Binûn

2- Bakara Suresi — 80. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِنْهَا وَالْمُتَأَخِّرِ وَمَعَ انْتِقَالَاتٍ فِي الْقِصَصِ غَيْرِ مُتَنَاسِبَةٍ، ظَهَرَ دَاوُدُ بْنُ يَسَّى الْيَهُودِيُّ إِذْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى صَمْوِيلَ أَنْ يَذْهَبَ إِلَى بَيْتِ يَسَّى فِي بَيْتِ لَحْمٍ وَيَمْسَحُ أَصْغَرَ أَبْنَاءِ يَسَّى لِيَكُونَ مَلِكًا عَلَى إِسْرَائِيلَ بَعْد حِينٍ، وَسَاقَ اللَّهُ دَاوُدَ إِلَى شَاوُلَ (طَالُوتَ) بِتَقْدِيرٍ عَجِيبٍ فَحُظِيَ عِنْدَ شَاوُلَ، وَكَانَ دَاوُدُ مِنْ قَبْلُ رَاعِيَ غَنَمِ أَبِيهِ، وَكَانَ ذَا شَجَاعَةٍ وَنَشَاطٍ

hangisinin sonra olduğu belirtilmeksizin, kıssalardaki uyumsuz geçişlerle birlikte— Yahudi Dâvûd b. Yesse ortaya çıktı. Şöyle ki Allah, Samuel'e Beytüllahim'deki Yesse'nin evine gitmesini ve bir süre sonra İsrâil'e kral olması için Yesse'nin en küçük oğlunu meshetmesini vahyetti. Allah şaşılacak bir takdir ile Dâvûd'u Şaul'a (Tâlût'a) ulaştırdı ve Dâvûd, Şaul'un nezdinde itibar kazandı. Dâvûd önceleri babasının koyunlarını güden bir çobandı; cesaret, gayret

وَحُسْنِ سَمْتٍ، وَلَهُ نُبُوغٌ فِي رَمْيِ الْمِقْلَاعِ، فَكَانَ ذَاتَ يَوْمٍ الْتَقَى الْفِلَسْطِينِيُّونَ مَعَ جَيْشِ طَالُوتَ وَخَرَجَ زَعِيمٌ مِنْ زُعَمَاءِ فِلَسْطِينَ اسْمُهُ جُلْيَاتٍ كَمَا تَقَدَّمَ، فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَحَدٌ مُبَارَزَتَهُ فَانْبَرَى لَهُ دَاوُدُ وَرَمَاهُ بِالْمِقْلَاعِ فَأَصَابَ الْحَجَرُ جَبْهَتَهُ وَأَسْقَطَهُ إِلَى الْأَرْضِ وَاعْتَلَاهُ دَاوُدُ وَاخْتَرَطَ سَيْفَهُ وَقَطَعَ رَأْسَهُ، فَذَهَبَ بِهِ إِلَى شَاوُلَ وَانْهَزَمَ الْفِلَسْطِينِيُّونَ، وَزَوَّجَ شَاوُلُ ابْنَتَهُ الْمُسَمَّاةَ مِيكَالَ مِنْ دَاوُدَ، وَصَارَ دَاوُدُ بَعْدَ حِينٍ مَلِكًا عِوَضَ شَاوُلَ، ثُمَّ آتَاهُ اللَّهُ النُّبُوءَةَ فَصَارَ مَلِكًا نَبِيئًا، وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ. وَيَأْتِي ذِكْرُ دَاوُدَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَام [٨٣] .

ve güzel bir ahlaka sahipti; sapan taşını fırlatmada da üstün bir yeteneği vardı. Günün birinde Filistinliler Tâlût'un ordusuyla karşılaştılar ve daha önce geçtiği üzere Filistin liderlerinden Golyat (Culyât) adında biri meydana çıktı. Hiç kimse onunla teke tek vuruşmaya cesaret edemeyince Dâvûd onun karşısına dikildi ve sapanıyla bir taş fırlattı; taş onun alnına isabet edip yere düşürdü. Dâvûd üzerine çıkıp kılıcını çekti ve başını kesti. Onu Şaul'a götürdü ve Filistinliler bozguna uğradı. Şaul, Mîhal (Mîkâl) adındaki kızını Dâvûd ile evlendirdi. Bir süre sonra Dâvûd, Şaul'un yerine kral oldu; ardından Allah ona peygamberlik verdi, böylece hem kral hem de peygamber oldu; Allah ona dilediği şeylerden de öğretti. Dâvûd'un zikri, En'âm Sûresi'ndeki { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir” [el-En'âm: 83] ayetinde [tekrar] gelecektir.

وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ.

{ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Eğer Allah’ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.”

ذَيَّلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْعَظِيمَةُ كُلَّ الْوَقَائِعِ الْعَجِيبَةِ الَّتِي أَشَارَتْ بِهَا الْآيَاتُ السَّالِفَةُ لِتَدْفَعَ عَنِ السَّامِعِ الْمُتَبَصِّرِ مَا يُخَامِرُهُ مِنْ تَطَلُّبِ الْحِكْمَةِ فِي حَدَثَانِ هَذِهِ الْوَقَائِعِ وَأَمْثَالِهَا فِي هَذَا الْعَالَمِ وَلِكَوْنِ مَضْمُونِ هَذِهِ الْآيَةِ عِبْرَةً مَنْ عِبَرِ الْأَكْوَانِ وَحِكْمَةً مِنْ حِكَمِ التَّارِيخِ، وَنُظُمِ الْعُمْرَانِ الَّتِي لَمْ يَهْتَدِ إِلَيْهَا أَحَدٌ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَبْلَ إِدْرَاكِ مَا فِي مَطَاوِيهَا، عُطِفَتْ عَلَى الْعِبَرِ الْمَاضِيَةِ كَمَا عُطِفَ قَوْلُهُ: وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٧] وَمَا بعده من رُؤُوس الْآيِ. وَعدل عَن الْمُتَعَارف فِي أَمْثَالِهَا مِنْ تَرْكِ الْعَطْفِ، وَسُلُوكِ سَبِيلِ الِاسْتِئْنَافِ.

Bu azametli ayet, önceki ayetlerin işaret ettiği tüm o harikulade vakaların sonuna bir fezleke/tamamlayıcı cümle (tezyîl) olmuştur; ta ki basiretli dinleyiciden, bu dünyada bu olayların ve benzerlerinin vuku bulmasındaki hikmeti anlama arzusundan doğabilecek şüpheleri savsın. Bu ayetin içeriği, kâinatın ibretlerinden bir ibret, tarihin ve medeniyet nizamlarının hikmetlerinden bir hikmet olduğu —ki bu ayet inmeden ve ihtiva ettiği sırlar kavranmadan önce kimse buna vakıf olamamıştı— için, { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } [el-Bakara: 247] ayeti ve sonrasındaki ayet başları nasıl atfedildiyse, bu da geçmiş ibretlerin üzerine atfedilmiştir. Bu tür durumlarda mutat olan atfı terk etme ve istînâf (yeni bir başlangıç) yolunu tutma usulünden [burada] dönülmüştür.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ (وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ النَّاسَ) بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ (دَفْعُ) بِصِيغَةِ الْمُجَرَّدِ.

Nâfi', Ebû Ca'fer ve Ya'kûb, müfâale sîgasıyla (وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ النَّاسَ) şeklinde; cumhur ise mücerred sîga ile (دَفْعُ) şeklinde okumuştur.

وَالدِّفَاعُ مَصْدَرُ دَافَعَ الَّذِي هُوَ مُبَالَغَةٌ فِي دَفْعٍ لَا لِلْمُفَاعَلَةِ، كَقَوْل مُوسَى بن جَابِرٍ الْحَنَفِيِّ:

ed-Difâ' (الدِّفَاعُ), işteşlik (müşâreket) için değil, defetmede mübalağa bildiren 'dâfea' (دَافَعَ) fiilinin masdarıdır; nitekim Mûsâ b. Câbir el-Hanefî'nin şu sözünde olduğu gibi:

لَا أَشْتَهِي يَا قَوْمُ إِلَّا كَارِهًا ... بَابَ الْأَمِيرِ وَلَا دِفَاعَ الْحَاجِبِ

Ey kavmim! İstemeye istemeye katlandığım şeyler ancak Emîrin kapısı ve kapıcının itip kakmasıdır.

وَإِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ كَمَا هُوَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا [الْحَج: ٣٨] أَيْ يَدْفَعُ لِأَنَّ الَّذِي يَدْفَعُ حَقِيقَةً هُوَ الَّذِي يُبَاشِرُ الدَّفْعَ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ وَإِنَّمَا

Bunun Allah'a izafe edilmesi, { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah inananları savunur” [el-Hac: 38] ayetinde olduğu gibi aklî bir mecazdır; yani 'defeder' demektir. Çünkü insanların örfünde hakiki manada defeden kişi, defetme eylemini bizzat icra edendir. Ancak bu fiil,

أُسْنِدَ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ الَّذِي قَدَّرَهُ وَقَدَّرَ أَسْبَابَهُ، وَلِذَلِكَ قَالَ: بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ فَجُعِلَ سَبَبُ الدِّفَاعِ بَعْضَهُمْ وَهُوَ مِنْ بَابِ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الْأَنْفَال: ١٧] وَأَصْلُ مَعْنَى الدَّفْعِ الضَّرْبُ بِالْيَدِ لِلْإِقْصَاءِ عَنِ الْمَرَامِ. قَالَ:

bunu ve sebeplerini takdir eden O olduğu için Allah'a isnad edilmiştir. Bu sebeple { بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } buyurmuş ve savmanın sebebini birbirleri kılmıştır; bu durum { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [el-Enfâl: 17] kabilindendir. Def' kelimesinin asıl manası ise, hedeften uzaklaştırmak için elle itmektir. [Şair] şöyle demiştir:

فَدَفَعْتُهَا فَتَدَافَعَتْ

Onu ittim, o da sendeleyerek geri gitti.

وَهُوَ ذَبٌّ عَنْ مَصْلَحَةِ الدَّافِعِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ لَوْلَا وُقُوعُ دَفْعِ بَعْضِ النَّاسِ بَعْضًا آخَرَ بِتَكْوِينِ اللَّهِ وَإِيدَاعِهِ قُوَّةَ الدَّفْعِ وَبَوَاعِثَهُ فِي الدَّافِعِ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ، أَيْ مَنْ عَلَى الْأَرْضِ، وَاخْتَلَّ

Bu, defedenin kendi menfaatini korumasıdır. Ayetin manası şudur: Şayet Allah'ın var etmesi ve defetme gücünü ile bunun saiklerini defedenin içine yerleştirmesi sayesinde insanların bir kısmının diğer bir kısmını savması vuku bulmasaydı, yeryüzü —yani yeryüzündekiler— fesada uğrar,

نِظَامُ مَا عَلَيْهَا، ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْمَوْجُودَاتِ الَّتِي عَلَى الْأَرْضِ مِنْ أَجْنَاسٍ وَأَنْوَاعٍ وَأَصْنَافٍ، خَلَقَهَا قَابِلَةً لِلِاضْمِحْلَالِ، وَأَوْدَعَ فِي أَفْرَادِهَا سُنَنًا دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ بَقَاؤُهَا إِلَى أَمَدٍ أَرَادَهُ، وَلِذَلِكَ نَجِدُ قَانُونَ الْخَلَفِيَّةِ مُنْبَثًّا فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَوْجُودَاتِ فَمَا مِنْ نَوْعٍ إِلَّا وَفِي أَفْرَادِهِ قُوَّةُ إِيجَادِ أَمْثَالِهَا لِتَكُونَ تِلْكَ الْأَمْثَالُ أَخْلَافًا عَنِ الْأَفْرَادِ عِنْدَ اضْمِحْلَالِهَا، وَهَذِهِ الْقُوَّةُ هِيَ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا بِالتَّنَاسُلِ فِي الْحَيَوَانِ، وَالْبَذْرِ فِي النَّبْتِ، وَالنَّضْحِ فِي الْمَعَادِنِ، وَالتَّوَلُّدِ فِي الْعَنَاصِرِ الْكِيمَاوِيَّةِ. وَوُجُودُ هَذِهِ الْقُوَّةِ فِي جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ أَوَّلُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ مُوجِدَهَا قَدْ أَرَادَ بَقَاءَ الْأَنْوَاعِ، كَمَا أَرَادَ اضْمِحْلَالَ الْأَفْرَادِ عِنْدَ آجَالٍ مُعَيَّنَةٍ، لِاخْتِلَالِ أَوِ انْعِدَامِ صَلَاحِيَّتِهَا، وَنَعْلَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ هَذِهِ الْأَكْوَانِ لَا يُحِبُّ فَسَادَهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ لَنَا تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥] .

üzerindekilerin nizamı bozulurdu. Şöyle ki: Allah Teâlâ yeryüzündeki varlıkları cinsler, neviler ve sınıflar halinde yarattığında, onları yok olmaya meyilli kılmış; fertlerine ise Allah'ın muradının onların dilediği bir vakte kadar bekası olduğuna delalet eden kanunlar yerleştirmiştir. Bu sebeple 'halefiyet' (ardıllık) kanununun tüm varlık türlerine yayıldığını görürüz; hiçbir tür yoktur ki fertlerinde, yok olduklarında onların yerine geçecek benzerlerini meydana getirme gücü bulunmasın. Bu güç hayvanda üreme (tenâsül), bitkide tohumlanma (bezr), madenlerde sızma/oluşma (nadh) ve kimyasal elementlerde sentez/türeme (tevellüd) olarak ifade edilir. Bu gücün bütün varlıklarda bulunması, onları var edenin, işlevlerinin bozulması veya yok olması sebebiyle fertlerin belirli ecellerde yok olmasını dilediği gibi, türlerin bekasını da dilediğinin ilk delilidir. Buradan anlarız ki bu âlemlerin yaratıcısı olan Allah, onların fesada uğramasını sevmez. Nitekim { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Hâkimiyeti ele aldığında ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez.” [el-Bakara: 205] ayetinin tefsiri daha önce geçmişti.

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَمَا أَوْدَعَ فِي الْأَفْرَاد قُوَّة بهَا بَقَاء الْأَنْوَاع، أودع فِي الْأَفْرَاد أَيْضا قوى بهَا بَقَاء تِلْكَ الْأَفْرَاد بِقدر الطَّاقَة، وَهِي قوى تطلّب الملائم وَدفع الْمنَافِي، أَو تطلّب الْبَقَاء وكراهية الْهَلَاك، وَلذَلِك أودع فِي جَمِيعِ الْكَائِنَاتِ إِدْرَاكَاتٍ تَنْسَاقُ بِهَا، بِدُونِ تَأَمُّلٍ أَوْ بِتَأَمُّلٍ، إِلَى مَا فِيهِ صَلَاحُهَا وَبَقَاؤُهَا، كَانْسِيَاقِ الْوَلِيدِ لِالْتِهَامِ الثَّدْيِ، وَأَطْفَالِ الْحَيَوَانِ إِلَى الْأَثْدَاءِ وَالْمَرَاعِي، ثُمَّ تَتَوَسَّعُ هَذِهِ الْإِدْرَاكَاتُ، فَيَتَفَرَّعُ عَنْهَا كُلُّ مَا فِيهِ جَلْبُ النَّافِعِ الْمُلَائِمِ عَنْ بَصِيرَةٍ وَاعْتِيَادٍ، وَيُسَمَّى ذَلِكَ بِالْقُوَّةِ الشَّاهِيَةِ. وَأَوْدَعَ أَيْضًا فِي جَمِيعِ الْكَائِنَاتِ إِدْرَاكَاتٍ تَنْدَفِعُ بِهَا إِلَى الذَّبِّ عَنْ أَنْفُسِهَا، وَدَفْعِ الْعَوَادِي عَنْهَا، عَنْ غَيْرِ بَصِيرَةٍ، كَتَعْرِيضِ الْيَدِ بَيْنَ الْهَاجِمِ وَبَيْنَ الْوَجْهِ، وَتَعْرِيضِ الْبَقَرَةِ رَأْسَهَا بِمُجَرَّدِ الشُّعُورِ بِمَا يَهْجُمُ عَلَيْهَا مِنْ غَيْرِ تَأَمُّلٍ فِي تَفَوُّقِ قُوَّةِ الْهَاجِمِ عَلَى قُوَّةِ الْمُدَافِعِ، ثُمَّ تَتَوَسَّعُ هَاتِهِ الْإِدْرَاكَاتُ فَتَتَفَرَّعُ إِلَى كُلِّ مَا فِيهِ دَفْعُ الْمَنَافِرِ مِنِ ابْتِدَاءٍ بِإِهْلَاكِ مَنْ يُتَوَقَّعُ مِنْهُ الضُّرُّ، وَمِنْ طَلَبِ الْكِنَّ، وَاتِّخَاذِ السِّلَاحِ، وَمُقَاوَمَةِ الْعَدُوِّ عِنْدَ تَوَقُّعِ الْهَلَاكِ، وَلَوْ بِآخِرِ مَا فِي الْقُوَّةِ وَهُوَ الْقُوَّةُ الْغَاضِبَةُ وَلِهَذَا تَزِيدُ قُوَّةُ

Sonra Allah Teâlâ, fertlerin içine türlerin bekasını sağlayan bir güç yerleştirdiği gibi, gücü nispetinde o fertlerin bekasını sağlayacak güçler de yerleştirmiştir. Bunlar uygun olanı talep etme ve zararlı olanı savma, yahut hayatta kalmayı isteme ve helak olmayı kerih görme güçleridir. Bu yüzden bütün varlıklara, düşünerek veya düşünmeksizin kendilerinin salahına ve bekasına olan şeylere sevk edildikleri idrakler yerleştirmiştir; yeni doğan bebeğin memeyi emmeye, hayvan yavrularının memelere ve otlaklara yönelmesi gibi... Sonra bu idrakler genişler, onlardan basiretle ve alışkanlıkla faydalı ve uygun olanı elde etmeye yarayan her şey dallanıp budaklanır; buna 'şehvet/arzu gücü' (kuvve-i şâhiye) denir. Yine bütün varlıklara, basiret olmaksızın nefislerini savunmaya ve tecavüzleri bertaraf etmeye sevk edildikleri idrakler yerleştirmiştir; saldırgan ile yüz arasına elin uzatılması veya ineğin, saldıranın gücünün savunanın gücünden üstün olup olmadığını hiç düşünmeksizin kendisine yönelen tehlikeyi hissettiği anda başını öne uzatması gibi... Sonra bu idrakler genişler, zarar vermesi beklenen kimseyi önceden yok etmeye girişmekten, sığınak aramaya, silah edinmeye ve helak olma ihtimalinde son gücüne kadar düşmana direnmeye kadar tüm zararları savmaya yarayan şeylere dallanıp budaklanır; bu da 'öfke/savunma gücüdür' (kuvve-i gadabiyye). Bu yüzden

الْمُدَافَعَةِ اشْتِدَادًا عِنْدَ زِيَادَةِ تَوَقُّعِ الْأَخْطَارِ حَتَّى فِي الْحَيَوَانِ. وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ فِي كُلِّ أَنْوَاعِ الْمَوْجُودَاتِ مِنْ أَسْبَابِ الْأَذَى لِمُرِيدِ السُّوءِ بِهِ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا لِإِرَادَةِ بَقَائِهَا، وَقَدْ عَوَّضَ الْإِنْسَانَ عَمَّا وَهَبَهُ إِلَى الْحَيَوَانِ الْعَقْلَ وَالْفِكْرَةَ فِي التَّحَيُّلِ عَلَى النَّجَاةِ مِمَّنْ يُرِيدُ بِهِ ضَرَرًا، وَعَلَى إِيقَاعِ الضُّرِّ بِمَنْ يُرِيدُهُ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَقْصِدَهُ بِهِ، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالِاسْتِعْدَادِ.

savunma gücü, hayvanlarda bile tehlike beklentisi arttığında daha da şiddetlenir. Allah'ın bütün varlık türlerine, kendilerine kötülük etmek isteyenler için koyduğu eziyet verici savunma vasıtaları, Allah'ın onları bekalarını irade ederek yarattığının en açık delilidir. İnsana ise hayvana verdiklerinin yerine, kendisine zarar vermek isteyenden kurtulmak için çareler üretme ve kendisine kastetmeden önce ona zarar verecek olanı etkisiz kılma hususunda akıl ve düşünce vermiştir; bu da 'hazırlık/tedbir' (isti'dâd) olarak ifade edilir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ لِكُلِّ نَوْعٍ مِنَ الْأَنْوَاعِ، أَوْ فَرْدٍ مِنَ الْأَفْرَادِ خَصَائِصَ فِيهَا مَنَافِعُ لِغَيْرِهِ وَلِنَفْسِهِ لِيَحْرِصَ كل على إبْقَاء الْآخَرِ، فَهَذَا نَامُوسٌ عَامٌّ، وَجَعَلَ

Ayrıca O Teâlâ, her bir türe veya ferde, hem kendisine hem de başkasına yararlı özellikler bahşetmiştir ki her biri diğerinin bekasını korumaya düşkün olsun; bu genel bir kanundur. Ve

الْإِنْسَانَ بِمَا أَوْدَعَهُ مِنَ الْعَقْلِ هُوَ الْمُهَيْمِنُ عَلَى بَقِيَّةِ الْأَنْوَاعِ. وَجَعَلَ لَهُ الْعِلْمَ بِمَا فِي الْأَنْوَاعِ مِنَ الْخَصَائِصِ، وَبِمَا فِي أَفْرَادِ نَوْعِهِ مِنَ الْفَوَائِدِ. فَخَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى أَسْبَابَ الدِّفَاعِ بِمَنْزِلَةِ دَفْعٍ مِنَ اللَّهِ يَدْفَعُ مُرِيدَ الضُّرِّ بِوَسَائِلَ يَسْتَعْمِلُهَا الْمُرَادُ إِضْرَارُهُ، وَلَوْلَا هَذِهِ الْوَسَائِلُ الَّتِي خَوَّلَهَا اللَّهُ تَعَالَى أَفْرَادَ الْأَنْوَاعِ، لَاشْتَدَّ طَمَعُ الْقُوَى فِي إِهْلَاكِ الضَّعِيفِ، وَلَاشْتَدَّتْ جَرَاءَةُ مَنْ يَجْلِبُ النَّفْعَ إِلَى نَفْسِهِ عَلَى مَنَافِعَ يَجِدُهَا فِي غَيْرِهِ، فَابْتَزَّهَا مِنْهُ، وَلَأَفْرَطَتْ أَفْرَادُ كُلِّ نَوْعٍ فِي جَلْبِ النَّافِعِ الْمُلَائِمِ إِلَى أَنْفُسِهَا بِسَلْبِ النَّافِعِ الْمُلَائِمِ لِغَيْرِهَا، مِمَّا هُوَ لَهُ، وَلَتَنَاسَى صَاحِبُ الْحَاجَةِ حِينَ الِاحْتِيَاجِ مَا فِي بَقَاءِ غَيْرِهِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ لَهُ أَيْضًا. وَهَكَذَا يَتَسَلَّطُ كُلُّ ذِي شَهْوَةٍ عَلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ قَوِيٍّ عَلَى ضَعِيفِهِ، فَيُهْلِكُ الْقَوِيُّ الضَّعِيفَ، وَيُهْلِكُ الْأَقْوَى الْقَوِيَّ، وَتَذْهَبُ الْأَفْرَادُ تِبَاعًا، وَالْأَنْوَاعُ كَذَلِكَ حَتَّى لَا يَبْقَى إِلَّا أَقْوَى الْأَفْرَادِ مِنْ أَقْوَى الْأَنْوَاعِ، وَذَلِكَ شَيْءٌ قَلِيلٌ، حَتَّى إِذَا بَقِيَ أَعْوَزَتْهُ حَاجَاتٌ كَثِيرَةٌ لَا يَجِدُهَا فِي نَفْسِهِ، وَكَانَ يَجِدُهَا فِي غَيْرِهِ مِنْ أَفْرَادِ نَوْعِهِ، كَحَاجَةِ أَفْرَادِ الْبَشَرِ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ، أَوْ مِنْ أَنْوَاعٍ أُخَرَ، كَحَاجَةِ الْإِنْسَانِ إِلَى الْبَقَرَةِ، فَيَذْهَبُ هَدْرًا.

insanı, içine yerleştirdiği akıl sebebiyle diğer türler üzerinde hâkim kılmıştır. Ona türlerdeki özellikleri ve kendi türünün fertlerindeki faydaları bilme ilmini vermiştir. Böylece Allah Teâlâ savunma sebeplerini, zarar görmek istenen kişinin kullandığı vasıtalarla kötülük etmek isteyeni bizzat Allah'ın savması mesabesinde yaratmıştır. Şayet Allah Teâlâ'nın türlerin fertlerine bahşettiği bu vesileler olmasaydı, güçlünün zayıfı yok etme hırsı son derece artar; kendine fayda sağlamak isteyenin başkasında bulduğu menfaatlere göz dikme cüreti şiddetlenir ve onu zorla elinden alırdı. Her türün fertleri başkasına ait olan faydalı ve uygun şeyleri gasp ederek kendilerine çekmede aşırıya kaçar; ihtiyaç sahibi de ihtiyaç anında başkasının hayatta kalmasında kendisi için de ne büyük menfaatler olduğunu unutuverirdi. Böylece her arzu sahibi başkasına, her güçlü kendi zayıfına musallat olur; güçlü zayıfı helak eder, daha güçlü olan da güçlüyü helak ederdi. Ardı ardına fertler ve türler yok olur, nihayetinde en güçlü türlerin en güçlü fertlerinden başka bir şey kalmazdı; bu da pek az bir şeydir. O kaldığında dahi, insanın kendi türünün fertlerine muhtaç olması gibi kendinde bulamayıp hemcinslerinde bulduğu yahut insanın ineğe muhtaç olması gibi diğer türlerde bulduğu pek çok ihtiyacından mahrum kalır ve heba olup giderdi.

وَلَمَّا كَانَ نَوْعُ الْإِنْسَانِ هُوَ الْمُهَيْمِنَ عَلَى بَقِيَّةِ مَوْجُودَاتِ الْأَرْضِ وَهُوَ الَّذِي تَظْهَرُ فِي أَفْرَادِهِ جَمِيعُ التَّطَوُّرَاتِ وَالْمَسَاعِي، خَصَّتْهُ الْآيَةُ بِالْكَلَامِ فَقَالَت: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ إِذْ جَعَلَ اللَّهُ فِي الْإِنْسَانِ الْقُوَّةَ الشَّاهِيَةَ لِبَقَائِهِ وَبَقَاءِ نَوْعِهِ، وَجَعَلَ فِيهِ الْقُوَّةَ الْغَاضِبَةَ لِرَدِّ الْمُفْرِطِ فِي طَلَبِ النَّافِعِ لِنَفْسِهِ، وَفِي ذَلِكَ اسْتِبْقَاءُ بَقِيَّةِ الْأَنْوَاعِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يذب عَنْهَا لما فِي بَقَائِهَا مِنْ مَنَافِعَ لَهُ. وَبِهَذَا الدِّفَاعِ حَصَلَتْ سَلَامَةُ الْقَوِيِّ، وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَسَلَامَةُ الضَّعِيفِ أَيْضًا لِأَنَّ الْقَوِيَّ إِذَا وَجَدَ التَّعَبَ وَالْمُكَدِّرَاتِ فِي جَلْبِ النَّافِعِ سَئِمَ ذَلِكَ، وَاقْتَصَرَ عَلَى مَا تَدْعُو إِلَيْهِ الضَّرُورَةُ. وَإِنَّمَا كَانَ الْحَاصِلُ هُوَ الْفَسَادَ، لَوْلَا الدِّفَاعُ، دُونَ الصَّلَاحِ، لِأَنَّ الْفَسَادَ كَثِيرًا مَا تَنْدَفِعُ إِلَيْهِ الْقُوَّةُ الشَّاهِيَةُ بِمَا يُوجَدُ فِي أَكْثَرِ الْمَفَاسِدِ مِنَ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ الْقَصِيرَةِ الزَّمَنِ، وَلِأَن فِي كَثِيرٍ مِنَ النُّفُوسِ أَوْ أَكْثَرِهَا

İnsan türü yeryüzündeki diğer varlıklar üzerinde hâkim konumda olduğu ve bütün gelişmeler ile gayretler onun fertlerinde tecelli ettiği için, ayet sözü ona has kılarak şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ } “Eğer Allah’ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı.” Zira Allah insana kendi bekası ve türünün bekası için 'şehvet/arzu gücünü' vermiş; kendi nefsi için fayda talep etmede aşırıya kaçanı püskürtmek için de 'öfke gücünü' vermiştir. Bunda diğer türlerin bekası da vardır; çünkü insan, bekalarında kendisi için faydalar bulunduğu için onları korur. İşte bu savunma ile güçlünün selameti sağlandığı gibi —ki bu açıktır— zayıfın da selameti sağlanmıştır; çünkü güçlü, fayda elde etmede yorgunluk ve meşakkatlerle karşılaşınca bundan usanır ve sadece zorunluluğun gerektirdiği kadarıyla yetinir. Savunma olmasaydı hâsıl olacak neticenin salah değil de fesat olmasının sebebi şudur: Fesatların çoğunda bulunan peşin ve kısa süreli lezzetler sebebiyle arzu gücü çoğu zaman fesada sürüklenir; ayrıca pek çok nefiste veya nefislerin çoğunda

الْمَيْلَ إِلَى مَفَاسِدَ كَثِيرَةٍ، لِأَن طَبْعَ النُّفُوسِ الشِّرِّيرَةِ أَلَّا تُرَاعِيَ مَضَرَّةَ غَيْرِهَا، بِخِلَافِ النُّفُوسِ الصَّالِحَةِ، فَالنُّفُوسُ الشِّرِّيرَةُ أَعْمَدُ إِلَى انْتِهَاكِ حُرُمَاتِ غَيْرِهَا، وَلِأَنَّ الْأَعْمَالَ الْفَاسِدَةَ أَسْرَعُ فِي حُصُولِ آثَارِهَا وَانْتِشَارِهَا، فَالْقَلِيلُ مِنْهَا يَأْتِي عَلَى الْكَثِيرِ مِنَ الصَّالِحَاتِ، فَلَا جَرَمَ لَوْلَا دِفَاعُ النَّاسِ بِأَنْ يُدَافِعَ صَالِحُهُمُ الْمُفْسِدِينَ، لَأَسْرَعَ ذَلِكَ فِي فَسَادِ حَالِهِمْ، وَلَعَمَّ الْفَسَادُ أُمُورَهُمْ فِي أَسْرَعِ وَقْتٍ.

pek çok kötülüğe meyil vardır. Çünkü kötü nefislerin tabiatı, salih nefislerin aksine, başkasına zarar vermekten sakınmamaktır; kötü nefisler başkalarının haklarını çiğnemeye daha yatkındır. Üstelik kötü ameller, tesirlerinin doğması ve yayılması bakımından daha hızlıdır; onların azı, salih amellerin çoğunu yok eder. Dolayısıyla insanların iyilerinin bozguncuları defetmesi şeklindeki bu savunma olmasaydı, durumlarının bozulması şüphesiz hızlanır ve fesat en kısa sürede bütün işlerini kaplardı.

وَأَعْظَمُ مَظَاهِرِ هَذَا الدِّفَاعِ هُوَ الْحُرُوبُ فَبِالْحَرْبِ الْجَائِرَةِ يَطْلُبُ الْمُحَارِبُ غَصْبَ مَنَافِعِ غَيْرِهِ، وَبِالْحَرْبِ الْعَادِلَةِ يَنْتَصِفُ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ، وَلِأَجْلِهَا تَتَأَلَّفُ الْعَصَبِيَّاتُ وَالدَّعَوَاتُ إِلَى الْحَقِّ، وَالْإِنْحَاءُ عَلَى الظَّالِمِينَ، وَهَزْمُ الْكَافِرِينَ.

Bu savunmanın en büyük tezahürü ise savaşlardır: Zira haksız savaş ile savaşan kimse başkasının menfaatlerini gasp etmeyi amaçlar; adil savaş ile ise haklı olan batıl olandan hakkını alır. Birliktelikler (asabiyetler), hakka davetler, zalimlere haddini bildirme ve kâfirleri hezimete uğratma hep bunun için oluşur.

ثُمَّ إِنَّ دِفَاعَ النَّاسِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا يَصُدُّ الْمُفْسِدَ عَنْ مُحَاوَلَةِ الْفَسَادِ، وَنَفْسُ شُعُور الْمُفْسد بتأهب غَيره لدفاعه يصده عَنِ اقْتِحَامِ مَفَاسِدَ جَمَّةٍ.

Ayrıca insanların birbirini defetmesi, bozguncuyu fesat çıkarma teşebbüsünden alıkoyar; bozguncunun, başkalarının kendisini defetmeye hazır olduğunu hissetmesi dahi onu pek çok fesada cüret etmekten meneder.

وَمَعْنَى فَسَادِ الْأَرْضِ: إِمَّا فَسَادُ الْجَامِعَةِ الْبَشَرِيَّةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَعْلِيقُ الدِّفَاعِ بِالنَّاسِ، أَيْ لَفَسَدَ أَهْلُ الْأَرْضِ، وَإِمَّا فَسَادُ جَمِيعِ مَا يَقْبَلُ الْفَسَادَ فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ احْتِبَاكٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ وَبَقِيَّةَ الْمَوْجُودَاتِ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ أَيْ مَنْ عَلَى الْأَرْضِ وَلَفَسَدَ النَّاسُ.

Yeryüzünün fesadı ifadesinin anlamı şudur: Ya defetmenin insanlara bağlanmasının gösterdiği üzere insan topluluğunun bozulmasıdır; yani 'yeryüzü halkı mutlaka fesada uğrardı' demektir. Ya da fesadı kabul eden her şeyin bozulmasıdır ki bu takdirde ayette ihtibâk sanatı bulunur. Takdiri ise şöyledir: 'Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla ve varlıkların geri kalanını da birbirleriyle defetmesi olmasaydı, yeryüzü —yani yeryüzündekiler— fesada uğrar ve insanlar bozulurdu.'

وَالْآيَةُ مَسُوقَةٌ مَسَاقَ الِامْتِنَانِ، فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ لِأَنَّا لَا نُحِبُّ فَسَادَ الْأَرْضِ، إِذْ فِي فَسَادِهَا- بِمَعْنَى فَسَادِ مَا عَلَيْهَا- اخْتِلَالُ نِظَامِنَا وَذَهَابُ أَسْبَابِ سَعَادَتِنَا، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ فَهُوَ اسْتِدْرَاكٌ مِمَّا تَضَمَّنَتْهُ «لَوْلَا» مِنْ تَقْدِيرِ انْتِفَاءِ الدِّفَاعِ لِأَنَّ أَصْلَ لَوْلَا لَوْ مَعَ لَا النَّافِيَةِ، أَيْ لَوْ كَانَ انْتِفَاءُ الدِّفَاعِ مَوْجُودًا لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَهَذَا الِاسْتِدْرَاكُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى تَرْكِيبِ (لَوْلَا) مِنْ (لَوْ) وَ (لَا) ، إِذْ لَا يَتِمُّ الِاسْتِدْرَاكُ عَلَى قَوْلِهِ: لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ لِأَنَّ فَسَادَ الْأَرْضِ غَيْرُ وَاقِعٍ بَعْدَ فَرْضِ وُجُودِ الدِّفَاعِ، إِنْ قُلْنَا «لَوْلَا» حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ.

Ayet, minnet (nimet hatırlatma) üslubuyla sevk edilmiştir. Bu sebeple Yüce Allah: [Yeryüzü mutlaka fesada uğrardı] buyurmuştur. Çünkü biz yeryüzünün fesada uğramasını sevmeyiz; zira onun fesada uğramasında —yani üzerindekilerin bozulmasında— düzenimizin bozulması ve mutluluk sebeplerimizin yok olması vardır. Bu yüzden bunu: { وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.” sözüyle takip ettirmiştir. Bu, { لَوْلَا } kelimesinin içerdiği 'defetmenin yokluğu' varsayımından yapılan bir istidraktır (düzeltmedir). Çünkü { لَوْلَا } kelimesinin aslı, olumsuzluk bildiren { لَا } ile birlikte { لَوْ } demektir; yani 'Eğer defetmenin yokluğu mevcut olsaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı' demektir. Bu ayetteki bu istidrak, { لَوْلَا } kelimesinin { لَوْ } ve { لَا }'dan meydana geldiğine en açık delildir. Zira şayet { لَوْلَا } bir şeyin varlığı sebebiyle diğerinin yokluğunu bildiren bir edat (harf-i imtinâ li-vücûd) kabul edilirse, { لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ } sözü üzerine istidrak tam gerçekleşmez; çünkü defetmenin varlığı farz edildikten sonra yeryüzünün fesadı zaten vaki değildir.

وَعَلَّقَ الْفَضْلَ بِالْعَالَمِينَ كُلِّهِمْ لِأَنَّ هَذِهِ الْمِنَّةَ لَا تخْتَص.

Lütfu bütün âlemlere bağlamıştır; çünkü bu lütuf [yalnızca belli bir zümreye] has değildir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 252]

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Şüphesiz sen peygamberlerdensin.” (252)

الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ الْقِصَصُ الْمَاضِيَةُ وَمَا فِيهَا مِنَ الْعِبَرِ، وَلَكِنَّ الْحِكَمَ الْعَالِيَةَ فِي قَوْله: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ [الْبَقَرَة: ٢٥١] ، وَقَدْ نَزَّلَهَا مَنْزِلَةَ الْمُشَاهِدِ لِوُضُوحِهَا وَبَيَانِهَا وَجُعِلَتْ آيَاتٍ لِأَنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى عِظَمِ تَصَرُّفِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى سِعَةِ عِلْمِهِ.

İşaret, geçmiş kıssaların içerdiği hususlara, onlardaki ibretlere ve { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } [el-Bakara: 251] ayetindeki yüce hikmetleredir. Açıklığı ve beyanından ötürü bu hikmetleri gözle görülür somut bir konuma indirgemiştir. Bunlar Allah Teâlâ'nın tasarrufunun büyüklüğüne ve ilminin genişliğine deliller olduğu için de 'ayetler' kılınmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ خِطَابٌ لِلرَّسُولِ ﷺ تَنْوِيهًا بِشَأْنِهِ وَتَثْبِيتًا لِقَلْبِهِ، وَتَعْرِيضًا بِالْمُنْكِرِينَ رِسَالَتَهُ. وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِإِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ، وَجِيءَ بِقَوْلِهِ (مِنَ الْمُرْسَلِينَ) دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَإِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ، لِلرَّدِّ عَلَى الْمُنْكِرِينَ بِتَذْكِيرِهِمْ أَنَّهُ مَا كَانَ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ، وَأَنَّهُ أَرْسَلَهُ كَمَا أَرْسَلَ مَنْ قَبْلَهُ، وَلَيْسَ فِي حَالِهِ مَا يَنْقُصُ عَنْ أَحْوَالِهِمْ.

{ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } sözü, şanını yüceltmek, kalbini pekiştirmek ve peygamberliğini inkâr edenlere tarizde bulunmak amacıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan bir hitaptır. Cümlenin { إِنَّ } ile pekiştirilmesi bu habere verilen önemden kaynaklanmaktadır. 'Sen elbette Allah'ın elçisisin' demek yerine { مِنَ الْمُرْسَلِينَ } [ifadesinin] getirilmesi, inkârcılara kendisinin peygamberler arasında bir ilk olmadığını, ondan öncekileri gönderdiği gibi onu da gönderdiğini ve durumunda diğerlerinin durumlarından eksik kalan hiçbir şey bulunmadığını hatırlatarak onlara bir reddiye içindir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 253]

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣) } “İşte bu peygamberlerden bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimi var ki Allah kendisiyle konuştu, kimini de derecelerle yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat Allah dilediğini yapar.” (253)

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ.

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “İşte bu peygamberlerden bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimi var ki Allah kendisiyle konuştu, kimini de derecelerle yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik.”

مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ مَوْقِعُ الْفَذْلَكَةِ لِمَا قَبْلَهَا وَالْمُقَدِّمَةِ لِمَا بَعْدَهَا. فَأَمَّا الْأَوَّلُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَنْبَأَ بِاخْتِبَارِ الرُّسُلِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى وَمَا عَرَضَ لَهُمْ مَعَ أَقْوَامِهِمْ وَخَتَمَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ [الْبَقَرَة: ٢٥٢] . جَمَعَ ذَلِكَ كُلَّهُ فِي قَوْلِهِ:

Bu ayetin konumu, kendisinden öncekilerin bir hülasası ve kendisinden sonrakilerin bir mukaddimesi konumundadır. Birincisine gelince; Allah Teâlâ, İbrahim, Musa ve İsa peygamberlerin tecrübelerini ve kavimleriyle başlarına gelenleri haber verip bunu: { تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } [el-Bakara: 252] “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz.” sözüyle tamamlayınca, bütün bunları şu sözünde toplamıştır:

تِلْكَ الرُّسُلُ لَفْتًا إِلَى الْعِبَرِ الَّتِي فِي خِلَالِ ذَلِكَ كُلِّهِ. وَلَمَّا أَنْهَى ذَلِكَ كُلَّهُ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ:

{ تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte bu peygamberler...” Bütün bu anlatılanların arasındaki ibretlere dikkat çekmiştir. Bütün bunları bitirince de arkasından şöyle buyurmuştur:

وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ [الْبَقَرَة: ٢٥٢] تَذْكِيرًا بِأَنَّ إِعْلَامَهُ بِأَخْبَارِ الْأُمَمِ وَالرُّسُلِ آيَةٌ عَلَى صِدْقِ رِسَالَتِهِ. إِذْ مَا كَانَ لِمِثْلِهِ قِبَلٌ بِعِلْمِ ذَلِكَ لَوْلَا وَحْيُ اللَّهِ إِلَيْهِ. وَفِي هَذَا كُلِّهِ حُجَّةٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَعَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ جَحَدُوا رِسَالَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ. فَمَوْقِعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِثْلُ مَوْقِعِهِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:

{ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } [el-Bakara: 252] “Şüphesiz sen peygamberlerdensin.” Geçmiş ümmetlerin ve peygamberlerin haberlerinin ona bildirilmesinin, peygamberliğinin doğruluğuna bir delil olduğunu hatırlatmıştır. Çünkü Allah'ın ona vahyi olmasaydı onun gibisinin bunu bilmesine imkân yoktu. Bütün bunlarda, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden müşriklere ve Ehl-i Kitap'a karşı kesin bir delil vardır. Dolayısıyla işaret isminin buradaki konumu, Nâbiğa'nın şu sözündeki konumu gibidir:

بَنِي عَمِّهِ دُنْيَا وَعَمْرِو بْنِ عَامِرٍ ... أُولَئِكَ قَوْمٌ بَأْسُهُمْ غَيْرُ كَاذِبِ

«Dünya'nın amcaoğulları ve Amr b. Âmir... İşte onlar, yiğitlikleri yalan olmayan bir kavimdir.»

وَالْإِشَارَةُ إِلَى جَمَاعَةِ الْمُرْسَلِينَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. وَجِيءَ بِالْإِشَارَةِ لِمَا فِيهَا مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِحْضَارِ حَتَّى كَأَنَّ جَمَاعَةَ الرُّسُلِ حَاضِرَةٌ لِلسَّامِعِ بَعْدَ مَا مَرَّ مِنْ ذِكْرِ عَجِيبِ أَحْوَالِ بَعْضِهِمْ وَمَا أَعْقَبَهُ مِنْ ذِكْرِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ.

İşaret, { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } ayetindeki peygamberler topluluğunadır. İşaret isminin getirilmesi, zihinde canlandırma ifade etmesi sebebiyledir; öyle ki bir kısmının şaşırtıcı durumlarının zikredilmesinden ve ardından onların icmâlî olarak anılmasından sonra peygamberler topluluğu sanki dinleyicinin huzurundaymış gibi olur.

وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّهُ لَمَّا أُفِيضَ الْقَوْلُ فِي الْقِتَالِ وَفِي الْحَثِّ عَلَى الْجِهَادِ وَالِاعْتِبَارِ بِقِتَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ عُقِّبَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَمْرِ الدِّينِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ البيّنات ولكنّهم أساؤوا الْفَهْمَ فَجَحَدُوا الْبَيِّنَاتِ فأفضى بهم سود فَهْمِهِمْ إِلَى اشْتِطَاطِ الْخِلَافِ بَيْنَهُمْ حَتَّى أَفْضَى إِلَى الِاقْتِتَالِ. فَمَوْقِعُ اسْمِ الْإِشَارَةِ عَلَى هَذَا الِاعْتِبَارِ كَمَوْقِعِ

İkincisine gelince; savaş konusu, cihada teşvik ve geçmiş ümmetlerin savaşlarından ibret alma meselesi etraflıca anlatıldıktan sonra, Allah dileseydi kendilerine apaçık deliller geldikten sonra insanların din hususunda ihtilafa düşmeyecekleri, ancak yanlış anlayarak bu apaçık delilleri inkâr ettikleri, kötü anlayışlarının onları aralarında savaşa kadar varan aşırı bir ihtilafa sürüklediği bildirilmiştir. Bu mülahazaya göre işaret isminin konumu,

ضَمِيرِ الشَّأْنِ، أَيْ هِيَ قِصَّةُ الرُّسُلِ وَأُمَمِهِمْ، فَضَّلْنَا بَعْضَ الرُّسُلِ عَلَى بَعْضٍ فَحَسَدَتْ بَعْضُ الْأُمَمِ أَتْبَاعَ بَعْضِ الرُّسُلِ فَكَذَّبَ الْيَهُودُ عِيسَى وَمُحَمَّدًا عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَكَذَّبَ النَّصَارَى مُحَمَّدًا ﷺ.

zamîru'ş-şe'n (mesele zamiri) gibidir. Yani; bu, peygamberlerin ve ümmetlerinin kıssasıdır; peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık, fakat bazı ümmetler diğer peygamberlerin tâbilerini kıskandılar; bu yüzden Yahudiler İsa ve Muhammed aleyhimesselâm'ı yalanladılar, Hristiyanlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladılar.

وَقُرِنَ اسْمُ الْإِشَارَةِ بِكَافِ الْبُعْدِ تَنْوِيهًا بِمَرَاتِبِهِمْ كَقَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَة: ٢] .

İşaret ismi, tıpkı { ذلِكَ الْكِتابُ } [el-Bakara: 2] “İşte o Kitap...” ayetinde olduğu gibi, derecelerinin yüceliğini belirtmek maksadıyla uzaklık kâf'ı ile birleştirilmiştir.

وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ وَالرسل خَبَرٌ، وَلَيْسَ الرُّسُلُ بَدَلًا لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الْجَمَاعَةِ بِأَنَّهَا الرُّسُلُ أَوْقَعُ فِي اسْتِحْضَارِ الْجَمَاعَةِ الْعَجِيبِ شَأْنُهُمُ الْبَاهِرِ خَبَرُهُمْ، وَجُمْلَةُ «فَضَّلْنَا» حَالٌ.

İşaret ismi mübteda (özne), 'er-rusul' ise haberdir (yüklemdir); 'er-rusul' bedel değildir. Zira bu topluluk hakkında onların 'o peygamberler' olduğunu bildirmek, şanları hayret verici, haberleri göz kamaştırıcı olan o topluluğu zihinde canlandırmada daha etkilidir. 'Faddalnâ' cümlesi ise hâldir.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَمْجِيدُ سُمْعَةِ الرُّسُلِ ﵈، وَتَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ هَاتِهِ الْفِئَةَ الطَّيِّبَةَ مَعَ عَظِيمِ شَأْنِهَا قَدْ فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ، وَأَسْبَابُ التَّفْضِيلِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، غَيْرَ أَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى مَا جَرَى عَلَى أَيْدِيهِمْ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْمُصْلِحَةِ لِلْبَشَرِ وَمِنْ نَصْرِ الْحَقِّ، وَمَا لَقُوهُ مِنَ الْأَذَى فِي سَبِيلِ ذَلِكَ، وَمَا أُيِّدُوا بِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ الْعَظِيمَةِ الْمُتَفَاوِتَةِ فِي هُدَى الْبَشَرِ، وَفِي عُمُومِ ذَلِكَ الْهُدَى وَدَوَامِهِ، وَإِذَا

Bu ayetin maksadı; peygamberlerin aleyhimüsselâm şanını yüceltmek ve Müslümanlara, şanlarının büyüklüğüne rağmen bu temiz topluluğun bir kısmını Allah'ın diğer bir kısmına üstün kıldığını öğretmektir. Üstün kılınma sebeplerini ise Allah Teâlâ'dan başkası bilemez; ancak bu sebepler insanlığı ıslah edici hayırlardan ve hakkın yardımından onların eliyle gerçekleşenlere, bu yolda çektikleri eziyetlere ve insanlığın hidayetinde, bu hidayetin kapsayıcılığında ve sürekliliğinde farklılık gösteren kendilerine verilen o azim şeriatlara dayanır. Nitekim

كَانَ الرَّسُولُ ﷺ يَقُولُ: «لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın senin vasıtanla bir adama hidayet vermesi, senin için üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha hayırlıdır.»

، فَمَا بَالُكَ بِمَنْ هَدَى اللَّهُ بِهِمْ أُمَمًا فِي أَزْمَانٍ مُتَعَاقِبَةٍ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ أَفْضَلَ الرُّسُلِ. وَيَتَضَمَّنُ الْكَلَامُ ثَنَاءً عَلَيْهِمْ وَتَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ ﵇ فِيمَا لَقِيَ مِنْ قَوْمِهِ.

Birbirini takip eden zamanlar boyunca Allah'ın kendileri vasıtasıyla ümmetlere hidayet verdiği kimselerin durumunu artık sen düşün! İşte bu sebeple Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin en üstünü olmuştur. Bu söz peygamberler için bir övgüyü ve kavminden gördüğü eziyetler karşısında Resûlullah aleyhisselâm için bir teselliyi içermektedir.

وَقَدْ خَصَّ اللَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الرُّسُلِ بَعْضًا بِصِفَاتٍ يَتَعَيَّنُ بِهَا الْمَقْصُودُ مِنْهُمْ، أَوْ بِذِكْرِ اسْمِهِ، فَذَكَرَ ثَلَاثَةً إِذْ قَالَ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ، وَهَذَا مُوسَى ﵇ لِاشْتِهَارِهِ بِهَذِهِ الْخَصْلَةِ الْعَظِيمَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَذَكَرَ عِيسَى ﵇، وَوَسَّطَ بَيْنِهِمَا الْإِيمَاءَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِوَصْفِهِ، بِقَوْلِهِ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ.

Allah Teâlâ peygamberler arasından bir kısmını, kendileriyle kastedilenin açıkça anlaşılacağı niteliklerle veya ismini zikrederek tahsis etmiştir. Nitekim: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah kendisiyle konuştu” diyerek üç tanesini zikretmiştir; bu, Kur'an'da bu yüce vasıfla meşhur olması sebebiyle Musa aleyhisselâm'dır. İsa aleyhisselâm'ı zikretmiş ve ikisinin arasına Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu vasfıyla işaret etmeyi yerleştirmiştir: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “...kimini de derecelerle yükseltti.”

وَقَوْلُهُ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْبَعْضِ هُنَا وَاحِدًا مِنَ الرُّسُلِ مُعَيَّنًا لَا طَائِفَةً، وَتَكُونَ الدَّرَجَاتُ مَرَاتِبَ مِنَ الْفَضِيلَةِ ثَابِتَةً لِذَلِكَ الْوَاحِدِ: لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْبَعْضِ جَمَاعَةً مِنَ الرُّسُلِ مُجْمَلًا، وَمِنَ الدَّرَجَاتِ دَرَجَاتٍ بَيْنَهُمْ لَصَارَ الْكَلَامُ تَكْرَارًا مَعَ قَوْلِهِ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ بَعْضٌ فُضِّلَ عَلَى بَعْضٍ لَقَالَ، وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ [الْأَنْعَام: ١٦٥] .

{ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “...kimini de derecelerle yükseltti.” ifadesindeki 'ba‘z' (bir kısmı) kelimesinden maksadın bir zümre değil, peygamberlerden belirli tek bir kişi olması ve 'dereceler'in de o tek kişi için sabit olan fazilet mertebeleri olması gerekir. Çünkü şayet 'ba‘z' ile peygamberlerden genel olarak bir grup ve 'dereceler' ile de kendi aralarındaki dereceler kastedilmiş olsaydı, bu söz: { فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “...bir kısmını diğerlerine üstün kıldık...” sözünün bir tekrarı olurdu. Ayrıca eğer bir kısmının diğerine üstün kılındığı kastedilseydi, diğer ayette: { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } [el-En'âm: 165] “...bir kısmınızı diğerlerinin üstüne derecelerle yükseltti...” buyurduğu gibi 've refe‘a ba‘zahum fevka ba‘zın derecât' derdi.

وَعَلَيْهِ فَالْعُدُولُ مِنَ التَّصْرِيحِ بِالِاسْمِ أَوْ بِالْوَصْفِ الْمَشْهُورِ بِهِ لِقَصْدِ دَفْعِ الِاحْتِشَامِ عَنِ الْمُبَلِّغِ الَّذِي هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْوَصْفِ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَالْعَرَبُ تُعَبِّرُ بِالْبَعْضِ عَنِ

Buna göre, ismin açıkça belirtilmesinden veya meşhur olduğu vasıftan sarfınazar edilmesi; bu vasfın asıl muhatabı olan tebliğciden —ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir— mahcubiyeti gidermek maksadıyladır. Zira Araplar 'ba‘z' (bazı/bir kısım) kelimesini

النَّفْسِ كَمَا فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:

Lebîd'in şu beytinde olduğu gibi bizzat kişinin kendisi anlamında kullanırlar:

تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ يَعْتَلِقْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا

«Razı olmadığım yerleri terk ediciyimdir... yahut ölüm bazı nefislerin (benim) yakasına yapışır.»

أَرَادَ نَفْسَهُ، وَعَن الْمُخَاطب كَقَوْلي أَبِي الطَّيِّبِ:

Kendi nefsini kastetmiştir. Yine Ebü't-Tayyib'in şu sözünde olduğu gibi muhatap için de kullanılır:

إِذَا كَانَ بَعْضُ النَّاسِ سَيْفًا لِدَوْلَةٍ ... فَفِي النَّاسِ بُوقَاتٌ لَهَا وَطُبُولُ

«İnsanların bazısı (sen) devlet için kılıç olduğunda... insanlar içinde o devletin borazanları ve davulları da vardır.»

وَالَّذِي يُعَيِّنُ الْمُرَادَ فِي هَذَا كُلِّهِ هُوَ الْقَرِينَةُ كَانْطِبَاقِ الْخَبَرِ أَوِ الْوَصْفِ عَلَى وَاحِدٍ كَقَوْلِ طَرَفَةَ:

Bütün bunlarda kastedileni belirleyen şey, Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi, haberin veya vasfın tek bir kişiye tam olarak uyması gibi karinelerdir:

إِذَا الْقَوْمُ قَالُوا مَنْ فَتًى خِلْتُ أَنَّنِي ... عُنِيتُ فَلَمْ أَكْسَلْ وَلَمْ أَتَبَلَّدِ

«Kavim 'Kimdir o yiğit?' dediğinde, ben kastedildiğimi zanneder, tembellik etmez ve çekinmem.»

وَقَدْ جَاءَ عَلَى نَحْوِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ [الْإِسْرَاء: ٥٤، ٥٥] عَقِبَ قَوْلِهِ: وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً- إِلَى أَنْ قَالَ- وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ- إِلَى قَوْلِهِ- وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ [الْإِسْرَاء: ٤٥، ٥٥] .

Bu ayet kabilinden olarak Yüce Allah'ın şu buyruğu da gelmiştir: { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ } [el-İsrâ: 54-55] “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik. Rabbin göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir. Andolsun ki peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık.” Bu ayet: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanlar arasına görünmez bir perde çekeriz” sözünün ardından gelip şöyle devam etmiştir: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler” —şuraya kadar:— { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ } [el-İsrâ: 45, 53, 55] “Andolsun ki peygamberlerin bir kısmını diğerlerine üstün kıldık.”

وَهَذَا إِعْلَامٌ بِأَنَّ بَعْضَ الرُّسُلِ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ وَعَدَمِ تَعْيِينِ الْفَاضِلِ مِنَ الْمَفْضُولِ: ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ اشْتَرَكُوا فِي صِفَةِ خَيْرٍ لَا يَخْلُونَ مِنْ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهُمْ أَفْضَلَ مِنْ بَعْضٍ بِمَا لِلْبَعْضِ مِنْ صِفَاتِ كَمَالٍ زَائِدَةٍ عَلَى الصِّفَةِ الْمُشْتَرَكَةِ بَيْنَهُمْ، وَفِي تَمْيِيزِ صِفَاتِ التَّفَاضُلِ غُمُوضٌ، وَتَطَرُّقٌ لِتَوَقُّعِ الْخَطَأِ وَعُرُوضٌ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِسَهْلٍ عَلَى الْعُقُولِ الْمُعَرَّضَةِ لِلْغَفْلَةِ وَالْخَطَأِ. فَإِذَا كَانَ التَّفْضِيلُ قَدْ أَنْبَأَ بِهِ رَبُّ الْجَمِيعِ، وَمَنْ إِلَيْهِ التَّفْضِيلُ، فَلَيْسَ مِنْ قَدْرِ النّاس أَن يتصدّوا لِوَضْعِ الرُّسُلِ فِي مَرَاتِبِهِمْ، وَحَسْبُهُمُ الْوُقُوفُ عِنْدَ مَا يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَوْ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ.

Bu, üstün olan ile üstün kılınanı tek tek tayin etmeksizin, icmâlî olarak peygamberlerin bir kısmının diğerlerinden üstün olduğunu bildirmektir. Çünkü hayırlı bir vasıfta ortak olan her toplulukta, aralarındaki ortak vasfa ek olarak bazı kemal sıfatlarına sahip olmaları sebebiyle bir kısmının diğerlerinden daha üstün olması kaçınılmazdır. Üstünlük sıfatlarını birbirinden ayırt etmekte kapalılık ve hataya düşme ihtimali ve tehlikesi vardır. Bu ise gaflet ve hataya açık olan akıllar için kolay bir şey değildir. Mademki üstün kılmayı hepsinin Rabbi ve üstün kılma yetkisi elinde olan zat haber vermiştir; o halde peygamberleri kendi mertebelerine yerleştirmeye kalkışmak insanların harcı değildir. Onlara düşen, Allah'ın kitabında veya Resûlü'nün lisanıyla kendilerine bildirdiği şeyde durmaktır.

وَهَذَا مَوْرِدُ

İşte bu husus,

الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «لَا تُفَضِّلُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ»

«Peygamberler arasında üstünlük yarışı yapmayınız» şeklindeki sahih hadisin konusudur.

يَعْنِي بِهِ النَّهْيَ عَنِ التَّفْضِيلِ التَّفْصِيلِيِّ، بِخِلَافِ التَّفْضِيلِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، كَمَا نَقُولُ: الرُّسُلُ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ لَيْسُوا رُسُلًا. وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَفْضَلُ الرُّسُلِ لِمَا تَظَاهَرَ مِنْ آيَاتِ تَفْضِيلِهِ وَتَفْضِيلِ الدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ وَتَفْضِيلِ الْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ. وَهِيَ مُتَقَارِنَةُ الدَّلَالَةِ تَنْصِيصًا وَظُهُورًا. إِلَّا أَنَّ كَثْرَتَهَا تُحَصِّلُ الْيَقِينَ بِمَجْمُوعِ مَعَانِيهَا عَمَلًا بِقَاعِدَةِ كَثْرَةُ الظَّوَاهِرِ تُفِيدُ الْقَطْعَ. وَأَعْظَمُهَا آيَةُ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ [آل عمرَان: ٨١] الْآيَةَ.

Bununla tafsilatlı üstünlük yarışını yasaklamayı kastetmektedir; yoksa 'Resuller, resul olmayan nebilerden üstündür' dediğimiz gibi icmâlî üstünlük bundan farklıdır. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in, onun üstünlüğüne, getirdiği dinin üstünlüğüne ve kendisine indirilen kitabın üstünlüğüne dair delillerin birbirini desteklemesi sebebiyle peygamberlerin en üstünü olduğu kesin olarak sabittir. Bu deliller lafzın sarahati (tansıys) ve açıklığı (zuhûr) bakımından birbirini desteklemektedir. Ancak bunların çokluğu, 'zahir delillerin çokluğu kesin bilgi ifade eder' kuralı gereğince anlamlarının bütünüyle kesinlik (yakîn) hâsıl etmektedir. Bunların en büyüğü ise şu ayettir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } [Âl-i İmrân: 81] “Hani Allah peygamberlerden: 'Size kitap ve hikmet verdim, sonra yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye söz almıştı.”

وَأَمَّا

Şuna gelince:

قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hiçbiriniz 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesin»

يَعْنِي بِقَوْلِهِ:

sözündeki

«أَنَا» نَفْسَهُ عَلَى أَرْجَحِ الِاحْتِمَالَيْنِ،

«ben» ifadesiyle, iki ihtimalden daha kuvvetli olanına göre kendisini kastetmiştir.

وَقَوْلُهُ: «لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى مُوسَى»

Onun: «Beni Musa'ya üstün tutmayınız» sözü ise,

، فَذَلِكَ صَدَرَ قَبْلَ أَنْ يُنْبِئَهُ اللَّهُ بِأَنَّهُ أَفْضَلُ الْخَلْقِ عِنْدَهُ.

Allah'ın kendisine Kendi katında mahlûkatın en üstünü olduğunu bildirmesinden önce sadır olmuştur.

وَهَذِهِ الدَّرَجَاتُ كَثِيرَةٌ عَرَفْنَا مِنْهَا: عُمُومَ الرِّسَالَةِ لِكَافَّةِ النَّاسِ، وَدَوَامَهَا طُولَ الدَّهْرِ، وَخَتْمَهَا لِلرِّسَالَاتِ، وَالتَّأْيِيدَ بِالْمُعْجِزَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَا تَلْتَبِسُ بِالسِّحْرِ وَالشَّعْوَذَةِ، وَبِدَوَامِ تِلْكَ الْمُعْجِزَةِ، وَإِمْكَانِ أَنْ يُشَاهِدَهَا كُلُّ مَنْ يُؤَهِّلُ نَفْسَهُ لِإِدْرَاكِ الْإِعْجَازِ، وَبِابْتِنَاءِ شَرِيعَتِهِ عَلَى رَعْيِ الْمَصَالِحِ وَدَرْءِ الْمَفَاسِدِ وَالْبُلُوغِ بِالنُّفُوسِ إِلَى أَوَجِ الْكَمَالِ، وَبِتَيْسِيرِ إِدَانَةِ مُعَانَدِيهِ لَهُ، وَتَمْلِيكِهِ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ فِي زَمَنٍ قَصِيرٍ، وَبِجَعْلِ نَقْلِ مُعْجِزَتِهِ مُتَوَاتِرًا لَا يَجْهَلُهَا إِلَّا مُكَابِرٌ، وَبِمُشَاهَدَةِ أُمَّتِهِ لِقَبْرِهِ الشَّرِيفِ، وَإِمْكَانِ اقْتِرَابِهِمْ مِنْهُ وَائْتِنَاسِهِمْ بِهِ ﷺ.

Bu dereceler pek çoktur; bunlardan bildiklerimiz şunlardır: Peygamberliğinin bütün insanları kapsaması, kıyamete kadar sürmesi, peygamberlikleri sonlandırması, sihir ve gözbağcılıkla karışmayan büyük bir mucizeyle teyit edilmesi, bu mucizenin ebedîliği, mucizeliği kavramaya kendini ehil kılan herkesin onu müşahede edebilme imkânı, şeriatının maslahatları gözetme, mefsedetleri defetme ve nefisleri kemalin zirvesine ulaştırma esası üzerine kurulmuş olması, kendisine inat edenlerin boyun eğdirilmesinin kolaylaştırılması, kısa zamanda onların topraklarına, yurtlarına ve mallarına malik kılınması, mucizesinin naklinin ancak inatçı birinin inkâr edebileceği şekilde mütevâtir kılınması ve ümmetinin onun şerefli kabrini müşahede etmesi, ona yaklaşabilmesi ve onunla ünsiyet kurabilmesidir sallallâhu aleyhi ve sellem.

وَقَدْ عَطَفَ مَا دَلَّ عَلَى نَبِيئِنَا عَلَى مَا دَلَّ عَلَى موسَى- ﵉ لِشِدَّةِ الشَّبَهِ بَيْنَ شَرِيعَتَيْهِمَا، لِأَنَّ شَرِيعَةَ مُوسَى ﵇ أَوْسَعُ الشَّرَائِعِ، مِمَّا قَبْلَهَا، بِخِلَافِ شَرِيعَةِ عِيسَى ﵇.

Peygamberimize işaret eden hususu, şeriatları arasındaki kuvvetli benzerlik sebebiyle Musa'ya aleyhimesselâm işaret eden hususa atfetmiştir; zira Musa aleyhisselâm'ın şeriatı, İsa aleyhisselâm'ın şeriatının aksine, kendisinden öncekilere göre en kapsamlı şeriattır.

وَتَكْلِيمُ اللَّهِ مُوسَى هُوَ مَا أَوْحَاهُ إِلَيْهِ بِدُونِ وَاسِطَةِ جِبْرِيلَ، بِأَنْ أَسْمَعَهُ كَلَامًا أَيْقَنَ أَنَّهُ صَادِرٌ بِتَكْوِينِ اللَّهِ، بِأَنْ خَلَقَ اللَّهُ أَصْوَاتًا مِنْ لُغَةِ مُوسَى تَضَمَّنَتْ أُصُولَ الشَّرِيعَةِ، وَسَيَجِيءُ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاء: ١٦٤] فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

Allah'ın Musa ile konuşması, Cebrail vasıtası olmaksızın ona vahyettiği şeydir; şöyle ki, ona Allah'ın var etmesiyle sadır olduğuna kesin olarak kanaat getirdiği bir söz işittirmiştir; yani Allah, Musa'nın dilinden şeriatın esaslarını içeren sesler yaratmıştır. Bunun açıklaması Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } [en-Nisâ: 164] “Ve Allah Musa ile gerçekten konuştu” buyruğunda gelecektir.

وَقَوْلُهُ: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ الْبَيِّنَاتُ هِيَ الْمُعْجِزَاتُ الظَّاهِرَةُ الْبَيِّنَةُ، وَرُوحُ الْقُدُسِ هُوَ جِبْرِيلُ، فَإِنَّ الرُّوحَ هُنَا بِمَعْنَى الْمَلَكِ الْخَاصِّ كَقَوْلِهِ: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها [الْقدر: ٤] .

{ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik.” buyruğuna gelince; 'beyyinât' açık, apaçık mucizelerdir. 'Rûhu'l-Kudüs' ise Cebrail'dir. Zira buradaki 'ruh', Yüce Allah'ın: { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها } [el-Kadr: 4] “Melekler ve Ruh onda iner...” buyruğunda olduğu gibi hususi bir melek anlamındadır.

والقدس بِضَمِّ الْقَافِ وَبِضَمِّ الدَّالِ عِنْدَ أَهْلِ الْحِجَازِ وَسُكُونِهَا عِنْدَ بَنِي تَمِيمٍ بِمَعْنَى الْخُلُوصِ وَالنَّزَاهَةِ، فَإِضَافَةُ رُوحِ إِلَى الْقُدس من إِضَافَة الْمَوْصُوف إِلَى الصِّفَةِ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ الرُّوحُ الْقُدُسُ، وَقِيلَ الْقُدُسِ اسْمُ اللَّهِ كَالْقُدُّوسِ فَإِضَافَةُ رُوحٍ إِلَيْهِ إِضَافَةٌ أَصْلِيَّةٌ، أَيْ رَوْحٌ مِنْ مَلَائِكَةِ اللَّهِ.

'Kudüs' kelimesi Hicaz ehline göre kāf ve dâl harflerinin ötresiyle (kudus), Temîm oğullarına göre ise dâl harfinin sükûnuyla (kuds) okunur; arılık ve paklık anlamındadır. Dolayısıyla 'rûh' kelimesinin 'kudüs' kelimesine tamlaması (izafeti), mevsûfun sıfata tamlanması (sıfat tamlamasının izafet formunda gelişi) türündendir. Bu sebeple 'er-Rûhu'l-Kudüs' (Kutsal Ruh) denilir. 'Kudüs'ün Kuddûs gibi Allah'ın bir ismi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde 'rûh'un ona tamlaması asıl izafet (aitlik izafeti) olur; yani 'Allah'ın meleklerinden bir ruh' demektir.

وَرُوحُ الْقُدُسِ هُوَ جِبْرِيلُ قَالَ تَعَالَى: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ [النَّحْل:

Rûhu'l-Kudüs Cebrail'dir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } [en-Nahl:

١٠٢] ،

102] “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs Rabbinden hak ile indirmiştir.”

وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّ نَفْسًا لَنْ تَمُوتَ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ أَجَلَهَا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Rûhu'l-Kudüs kalbime şunu fısıldadı: Hiçbir nefis, ecelini tamamlamadıkça asla ölmeyecektir.”

وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِحَسَّانَ: «اهْجُهُمْ وَمَعَكَ رُوحُ الْقُدُسِ» .

Hadiste geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hassân'a şöyle buyurmuştur: “Onları hicvet, Rûhu'l-Kudüs seninle beraberdir.”

وَإِنَّمَا وُصِفَ عِيسَى بِهَذَيْنِ مَعَ أَنَّ سَائِرَ الرُّسُلِ أُيِّدُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَبِرُوحِ الْقُدُسِ، لِلرَّدِّ

Diğer bütün peygamberler de apaçık delillerle ve Rûhu'l-Kudüs ile desteklenmiş olmalarına rağmen İsa'nın yalnızca bu iki özellikle nitelendirilmesi, reddetmek içindir;

عَلَى الْيَهُودِ الَّذِينَ أَنْكَرُوا رِسَالَتَهُ وَمُعْجِزَاتِهِ، وَلِلرَّدِّ عَلَى النَّصَارَى الَّذِينَ غَلَوْا فَزَعَمُوا أُلُوهِيَّتَهُ، وَلِأَجْلِ هَذَا ذُكِرَ مَعَهُ اسْمُ أُمِّهِ- مَهْمَا ذُكِرَ- لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ ابْنَ الْإِنْسَانِ لَا يَكُونُ إِلَهًا، وَعَلَى أَنَّ مَرْيَمَ أَمَةُ اللَّهِ تَعَالَى لَا صَاحِبَةٌ لِأَنَّ الْعَرَبَ لَا تَذْكُرُ أَسْمَاءَ نِسَائِهَا وَإِنَّمَا تَكْنِي، فَيَقُولُونَ رَبَّةُ الْبَيْتِ، وَالْأَهْلُ، وَنَحْوُ ذَلِكَ وَلَا يَذْكُرُونَ أَسْمَاءَ النِّسَاءِ إِلَّا فِي الْغَزَلِ، أَوْ أَسْمَاءَ الْإِمَاءِ.

onun peygamberliğini ve mucizelerini inkâr eden Yahudileri ve aşırıya giderek onun ilah olduğunu iddia eden Hristiyanları reddetmek içindir. İşte bu yüzden, bir insanın oğlunun ilah olamayacağına ve Meryem'in [hâşâ Allah'ın] eşi değil Yüce Allah'ın bir kulu olduğuna dikkat çekmek amacıyla -her anıldığında- onunla birlikte annesinin ismi de zikredilmiştir. Zira Araplar kadınlarının isimlerini anmaz, bilakis kinaye yoluyla söylerler; 'evin hanımı', 'ehil (aile)' ve benzeri ifadeler kullanırlar ve kadınların isimlerini yalnızca gazelde veya cariyelerin isimleri olduğunda zikrederler.

وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ.

{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat Allah dilediğini yapar.”

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْفَذْلَكَةِ- الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الرُّسُلُ إِلَى آخرهَا- وَبَين الْجُمْلَة يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] ، فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ: فَإِنَّ مَا جَرَى مِنَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ وَمِنَ الْأَمْثَالِ الَّتِي بَيَّنَتْ خِصَالَ الشَّجَاعَةِ وَالْجُبْنِ وَآثَارَهُمَا، الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَشْرِيعًا وَتَمْثِيلًا قِتَالُ أَهْلِ الْإِيمَانِ لِأَهْلِ الْكُفْرِ لِإِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ وَنَصْرِ الْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ وَبَثِّ الْهُدَى وَإِزْهَاقِ الضَّلَالِ. بَيَّنَ اللَّهُ بِهِذَا الِاعْتِرَاضِ حُجَّةَ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا: بِأَنَّ الْكَافِرِينَ هُمُ الظَّالِمُونَ إِذِ اخْتَلَفُوا عَلَى مَا جَاءَتْهُمْ بِهِ الرُّسُلُ، وَلَوِ اتَّبَعُوا الْحَقَّ لَسَلَّمُوا وَسَالَمُوا.

“O peygamberler...” cümlesinden sonuna kadar anlaşılan özet netice ile { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } [el-Bakara: 254] “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin...” cümlesi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir); dolayısıyla buradaki vav itiraziyedir. Zira savaşa dair emirler ile cesaret ve korkaklık vasıflarını ve bunların sonuçlarını açıklayan temsillerden kanun koyma ve misal verme bakımından kastedilen şey, Allah'ın kelimesini yüceltmek, hakkı batıla üstün kılmak, hidayeti yaymak ve sapkınlığı yok etmek için iman ehlinin küfür ehliyle savaşmasıdır. Allah bu ara cümle ile Allah yolunda savaşanların inkâr edenlere karşı hüccetini açıklamıştır: İnkârcılar, peygamberlerin kendilerine getirdiği hususlarda ihtilafa düştükleri için asıl zalim olanlardır; şayet hakka uysalardı teslim olur ve barış içinde kalırlardı.

ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِهِمْ مُرَادًا بِهِ جُمْلَةُ الرُّسُلِ أَيْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِ أُولَئِكَ الرُّسُلِ مِنَ الْأُمَمِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي الْعَقَائِدِ

Ayrıca { مِنْ بَعْدِهِمْ } buyruğundaki muzafun ileyh olan zamir ile peygamberler topluluğunun kastedilmiş olması caizdir; yani: “Eğer Allah dileseydi, o peygamberlerden sonra gelen inançları farklı milletler birbirleriyle savaşmazlardı”;

مِثْلَ اقْتِتَالِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي الْيَمَنِ فِي قِصَّةِ أَصْحَابِ الْأُخْدُودِ، وَمُقَاتَلَةِ الْفِلَسْطِينِيِّينَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ انْتِصَارًا لِأَصْنَامِهِمْ، وَمُقَاتَلَةِ الْحَبَشَةِ لِمُشْرِكِي الْعَرَبِ انْتِصَارًا لِبَيْعَةِ الْقُلَّيْسِ الَّتِي بَنَاهَا الْحَبَشَةُ فِي الْيَمَنِ، وَالْأُمَمِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ الْإِسْلَامِ وَنَاوَوُهُ وَقَاتَلُوا الْمُسْلِمِينَ أَهْلَهُ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْبَيِّنَاتِ دَلَائِلَ صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَتكون الْآيَة بإنحاء عَلَى الَّذِينَ عَانَدُوا النَّبِيءَ وَنَاوَوُا الْمُسْلِمِينَ وَقَاتَلُوهُمْ، وَتَكُونُ الْآيَةُ عَلَى هَذَا ظَاهِرَةَ التَّفَرُّعِ عَلَى قَوْلِهِ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا [الْبَقَرَة: ٢٤٤] إِلَخ.

Ashâb-ı Uhdûd kıssasında Yemen'deki Yahudiler ile Hristiyanların savaşması, Filistinlilerin putlarına yardım etmek amacıyla İsrailoğullarıyla savaşması, Habeşlilerin Yemen'de inşa ettikleri Kulleys kilisesine arka çıkmak için müşrik Araplarla savaşması ve İslam döneminde yaşayıp ona düşmanlık besleyen ve onun mensubu olan Müslümanlarla savaşan milletler gibi; ki bunlar İbrahim'in dini üzere olduklarını iddia eden müşrikler, Yahudiler ve Hristiyanlardır. 'Beyyinât' (apaçık deliller) ile kastedilen de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunun delilleri olur. Böylece ayet, Peygamber'e inatla karşı çıkan, Müslümanlara düşmanlık besleyip onlarla savaşanları kınamış olur ve bu doğrultuda ayetin { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا } [el-Bakara: 244] “Allah yolunda savaşın ve bilin ki...” ayetinin bir devamı ve sonucu olduğu açıkça görülür.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ «مِنْ بَعْدِهِمْ» ضَمِيرَ الرُّسُلِ عَلَى إِرَادَةِ التَّوْزِيعِ، أَيِ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِ كُلِّ رَسُولٍ مِنَ الرُّسُلِ، فَيَكُونُ مُفِيدًا أَنَّ أُمَّةَ كُلِّ رَسُولٍ مِنَ الرُّسُلِ اخْتَلَفُوا وَاقْتَتَلُوا اخْتِلَافًا وَاقْتِتَالًا نَشَآ مِنْ تَكْفِيرِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا كَمَا وَقَعَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي عُصُورٍ كَثِيرَةٍ بَلَغَتْ فِيهَا طَوَائِفُ مِنْهُمْ فِي الْخُرُوجِ مِنَ الدِّينِ إِلَى حَدِّ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَكَمَا وَقَعَ لِلنَّصَارَى فِي

“Onlardan sonra” ifadesindeki zamirin, paylaştırma (tevzi) kastıyla peygamberlerin zamiri olması da caizdir; yani peygamberlerden her bir peygamberin ardından gelenler demektir. Bu durumda ayet, her peygamberin ümmetinin, birbirlerini tekfir etmekten kaynaklanan bir ihtilaf ve savaşa tutuştuklarını ifade eder; nitekim İsrailoğulları'nda birçok devirde böyle olmuş, onlardan bazı fırkaların dinden çıkışı putlara tapma derecesine varmıştır; Hristiyanlarda da

عُصُورٍ بَلَغَ فِيهَا اخْتِلَافُهُمْ إِلَى حَدِّ أَنْ كَفَّرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَتَقَاتَلَتِ الْيَهُودُ غَيْرَ مَرَّةٍ قِتَالًا جَرَى بَيْنَ مَمْلَكَةِ يَهُوذَا وَمَمْلَكَةِ إِسْرَائِيلَ، وَتَقَاتَلَتِ النَّصَارَى كَذَلِكَ مِنْ جَرَّاءِ الْخِلَافِ بَيْنَ الْيَعَاقِبَةِ وَالْمَلَكِيَّةِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَأَشْهَرُ مُقَاتَلَاتِ النَّصَارَى الْحُرُوبُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي نَشَأَتْ فِي الْقَرْنِ السَّادِسِ عَشَرَ مِنَ التَّارِيخِ الْمَسِيحِيِّ بَيْنَ أَشْيَاعِ الْكَاثُولِيكِ وَبَيْنَ أَشْيَاعِ مَذْهَبِ لُوثِيرَ الرَّاهِبِ الْجِرْمَانِيِّ الَّذِي دَعَا النَّاسَ إِلَى إِصْلَاحِ الْمَسِيحِيَّةِ وَاعْتِبَارِ أَتْبَاعِ الْكَنِيسَةِ الْكَاثُولِيكِيَّةِ كُفَّارًا لِادِّعَائِهِمْ أُلُوهِيَّةِ الْمَسِيحِ، فَعَظُمَتْ بِذَلِكَ حروب بَين فرانسا وَأَسْبَانْيَا وَجِرْمَانْيَا وَانْكِلْتِرَا وَغَيْرِهَا مِنْ دُوَلِ أُورُوبَّا.

ihtilaflarının birbirlerini tekfir etme derecesine vardığı devirlerde böyle olmuştur. Yahudiler Yahuda Krallığı ile İsrail Krallığı arasında cereyan eden savaşlarla defalarca birbirleriyle savaşmışlar; Hristiyanlar da aynı şekilde İslam'dan önce Yâkûbîler ile Melkîler arasındaki ihtilaftan ötürü birbirleriyle savaşmışlardır. Hristiyanların en meşhur savaşları ise miladi on altıncı yüzyılda Katolik taraftarları ile insanları Hristiyanlığı ıslah etmeye ve Mesih'in ilah olduğunu iddia ettikleri için Katolik Kilisesi mensuplarını kâfir saymaya davet eden Alman rahip Luther'in mezhebinin taraftarları arasında çıkan büyük savaşlardır; bu sebeple Fransa, İspanya, Almanya, İngiltere ve diğer Avrupa devletleri arasında büyük savaşlar meydana gelmiştir.

وَالْمَقْصُودُ تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِ مَا وَقَعَ فِيهِ أُولَئِكَ، وَقَدْ حَذَّرَ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ ذَلِكَ تَحْذِيرًا مُتَوَاتِرًا

Maksat, Müslümanları onların düştüğü duruma düşmekten sakındırmaktır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan mütevatir bir şekilde sakındırmış

بِقَوْلِهِ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «فَلَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ»

ve Veda Haccı hutbesinde şöyle buyurmuştur: “Benden sonra birbirinizin boyunlarını vuran kâfirler olarak dönmeyin!”

، يُحَذِّرُهُمْ مَا يَقَعُ مِنْ حُرُوبِ الرِّدَّةِ وَحُرُوبِ الْخَوَارِجِ بِدَعْوَى التَّكْفِيرِ، وَهَذِهِ الْوَصِيَّةُ من دَلَائِل النبوءة الْعَظِيمَةِ.

[Peygamber] onları dinden dönme savaşları ve tekfir iddiasıyla ortaya çıkan Hâricî savaşlarından sakındırmaktadır; bu vasiyet, peygamberliğin büyük delillerindendir.

وَوَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» قَوْلُهُ: «إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ» ، قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الْقَاتِلُ، فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ، قَالَ: «أَمَا إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ أَخِيهِ»

Sahih'te onun şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştığında öldüren de öldürülen de cehennemdedir.” 'Ey Allah'ın Resulü! Öldüren tamam da öldürülenin suçu ne?' denildi. O da şöyle buyurdu: “Çünkü o da kardeşini öldürmeye pek hırslıydı.”

، وَذَلِكَ يُفَسِّرُ بَعْضُهُ بَعْضًا أَنَّهُ الْقِتَالُ عَلَى اخْتِلَافِ الْعَقِيدَةِ.

Bunlar birbirini açıklamakta olup söz konusu savaşın inanç ayrılığı üzerine yapılan savaş olduğunu göstermektedir.

وَالْمُرَادُ بِالْبَيِّنَاتِ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ أَدِلَّةُ الشَّرِيعَةِ الْوَاضِحَةُ الَّتِي تُفَرِّقُ بَيْنَ مُتَّبِعِ الشَّرِيعَةِ وَمُعَانِدِهَا وَالَّتِي لَا تَقْبَلُ خَطَأَ الْفَهْمِ وَالتَّأْوِيلِ لَوْ لَمْ يَكُنْ دَأْبُهُمُ الْمُكَابَرَةَ وَدَحْضَ الدِّينِ لِأَجْلِ عَرَضِ الدُّنْيَا، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ شَاءَ اقْتِتَالَهُمْ فَاقْتَتَلُوا، وَشَاءَ اخْتِلَافَهُمْ فَاخْتَلَفُوا، وَالْمَشِيئَةُ هُنَا مَشِيئَةُ تَكْوِينٍ وَتَقْدِيرٍ لَا مَشِيئَةُ الرِّضَا لِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّمَنِّي لِلْجَوَابِ وَالتَّحْسِيرِ عَلَى امْتِنَاعِهِ وانتفائه المفاد بلو كَقَوْلِ طَرَفَةَ:

Bu ihtimale göre 'beyyinât'tan maksat; şeriata uyan ile ona inatla karşı çıkanı birbirinden ayıran, şayet adetleri kibirlenmek ve dünya menfaati uğruna dini geçersiz kılmaya çalışmak olmasaydı yanlış anlamaya ve teville saptırmaya elverişli olmayan şeriatın açık delilleridir. Manası şudur: Allah onların savaşmasını diledi de savaştılar, ihtilaf etmelerini diledi de ihtilaf ettiler. Buradaki meşiet (dileme), rıza meşieti değil, tekvîn (var etme) ve takdir meşietidir. Zira söz; cevabın temenni edilmesi ve 'lev' (şayet) edatının ifade ettiği imkânsızlık ve yokluk üzerine hayıflanma üslubuyla sevk edilmiştir; nitekim Tarafe şöyle demiştir:

فَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ قَيْسَ بْنَ خَالِدٍ ... وَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ عَمْرَو بْنَ مَرْثَدِ

“Rabbim dileseydi Kays b. Hâlid olurdum... Ve Rabbim dileseydi Amr b. Mersed olurdum.”

وَقَوْلُهُ: وَلكِنِ اخْتَلَفُوا اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا تَضَمَّنَهُ جَوَابُ لَوْ شَاءَ اللَّهُ: وَهُوَ مَا اقْتَتَلَ، لَكِنْ ذَكَرَ فِي الِاسْتِدْرَاكِ لَازِمَ الضِّدِّ لِجَوَابِ لَوْ وَهُوَ الِاخْتِلَافُ لِأَنَّهُمْ لَمَّا اخْتَلَفُوا اقْتَتَلُوا وَلَوْ لَمْ يَخْتَلِفُوا لَمَا اقْتَتَلُوا. وَإِنَّمَا جِيءَ بِلَازِمِ الضِّدِّ فِي الِاسْتِدْرَاكِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى سَبَبِ الِاقْتِتَالِ لِيَظْهَرَ أَنَّ مَعْنَى نَفْيِ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَرْكُهُمُ الِاقْتِتَالَ، هُوَ أَنَّهُ خَلَقَ دَاعِيَةَ الِاخْتِلَافِ فِيهِمْ، فَبِتِلْكَ الدَّاعِيَةِ اخْتَلَفُوا، فَجَرَّهُمُ الْخِلَافُ إِلَى أَقْصَاهُ وَهُوَ الْخِلَافُ فِي الْعَقِيدَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ، فَاقْتَتَلُوا لِأَنَّ لُزُومَ الِاقْتِتَالِ لِهَذِهِ الْحَالَةِ أَمْرٌ عُرْفِيٌّ شَائِعٌ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ اخْتِلَافَ أُمَّةِ الرَّسُولِ الْوَاحِدِ فَالْإِيمَانُ وَالْكُفْرُ فِي الْآيَةِ عِبَارَةٌ عَنْ خَطَأِ أَهْلِ الدِّينِ فِيهِ

{ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا } buyruğu, “Eğer Allah dileseydi...” şartının cevabı olan “...savaşmazlardı” ifadesinin içerdiği anlama yönelik bir istidraktır (düzeltmedir). Ancak istidrakta, 'lev'in cevabının zıddının lazımı (gereği) olan ihtilaf zikredilmiştir; çünkü onlar ihtilaf edince savaştılar, şayet ihtilaf etmeselerdi savaşmazlardı. İstidrakta zıddın lazımının getirilmesi, savaşın sebebine işaret etmek içindir; ta ki Allah'ın onların savaşı bırakmalarını dilememesinin manasının, içlerinde ihtilaf saikini yaratması olduğu, bu saikle ihtilafa düştükleri, ihtilafın onları en uç noktaya yani inanç ayrılığına sürüklediği, böylece kiminin iman edip kiminin inkâr ettiği ve neticede savaştıkları anlaşılsın. Zira bu duruma savaşın eşlik etmesi yaygın ve bilinen bir husustur. Şayet maksat tek bir peygamberin ümmetinin ihtilafı ise, ayetteki iman ve küfür, din ehlinin onda hataya düşmesini ifade eder;

إِلَى الْحَدِّ الَّذِي يُفْضِي بِبَعْضِهِمْ إِلَى الْكُفْرِ بِهِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ اخْتِلَافَ أُمَمِ الرُّسُلِ كُلٍّ لِلْأُخْرَى كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ [الْبَقَرَة: ١١٣] ، فَالْإِيمَانُ وَالْكُفْرُ فِي الْآيَةِ ظَاهِرٌ، أَيْ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِالرَّسُولِ الْخَاتَمِ فَاتَّبَعَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ بِهِ فَعَادَاهُ، فاقتتل الْفَرِيقَانِ.

öyle ki bu durum bazılarının onu inkâr etmesine kadar varır. Şayet maksat peygamberlerin ümmetlerinin birbirleriyle ihtilafı ise -nitekim: { وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ } [el-Bakara: 113] “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir' dediler...” buyruğunda olduğu gibi- bu takdirde ayetteki iman ve küfür zahiridir; yani onlardan kimi son Peygamber'e iman edip ona tabi olmuş, kimi de onu inkâr edip ona düşmanlık beslemiş ve böylece iki taraf birbiriyle savaşmıştır.

وأياما كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْوَجْهَيْنِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ يُنَادِي عَلَى أَنَّ الِاخْتِلَافَ الَّذِي لَا يَبْلُغُ بِالْمُخْتَلِفِينَ إِلَى كُفْرِ بَعْضِهِمْ بِمَا آمَنَ بِهِ الْآخَرُ لَا يَبْلُغُ بِالْمُخْتَلِفِينَ إِلَى التَّقَاتُلِ، لِأَنَّ فِيمَا أَقَامَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ بَيِّنَاتِ الشَّرْعِ مَا فِيهِ كِفَايَةُ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي اخْتِلَافِهِمْ إِذَا لَمْ تَغْلِبْ عَلَيْهِمُ الْمُكَابَرَةُ وَالْهَوَى أَوْ لَمْ يَعُمَّهُمْ سُوءُ الْفَهْمِ وَقِلَّةُ الْهُدَى.

Bu iki vecihten hangisi kastedilirse edilsin, { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “Onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti” buyruğu açıkça göstermektedir ki, tarafları diğerinin inandığını inkâr etme derecesine vardırmayan bir ihtilaf, tarafları birbirleriyle savaşma derecesine vardırmaz. Zira Allah'ın onlar için koyduğu şeriat delillerinde -şayet kibir ve nefsi arzular onlara galebe çalmamışsa veya anlayışsızlık ve hidayet azlığı onları bürümemişse- ihtilaf edenlerin anlaşmazlıklarını çözmeye yetecek açıklık vardır.

لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ فِي خِلْقَةِ الْعُقُولِ اخْتِلَافَ الْمُيُولِ وَالْأَفْهَامِ، وَجَعَلَ فِي تَفَاوُتِ الذَّكَاءِ وَأَصَالَةِ الرَّأْيِ أَسْبَابًا لِاخْتِلَافِ قَوَاعِدِ الْعُلُومِ وَالْمَذَاهِبِ، فَأَسْبَابُ الِاخْتِلَافِ إِذَنْ مَرْكُوزَةٌ فِي الطِّبَاعِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ

Şüphe yok ki Yüce Allah akılların yaratılışına eğilim ve anlayış farklılığını yerleştirmiş; zekâ ve fikir derinliğindeki farklılığı da ilimlerin ve mezheplerin esaslarındaki ihtilafın sebepleri kılmıştır. Dolayısıyla ihtilafın sebepleri mizaçlara yerleştirilmiştir; işte bu yüzden Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı.”

ثُمَّ قَالَ: وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَصَارَ الْمَعْنَى لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اخْتَلَفُوا، لَكِنَّ الْخِلَافَ مَرْكُوزٌ فِي الْجِبِلَّةِ. بَيْدَ أَن الله تَعَالَى قَدْ جَعَلَ- أَيْضًا- فِي الْعُقُولِ أُصُولًا ضَرُورِيَّةً قَطْعِيَّةً أَوْ ظَنِّيَّةً ظَنًّا قَرِيبًا مِنَ الْقَطْعِ بِهِ تَسْتَطِيعُ الْعُقُولُ أَنْ تُعَيِّنَ الْحَقَّ مِنْ مُخْتَلِفِ الْآرَاءِ، فَمَا صَرَفَ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِهِ إِلَّا التَّأْوِيلَاتُ الْبَعِيدَةُ الَّتِي تَحْمِلُ عَلَيْهَا الْمُكَابَرَةُ أَوْ كَرَاهِيَةُ ظُهُورِ الْمَغْلُوبِيَّةِ، أَو حب المدحة مِنَ الْأَشْيَاعِ وَأَهْلِ الْأَغْرَاضِ، أَوِ السَّعْيُ إِلَى عَرَضٍ عَاجِلٍ مِنَ الدُّنْيَا، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا غَرَزَ فِي خِلْقَةِ النُّفُوسِ دَوَاعِيَ الْمَيْلِ إِلَى هَاتِهِ الْخَوَاطِرِ السَّيِّئَةِ فَمَا اخْتَلَفُوا خِلَافًا يَدُومُ، وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا هَذَا الْخِلَافَ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ، فَلَا عُذْرَ فِي الْقِتَالِ إِلَّا لِفَرِيقَيْنِ: مُؤْمِنٍ، وَكَافِرٍ بِمَا آمَنَ بِهِ الْآخَرُ، لِأَنَّ الْغَضَبَ وَالْحَمِيَّةَ النَّاشِئَيْنَ عَنِ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ قَدْ كَانَا سَبَبَ قِتَالٍ مُنْذُ قَدِيمٍ، أَمَّا الْخِلَافُ النَّاشِئُ بَيْنَ أَهْلِ دِينٍ وَاحِدٍ لَمْ يَبْلُغْ إِلَى التَّكْفِيرِ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ سَبَبَ قِتَالٍ.

Sonra: { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا } “Fakat ihtilafa düştüler” buyurmuştur. Böylece mana: “Eğer Allah dileseydi ihtilaf etmezlerdi; fakat ihtilaf fıtrata yerleştirilmiştir” şeklinde olur. Ne var ki Yüce Allah akıllara, farklı görüşler arasından hakkı belirleyebilecekleri zaruri, kesin veya kesine yakın zannî esaslar da koymuştur. İnsanları hakkı takip etmekten alıkoyan şey ise yalnızca; kibrin, mağlup görünme korkusunun, taraftarlar ve menfaatperestler tarafından övülme arzusunun veya geçici dünya menfaatine ulaşma gayretinin sevk ettiği uzak tevillerdir. Eğer Allah dileseydi nefislerin yaratılışına bu kötü düşüncelere meyletme saiklerini yerleştirmezdi de onlar kalıcı bir ihtilafa düşmezlerdi. Fakat onlar öyle bir ihtilafa düştüler ki onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Dolayısıyla savaşta ancak iki fırkanın mazereti olabilir: Mümin olan ile diğerinin inandığını inkâr eden kâfir. Zira dindeki ihtilaftan kaynaklanan öfke ve gayretkeşlik öteden beri savaş sebebi olmuştur. Aynı din mensupları arasında doğan ve tekfire varmayan ihtilafa gelince, bunun savaş sebebi olmaması gerekir.

وَلِهَذَا

Bundan dolayıdır ki

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «مَنْ قَالَ لِأَخِيهِ يَا كَافِرُ فَقَدْ بَاءَ هُوَ بِهَا»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim [din] kardeşine: 'Ey kâfir!' derse, bu söz ikisinden birine döner.”

لِأَنَّهُ إِذَا نَسَبَ أَخَاهُ فِي الدِّينِ إِلَى الْكُفْرِ فَقَدْ أَخَذَ فِي أَسْبَابِ التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَتَوْلِيدِ سَبَبِ التَّقَاتُلِ، فَرَجَعَ هُوَ بِإِثْمِ الْكُفْرِ لِأَنَّهُ الْمُتَسَبِّبُ فِيمَا يَتَسَبَّبُ عَلَى الْكُفْرِ، وَلِأَنَّهُ إِذَا كَانَ يَرَى بَعْضَ أَحْوَالِ الْإِيمَانِ كُفْرًا، فَقَدْ صَارَ هُوَ كَافِرًا لِأَنَّهُ جَعَلَ الْإِيمَانَ كُفْرًا.

Çünkü din kardeşini küfre nispet ettiğinde Müslümanların arasını açma ve birbirleriyle savaşma sebeplerini doğurma yoluna girmiş olur; böylece küfrün yol açtığı şeylere sebep olduğu için küfür günahı kendisine döner. Ayrıca imanın bazı hallerini küfür olarak görüyorsa, imanı küfür saydığı için kendisi kâfir olmuş olur.

وَقَالَ ﵊: «فَلَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ»

Yine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Benden sonra birbirinizin boyunlarını vuran kâfirler olarak dönmeyin!”

، فَجَعَلَ الْقِتَالَ شِعَارَ التَّكْفِيرِ. وَقَدْ

Böylece savaşı tekfirin bir alameti kılmıştır. Nitekim

صَمَّ الْمُسْلِمُونَ عَنْ هَذِهِ النَّصِيحَةِ الْجَلِيلَةِ فَاخْتَلَفُوا خِلَافًا بَلَغَ بِهِمْ إِلَى التَّكْفِيرِ وَالْقِتَالِ، وَأَوَّلُهُ خِلَافُ الرِّدَّةِ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ، ثُمَّ خِلَافُ الْحَرُورِيَّةِ فِي زَمَنِ عَلِيٍّ وَقَدْ كَفَّرُوا عَلِيًّا فِي قبُوله تحكيم الْحكمِي، ثُمَّ خِلَافُ أَتْبَاعِ الْمُقَنَّعِ بِخُرَاسَانَ الَّذِي ادّعى الإلاهية وَاتَّخَذَ وَجْهًا مِنْ ذَهَبٍ، وَظَهَرَ سَنَةَ ١٥٩ وَهَلَكَ سَنَةَ ١٦٣، ثُمَّ خِلَافُ الْقَرَامِطَةِ مَعَ بَقِيَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَفِيهِ شَائِبَةٌ مِنَ الْخِلَافِ الْمَذْهَبِيِّ لِأَنَّهُمْ فِي الْأَصْلِ مِنَ الشِّيعَةِ ثُمَّ تَطَرَّفُوا فَكَفَرُوا وَادَّعَوُا الْحُلُولَ- أَيْ حُلُولَ الرَّبِّ فِي الْمَخْلُوقَاتِ- وَاقْتَلَعُوا الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ مِنَ الْكَعْبَةِ وَذَهَبُوا بِهِ إِلَى بَلَدِهِمْ فِي الْبَحْرَيْنِ، وَذَلِكَ مِنْ سَنَةِ ٢٩٣. وَاخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ أَيْضًا خِلَافًا كَثِيرًا فِي الْمَذَاهِبِ جَرَّ بِهِمْ تَارَاتٍ إِلَى مُقَاتَلَاتٍ عَظِيمَةٍ، وَأَكْثَرُهَا حُرُوبُ الْخَوَارِجِ غَيْرِ الْمُكَفِّرِينَ لِبَقِيَّةِ الْأُمَّةِ فِي الْمَشْرِقِ، وَمُقَاتَلَاتُ أَبِي يَزِيدَ النَّكَارِيِّ الْخَارِجِيِّ بِالْقَيْرَوَانِ وَغَيْرِهَا سَنَةَ ٣٣٣، وَمُقَاتَلَةُ الشِّيعَةِ وَأَهْلِ السُّنَّةِ بِالْقَيْرَوَانِ سَنَةَ ٤٠٧، وَمُقَاتَلَةُ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ

Müslümanlar bu yüce nasihate kulak tıkamışlar ve kendilerini tekfir ve savaşa kadar götüren ihtilaflara düşmüşlerdir. Bunların ilki Ebû Bekir zamanındaki irtidat (dinden dönme) ihtilafı, sonra iki hakemin tahkimini kabul ettiği için Ali'yi tekfir eden Harûriyye'nin (Hâricîlerin) Ali zamanındaki ihtilafı, sonra Horasan'da ilahlık iddia eden, altından bir maske takan, hicri 159'da ortaya çıkıp 163'te helak olan Mukanna'ın taraftarlarının ihtilafı, ardından Karmatîlerin Müslümanların geri kalanıyla olan ihtilafıdır ki bunda mezhebi bir ihtilaf şaibesi de vardır; zira onlar aslen Şia'dan olup sonra aşırıya giderek kâfir olmuşlar, hulûlü -yani Rabbin yaratılmışlara girdiğini- iddia etmişler, hicri 293 yılından itibaren Kâbe'den Hacerülesved'i söküp Bahreyn'deki memleketlerine götürmüşlerdir. Müslümanlar mezhepler konusunda da çokça ihtilafa düşmüşler ve bu ihtilaflar onları zaman zaman büyük savaşlara sürüklemiştir; bunların çoğu Doğu'da ümmetin geri kalanını tekfir etmeyen Hâricîlerin savaşları, hicri 333'te Kayrevan ve diğer yerlerde Hâricî Ebû Yezîd en-Nekkârî'nin savaşları, hicri 407'de Kayrevan'da Şiiler ile Ehl-i Sünnet'in savaşı, hicri 475'te

بِبَغْدَادَ سَنَةَ ٤٧٥، وَمُقَاتَلَةُ الشِّيعَةِ وَأَهْلِ السُّنَّةِ بِهَا سَنَةَ ٤٤٥، وَأَعْقَبَتْهَا حَوَادِثُ شَرٍّ بَيْنَهُمْ مُتَكَرِّرَةٌ إِلَى أَنِ اصْطَلَحُوا فِي سَنَةِ ٥٠٢ وَزَالَ الشَّرُّ بَيْنَهُمْ، وَقِتَالُ الْبَاطِنِيَّةِ الْمَعْرُوفِينَ بِالْإِسْمَاعِيلِيَّةِ لِأَهْلِ السُّنَّةِ فِي سَاوَةَ وَغَيْرِهَا مِنْ سَنَةِ ٤٩٤ إِلَى سَنَةِ ٥٢٣. ثُمَّ انْقَلَبَتْ إِلَى مُقَاتَلَاتٍ سِيَاسِيَّةٍ. ثُمَّ انْقَلَبُوا أَنْصَارًا لِلْإِسْلَامِ فِي الْحُرُوبِ الصَّلِيبِيَّةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمُقَاتَلَاتِ النَّاشِئَةِ عَنِ التَّكْفِيرِ وَالتَّضْلِيلِ. لَا نَذْكُرُ غَيْرَهَا مِنْ مُقَاتَلَاتِ الدُّوَلِ وَالْأَحْزَابِ الَّتِي نخرت عظم الْإِسْلَامِ. وَتَطَرَّقَتْ كُلَّ جِهَةٍ مِنْهُ حَتَّى الْبَلَدَ الْحَرَامَ.

Bağdat'ta Şâfiîler ile Hanbelîlerin savaşı, hicri 445'te yine orada Şiiler ile Ehl-i Sünnet'in savaşıdır; bunu hicri 502'de barışıp aralarındaki şer kalkana dek aralarında tekrarlanan fitne olayları takip etmiştir. Ayrıca hicri 494'ten 523'e kadar İsmailîler olarak bilinen Bâtınîlerin Sâve ve başka yerlerde Ehl-i Sünnet ile savaşmasıdır ki bu daha sonra siyasi savaşlara dönüşmüş, ardından Haçlı Seferleri'nde İslam'ın yardımcılarına evrilmişlerdir. Tekfir ve sapkınlıkla suçlamaktan doğan diğer savaşlar da böyledir. İslam'ın kemiğini kemiren, Belde-i Harâm'a kadar İslam'ın her tarafına sirayet eden devletlerin ve fırkaların diğer savaşlarından ise bahsetmiyoruz bile.

فَالْآيَةُ تنادي على التعجيب وَالتَّحْذِيرِ مِنْ فِعْلِ الْأُمَمِ فِي التَّقَاتُلِ لِلتَّخَالُفِ حَيْثُ لَمْ يَبْلُغُوا فِي أَصَالَةِ الْعُقُولِ أَوْ فِي سَلَامَةِ الطَّوَايَا إِلَى الْوَسَائِلِ الَّتِي يَتَفَادَوْنَ بِهَا عَنِ التَّقَاتُلِ، فَهُمْ مَلُومُونَ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَمُشِيرَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ شَاءَ لَخَلَقَهُمْ مِنْ قَبْلُ عَلَى صِفَةٍ أَكْمَلَ مِمَّا هُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَسْتَعِدُّوا بِهَا إِلَى الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى التَّبَصُّرِ فِي الْعَوَاقِبِ قَبْلَ ذَلِكَ الْإِبَّانِ، فَانْتِفَاءُ الْمَشِيئَةِ رَاجِعٌ إِلَى حِكْمَةِ الْخِلْقَةِ، وَاللَّوْمُ وَالْحَسْرَةُ رَاجِعَانِ إِلَى التَّقْصِيرِ فِي امْتِثَالِ الشَّرِيعَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ فَأَعَادَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا تَأْكِيدًا لِلْأَوَّلِ وَتَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ لِيَعْلَمَ الْوَاقِفُ عَلَى كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ فِي هُدَى اللَّهِ تَعَالَى مَقْنَعًا لَهُمْ لَوْ أَرَادُوا الِاهْتِدَاءَ، وأنّ فِي سَعَة قدرته تَعَالَى عصمَة لَهُم لَو خلقهمْ على أكمل من هَذَا الْخلق كَمَا خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ. فَاللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَلَكِنَّهُ يُكَمِّلُ حَالَ الْخَلْقِ بِالْإِرْشَادِ وَالْهُدَى، وَهُمْ يُفَرِّطُونَ فِي ذَلِك.

Dolayısıyla ayet, milletlerin ihtilaf yüzünden savaşma fiillerine karşı hayreti ve bu husustaki uyarıyı açıkça ilan etmektedir; zira onlar akıl yetkinliğinde yahut niyet duruluğunda savaştan kaçınmalarını sağlayacak vasıtalara ulaşamamışlardır, bu bakımdan kınanmışlardır. Ayet aynı zamanda Yüce Allah'ın dileseydi onları daha önce bulundukları halden daha mükemmel bir vasıfta yaratabileceğine ve böylece o vakitten önce hakka hidayet bulmaya ve sonuçları basiretle görmeye hazır hale gelebileceklerine işaret etmektedir. Dolayısıyla dilemenin olmaması (meşietin intifası) yaratılış hikmetine racidir; kınama ve hayıflanma ise şeriata uymadaki kusura racidir. İşte bu yüzden: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat Allah dilediğini yapar.” buyurmuştur. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı” ifadesini, birincisini pekiştirmek ve { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “Fakat Allah dilediğini yapar” buyruğuna bir zemin hazırlamak üzere tekrarlamıştır; ta ki Yüce Allah'ın kelamını inceleyen kimse, şayet hidayeti isteselerdi Allah'ın hidayetinde kendilerine yetecek delil bulunduğunu ve melekleri yarattığı gibi onları da bu yaratılıştan daha mükemmel yaratsaydı Yüce Allah'ın kudretinin genişliğinde onlar için bir korunma imkânı olduğunu bilsin. Allah dilediğini yaratır; ancak yaratılanların durumunu irşat ve hidayetle kemale erdirir, onlar ise bunda kusur ederler.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 254]