فِي تَبَتَ.
Tâbût (التَّابُوت), Arapçalaşmış yabancı bir isimdir ve vezni fâ'ûl (فَاعُول)dür. Bu vezin Arapça isimlerde az bulunur; dolayısıyla bu vezinde olan kelimelerin nâkūs ve nâmûs gibi Arapçalaşmış olduğuna delalet eder. Zemahşerî ise ilk harfi (fâ'sı) ile son harfi (lâm'ı) aynı olan isimlerin seles ve kalak gibi pek az bulunması sebebiyle, bu kelimenin ayn harfinin harekeli olmasıyla fa'alûl (فَعَلُول) vezninde olduğunu kuvvetli ihtimal görmüştür; bu sebeple Cevherî onu tebete (تبت) maddesinde değil, tevebe (توب) maddesinde zikretmiştir.
وَالتَّابُوتُ بِمَعْنَى الصُّنْدُوقِ الْمُسْتَطِيلِ: وَهُوَ صُنْدُوقٌ أُمِرَ مُوسَى ﵇ بِصُنْعِهِ صَنَعَهُ بَصْلَئِيلُ الْمُلْهَمُ فِي صِنَاعَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالنُّحَاسِ وَنِجَارَةِ الْخَشَبِ، فَصَنَعَهُ مِنْ خَشَبِ السَّنْطِ- وَهُوَ شَجَرَةٌ مِنْ صِنْفِ الْقَرَظِ- وَجَعَلَ طُولَهُ ذِرَاعَيْنِ وَنِصْفًا وَعَرْضَهُ ذِرَاعًا وَنِصْفًا وَارْتِفَاعَهُ ذِرَاعًا وَنِصْفًا، وَغَشَّاهُ بِذَهَبٍ مِنْ دَاخِلُ وَمِنْ خَارِجُ، وَصَنَعَ لَهُ إِكْلِيلًا مِنْ ذَهَبٍ، وَسَبَكَ لَهُ أَرْبَعَ حَلَقٍ مِنْ ذَهَبٍ عَلَى قَوَائِمِهِ الْأَرْبَعِ، وَجَعَلَ لَهُ عَصَوَيْنِ مِنْ خَشَبٍ مُغَشَّاتَيْنِ بِذَهَبٍ لِتَدْخُلَ فِي الْحَلَقَاتِ لِحَمْلِ التَّابُوتِ، وَجَعَلَ غِطَاءَهُ مِنْ ذَهَبٍ، وَجَعَلَ عَلَى طَرِيقِ الْغِطَاءِ صُورَةً تَخَيَّلَ بِهَا اثْنَيْنِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مِنْ ذَهَبٍ بَاسِطِينَ أَجْنِحَتَهُمَا فَوْقَ الْغِطَاءِ، وَأَمَرَ اللَّهُ مُوسَى أَنْ يَضَعَ فِي هَذَا التَّابُوتِ لَوْحَيِ الشَّهَادَةِ اللَّذَيْنِ أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُمَا وَهِيَ الْأَلْوَاحُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ [الْأَعْرَاف:
Tâbût, dikdörtgen sandık demektir. Bu, Mûsâ aleyhisselâm'a yapılması emredilen bir sandıktır; onu altın, gümüş, bakır işlemeciliği ve ahşap marangozluğunda mahir kılınan Besalel yaptı. Onu akasya ağacından -ki selem türü bir ağaçtır- yaptı; uzunluğunu iki buçuk arşın, enini bir buçuk arşın, yüksekliğini de bir buçuk arşın kıldı. İçini ve dışını altınla kapladı; ona altından bir pervaz (taç) yaptı ve dört ayağının üzerine altından dört halka döktü. Sandığı taşımak üzere halkalara geçirilmesi için altınla kaplanmış ahşaptan iki kol yaptı. Kapağını altından yaptı ve kapağın üzerine, kanatlarını kapağın üzerine germiş altından iki melek sureti yerleştirdi. Allah Mûsâ'ya, kendisine verdiği iki şehadet levhasını bu sandığa koymasını emretti ki bu levhalar, Allah'ın { وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ } [el-A'râf...
١٥٤] .
154] buyruğunda zikrettiği levhalardır.
وَالسَّكِينَةُ فَعَيْلَةٌ بِمَعْنَى الِاطْمِئْنَانِ وَالْهُدُوءِ،
Sekinet (السَّكِينَةُ), fe'île (فَعَيْلَة) vezninde olup iç huzuru, güven ve sükûnet demektir.
وَفِي حَدِيثِ السَّعْيِ إِلَى الصَّلَاةِ «عَلَيْكُمْ بِالسِّكِّينَةِ»
Namaza giderken sergilenecek tutumla ilgili hadiste: “Ağırbaşlı ve vakur olunuz” buyrulmuştur.
وَذَلِكَ أَنَّ مِنْ بَرَكَةِ التَّابُوتِ أَنَّهُ إِذَا كَانَ بَيْنَهُمْ فِي حَرْبٍ أَوْ سِلْمِ كَانَتْ نُفُوسُهُمْ وَاثِقَةً بِحُسْنِ الْمُنْقَلَبِ، وَفِيهِ أَيْضًا كُتُبُ مُوسَى ﵇، وَهِيَ مِمَّا تَسْكُنُ لِرُؤْيَتِهَا نُفُوس الْأُمَّةِ وَتَطْمَئِنُّ لِأَحْكَامِهَا، فَالظَّرْفِيَّةُ عَلَى الْأَوَّلِ مَجَازِيَّةٌ، وَعَلَى الثَّانِي حَقِيقِيَّةٌ، وَوَرَدَ فِي حَدِيثِ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ إِطْلَاقُ السِّكِّينَةِ عَلَى شَيْءٍ شِبْهِ الْغَمَامِ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، فَلَعَلَّهَا مَلَائِكَةٌ يُسَمَّوْنَ بِالسِّكِّينَةِ.
Şöyle ki; sandığın bereketindendir ki, savaşta veya barışta aralarında bulunduğu zaman gönülleri sonucun güzel olacağına güven duyardı. Ayrıca içinde Mûsâ aleyhisselâm'ın kitapları (yazıları) vardı; ümmetin gönlü onları görmekle sükûnete erer ve hükümlerine mutmain olurdu. Dolayısıyla sandığın içinde bulunma (zarfiyet) birinci anlama göre mecazi, ikinci anlama göre ise hakikidir. Üseyd b. Hudayr'ın hadisinde sekinet lafzı, Kur'an okunurken semadan inen bulut benzeri bir şey için kullanılmıştır; bu belki de sekinet olarak isimlendirilen meleklerdir.
وَالْبَقِيَّةُ فِي الْأَصْلِ مَا يَفْضَلُ مِنْ شَيْءٍ بَعْدَ انْقِضَاءِ مُعْظَمِهِ، وَقَدْ بُيِّنَتْ هُنَا بِأَنَّهَا مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ، وَهِيَ بَقَايَا مِنْ آثَارِ الْأَلْوَاحِ، وَمِنَ الثِّيَابِ الَّتِي أَلْبَسَهَا مُوسَى أَخَاهُ
Bakıyye (بَقِيَّة), aslen bir şeyin büyük kısmı geçip gittikten sonra geriye kalan şeydir. Burada Mûsâ ailesi ve Hârûn ailesinin bıraktıkları şeylerden geriye kalanlar olarak açıklanmıştır; bunlar levhaların parçaları ile Mûsâ'nın kardeşi...
هَارُونَ، حِينَ جَعَلَهُ الْكَاهِنَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْحَافِظَ لِأُمُورِ الدِّينِ، وَشَعَائِرِ الْعِبَادَةِ
Hârûn'u İsrailoğullarına başkâhin, din işlerinin ve ibadet şeairinin koruyucusu kıldığı zaman giydirdiği giysilerden arta kalanlardır.
قِيلَ: وَمِنْ ذَلِكَ عَصَا مُوسَى. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَقِيَّةُ مَجَازًا عَنِ النَّفِيسِ مِنَ الْأَشْيَاءِ لِأَنَّ النَّاسَ إِنَّمَا يُحَافِظُونَ، عَلَى النَّفَائِسِ فَتَبْقَى كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:
Bunlardan birinin de Mûsâ'nın asası olduğu söylenmiştir. Bakıyyenin kıymetli/seçkin eşyalardan mecaz olması da caizdir; zira insanlar yalnızca değerli eşyaları korurlar ve böylece onlar baki kalır. Nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:
بَقِيَّةُ قِدْرٍ من قدور توورثت ... لِآلِ الْجُلَاحِ كَابِرًا بَعْدَ كَابِرِ
'Cülâh ailesine nesilden nesile miras kalan / Kazanlardan geriye kalmış değerli bir kazan...'
وَقَدْ فُسِّرَ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ رُوَيْشِدٍ الطَّائِيِّ:
Ruveyşid et-Tâî'nin şu sözü de bu manayla tefsir edilmiştir:
إِنْ تُذْنِبُوا ثُمَّ تَأْتِينِي بَقِيَّتُكُمْ ... فَمَا عَلَيَّ بِذَنْبٍ مِنْكُمْ فَوْتُ
'Siz suç işler de sonra bana seçkinleriniz (ileri gelenleriniz) gelirse, / Sizin suçunuz sebebiyle hiçbir şey benden kaçıp kurtulamaz.'
أَيْ تَأْتِينِي الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ تَرْجِعُونَ إِلَيْهِمْ فِي مَهَامِّكُمْ، وَقَرِيبٌ مِنْهُ إِطْلَاقُ التَّلِيدِ عَلَى الْقَدِيمِ مِنَ الْمَالِ الْمَوْرُوثِ.
Yani 'önemli işlerinizde başvurduğunuz topluluk bana gelirse'. Miras kalan eski mala 'telîd' denilmesi de buna yakındır.
وَالْمُرَادُ مِنْ آلِ مُوسَى وَآلِ هَارُونَ أَهْلُ بَيْتِهِمَا مِنْ أَبْنَاءِ هَارُونَ فَإِنَّهُمْ عُصْبَةُ مُوسَى لِأَنَّ مُوسَى لَمْ يَتْرُكْ أَوْلَادًا، أَوْ مَا تَرَكَهُ آلُهُمَا هُوَ آثَارُهُمَا، فَيَئُولُ إِلَى مَعْنَى مَا تَرَكَ مُوسَى وَهَارُونُ وَآلُهُمَا، أَوْ أَرَادَ مِمَّا تَرَكَ مُوسَى وَهَارُونُ فَلَفْظُ آلٍ مُقْحَمٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِر: ٤٦] .
Mûsâ ailesi ve Hârûn ailesinden kasıt, Hârûn'un oğullarından meydana gelen aile efradıdır; zira Mûsâ geride erkek evlat bırakmadığı için onlar Mûsâ'nın da asabesidir. Yahut ailelerinin bıraktığı şey onların bizzat bıraktıkları hatıralardır; dolayısıyla 'Mûsâ, Hârûn ve ailelerinin bıraktığı şeyler' anlamına döner. Yahut da 'Mûsâ ve Hârûn'un bıraktığı şeyler' kastedilmiştir de { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } [el-Mü'min/Gâfir: 46] buyruğunda olduğu gibi 'âl' (آل) lafzı pekiştirme/vurgu amacıyla zikredilmiştir.
وَهَارُونُ هُوَ أَخُو مُوسَى ﵉ وَهُوَ هَارُونُ بْنُ عِمْرَانَ مِنْ سِبْطِ لَاوِي وُلِدَ قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَ فِرْعَوْنُ بِقَتْلِ أَطْفَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْ مُوسَى، وَلَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى بِالرِّسَالَةِ أَعْلَمَهُ بِأَنَّهُ سَيُشْرِكُ مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ فَيَكُونُ كَالْوَزِيرِ لَهُ، وَأُوحِيَ إِلَى هَارُونَ أَيْضًا، وَكَانَ مُوسَى هُوَ الرَّسُولَ الْأَعْظَمَ، وَكَانَ مُعْظَمُ وَحْيِ اللَّهِ إِلَى هَارُونَ عَلَى لِسَانِ مُوسَى، وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ هَارُونَ أَوَّلَ كَاهِنٍ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا أَقَامَ لَهُمْ خِدْمَةَ خَيْمَةِ الْعِبَادَةِ، وَجَعَلَ الْكِهَانَةَ فِي نَسْلِهِ، فَهُمْ يَخْتَصُّونَ بِأَحْكَامٍ لَا تُشَارِكُهُمْ فِيهَا بَقِيَّةُ الْأُمَّةِ، مِنْهَا تَحْرِيمُ الْخَمْرِ عَلَى الْكَاهِنِ، وَمَاتَ هَارُونُ سَنَةَ ثَمَانٍ أَوْ سَبْعٍ وَخَمْسِينَ وَأَرْبَعِمِائَةٍ وَأَلْفٍ قَبْلَ الْمَسِيحِ، فِي جَبَلِ هُورَ عَلَى تُخُومِ أَرْضِ أَدُومَ فِي مُدَّةِ التِّيهِ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ مِنَ الْخُرُوجِ مِنْ مِصْرَ.
Hârûn, Mûsâ aleyhimesselâm'ın kardeşidir; Lâvî sıbtından İmrân oğlu Hârûn'dur. Firavun'un İsrailoğullarının çocuklarını öldürmesini emretmesinden önce doğmuştur ve Mûsâ'dan daha büyüktür. Allah Mûsâ ile peygamberlik hususunda konuştuğunda, kardeşi Hârûn'u ona ortak kılacağını ve onun veziri gibi olacağını bildirdi. Hârûn'a da vahyedildi; ancak en büyük elçi Mûsâ idi ve Allah'ın Hârûn'a vahyinin çoğu Mûsâ'nın diliyle oluyordu. Allah, ibadet çadırı (Toplanma Çadırı) hizmetini onlar için tesis ettiğinde Hârûn'u İsrailoğullarının ilk kâhini (başrahibi) kıldı ve kâhinliği onun soyuna verdi. Bu sebeple onlar, kâhine şarabın haram kılınması gibi, ümmetin geri kalanının ortak olmadığı birtakım özel hükümlere tabidirler. Hârûn, Milattan önce 1458 veya 1457 yılında, Mısır'dan çıkışın kırkıncı [metinde: üçüncü] yılında, Tîh çölünde geçirilen süre zarfında Edom toprakları sınırındaki Hûr Dağı'nda vefat etti.
وَقَوْلُهُ: تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ حَالٌ مِنَ (التَّابُوتِ) ، وَالْحَمْلُ هُنَا هُوَ التَّرْحِيلُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ [التَّوْبَة: ٩٢] لِأَنَّ الرَّاحِلَةَ تَحْمِلُ رَاكِبَهَا وَلِذَلِكَ تُسَمَّى حُمُولَةً
{ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ } “Onu melekler taşır” ifadesi 'et-Tâbût'tan haldir. Buradaki taşıma (haml), Yüce Allah'ın { قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ } [et-Tevbe: 92] “'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman...” buyruğunda olduğu gibi sevk edip götürmektir. Zira binek hayvanı binicisini taşır; bu sebeple ona hamûle (binek/yük hayvanı) denir.
وَفِي حَدِيثِ غَزْوَةِ خَيْبَرَ: «وَكَانَتِ الْحُمُرُ حُمُولَتَهُمْ»
Hayber Gazvesi hadisinde de şöyle buyrulmuştur: “Eşekler onların binek ve yük hayvanlarıydı.”
وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Nâbiğa şöyle demiştir:
يُخَالُ بِهِ رَاعِي الْحُمُولَةِ طَائِرًا
'Orada develeri/binekleri güden çoban, sanki uçuyormuş sanılır.'
فَمَعْنَى حَمْلِ الْمَلَائِكَةِ التَّابُوتُ هُوَ تَسْيِيرُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ الْبَقَرَتَيْنِ السَّائِرَتَيْنِ بِالْعَجَلَةِ الَّتِي عَلَيْهَا التَّابُوتُ إِلَى مَحَلَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْبِقَ لَهُمَا إِلْفٌ بِالسَّيْرِ إِلَى تِلْكَ الْجِهَةِ، هَذَا هُوَ الْمُلَاقِي لِمَا فِي كُتُبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Meleklerin sandığı taşımasının anlamı; üzerinde sandığın bulunduğu arabayı çeken iki ineği, o yöne gitmeye dair önceden hiçbir alışkanlıkları olmadığı halde, Allah'ın izniyle İsrailoğullarının bulunduğu yere doğru sevk edip yürütmeleridir. İsrailoğullarının kitaplarında yer alan rivayetle uyuşan açıklama da budur.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ الْحَالَةِ أَيْ فِي رُجُوعِ التَّابُوتِ مِنْ يَدِ أَعْدَائِكُمْ إِلَيْكُمْ، بِدُونِ قِتَالٍ، وَفِيمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ التَّابُوتُ مِنْ آثَارِ مُوسَى ﵇، وَفِي مَجِيئِهِ مِنْ غَيْرِ سَائِقٍ وَلَا إِلْفٍ سَابِقٍ.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız, bunda sizin için kesin bir ibret/alamet vardır” buyruğundaki işaret bütün bu duruma yöneliktir; yani sandığın savaşsız bir şekilde düşmanlarınızın elinden size dönmesinde, sandığın Mûsâ aleyhisselâm'ın hatıralarını içermesinde ve bir sürücüsü olmaksızın, önceden de [o yolu] bilmeksizin gelmesinde [kesin bir alamet vardır].
[٢٤٩- ٢٥١]
[249-251]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٤٩ الى ٢٥١]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 249-251]
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١)
{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١) } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla sınayacaktır. Kim ondan içerse benden değildir; kim de -eliyle bir avuç alan müstesna- ondan tatmazsa şüphesiz bendendir.' İçlerinden pek azı müstesna hepsi ondan içtiler. Nihayet kendisi ve beraberindeki inananlar ırmağı geçince: 'Bugün Câlût'a ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: 'Nice az topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir! Allah sabredenlerle beraberdir' dediler. (249) Câlût ve ordularının karşısına çıktıklarında ise şöyle dediler: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!' (250) Derken Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar; Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden de ona öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir. (251)”
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ.
{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla sınayacaktır. Kim ondan içerse benden değildir; kim de -eliyle bir avuç alan müstesna- ondan tatmazsa şüphesiz bendendir.' İçlerinden pek azı müstesna hepsi ondan içtiler. Nihayet kendisi ve beraberindeki inananlar ırmağı geçince: 'Bugün Câlût'a ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: 'Nice az topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir! Allah sabredenlerle beraberdir' dediler. (249) Câlût ve ordularının karşısına çıktıklarında ise şöyle dediler: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!' (250) Derken Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar; Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden de ona öğretti.”
عطفت الْفَاءُ جُمْلَةَ: (لَمَّا فَصَلَ) ، عَلَى جُمْلَةِ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٨] إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٧] لِأَنَّ بَعْثَ الْمَلِكِ لِأَجْلِ الْقِتَالِ، يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْخُرُوجُ لِلْقِتَالِ الَّذِي سَأَلُوا لِأَجْلِهِ بَعْثَ النَّبِيءِ، وَقَدْ حُذِفَ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ كَلَامٌ كَثِيرٌ مُقَدَّرٌ: وَهُوَ الرِّضَا بِالْمُلْكِ، وَمَجِيءُ التَّابُوتِ، وَتَجْنِيدُ الْجُنُودِ لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ جُمْلَةُ فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ.
Fâ (فَ) harfi, { فَلَمَّا فَصَلَ } cümlesini { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ } [el-Bakara: 247-248] cümlesine atfetmiştir. Çünkü savaş için bir kral gönderilmesi, peygamberin gönderilmesini istemelerine sebep olan savaşa çıkış neticesini doğurur. İki cümle arasında takdir edilen pek çok söz hazfedilmiştir: Krallığa razı olunması, Tâbût'un gelmesi ve orduların toplanması... Zira { فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ } cümlesi zaten bütün bunlara delalet etmektedir.
وَمَعْنَى فَصَلَ بِالْجُنُودِ: قَطَعَ وَابْتَعَدَ بِهِمْ، أَيْ تَجَاوَزُوا مَسَاكِنَهُمْ وَقُرَاهُمُ الَّتِي خَرَجُوا مِنْهَا وَهُوَ فِعْلٌ مُتَعَدٍّ لِأَنَّ أَصْلَهُ فَصْلُ الشَّيْءِ عَنِ الشَّيْءِ ثُمَّ عَدُّوهُ إِلَى الْفَاعِلِ فَقَالُوا فَصَلَ نَفْسَهُ حَتَّى صَارَ بِمَعْنَى انْفَصَلَ، فَحَذَفُوا مَفْعُولَهُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَلِذَلِكَ تَجِدُ مَصْدَرَهُ
{ فَصَلَ بِالْجُنُودِ } ifadesinin manası; orduyu alıp yola koyuldu, mesafe katetti ve onlarla uzaklaştı, yani çıktıkları yerleşim yerlerini ve köylerini geride bıraktılar demektir. Bu geçişli (müteaddî) bir fiildir; zira aslı bir şeyi bir şeyden ayırmaktır (fasl). Daha sonra bunu faile geçirip 'kendini ayırdı' (fasale nefsehû) dediler, nihayet 'ayrıldı' (infasale) manasını kazandı ve çok kullanıldığı için mef'ûlünü hazfettiler. Bu sebeple onun masdarını...
الْفَصْلُ بِوَزْنِ مَصْدَرِ
geçişli fiilin masdar vezninde el-Fasl (الْفَصْلُ) olarak bulursun;
الْمُتَعَدِّي، وَلَكِنَّهُمْ رُبَّمَا قَالُوا فَصَلَ فُصُولًا نَظَرًا لِحَالَةِ قُصُورِهِ، كَمَا قَالُوا صَدَّهُ صَدًّا، ثُمَّ قَالُوا صَدَّ هُوَ صَدًّا، ثُمَّ قَالُوا صَدَّ صُدُودًا. وَنَظِيرُهُ
lâkin geçişsizlik (lâzım) durumunu dikkate alarak bazen 'fasale fusûlen' (فَصَلَ فُصُولًا) da demişlerdir. Nitekim 'saddehû sadden', ardından 'sadde hüve sadden', sonra da 'sadde sudûden' dedikleri gibi. Bunun bir benzeri de...
فِي حَدِيثِ صِفَةِ الْوَحْيِ «أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ فَيَفْصِمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ مَا قَالَ»
vahyin niteliğine dair hadiste geçen: “Bazen bana çan sesi gibi gelir; [vahiy] benden ayrıldığında onun söylediğini kavramış olurum” ifadesidir.
أَيْ فَيَفْصِلُ نَفْسَهُ عَنِّي، وَالْمَعْنَى فَيَنْفَصِلُ عَنِّي.
Yani 'kendini benden ayırır'; mana ise 'benden ayrılır' demektir.
وَضَمِيرُ قالَ رَاجِعٌ إِلَى (طَالُوتَ) ، وَلَا يَصِحُّ رُجُوعُهُ إِلَى نَبِيئِهِمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَخْرُجْ مَعَهُمْ، وَإِنَّمَا أَخْبَرَ طَالُوتُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ مُبْتَلِيهِمْ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيئًا، يُوحَى إِلَيْهِ:
{ قالَ } fiilinin zamiri Tâlût'a dönmektedir; peygamberlerine dönmesi ise doğru olmaz, zira o onlarla birlikte sefere çıkmamıştı. Tâlût ise, kendisine vahiy gelen bir peygamber olmadığı halde, Allah Teâlâ'nın onları imtihan edeceğini haber vermiştir:
إِمَّا اسْتِنَادًا لِإِخْبَارٍ تَلقاهُ من صمويل، وَإِمَّا لِأَنَّهُ اجْتَهَدَ أَنْ يَخْتَبِرَهُمْ بِالشُّرْبِ مِنَ النَّهَرِ لِمَصْلَحَةٍ رَآهَا فِي ذَلِكَ، فَأَخْبَرَ عَنِ اجْتِهَادِهِ، إِذْ هُوَ حُكْمُ اللَّهِ فِي شَرْعِهِمْ فَأَسْنَدَهُ إِلَى اللَّهِ، وَهَذَا مِنْ مَعْنَى قَوْلِ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ إِنَّ الْمُجْتَهِدَ يَصِحُّ لَهُ أَنْ يَقُولَ فِيمَا ظَهَرَ لَهُ بِاجْتِهَادِهِ إِنَّهُ دِينُ اللَّهِ أَوْ لِأَنَّهُ فِي شَرْعِهِمْ أَنَّ اللَّهُ أَوْجَبَ عَلَى الْجَيْشِ طَاعَةَ أَمِيرِهِمْ فِيمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ، وَطَاعَةُ الْمَلِكِ فِيمَا يَرَاهُ مِنْ مَصَالِحِهِمْ، وَكَانَ طَالُوتُ قَدْ رَأَى أَنْ يَخْتَبِرَ طَاعَتَهُمْ وَمِقْدَارَ صَبْرِهِمْ بِهَذِهِ الْبَلْوَى فَجَعَلَ الْبَلْوَى مِنَ اللَّهِ إِذْ قَدْ أَمَرَهُمْ بِطَاعَتِهِ بِهَا. وَعَلَى كُلٍّ فَتَسْمِيَةُ هَذَا التَّكْلِيفِ ابْتِلَاءً تَقْرِيبٌ لِلْمَعْنَى إِلَى عُقُولِهِمْ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِظْهَارُ الِاعْتِنَاءِ بِهَذَا الْحُكْمِ، وَأَنَّ فِيهِ مَرْضَاةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْمُمْتَثِلِ، وَغَضَبَهُ عَلَى الْعَاصِي، وَأَمْثَالُ هَذِهِ التَّقْرِيبَاتِ فِي مُخَاطَبَاتِ الْعُمُومِ شَائِعَةٌ، وَأَكْثَرُ كَلَامِ كُتُبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ.
Bu ya Samuel'den aldığı bir bilgiye dayanmaktadır ya da bu konuda gördüğü bir maslahat sebebiyle onları nehirden içmekle imtihan etmeye ictihad etmiş ve bu kendi şeriatlerinde Allah'ın bir hükmü olduğu için ictihadını Allah'a isnad ederek haber vermiştir —ki bu durum fıkıh usûlü âlimlerinin, 'Müctehid, ictihadıyla ulaştığı hükmün Allah'ın dini olduğunu söyleyebilir' sözünün anlamındandır— yahut onların şeriatinde Allah'ın orduya, emirlerinin kendilerine emrettiği şeylerde itaat etmeyi ve kralın onların maslahatına gördüğü hususlarda ona boyun eğmeyi farz kılmış olmasındandır. Tâlût da bu imtihanla onların itaatini ve sabır derecelerini sınamayı uygun görmüş ve onlara bu hususta itaati emrettiği için de bu imtihanı Allah'tan saymıştır. Her halükârda, bu mükellefiyetin bir imtihan (iptilâ) olarak isimlendirilmesi, manayı onların akıllarına yaklaştırmak içindir; çünkü maksat bu hükme verilen önemi ve buna uyan kimseye Allah Teâlâ'nın rızasının, isyan edene ise gazabının olduğunu ortaya koymaktır. Avama hitap ederken bu tür yaklaştırmalar yaygındır ve İsrâiloğulları'nın kitaplarındaki sözlerin çoğu da bu kabildendir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَلِكَ لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ سَائِرٌ بِهِمْ إِلَى عَدُوٍّ كَثِيرِ الْعدَد، وَقَوي الْعَهْد أَرَادَ أَنْ يَخْتَبِرَ قُوَّةَ يَقِينِهِمْ فِي نُصْرَةِ الدِّينِ، وَمُخَاطَرَتَهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَتَحَمُّلَهُمُ الْمَتَاعِبَ وَعَزِيمَةَ مُعَاكَسَتِهِمْ نُفُوسَهُمْ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّكُمْ سَتَمُرُّونَ عَلَى نَهَرٍ، وَهُوَ نَهَرُ الْأُرْدُنِّ، فَلَا تَشْرَبُوا مِنْهُ فَمِنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي، وَرَخَّصَ لَهُمْ فِي غَرْفَةٍ يَغْتَرِفُهَا الْوَاحِدُ بِيَدِهِ يَبُلُّ بِهَا رِيقَهُ، وَهَذَا غَايَةُ مَا يَخْتَبِرُ بِهِ طَاعَةَ الْجَيْشِ، فَإِنَّ السَّيْرَ فِي الْحَرْبِ يُعَطِّشُ الْجَيْشَ، فَإِذَا وَرَدُوا الْمَاءَ تَوَافَرَتْ دَوَاعِيهِمْ إِلَى الشُّرْبِ مِنْهُ عَطَشًا وَشَهْوَةً، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ إِبْقَاءَ نَشَاطِهِمْ: لِأَنَّ الْمُحَارِبَ إِذَا شَرِبَ مَاءً كَثِيرًا بَعْدَ التَّعَبِ، انْحَلَّتْ عُرَاهُ وَمَالَ إِلَى الرَّاحَةِ، وَأَثْقَلَهُ الْمَاءُ.
Zahir olan şudur ki, kral sayıca çok ve ahdine bağlı/güçlü bir düşmana doğru gitmekte olduğunu bildiğinde, onların dini savunma hususundaki yakînlerinin kuvvetini, kendilerini tehlikeye atma, meşakkatlere katlanma ve nefislerine muhalefet etme azimlerini sınamak istedi. Bu yüzden onlara: 'Bir nehirle —ki o Ürdün nehridir— karşılaşacaksınız; sakın ondan içmeyin, kim ondan içerse benden değildir' dedi ve onlara yalnızca dudaklarını ıslatacakları, elleriyle alacakları bir avuca ruhsat verdi. Bu, ordunun itaatini sınamak için [başvurulabilecek] en ileri yoldur; zira savaş yolculuğu orduyu susatır, suya vardıklarında ise hem susuzluktan hem de nefsin arzusundan ötürü ondan içme istekleri son derece kabarır. Ayrıca onun [Tâlût'un], onların dinçliğini korumak istemiş olması da muhtemeldir: Zira savaşçı yorgunluktan sonra çok su içerse direnci kırılır, rehavete kapılır ve su ona ağırlık verir.
وَالْعَرَبُ تَعْرِفُ ذَلِكَ قَالَ طُفَيْلٌ يَذْكُرُ خَيْلَهُمْ:
Araplar bunu iyi bilirler. Tufeyl, atlarını anlatırken şöyle demiştir:
فَلَمَّا شَارَفْتَ أَعْلَامُ طَيٌّ ... وَطَيٌّ فِي الْمَغَارِ وَفِي الشِّعَابِ
Tayy kabilesinin alametleri belirdiğinde, Ve Tayy akında ve vadilerde iken,
سَقَيْنَاهُنَّ مِنْ سَهْلِ الْأَدَاوِي ... فَمُصْطَبِحٌ عَلَى عَجَلٍ وَآبِي
Onları su tulumlarının kolayından suladık; Kimi aceleyle sabah yudumunu aldı, kimi ise çekindi.
يُرِيدُ أَنَّ الَّذِي مَارَسَ الْحَرْبَ مِرَارًا لَمْ يَشْرَبْ لِأَنَّهُ لَا يَسْأَمُ مِنَ الرَّكْضِ وَالْجَهْدِ، فَإِذَا كَانَ حَاجِزًا كَانَ أَخَفَّ لَهُ وَأَسْرَعَ، وَالْغِرُّ مِنْهُمْ يَشْرَبُ لِجَهْلِهِ لِمَا يُرَادُ مِنْهُ، وَلِأَجْلِ هَذَا
Şunu kastetmektedir: Savaş tecrübesi olan [at], koşmaktan ve yorulmaktan usanmadığı için su içmemiştir; zira tok/dolu olmadığında onun için daha hafif ve daha hızlı olur. Onlardan tecrübesiz olanı ise kendisinden ne istendiğini bilmediği için içer. İşte bu sebepten ötürü
رَخَّصَ لَهُمْ فِي اغْتِرَافِ غَرْفَةٍ وَاحِدَةٍ.
onlara tek bir avuç almaya ruhsat vermiştir.
وَالنَّهَرُ بِتَحْرِيكِ الْهَاءِ وَبِسُكُونِهَا لِلتَّخْفِيفِ، وَنَظِيرُهُ فِي ذَلِكَ شَعْرٌ وَبَحْرٌ وَحَجْرٌ فَالسُّكُونُ ثَابِتٌ لِجَمِيعِهَا.
en-Neher (النَّهَرُ) kelimesi 'hâ' (هـ) harfinin harekeli oluşuyla okunabileceği gibi hafifletmek (tahfif) amacıyla sükûn ile [en-Nehr (النَّهْرُ)] olarak da okunabilir. Bunun benzeri şa'r (شَعْر), bahr (بَحْر) ve hacr (حَجْر) kelimeleridir; zira sükûn hepsinde sabittir.
وَقَوْلُهُ: فَلَيْسَ مِنِّي أَيْ فَلَيْسَ مُتَّصِلًا بِي وَلَا عَلَقَةَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَأَصْلُ «مِنْ» فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ لِلتَّبْعِيضِ، وَهُوَ تَبْعِيضٌ مَجَازِيٌّ فِي الِاتِّصَالِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ [آل عمرَان: ٢٨] وَقَالَ النَّابِغَةُ:
{ فَلَيْسَ مِنِّي } ifadesi; 'artık benimle bir bağı kalmamıştır, benimle onun arasında hiçbir alaka yoktur' demektir. Böyle bir terkipte 'min' (مِنْ) edatının aslı teb'îz (kısmilik) içindir; bu ise irtibatta mecâzî bir teb'îzdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } “Kim bunu yaparsa Allah ile hiçbir bağı kalmaz.” [Âl-i İmrân: 28]. Nâbiğa da şöyle demiştir:
إِذَا حَاوَلَتْ فِي أَسَدٍ فُجُورًا ... فَإِنِّي لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي
Esed kabilesi hakkında bir kötülüğe kalkışırsan, Artık ben senden değilim, sen de benden değilsin.
وَسَمَّى بَعْضُ النُّحَاةِ «مِنْ» هَذِهِ بِالِاتِّصَالِيَّةِ. وَمَعْنَى قَوْلِ طَالُوتَ «لَيْسَ مِنِّي» يَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَرَادَ الْغَضَبَ عَلَيْهِ وَالْبُعْدَ الْمَعْنَوِيَّ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ يَفْصِلُهُ عَنِ الْجَيْشِ، فَلَا يُكْمِلُ الْجِهَادَ مَعَهُ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ لِقَوْلِهِ وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي لِأَنَّهُ أَرَادَ بِهِ إِظْهَارَ مَكَانَةِ مَنْ تَرَكَ الشُّرْبَ مِنَ النَّهَرِ وَوَلَائِهِ وَقُرْبِهِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ هَذَا مُرَادَهُ لَكَانَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي غُنْيَةٌ عَنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الشَّارِبُ مُبْعَدًا مِنَ الْجَيْشِ فَقَدْ عُلِمَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَشْرَبْ هُوَ بَاقِي الْجَيْشِ.
Bazı nahivciler bu 'min' (مِنْ) edatını 'ittisâliyye' (bağlantı bildiren) olarak adlandırmışlardır. Tâlût'un { لَيْسَ مِنِّي } sözünün anlamı, ona duyduğu öfkeyi ve manevi uzaklığı kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, onu ordudan ayırıp kendisiyle birlikte cihada devam ettirmeyeceğini kastetmiş olması da muhtemeldir. Birinci ihtimal daha kuvvetlidir; çünkü { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } buyurmuştur; zira bununla nehirden su içmeyen kimsenin konumunu, sadakatini ve yakınlığını ortaya koymayı amaçlamıştır. Şayet kastı bu olmasaydı, { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي } sözü, { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } sözüne ihtiyaç bırakmazdı; çünkü içen kimse ordudan uzaklaştırılacaksa, içmeyenin orduda kalan kişi olduğu zaten bilinmiş olurdu.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ مِنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ لِأَنَّهُ مِنَ الشَّارِبِينَ، وَإِنَّمَا أَخَّرَهُ عَنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ، وَأَتَى بِهِ بَعْدَ جُمْلَةِ وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ لِيَقَعَ بَعْدَ الْجُمْلَةِ الَّتِي فِيهَا الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ مَعَ الْجُمْلَةِ الْمُؤَكِّدَةِ لَهَا لِأَنَّ التَّأْكِيدَ شَدِيدُ الِاتِّصَالِ بِالْمُؤَكِّدِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ رَاجِعٌ إِلَى مَنْطُوق الأولى وَمَفْهُومِ الثَّانِيَةِ، فَإِنَّ مَفْهُومَ (مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي) أَنَّ مَنْ طَعِمَهُ لَيْسَ مِنْهُ، لِيَعْلَمَ السَّامِعُونَ أَنَّ الْمُغْتَرِفَ غَرْفَةً بِيَدِهِ هُوَ كَمَنْ لَمْ يَشْرَبْ مِنْهُ شَيْئًا، وَأَنَّهُ لَيْسَ دُونَ مَنْ لَمْ يَشْرَبْ فِي الْوَلَاءِ وَالْقُرْبِ، وَلَيْسَ هُوَ قِسْمًا وَاسِطَةً. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ الرُّخْصَةُ لِلْمُضْطَرِّ فِي بِلَالِ رِيقِهِ، وَلَمْ تَذْكُرْ كُتُبُ الْيَهُودِ هَذَا الْأَمْرَ بِتَرْكِ شُرْبِ الْمَاءِ مِنَ النَّهَرِ حِينَ مُرُورِ الْجَيْشِ فِي قِصَّةِ شَاوُلَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَتْ قَرِيبا مِنْهُ إِذْ قَالَ فِي سِفْرِ صَمْوِيلَ لَمَّا ذَكَرَ أَشَدَّ وَقْعَةٍ بَيْنَ الْيَهُودِ وَأَهْلِ فِلَسْطِينَ:
{ إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ } ifadesindeki istisna, { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } cümlesindendir; çünkü o da içenlerdendir. Bu istisnanın söz konusu cümleden sonraya bırakılıp { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } cümlesinden sonra getirilmesi, müstesnâ minh'in (kendisinden istisna yapılan ögenin) bulunduğu cümle ile onu pekiştiren cümlenin ardından yer alması içindir; çünkü tekit, pekiştirdiği şeye sımsıkı bağlıdır. Bilinmektedir ki bu istisna, birincinin mantûkuna (açık ifadesine), ikincinin ise mefhûmuna (dolaylı anlamına) racidir; zira { مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } ifadesinin mefhûmu, 'ondan tadan kimse benden değildir' şeklindedir. Böylece dinleyenler, eliyle bir avuç alan kimsenin ondan hiç içmeyen gibi olduğunu, sadakat ve yakınlıkta içmeyenden aşağı kalmadığını ve onun bir ara grup teşkil etmediğini bilsinler. Bu istisnadan maksat, çaresiz kalanın dudaklarını ıslatmasına ruhsat tanınmasıdır. Yahudi kutsal metinleri, Şaul (Tâlût) kıssasında ordunun geçişi esnasında nehirden su içilmemesi yönündeki bu emri zikretmemiş, ancak buna benzer bir durumu zikretmiştir; nitekim Samuel Kitabı'nda Yahudiler ile Filistinliler arasındaki en çetin savaşı anlatırken şöyle denmektedir:
«وَضَنُكَ رِجَالُ إِسْرَائِيلَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لِأَنَّ شَاوُلَ حَلَّفَ الْقَوْمَ قَائِلًا مَلْعُونٌ مَنْ يَأْكُلُ خُبْزًا إِلَى الْمَسَاءِ حَتَّى أَنْتَقِمَ مِنْ أَعْدَائِي» وَذَكَرَ فِي سِفْرِ الْقُضَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ السَّابِعِ مِثْلَ وَاقِعَةِ النَّهَرِ، فِي حَرْبِ جَدْعُونَ قَاضِي إِسْرَائِيلَ لِلْمَدْيَانِيِّينَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْوَاقِعَةَ تَكَرَّرَتْ لِأَنَّ مِثْلَهَا يَتَكَرَّرُ فَأَهْمَلَتْهَا كُتُبُهُمْ فِي أَخْبَارِ شَاوُلَ.
“O gün İsrâil adamları sıkıntıya düştüler; zira Şaul halka yemin ettirip, 'Düşmanlarımdan öcümü alıncaya kadar akşama dek ekmek yiyen lânetli olsun!' demişti.” Hâkimler Kitabı'nın yedinci bölümünde ise, İsrâil Hâkimi Gideon'un Medyenliler ile savaşı esnasında nehir olayının bir benzeri zikredilmiştir. Görünen o ki bu hadise tekerrür etmiştir; zira benzer durumlar tekrarlanabilir, bu yüzden onların kitapları Şaul'un haberlerinde buna yer vermemiştir.
وَقَوْلُهُ: لَمْ يَطْعَمْهُ بِمَعْنَى لَمْ يَذُقْهُ، فَهُوَ مِنَ الطَّعْمِ بِفَتْحِ الطَّاءِ، وَهُوَ الذَّوْقُ أَيِ اخْتِبَارُ الْمَطْعُومِ،
{ لَمْ يَطْعَمْهُ } sözü, 'onu tatmadı' anlamındadır; bu, 'tâ' (ط) harfinin fethasıyla et-Ta'm (الطَّعْمُ) kökünden gelir ve tatmak, yani tadılan şeyi denemek demektir.
وَكَانَ أَصْلُهُ اخْتِبَارَ طَعْمِ الطَّعَامِ أَيْ مُلُوحَتِهِ أَوْ ضِدِّهَا، أَوْ حَلَاوَتِهِ أَوْ ضِدِّهَا، ثُمَّ تَوَسَّعَ فِيهِ فَأَطْلَقَ عَلَى اخْتِبَارِ الْمَشْرُوبِ، وَيُعْرَفُ ذَلِكَ بِالْقَرِينَةِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيُّ وَقِيلَ الْعَرْجِيُّ:
Aslı, yiyeceğin tadını; yani tuzlu mu yoksa tersi mi, tatlı mı yoksa tersi mi olduğunu denemekti. Sonra genişletilerek içeceğin denenmesi hakkında da kullanıldı ve bu durum karineden anlaşılır. Hâris b. Hâlid el-Mahzûmî —el-Arcî olduğu da söylenmiştir— şöyle demiştir:
فَإِنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمْ ... وَإِنْ شِئْتِ لَمْ أَطْعَمْ نُقَاخًا وَلَا بَرْدًا
Dilersen senden başka kadınları kendime haram kılarım, Dilersen ne tatlı/duru bir su tadarım ne de bir serinlik.
فَالْمَعْنَى لَمْ أَذُقْ. فَأَمَّا أَنْ يُطْلَقَ الطَّعْمُ عَلَى الشُّرْبِ أَيِ ابْتِلَاعِ الْمَاءِ فَلَا، لِأَنَّ الطَّعْمَ الْأَكْلُ وَلِذَلِكَ جَاءَ فِي الْآيَةِ وَالْبَيْتِ مَنْفِيًّا، لِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ أَقَلُّ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الذَّوْقِ، وَمِنْ أَجْلِ هَذَا عَيَّرُوا خَالِدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْقَسْرِيَّ لَمَّا أَخْبَرَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ بِخُرُوجِ الْمُغِيرَةِ بْنِ سَعِيدٍ عَلَيْهِ فَقَالَ «أَطْعِمُونِي مَاءً» إِذْ لَمْ يُعْرَفُ فِي كَلَام الْعَرَب الْأَمر مِنَ الْإِطْعَامِ إِلَّا بِمَعْنَى الْأَكْلِ، وَأَمَّا مَنْ يَطْلُبُ الشَّرَابَ فَإِنَّمَا يَقُولُ اسْقُونِي لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ طَعِمَ بِمَعْنَى شَرِبَ، وَإِنَّمَا هُوَ بِمَعْنَى أَكَلَ .
Mana; 'tatmadım' demektir. Ta'm kelimesinin içmek, yani suyu yutmak anlamında kullanılmasına gelince, bu mümkün değildir; çünkü ta'm yemek yemektir. Bu sebeple ayette ve beyitte olumsuz olarak gelmiştir; zira maksat, 'tatma' adının verilebileceği en küçük miktarın dahi gerçekleşmemiş olmasıdır. İşte bu yüzden Hâlid b. Abdullah el-Kasrî minberdeyken Muğîre b. Saîd'in kendisine isyan ettiği haber verildiğinde 'Bana su yedirin (at'imûnî mâen)' deyince onu ayıplamışlardır; zira Arap kelamında 'it'âm' kökünden gelen emir kipi sadece yemek yedirmek anlamında bilinmektedir. İçecek isteyen kimse ise sadece 'Bana su içirin (iskûnî)' der; çünkü 'taime' (طَعِمَ) fiili 'içti' manasında kullanılmaz, sadece 'yedi' manasındadır.
وَالْغَرْفَةُ بِفَتْحِ الْغَيْنِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ، الْمَرَّةُ مِنَ الْغَرْفِ وَهُوَ أَخْذُ الْمَاءِ بِالْيَدِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ، بِضَمِّ الْغَيْنِ، وَهُوَ الْمِقْدَارُ الْمَغْرُوفُ مِنَ الْمَاءِ.
Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Ca'fer kıraatinde 'ğayn' (غ) harfinin fethasıyla okunan el-Ğarfe (الْغَرْفَةُ), el-ğarf (avuçlamak) fiilinden bir defa yapmayı bildiren isimdir (ism-i merre) ki o da suyu elle almaktır. Hamza, Âsım, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise 'ğayn' harfinin zammesiyle [el-Ğurfe (الْغُرْفَةُ)] okumuşlardır; bu da sudan avuçla alınan miktardır.
وَوَجْهُ تَقْيِيدِهِ بِقَوْلِهِ: بِيَدِهِ مَعَ أَنَّ الْغَرْفَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْيَدِ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَقْدِيرَ مِقْدَارِ الْمَاءِ الْمَشْرُوبِ، فَيَتَنَاوَلُهُ بَعْضُهُمْ كَرْهًا، فَرُبَّمَا زَادَ عَلَى الْمِقْدَارِ فَجُعِلَتِ الرُّخْصَةُ الْأَخْذَ بِالْيَدِ.
Avuçlamanın ancak elle yapılmasına rağmen { بِيَدِهِ } ifadesiyle kayıtlanmasının hikmeti; maksadın içilecek su miktarını takdir etmek olduğu ve bazılarının bir kapla alıp miktarı aşabileceği vehmini defetmektir; böylece ruhsat yalnızca elle almaya tahsis edilmiştir.
وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ: فَشَرِبُوا مِنْهُ عَلَى قِلَّةِ صَبْرِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِمُزَاوَلَةِ الْحُرُوبِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَلْبَثُوا أَنْ صَرَّحُوا بَعْدَ مُجَاوَزَةِ النَّهَرِ فَقَالُوا: لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ فَيُحْتَمَلُ أَنَّ ذَلِكَ قَالُوهُ لَمَّا رَأَوْا جُنُودَ الْأَعْدَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ قُوَّةَ الْعَدُوِّ، وَكَانُوا يُسِرُّونَ الْخَوْفَ، فَلَمَّا اقْتَرَبَ الْجَيْشَانِ، لَمْ يَسْتَطِيعُوا كِتْمَانَ مَا بِهِمْ.
{ فَشَرِبُوا مِنْهُ } buyruğu, onların sabrının azlığına ve savaş yürütmeye ehil olmadıklarına delalet etmiştir. Bu yüzden nehri geçtikten hemen sonra açıkça konuşup: { لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Bugün Câlût ve ordularına karşı koyacak gücümüz yok” dediler. Bunu düşman askerlerini gördüklerinde söylemiş olmaları muhtemel olduğu gibi, düşmanın gücünü zaten bilip korkularını gizledikleri, iki ordu birbirine yaklaşınca da içlerindekini artık gizleyemedikleri için söylemiş olmaları da muhtemeldir.
وَفِي الْآيَةِ انْتِقَالٌ بَدِيعٌ إِلَى ذِكْرِ جُنْدِ جَالُوتَ وَالتَّصْرِيحِ بِاسْمِهِ، وَهُوَ قَائِدٌ مِنْ قُوَّادِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ اسْمُهُ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ جُلْيَاتٍ كَانَ طُولُهُ سِتَّةَ أَذْرُعٍ وَشِبْرًا، وَكَانَ مُسَلَّحًا مُدَرَّعًا، وَكَانَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُبَارِزَهُ أَحَدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَكَانَ إِذَا خَرَجَ لِلصَّفِّ عَرَضَ عَلَيْهِمْ مبارزته وعيرهم بجنبهم.
Ayette Câlût'un ordusunun anılmasına ve isminin açıkça belirtilmesine bediî bir geçiş vardır. O, Filistinlilerin komutanlarından biri olup Yahudilerin kitaplarındaki adı Golyat'tır (Culyât). Boyu altı zira bir karıştı; silahlı ve zırhlıydı. İsrâiloğulları'ndan hiç kimse onunla teke tek savaşmaya (mübarezeye) güç yetiremezdi. Safın önüne çıktığında onlara teke tek dövüş teklif eder ve korkaklıklarından ötürü kendilerini ayıplardı.
وَقَوْلُهُ: قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ الْآيَةَ، أَيِ الَّذِينَ لَا يُحِبُّونَ الْحَيَاةَ وَيَرْجُونَ الشَّهَادَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَلِقَاءُ اللَّهِ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْمَوْتِ فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ شَهَادَةٌ
{ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ } ayetinin devamı; yani dünyayı sevmeyen ve Allah yolunda şehadeti arzulayan kimseler demektir. Zira buradaki 'Allah'a kavuşmak' (likâullâh), Allah'ın rızası uğruna şehadet ile ölmekten kinayedir.
وَفِي الْحَدِيثِ «مِنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever.”
فَالظَّنُّ عَلَى بَابِهِ. وَفِي قَوْلِهِ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ خَبَرِيَّةٌ لَا مَحَالَةَ إِذْ لَا مَوْقِعَ لِلِاسْتِفْهَامِ فَإِنَّهُمْ قَصَدُوا بِقَوْلِهِمْ هَذَا تَثْبِيتَ أنفسهم وأنفس رفقائهم، وَلِذَلِكَ دَعَوْا إِلَى مَا بِهِ النَّصْرُ وَهُوَ الصَّبْر والتوكل فَقَالُوا وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ.
Dolayısıyla zan (zann) burada asıl manasındadır (kesin inanç / kuvvetli kanaat). { كَمْ مِنْ فِئَةٍ } ifadesindeki 'kem' (كَمْ) ise şüphesiz çokluk bildiren haberiyye (kem-i haberiyye) türündendir; çünkü istifham (soru) manasının burada yeri yoktur. Zira onlar bu sözleriyle kendilerinin ve arkadaşlarının azmini pekiştirmeyi amaçlamışlardır. Bu sebeple zaferin vesilesi olan sabır ve tevekküle çağırarak: { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” demişlerdir.
وَالْفِئَةُ: الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْفَيْءِ وَهُوَ الرُّجُوعُ، لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يَرْجِعُ إِلَى بَعْضٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ مُؤَخِّرَةُ الْجَيْشِ فِئَةً، لِأَنَّ الْجَيْشَ يَفِيءُ إِلَيْهَا.
el-Fi'e (الْفِئَةُ), insan topluluğu demektir; dönmek anlamına gelen el-fey' (الْفَيْءُ) kökünden türetilmiştir, çünkü bir kısmı diğerine sığınır/döner. Bu sebeple ordunun artçı birliğine de 'fi'e' denilmiştir; zira ordu [sıkıştığında] ona geri döner.
وَقَوْلُهُ: وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً هَذَا دُعَاؤُهُمْ حِينَ اللِّقَاءِ بِطَلَبِ الصَّبْرِ مِنَ اللَّهِ، وَعَبَّرُوا عَنْ إِلْهَامِهِمْ إِلَى الصَّبْرِ بِالْإِفْرَاغِ اسْتِعَارَةً لقُوَّة الصَّبْر فَإِن الْقُوَّة وَالْكَثْرَةِ يَتَعَاوَرَانِ الْأَلْفَاظَ الدَّالَّةَ عَلَيْهِمَا، كَقَوْلِ أَبِي كَبِيرٍ الْهُذَلِيِّ:
{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Câlût ve ordularının karşısına çıktıklarında ise şöyle dediler: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır...'” buyruğu, onların düşmanla karşılaştıkları andaki Allah'tan sabır talep eden dualarıdır. Sabrın kendilerine ilham edilmesini, sabrın kuvveti için bir istiâre olarak 'boşaltma/yağdırma' (ifrâğ) kelimesiyle ifade etmişlerdir; zira güç ve çokluk birbirini tamamlayan manalardır ve bunları gösteren lafızlar birbirinin yerine kullanılabilir. Nitekim Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin şu sözünde olduğu gibi:
كَثِيرُ الْهَوَى شَتَّى النَّوَى وَالْمَسَالِكِ وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ، فَاسْتُعِيرَ الْإِفْرَاغُ هُنَا لِلْكَثْرَةِ مَعَ التَّعْمِيمِ وَالْإِحَاطَةِ وَتَثْبِيتِ الْأَقْدَامِ اسْتِعَارَةً لِعَدَمِ الْفِرَارِ شِبْهِ الْفِرَارِ وَالْخَوْفِ بِزَلَقِ الْقَدَمِ، فَشَبَّهَ عَدَمَهُ بِثَبَاتِ الْقَدَمِ فِي الْمَأْزِقِ.
Arzuları çok, hedefleri ve yolları çeşit çeşit olan... Bunun benzeri daha önce geçmişti. Burada ifrâğ (boşaltma/yağdırma), kapsayıcılık ve kuşatıcılıkla birlikte çokluk için istiâre yapılmıştır. Ayakların sabit kılınması da kaçmamaktan istiâredir; kaçmak ve korkmak ayağın kaymasına benzetilmiş, bunun olmaması ise çetin savaş meydanında ayağın yere sağlam basmasına benzetilmiştir.
وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ فِي قَوْلِهِ: فَهَزَمُوهُمْ إِلَخْ إِلَى انْتِصَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى الْفِلَسْطِينِيِّينَ وَهُوَ انْتِصَارٌ عَظِيمٌ كَانَ بِهِ نَجَاحُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي فِلَسْطِينَ وَبِلَادِ الْعَمَالِقَةِ، مَعَ قِلَّةِ عَدَدِهِمْ فَقَدْ قَالَ مُؤَرِّخُوهُمْ إِنَّ طَالُوتَ لَمَّا خَرَجَ لِحَرْبِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ جَمَعَ جَيْشًا فِيهِ ثَلَاثَةُ آلَافِ رَجُلٍ، فَلَمَّا رَأَوْا كَثْرَةَ الْفِلَسْطِينِيِّينَ حَصَلَ لَهُمْ ضَنْكٌ شَدِيدٌ وَاخْتَبَأَ مُعْظَمُ الْجَيْشِ فِي جَبَلِ إِفْرَايِمْ فِي الْمَغَارَاتِ وَالْغِيَاضِ وَالْآبَارِ، وَلَمْ يَعْبُرُوا الْأُرْدُنَّ، وَوَجَمَ طالوت واستخار صمويل، وَخَرَجَ لِلْقِتَالِ فَلَمَّا اجْتَازَ نَهَرَ الْأُرْدُنِّ عَدَّ الْجَيْشَ الَّذِي مَعَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِلَّا نَحْوَ سِتِّمِائَةِ رَجُلٍ، ثُمَّ وَقَعَتْ مُقَاتَلَاتٌ كَانَ النَّصْرُ فِيهَا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَتَشَجَّعَ الَّذين جبنوا واختبأوا فِي الْمَغَارَاتِ وَغَيْرِهَا فَخَرَجُوا وَرَاءَ الْفِلَسْطِينِيِّينَ وَغَنِمُوا غَنِيمَةً كَثِيرَةً، وَفِي تِلْكَ الْأَيَّامِ مِنْ غَيْرِ بَيَانٍ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ لِمِقْدَارِ الْمَدَدِ بَيْنَ الْحَوَادِثِ وَلَا تَنْصِيصَ عَلَى الْمُتَقَدِّمِ
Ayet-i kerimedeki { فَهَزَمُوهُمْ } “Derken onları bozguna uğrattılar...” ifadesi, İsrâiloğulları'nın Filistinlilere karşı kazandığı zafere işaret etmiştir. Bu, sayıca az olmalarına rağmen İsrâiloğulları'nın Filistin ve Amâlika topraklarında başarıya ulaşmasını sağlayan büyük bir zaferdi. Tarihçileri şöyle nakletmiştir: Tâlût, Filistinlilerle savaşmak için sefere çıktığında üç bin kişilik bir ordu topladı. Filistinlilerin çokluğunu görünce üzerlerine büyük bir sıkıntı ve dehşet çöktü; ordunun büyük kısmı Efrayim dağındaki mağaralara, çalılıklara ve kuyulara saklandı ve Ürdün nehrini geçmedi. Tâlût şaşkınlık içinde kaldı, Samuel'e danışıp istihare etti ve savaşa çıktı. Ürdün nehrini geçtiğinde yanındaki orduyu saydı; yalnızca altı yüz kadar adam buldu. Ardından çatışmalar meydana geldi ve zafer İsrâiloğulları'nın oldu. Korkup mağaralara ve diğer yerlere saklanmış olanlar da cesaretlenerek Filistinlilerin arkasından çıktılar ve pek çok ganimet elde ettiler. O günlerde —Yahudi kitaplarında olaylar arasındaki süreler açıklanmaksızın ve hangisinin önce