Binûn

2- Bakara Suresi — 82. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَنَفْيُ الْإِكْرَاهِ خَبَرٌ فِي مَعْنَى النَّهْيِ، وَالْمُرَادُ نَفْيُ أَسْبَابِ الْإِكْرَاهِ فِي حُكْمِ الْإِسْلَامِ، أَيْ لَا تُكْرِهُوا أَحَدًا عَلَى اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ قَسْرًا، وَجِيءَ بِنَفْيِ الْجِنْسِ لِقَصْدِ الْعُمُومِ نَصًّا.

Zorlamanın nefyedilmesi, nehiy manasında bir haberdir. Buradaki murat, İslam'ın hükmünde zorlama sebeplerini nefyetmektir; yani hiç kimseyi zorla İslam'a uymaya mecbur bırakmayınız. Cinsin nefyinin getirilmesi ise sarahaten umum kastı içindir.

وَهِيَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى إِبْطَالِ الْإِكْرَاهِ عَلَى الدِّينِ بِسَائِرِ أَنْوَاعِهِ، لِأَنَّ أَمْرَ الْإِيمَانِ يَجْرِي على الِاسْتِدْلَال، والتمكين مِنَ النَّظَرِ، وَبِالِاخْتِيَارِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ قِتَالُ الْمُشْرِكِينَ

Bu ayet, bütün türleriyle dine zorlamanın geçersiz kılındığına açık bir delildir; zira iman meselesi delillendirme, düşünmeye imkân tanıma ve serbest irade ile gerçekleşir. İslam'ın ilk dönemlerinde müşriklerle

عَلَى الْإِسْلَامِ،

İslam'ı kabul etmeleri için savaşmak yerleşik bir uygulamaydı;

وَفِي الْحَدِيثِ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا»

nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallah' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söyledikleri zaman —hakkı müstesna— kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar.”

. وَلَا جَائِزٌ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ نَزَلَتْ قَبْلَ ابْتِدَاءِ الْقِتَالِ كُلِّهِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ وَاسْتِخْلَاصِ بِلَادِ الْعَرَبِ، إِذْ يُمْكِنُ أَنْ يَدُومَ نُزُولُ السُّورَةِ سِنِينَ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي صَدْرِ تَفْسِيرِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ لَا سِيَّمَا وَقَدْ قِيلَ بِأَنَّ آخِرَ آيَةٍ نَزَلَتْ هِيَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧٦] يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا الْآيَةَ، فَنَسَخَتْ حُكْمَ الْقِتَالِ عَلَى قَبُولِ الْكَافِرِينَ الْإِسْلَامَ وَدَلَّتْ عَلَى الِاقْتِنَاعِ مِنْهُمْ بِالدُّخُولِ تَحْتَ سُلْطَانِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالذِّمَّةِ، وَوَضَّحَهُ عَمَلُ النَّبِيءِ ﷺ وَذَلِكَ حِينَ خَلَصَتْ بِلَادُ الْعَرَبِ مِنَ الشَّرَكِ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ وَبَعْدَ دُخُولِ النَّاسِ فِي الدِّينِ أَفْوَاجًا حِينَ جَاءَتْ وُفُودُ الْعَرَبِ بَعْدَ الْفَتْحِ، فَلَمَّا تَمَّ مُرَادُ اللَّهِ مِنْ إِنْقَاذِ الْعَرَبِ مِنَ الشِّرْكِ وَالرُّجُوعِ بِهِمْ إِلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَمِنْ تَخْلِيصِ الْكَعْبَةِ مِنْ أَرْجَاسِ الْمُشْرِكِينَ، وَمِنْ تَهْيِئَةِ طَائِفَةٍ عَظِيمَةٍ لِحَمْلِ هَذَا الدِّينِ وَحِمَايَةِ بَيْضَتِهِ، وَتَبَيَّنَ هَدْيُ الْإِسْلَامِ وَزَالَ مَا كَانَ يَحُولُ دُونَ اتِّبَاعِهِ مِنَ الْمُكَابَرَةِ، وَحَقَّقَ اللَّهُ سَلَامَةَ بِلَادِ الْعَرَبِ مِنَ الشِّرْكِ كَمَا

Bu ayetin bütün savaşların başlamasından önce inmiş olması caiz değildir; dolayısıyla zahir olan, bu ayetin Mekke'nin fethinden ve Arap yarımadasının arındırılmasından sonra inmiş olmasıdır. Zira Fâtiha Suresi tefsirinin başında belirttiğimiz gibi bir surenin nüzulü senelerce sürebilir; nitekim en son inen ayetin Nisâ Suresi'ndeki [176] { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Allah şaşırmayasınız diye size açıklıyor...” ayeti olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla bu ayet, kâfirlerin İslam'ı kabul etmeleri için savaşılması hükmünü neshetmiş ve onların İslam hâkimiyeti altına girmeleriyle —ki bu 'zimmet' olarak ifade edilir— yetinileceğine delalet etmiştir. Fetihten sonra Arap heyetleri geldiğinde insanların fevc fevc dine girmesiyle ve Mekke'nin fethinden sonra Arap beldelerinin şirkten arınmasıyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ameli de bunu açıklamıştır. Allah'ın Arapları şirkten kurtarıp İbrahim'in dinine döndürme, Kâbe'yi müşriklerin pisliklerinden temizleme, bu dini taşıyacak ve onun varlığını koruyacak büyük bir topluluk hazırlama muradı tamamlandığında, İslam'ın hidayeti apaçık ortaya çıkıp ona tabi olmayı engelleyen inatçılık ortadan kalktığında ve Allah, Arap beldelerini şirkten arındırma vaadini gerçekleştirdiğinde —ki

وَقَعَ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ مِنْ أَنْ يُعْبَدَ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا»

Veda Haccı hutbesinde geçtiği üzere: “Şüphesiz şeytan şu beldenizde kendisine ibadet edilmesinden ümidini kesmiştir”—

لَمَّا تَمَّ ذَلِكَ كُلُّهُ أَبْطَلَ اللَّهُ الْقِتَالَ عَلَى الدِّينِ وَأَبْقَى الْقِتَالَ عَلَى تَوْسِيعِ سُلْطَانِهِ، وَلذَلِك قَالَ (سُورَةُ التَّوْبَةِ ٢٩) قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ آيَاتِ الْقِتَالِ مِثْلِ قَوْله قبلهَا يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَة: ٧٣] عَلَى أَنَّ الْآيَاتِ النَّازِلَةَ قَبْلَهَا أَوْ بَعْدَهَا أَنْوَاعٌ ثَلَاثَةٌ:

bütün bunlar tamamlandığında Allah dine girmeye zorlamak için savaşı iptal etmiş, ancak O'nun hâkimiyetini genişletmek için savaşı baki kılmıştır. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur (Tevbe Suresi, 29): { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın.” Buna göre bu ayet, kendisinden önceki { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } [Tevbe: 73] “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara sert davran” gibi savaş ayetlerini neshetmiş olur. Bununla birlikte, kendisinden önce veya sonra inen ayetler üç kısımdır:

أَحَدُهَا: آيَاتٌ أَمَرَتْ بِقِتَالِ الدِّفَاعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً [التَّوْبَة: ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ [الْبَقَرَة: ١٩٤] ،

Birincisi: Savunma savaşını emreden ayetlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } [Tevbe: 36] “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın” ve { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ } [Bakara: 194] “Haram ay haram aya karşılıktır ve hürmetler kısastır. Kim size saldırırsa siz de ona size saldırdığı gibi saldırın ve Allah'tan sakının”.

وَهَذَا قِتَالٌ لَيْسَ لِلْإِكْرَاهِ عَلَى الْإِسْلَامِ بَلْ هُوَ لِدَفْعِ غَائِلَةِ الْمُشْرِكِينَ.

Bu savaş, İslam'a zorlamak için değil, müşriklerin saldırganlığını ve tehlikesini bertaraf etmek içindir.

النَّوْعُ الثَّانِي: آيَاتٌ أَمَرَتْ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ وَالْكُفَّارِ وَلَمْ تُغَيَّ بِغَايَةٍ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِطْلَاقُهَا مُقَيَّدًا بِغَايَةِ آيَةِ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ [التَّوْبَة: ٢٩] وَحِينَئِذٍ فَلَا تُعَارِضُهُ آيَتُنَا هَذِهِ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ.

İkinci kısım: Müşrikler ve kâfirlerle savaşmayı emredip herhangi bir gaye ile sınırlandırılmamış olan ayetlerdir. Bunların mutlaklığı, { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ } [Tevbe: 29] “cizye verinceye kadar” ayetinin gayesi ile takyit edilmiş olabilir; bu takdirde şu { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayetimiz onunla çelişmez.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مَا غُيِّيَ بِغَايَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٣] ، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مَنْسُوخًا بِهَاتِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ

Üçüncü kısım: Yüce Allah'ın { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } [Bakara: 193] “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın” buyruğunda olduğu gibi bir gayeye bağlanan ayetlerdir. Bunun bu ayetle ve { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ }

[التَّوْبَة: ٢٩] كَمَا نُسِخَ

[Tevbe: 29] “cizye verinceye kadar” ayetiyle neshedilmiş olması gerekir; nitekim

حَدِيثُ «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ»

“İnsanlarla savaşmakla emrolundum” hadisi de [böylece] neshedilmiştir.

، هَذَا مَا يَظْهَرُ لَنَا فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Ayetin manası hususunda bize zahir olan budur, doğrusunu Allah bilir.

وَلِأَهْلِ الْعِلْمِ قَبْلَنَا فِيهَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التَّوْبَة: ٧٣] ، فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَكْرَهَ الْعَرَبَ عَلَى الْإِسْلَامِ وَقَاتَلَهُمْ وَلَمْ يَرْضَ مِنْهُمْ إِلَّا بِهِ. وَلَعَلَّهُمَا يُرِيدَانِ مِنَ النَّسْخِ مَعْنَى التَّخْصِيصِ. وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى نَسْخِهَا بِقِتَالِ النَّبِيءِ ﷺ الْعَرَبَ عَلَى الْإِسْلَامِ، يُعَارِضُهُ أَنَّهُ ﵇ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ جَمِيعِ الْكُفَّارِ، فَوَجْهُ الْجمع هُوَ التَّنْصِيص. الْقَوْلُ الثَّانِي إِنَّهَا مُحْكَمَةٌ وَلَكِنَّهَا خَاصَّةٌ، فَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ هِيَ خَاصَّةٌ بِأَهْلِ الْكِتَابِ فَإِنَّهُمْ لَا يُكْرَهُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ إِذَا أَدَّوُا الْجِزْيَةَ وَإِنَّمَا يُجْبَرُ عَلَى الْإِسْلَامِ أَهْلُ الْأَوْثَانِ، وَإِلَى هَذَا مَالَ الشَّافِعِيُّ فَقَالَ: إِنَّ الْجِزْيَةَ لَا تُؤْخَذُ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمَجُوسِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْأَحْكَامِ «وَعَلَى هَذَا فَكُلُّ مَنْ رَأَى قَبُولَ الْجِزْيَةِ مِنْ جِنْسٍ يَحْمِلُ الْآيَةَ عَلَيْهِ» ، يَعْنِي مَعَ بَقَاءِ طَائِفَةٍ يَتَحَقَّقُ فِيهَا الْإِكْرَاهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ:

Bizden önceki ilim ehlinin bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: İbn Mes'ûd ve Süleyman b. Mûsâ; bu ayetin { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } [Tevbe: 73] “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et...” buyruğuyla mensuh olduğunu söylemişlerdir; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Arapları İslam'a zorlamış, onlarla savaşmış ve onlardan İslam'dan başkasını kabul etmemiştir. Muhtemelen onlar nesihten tahsis manasını kastetmektedirler. Ayetin neshedildiğine dair Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Araplarla İslam için savaşmasının delil getirilmesine karşı, onun aleyhisselâm bütün kâfirlerden cizye almış olması itiraz olarak yöneltilir; dolayısıyla aralarını cem etme yolu nass ile belirtmedir. İkinci görüş: Ayet muhkemdir, fakat hastır (özeldir). Nitekim Şa'bî, Katâde, Hasan ve Dahhâk; bu ayetin Ehl-i Kitap'a has olduğunu, zira cizye ödedikleri takdirde İslam'a zorlanmayacaklarını, sadece putperestlerin İslam'a mecbur tutulacağını söylemişlerdir. Şâfiî de bu görüşe meyletmiş ve cizyenin sadece Ehl-i Kitap'tan ve Mecusilerden alınacağını belirtmiştir. İbnü'l-Arabî Ahkâm'da şöyle der: “Buna göre herhangi bir zümreden cizyenin kabul edileceğini düşünen herkes ayeti ona hamleder”; yani zorlamanın tahakkuk ettiği bir zümre baki kalmak şartıyla. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid ise şöyle demiştir:

نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْأَنْصَارِ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنْهُمْ مِقْلَاتًا- أَيْ لَا يَعِيشُ لَهَا وَلَدٌ- تَنْذُرُ إِنْ عَاشَ لَهَا وَلَدٌ أَنْ تُهَوِّدَهُ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ وَأَسْلَمُوا كَانَ كَثِيرٌ مِنْ أَبْنَاءِ الْأَنْصَارِ يَهُودًا فَقَالُوا: لَا نَدَعُ أَبْنَاءَنَا بَلْ نُكْرِهُهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ.

Bu ayet Ensâr hakkında inmiştir. Onlar Câhiliye döneminde, içlerinden bir kadın miklât -yani çocuğu yaşamayan- olduğunda, şayet bir çocuğu yaşarsa onu Yahudi yapacağını adardı. İslâm gelip de Müslüman olduklarında, Ensâr'ın çocuklarından birçoğu Yahudi idi. Bunun üzerine: "Çocuklarımızı bırakmayız, bilakis onları İslâm'a zorlarız!" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” [ayetini] indirdi.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ أَبُو حُصَيْنٍ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ بْنِ عَوْفٍ وَلَهُ ابْنَانِ جَاءَ تُجَّارٌ مِنْ نَصَارَى الشَّامِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَدَعَوْهُمَا إِلَى النَّصْرَانِيَّةِ، فَتَنَصَّرَا وَخَرَجَا مَعَهُمْ، فَجَاءَ أَبُوهُمَا فَشَكَا لِلنَّبِيءِ ﷺ وَطَلَبَ أَنْ يَبْعَثَ مَنْ يَرُدُّهُمَا مُكْرَهَيْنِ فَنَزَلَتْ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ، وَلَمْ يُؤْمَرْ يَوْمَئِذٍ بِالْقِتَالِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِآيَاتِ الْقِتَالِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِنَفْيِ الْإِكْرَاهِ نَفْيُ تَأْثِيرِهِ فِي إِسْلَامِ مَنْ أَسْلَمَ كُرْهًا فِرَارًا مِنَ السَّيْفِ، عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا [النِّسَاء:

Süddî şöyle demiştir: [Bu ayet] Ensâr'dan Benî Seleme b. Avf'tan Ebû Husayn denilen bir adamın kıssası hakkında inmiştir; onun iki oğlu vardı. Şam Hristiyanlarından tüccarlar Medine'ye gelip bu ikisini Hristiyanlığa davet ettiler; onlar da Hristiyan olup onlarla birlikte çıktılar. Bunun üzerine babaları gelip Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayette bulundu ve onları zorla geri getirecek birilerini göndermesini istedi. Bunun üzerine { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayeti indi; o gün henüz savaşla emrolunmamıştı, bilahare bu savaş ayetleriyle neshedildi. Zorlamanın nefyinden maksadın; Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } [Nisâ:

٩٤] . وَهَذَا الْقَوْلُ تَأْوِيلٌ فِي مَعْنَى الْإِكْرَاهِ وَحَمْلٌ لِلنَّفْيِ عَلَى الْإِخْبَارِ دُونَ الْأَمْرِ.

94] ayetindeki anlamı üzeredir. Bu görüş, zorlamanın (ikrâh) anlamı hakkında bir tevil olup olumsuzluğu emir (nehiy) değil ihbar anlamına hamletmektir.

وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالدِّينِ التَّوْحِيدُ وَدِينٌ لَهُ كِتَابٌ سَمَاوِيٌّ وَإِنَّ نَفْيَ الْإِكْرَاهِ نَهْيٌ،

Şöyle de denilmiştir: Dinden maksat tevhid ve semavi bir kitabı olan dindir; zorlamanın nefyedilmesi ise bir nehiydir (yasaklamadır),

وَالْمَعْنَى لَا تُكْرِهُوا السَّبَايَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُنَّ أَهْلُ دِينٍ وَأَكْرِهُوا الْمَجُوسَ مِنْهُمْ وَالْمُشْرِكَاتِ.

ve anlam: “Ehl-i Kitap'tan olan kadın esirleri zorlamayın, çünkü onlar din ehlidir; onlardan Mecusileri ve müşrik kadınları ise [İslam'a] zorlayın” demektir.

وَقَوْلُهُ: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْعِلَّةِ لِقَوْلِهِ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ.

Allah Teâlâ'nın: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” kavli, { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavlinin gerekçesi (illeti) konumundadır; bu sebeple cümle [atıfsız olarak] fasledilmiştir.

والرشد- بِضَمٍّ فَسُكُونٍ، وَبِفَتْحٍ فَفَتْحٍ- الْهُدَى وَسَدَادُ الرَّأْيِ، وَيُقَابِلُهُ الْغَيُّ وَالسَّفَهُ، وَالْغَيُّ الضَّلَالُ، وَأَصْلُهُ مَصْدَرُ غَوَى الْمُتَعَدِّي فَأَصْلُهُ غَوِيٌ قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً ثُمَّ أُدْغِمَتَا.

Rüşd (الرشد) -zamme ve sükûnla [rüşd] veya iki fetha ile [reşed]- hidayet ve isabetli görüş demektir; zıddı ise gayy (الْغَيُّ) ve sefehtir (akılsızlıktır). Gayy ise sapıklıktır; aslı geçişli olan gavâ (غَوَى) fiilinin masdarıdır. Aslı gavyün (غَوِيٌ) olup vav harfi ya'ya çevrilmiş, ardından birbirine idgam edilmiştir.

وَضُمِّنَ تَبَيَّنَ مَعْنَى تَمَيَّزَ فَلذَلِك عدي بِمن، وَإِنَّمَا تَبَيَّنَ ذَلِكَ بِدَعْوَةِ الْإِسْلَامِ وَظُهُورِهِ فِي بَلَدٍ مُسْتَقِلٍّ بَعْدَ الْهِجْرَةِ.

Tebeyyene (تَبَيَّنَ) fiili, temeyyeze (تَمَيَّزَ - ayrıldı) anlamını içerdiği için min (مِنْ) harf-i cerriyle müteaddi kılınmıştır. Bu ise ancak İslam daveti ve hicretten sonra bağımsız bir ülkede ortaya çıkıp üstün gelmesiyle belirginleşmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ إِذْ لَمْ يَبْقَ بَعْدَ التَّبْيِينِ إِلَّا الْكُفْرُ بِالطَّاغُوتِ، وَفِيه بَيَان لنفي الْإِكْرَاهِ فِي الدِّينِ إِذْ قَدْ تَفَرَّعَ عَنْ تَمَيُّزِ الرُّشْدِ مِنَ الْغَيِّ ظُهُورُ أَنَّ مُتَّبِعَ الْإِسْلَامِ مُسْتَمْسِكٌ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى فَهُوَ يَنْسَاقُ إِلَيْهِ اخْتِيَارًا.

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “Artık kim tağutu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz kopmayan, sağlam bir kulpa yapışmıştır” kavli; { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” kavlinin bir tafriidir (sonucudur). Zira açıklığa kavuşmadan sonra tağutu inkâr etmekten başka bir seçenek kalmamıştır. Bunda, dinde zorlamanın kaldırıldığının da bir beyanı vardır; zira doğruluğun sapıklıktan ayırt edilmesinden, İslam'a uyan kimsenin en sağlam kulpa yapıştığının belirginleşmesi sonucu çıkmaktadır, böylece o kimse İslam'a kendi isteğiyle yönelir.

وَالطَّاغُوتُ الْأَوْثَانُ وَالْأَصْنَامُ، وَالْمُسْلِمُونَ يُسَمُّونَ الصَّنَمَ الطَّاغِيَةَ،

Tağut (الطَّاغُوتُ); putlar ve heykellerdir. Müslümanlar puta tâğıye (الطَّاغِيَةَ) adını verirler.

وَفِي الْحَدِيثِ: «كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ»

Hadiste şöyle geçmektedir: “Tâğıye Menât için telbiye getirirlerdi.”

، وَيَجْمَعُونَ الطَّاغُوتَ عَلَى طَوَاغِيتَ، وَلَا أَحْسَبُهُ إِلَّا مِنْ مُصْطَلَحَاتِ الْقُرْآنِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الطُّغْيَانِ وَهُوَ الِارْتِفَاعُ وَالْغُلُوُّ فِي الْكِبْرِ وَهُوَ مَذْمُومٌ وَمَكْرُوهٌ. وَوَزْنُ طَاغُوتٍ عَلَى التَّحْقِيقِ طَغَيُوتٌ- فَعَلُوتٌ- مِنْ أَوْزَانِ الْمَصَادِرِ

Tağut kelimesinin çoğulunu tavâğît (طَوَاغِيتَ) olarak yaparlar. Bunu Kur'an'ın ıstılahlarından biri saymaktayım; o, tuğyân (الطُّغْيَانِ) kökünden türemiştir ki bu da haddi aşmak, büyüklük taslamada aşırı gitmektir; bu ise yerilmiş ve hoş karşılanmayan bir şeydir. Tağut kelimesinin tahkike göre [asıl] vezni tagayût (طَغَيُوتٌ) -fealût (فَعَلُوتٌ)- olup masdar vezinlerindendir.

مِثْلُ مَلَكُوتٍ وَرَهَبُوتٍ وَرَحَمُوتٍ فَوَقَعَ فِيهِ قَلْبٌ مَكَانِيٌّ- بَيْنَ عَيْنِهِ وَلَامِهِ- فَصُيِّرَ إِلَى فَلَعَوَتٍ طَيَغُوتٍ لِيَتَأَتَّى قَلْبُ اللَّامِ ألفا فَصَارَ طاغوت، ثُمَّ أُزِيلَ عَنْهُ مَعْنَى الْمَصْدَرِ وَصَارَ اسْمًا لِطَائِفَةٍ مِمَّا فِيهِ هَذَا الْمَصْدَرُ فَصَارَ مِثْلَ مَلَكُوتٍ فِي أَنَّهُ اسْمُ طَائِفَةٍ مِمَّا فِيهِ مَعْنَى الْمَصْدَرِ- لَا مِثْلَ رَحَمُوتٍ وَرَهَبُوتٍ فِي أَنَّهُمَا مَصْدَرَانِ- فَتَاؤُهُ زَائِدَةٌ، وَجُعِلَ عَلَمًا عَلَى الْكُفْرِ وَعَلَى الْأَصْنَامِ، وَأَصْلُهُ صِفَةٌ بِالْمَصْدَرِ وَيُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ كَشَأْنِ الْمَصَادِرِ.

tıpkı melekût (مَلَكُوتٍ), rahebût (رَهَبُوتٍ) ve rahamût (رَحَمُوتٍ) gibi. Bu kelimede ayn ve lâm harfleri arasında kalb-i mekânî (harflerin yer değiştirmesi) meydana gelmiş; lâm harfinin elife dönüşebilmesi için feleavût (فَلَعَوَتٍ) yani tayagût (طَيَغُوتٍ) şekline sokulmuş, ardından tâğût (طاغوت) olmuştur. Sonra ondan masdar anlamı kaldırılmış ve bu masdarı barındıran şeylerden bir topluluğun ismi haline gelmiştir. Böylece -masdar olan rahamût ve rahebût gibi değil- bünyesinde masdar anlamı taşıyan bir topluluğun ismi olması bakımından melekût gibi olmuştur. Dolayısıyla sonundaki te (ت) harfi zâiddir (ektir). Küfür ve putlar için özel isim kılınmıştır; aslı masdarla niteleme olup masdarların kuralı gereğince tekil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır.

وَعُطِفَ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ عَلَى الشَّرْطِ لِأَنَّ نَبْذَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لَا مَزِيَّةَ فِيهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَوَّضَهَا بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

{ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “ve Allah'a inanırsa” ifadesi şart cümlesine atfedilmiştir; çünkü putlara ibadeti terk etmek, yerine Allah Teâlâ'ya ibadet konulmadıkça bir üstünlük taşımaz.

وَمَعْنَى اسْتَمْسَكَ تَمَسَّكَ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِهِ: فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ [الزخرف: ٤٣] وَقَوْلِهِ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ [آل عمرَان: ١٩٥] وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

İstemseke (اسْتَمْسَكَ) fiilinin anlamı temesseke (تَمَسَّكَ - sarıldı, yapıştı) demektir; buradaki sin ve te harfleri tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ } [Zuhruf: 43] “Sen, sana vahyolunana sımsıkı sarıl” kavlinde, { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } [Âl-i İmrân: 195] “Rableri onlara icabet etti” kavlinde ve Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi tekit içindir:

«فَاسْتَنْكَحُوا أُمَّ جَابِرٍ» إِذْ لَا مَعْنَى لِطَلَبِ التَّمَسُّكِ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى بَعْدَ الْإِيمَانِ، بَلِ الْإِيمَانُ التَّمَسُّكُ نَفْسُهُ. وَالْعُرْوَةُ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- مَا يُجْعَلُ كَالْحَلْقَةِ فِي طَرَفِ شَيْءٍ لِيُقْبَضَ عَلَى الشَّيْءِ مِنْهُ، فَلِلدَّلْوِ عُرْوَةٌ وَلِلْكُوزِ عُرْوَةٌ، وَقَدْ تَكُونُ الْعُرْوَةُ فِي حَبْلٍ بِأَنْ يُشَدَّ طَرَفُهُ إِلَى بَعْضِهِ وَيُعْقَدَ فَيَصِيرَ مِثْلَ الْحَلْقَةِ فِيهِ، فَلِذَلِكَ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى مِنَ الْحَبْلِ الْوَثِيقِ.

“Câbir'in annesiyle evlendiler.” Zira imandan sonra en sağlam kulpa tutunmayı talep etmenin bir anlamı yoktur; bilakis imanın kendisi bizzat tutunmaktır. Urve (الْعُرْوَةُ) -ayn harfinin zammesiyle-, bir nesneyi tutabilmek için kenarına halka gibi yapılan şeydir (kulptur). Nitekim kovanın bir kulpu, testinin bir kulpu vardır. Bazen kulp bir ipte de olur; ipin ucu birbirine bağlanıp düğümlenir ve üzerinde halka gibi bir şey oluşur. Bu sebeple Keşşâf'ta: “el-Urvetü'l-vüskâ, sağlam ipin [sağlam] kulpudur” denilmiştir.

والْوُثْقى الْمَحْكَمَةُ الشَّدِّ. ولَا انْفِصامَ لَها أَيْ لَا انْقِطَاعَ، وَالْفَصْمُ الْقَطْعُ بِتَفْرِيقِ الِاتِّصَالِ دُونَ تَجْزِئَةٍ بِخِلَافِ الْقَصْمِ بِالْقَافِ فَهُوَ قَطْعٌ مَعَ إِبَانَةٍ وَتَجْزِئَةٍ.

el-Vüskâ (الْوُثْقى); düğümü sağlam olandır. { لَا انْفِصامَ لَها } “onun kopması yoktur” yani kopması, kesilmesi yoktur. Fasm (الْفَصْمُ); parçalamaksızın bitişikliği ayırarak kesmektir; kaf harfiyle olan kasm (الْقَصْمُ) ise bunun aksine tamamen ayırıp parçalayarak kırmaktır.

وَالِاسْتِمْسَاكُ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى تَمْثِيلِيٌّ، شُبِّهَتْ هَيْأَةُ الْمُؤْمِنِ فِي ثَبَاتِهِ على الْإِيمَان بهيأة مَنْ أَمْسَكَ بِعُرْوَةٍ وُثْقَى مِنْ حَبْلٍ وَهُوَ رَاكِبٌ عَلَى صَعْبٍ أَوْ فِي سَفِينَةٍ فِي هَوْلِ الْبَحْرِ، وَهِيَ هَيْأَةٌ معقولة شبهت بهيأة مَحْسُوسَةٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» «وَهَذَا تَمْثِيلٌ لِلْمَعْلُومِ بِالنَّظَرِ، بِالْمُشَاهَدِ» وَقَدْ أَفْصَحَ عَنْهُ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ لُقْمَانَ إِذْ قَالَ «مُثِّلَتْ حَالُ الْمُتَوَكِّلِ بِحَالِ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَتَدَلَّى مِنْ شَاهِقٍ فَاحْتَاطَ لِنَفْسِهِ بِأَنِ اسْتَمْسَكَ بِأَوْثَقِ عُرْوَةٍ مِنْ حَبْلٍ مَتِينٍ مَأْمُونٍ انْقِطَاعُهُ» ، فَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ ثَابِتُ الْيَقِينِ سَالِمٌ مِنِ اضْطِرَابِ الْقَلْبِ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ نَاجٍ مِنْ مَهَاوِي السُّقُوطِ فِي الْآخِرَةِ كَحَالِ مِنْ تَمَسَّكَ بِعُرْوَةِ حَبْلٍ مَتِينٍ لَا يَنْفَصِمُ.

En sağlam kulpa tutunmak temsîlî bir istiaredir; müminin imandaki sebat hâli, hırçın bir hayvana binen yahut denizin dehşeti içinde bir gemide bulunan ve bir ipin sağlam kulpuna tutunan kimsenin hâline benzetilmiştir. Bu, akılla kavranan bir durumun duyularla hissedilen bir duruma benzetilmesidir. Bu yüzden Keşşâf'ta: “Bu, akıl yürütmeyle bilinen şeyin gözle görülene benzetilmesidir” denilmiştir. Lokmân Suresi tefsirinde de bunu açıkça ifade ederek şöyle demiştir: “Tevekkül edenin durumu, sarp bir tepeden aşağı sarkmak isteyip de kendisini sağlama almak için kopmasından emin olunan sağlam bir ipin en muhkem kulpuna tutunan kimsenin durumuna benzetilmiştir.” Buna göre anlam şudur: Mümin dünyada kesin bir yakîn üzeredir, kalbin çalkantılarından uzaktır ve tıpkı kopmayan sağlam bir ipin kulpuna tutunan kimse gibi ahirette de helak uçurumlarına düşmekten kurtulmuştur.

وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى أَنَّ هَذِه فَائِدَة الْمُؤمن تَنْفَعُهُ فِي دُنْيَاهُ بِأَنْ يَكُونَ عَلَى الْحَقِّ وَالْبَصِيرَةِ وَذَلِكَ مِمَّا تَطْلُبُهُ النُّفُوسُ، وَأَشَارَتْ إِلَى فَائِدَةِ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ الَّذِي هُوَ تَعْرِيضٌ بالوعد وَالثَّوَاب.

Ayet, bu durumun müminin dünyada hak ve basiret üzere bulunması şeklinde kendisine fayda vereceğine işaret etmiştir ki bu, nefislerin arzuladığı bir şeydir. Ahiretteki faydasına ise vaad ve mükâfatı ima eden { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavliyle işaret etmiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 257]

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Allah, inananların dostudur; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise tağuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (257)

وَقَعَ قَوْلُهُ: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِقَوْلِهِ: لَا انْفِصامَ لَها [الْبَقَرَة: ٢٥٦] لِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالطَّاغُوتِ وَآمَنُوا بِاللَّهِ قَدْ تَوَلَّوُا اللَّهَ فَصَارَ وَلِيَّهُمْ، فَهُوَ يُقَدِّرُ لَهُمْ مَا فِيهِ نَفْعُهُمْ وَهُوَ ذَبُّ الشُّبُهَاتِ عَنْهُمْ، فَبِذَلِكَ يَسْتَمِرُّ تَمَسُّكُهُمْ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَيَأْمَنُونَ انْفِصَامَهَا، أَيْ فَإِذَا اخْتَارَ أَحَدٌ أَنْ يَكُونَ مُسْلِمًا فَإِنَّ اللَّهَ يَزِيدُهُ هُدًى.

Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah inananların dostudur...” ayeti, [Bakara: 256'daki] { لَا انْفِصامَ لَها } “onun kopması yoktur” kavlinin gerekçesi (ta'lili) konumundadır. Çünkü tağutu inkâr edip Allah'a inananlar Allah'ı dost edinmişler, O da onların dostu olmuştur. Dolayısıyla O, kendileri için faydalı olanı takdir eder ki bu da şüpheleri onlardan defetmektir. Böylece onların en sağlam kulpa tutunmaları devam eder ve onun kopmasından emin olurlar; yani bir kimse Müslüman olmayı seçtiğinde, Allah onun hidayetini artırır.

وَالْوَلِيُّ الْحَلِيفُ فَهُوَ يَنْصُرُ مَوْلَاهُ. فَالْمُرَادُ بِالنُّورِ نُورُ الْبُرْهَانِ وَالْحَقِّ، وَبِالظُّلُمَاتِ ظُلُمَاتُ الشُّبُهَاتِ وَالشَّكِّ، فَاللَّهُ يَزِيدُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى لِأَنَّ اتِّبَاعَهُمُ الْإِسْلَامَ تَيْسِيرٌ لِطُرُقِ

Velî (الْوَلِيُّ); müttefiktir, dolayısıyla dostuna yardım eder. Nur ile kastedilen bürhanın ve hakkın nuru; karanlıklar (zulumât) ile kastedilen ise şüphelerin ve tereddüdün karanlıklarıdır. Nitekim Allah hidayete erenlerin hidayetini artırır; çünkü onların İslam'a tabi olmaları,

الْيَقِينِ فَهُمْ يَزْدَادُونَ تَوَغُّلًا فِيهَا يَوْمًا فَيَوْمًا، وَبِعَكْسِهِمُ الَّذِينَ اخْتَارُوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِسْلَامِ فَإِنَّ اخْتِيَارَهُمْ ذَلِكَ دَلَّ عَلَى خَتْمٍ ضُرِبَ عَلَى عُقُولِهِمْ فَلَمْ يَهْتَدُوا، فَهُمْ يَزْدَادَونَ فِي الضَّلَالِ يَوْمًا فَيَوْمًا. وَلِأَجْلِ هَذَا الِازْدِيَادِ الْمُتَجَدِّدِ فِي الْأَمْرَيْنِ وَقَعَ التَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي- يُخْرِجُهُمْ- ويخرجونهم- وَبِهَذَا يَتَّضِحُ وَجْهُ تَعْقِيبِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِآيَةِ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] ثُمَّ بِآيَةِ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٩] ثُمَّ بِآيَةِ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى فَإِنَّ جَمِيعَهَا جَاءَ لِبَيَانِ وُجُوهِ انْجِلَاءِ الشَّكِّ وَالشُّبُهَاتِ عَنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِينَ صَدَقَ إِيمَانُهُمْ، وَلَا دَاعِيَ إِلَى مَا فِي «الْكَشَّافِ» وَغَيْرِهِ مِنْ تَأْوِيلِ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِالَّذِينَ أَرَادُوا ذَلِكَ، وَجَعْلِ النُّورِ وَالظُّلُمَاتِ تَشْبِيهًا لِلْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، لِمَا عَلِمْتَ مِنْ ظُهُورِ الْمَعْنَى بِمَا يَدْفَعُ الْحَاجَةَ إِلَى التَّأْوِيلِ بِذَلِكَ، وَلَا يَحْسُنُ وَقْعُهُ بَعْدَ قَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ، وَلِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ فَإِنَّهُ مُتَعَيِّنٌ لِلْحَمْلِ عَلَى زِيَادَةِ تَضْلِيلِ الْكَافِرِ فِي كُفْرِهِ بِمَزِيدِ الشَّكِّ كَمَا

yakîn yollarını kolaylaştırmaktır, böylece onlar günden güne bu yollarda derinleşirler. İslam yerine küfrü seçenler ise bunun tam aksinedir; çünkü onların bu tercihi akıllarına vurulmuş bir mühre delalet etmiştir de doğru yolu bulamamışlardır; böylece onlar günden güne sapıklıkta artış gösterirler. İşte her iki durumda da meydana gelen bu yenilenen artış sebebiyle { يُخْرِجُهُمْ } [çıkarır] ve { يُخْرِجُونَهُمْ } [çıkarırlar] ifadelerinde muzari fiil kullanılmıştır. Böylece bu ayetlerin ardından { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ } [Bakara: 258] “İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” ayetinin, ardından { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } [Bakara: 259] “Yahut o kimse gibisini [görmedin mi] ki bir kasabaya uğramıştı...” ayetinin, sonra da { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Hani İbrahim: Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, demişti” ayetinin getirilmesinin gerekçesi açıklık kazanmaktadır. Zira bunların tamamı, imanları sadık olan Allah Teâlâ'nın dostlarından şüphe ve tereddütlerin nasıl ortadan kalktığının veçhelerini açıklamak için gelmiştir. Keşşâf ve diğer eserlerde geçen; iman edenler ile inkâr edenlerin “bunu irade edenler” şeklinde tevil edilmesine, nur ve karanlıkların da iman ve küfür için bir teşbih kılınmasına gerek yoktur; zira anlamın açıklığı seni bu şekilde bir tevile olan ihtiyaçtan müstağni kılmıştır. Ayrıca { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } kavlinden sonra ve { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “İnkâr edenlerin dostları ise tağuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” kavli sebebiyle de bu tevil uygun düşmez. Zira bu ifade, kâfirin küfründeki sapıklığının ilave şüphelerle artırılmasına hamledilmeyi gerektirmektedir; nitekim

فِي قَوْلِهِ: فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ [هود: ١٠١] ، وَلِأَنَّ الطَّاغُوتَ كَانُوا أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ آمَنُوا قَبْلَ الْإِيمَانِ فَإِنَّ الْجَمِيعَ كَانُوا مُشْرِكِينَ، وَكَذَلِكَ مَا أَطَالَ بِهِ فَخْرُ الدَّين من وجود الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ وَاسْتِدْلَالِهِمْ عَلَيْنَا. وَجُمْلَةُ يُخْرِجُهُمْ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ. وَجُمْلَةُ يُخْرِجُونَهُمْ حَالٌ مِنَ الطَّاغُوتِ. وَأُعِيدَ الضَّمِيرُ إِلَى الطَّاغُوتِ بِصِيغَةِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ لِأَنَّهُ أَسْنَدَ إِلَيْهِمْ مَا هُوَ مِنْ فِعْلِ الْعُقَلَاءِ وَإِنْ كَانُوا فِي الْحَقِيقَةِ سَبَبَ الْخُرُوجِ لَا مُخْرِجِينَ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الطَّاغُوتِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى [الْبَقَرَة: ٢٥٦] .

Allah Teâlâ'nın: { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ... وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } [Hûd: 101] “Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı... onlara ziyandan başka bir şey artırmadı” kavlinde olduğu gibidir. Ayrıca tağut, imandan önce iman edenlerin de dostları idi; zira hepsi de müşrikti. Fahreddin [er-Râzî]'nin Mutezile'ye karşı ve onların da bize karşı delil getirme veçheleri hususunda uzattığı açıklamalar da böyledir. { يُخْرِجُهُمْ } cümlesi lafza-i celâlin ikinci haberidir. { يُخْرِجُونَهُمْ } cümlesi ise tağuttan hâldir. Tağuta dönen zamir akıl sahiplerinin çoğul sığasıyla getirilmiştir; çünkü gerçekte dışarı çıkarmanın sebebi olsalar da bizzat çıkaran olmadıkları halde kendilerine akıl sahiplerinin fiili isnat edilmiştir. Tağut kelimesi hakkındaki açıklama Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } [Bakara: 256] kavlinde daha önce geçmişti.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 258]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim: 'Benim Rabbim dirilten ve öldürendir' demişti. O da: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dedi. İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, sen de onu batıdan getir!' deyince o inkârcı apışıp kaldı (şaşırıp bocaladı). Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (258)

جَرَى هَذَا الْكَلَامُ مَجْرَى الْحُجَّةِ عَلَى مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَاضِيَةِ أَوِ الْمِثَالِ لَهَا فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ اللَّهَ يُخْرِجُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَأَنَّ الطَّاغُوتَ يُخْرِجُونَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ، سَاقَ ثَلَاثَةَ شَوَاهِدَ عَلَى ذَلِكَ هَذَا أَوَّلُهَا وَأَجْمَعُهَا لِأَنَّهُ اشْتَمَلَ عَلَى ضَلَالِ الْكَافِرِ وَهُدَى الْمُؤْمِنِ، فَكَانَ هَذَا فِي قُوَّةِ الْمِثَالِ.

Bu söz, önceki cümlenin içeriğine bir delil yahut ona bir misal konumundadır. Zira Allah Teâlâ, inananları karanlıklardan aydınlığa çıkardığını ve tağutların inkâr edenleri aydınlıktan karanlıklara çıkardığını zikredince, buna üç şahit getirdi; bu, onların ilki ve en kapsamlısıdır, çünkü kâfirin sapıklığını ve müminin hidayetini içermektedir. Dolayısıyla bu, bir misal mesabesindedir.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَمْثِيلُ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي مُجَادَلَتِهِمُ النَّبِيءَ ﷺ فِي الْبَعْثِ بِحَالِ

Bundan maksat, diriliş (ba's) konusunda Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışan müşriklerin durumunu,

الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ مَا يَرِدُ مِنَ التَّخْيِيرِ فِي التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٩] الْآيَةَ.

Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanın durumuna benzetmektir. [Bakara: 259'daki] { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut o kasabaya uğrayan kimse gibi...” ayetindeki teşbihte yer alan muhayyerlik (tahyîr) de buna delalet etmektedir.

وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى تَرْكِيبِ أَلَمْ تَرَ. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَمْ تَرَ مَجَازِيٌّ مُتَضَمِّنٌ مَعْنَى التَّعْجِيبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مَعْنَاهُ وَأَصْلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ [الْبَقَرَة: ٢٤٣] . وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ مَسُوقٌ لِإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَإِبْطَالِ إِلَاهِيَّةِ غَيْرِهِ لِانْفِرَادِهِ بِالْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ، وَانْفِرَادِهِ بِخَلْقِ الْعَوَالِمِ الْمَشْهُودَةِ لِلنَّاسِ. وَمَعْنَى حَاجَّ خَاصَمَ، وَهُوَ

{ أَلَمْ تَرَ } terkibi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { أَلَمْ تَرَ } ifadesindeki istifham (soru) mecazi olup şaşkınlık (taaccüb) anlamı içermektedir; anlamı ve aslı hakkındaki ayrıntılı açıklama Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } [Bakara: 243] kavlinde geçmişti. Bu, diriltme ve öldürmede tek oluşu ve insanların müşahede ettiği âlemleri yaratmada tekliği sebebiyle Allah Teâlâ'nın birliğini (vahdâniyetini) ispat etmek ve O'ndan başkasının ilahlığını iptal etmek için sevk edilmiş bir istidlaldir (delillendirmedir). Hâcce (حَاجَّ) fiilinin anlamı hasımlaşmak, tartışmak demektir ve bu fiil

فِعْلٌ جَاءَ عَلَى زِنَةِ الْمُفَاعَلَةِ، وَلَا يعرف لحاجّ فِي الِاسْتِعْمَالِ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ دَالٌّ عَلَى وُقُوعِ الْخِصَامِ وَلَا تُعْرَفُ الْمَادَّةُ الَّتِي اشْتُقَّ مِنْهَا. وَمِنَ الْعَجِيبِ أَنَّ الْحُجَّةَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْبُرْهَانُ الْمُصَدِّقُ لِلدَّعْوَى مَعَ أَنَّ حَاجَّ لَا يُسْتَعْمَلُ غَالِبًا إِلَّا فِي مَعْنَى الْمُخَاصَمَةِ قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ [غَافِر: ٤٧] مَعَ قَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [ص: ٦٤] ، وَأَنَّ الْأَغْلَبَ أَنَّهُ يُفِيدُ الْخِصَامَ بِبَاطِلٍ، قَالَ تَعَالَى: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ [الْأَنْعَام: ٨٠] وَقَالَ: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ [آل عمرَان: ٢٠] وَالْآيَاتُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ. فَمَعْنَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ أَنَّهُ خَاصَمَهُ خِصَامًا بَاطِلًا فِي شَأْنِ صِفَاتِ اللَّهِ رَبِّ إِبْرَاهِيمَ.

mufâale vezninde gelmiştir. Hâcce (حَاجَّ) fiili için kullanımda hasımlaşmanın vuku bulduğuna delalet eden mücerred (yalın) bir fiil bilinmediği gibi, türetildiği kök madde de bilinmemektedir. Şaşılacak olan şudur ki, Arapların kelamında hüccet (الْحُجَّةُ) iddiayı doğrulayan delil (bürhan) olduğu halde, hâcce fiili çoğunlukla sadece hasımlaşma ve tartışma anlamında kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ } [Mü'min: 47] “Hani ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken...” buyururken, { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } [Sâd: 64] “Şüphesiz bu haktır, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesidir” buyurmuştur. Bu fiil çoğunlukla bâtıl yolla çekişmeyi ifade eder. Nitekim Allah Teâlâ: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ } [En'âm: 80] “Kavmi onunla tartıştı. Dedi ki: Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?” ve { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: Ben yüzümü Allah'a teslim ettim” buyurmuştur; bu konudaki ayetler pek çoktur. Dolayısıyla { الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ } ifadesinin anlamı; İbrahim'in Rabbi olan Allah'ın sıfatları hususunda onunla bâtıl bir şekilde çekişti demektir.

وَالَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ كَافِرٌ لَا مَحَالَةَ لِقَوْلِهِ: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ نُمْرُودُ بْنُ فَالِخِ بْنِ عَابِرِ بْنِ شَالِحِ بْنِ أَرْفَخَشْدَ بْنِ سَامِ بْنِ كَوْشِ بْنِ حَامِ بْنِ نُوحٍ، فَيَكُونُ أَخَا (رَعوَ) جَدِّ إِبْرَاهِيمَ. وَالَّذِي يُعْتَمَدُ أَنَّهُ مَلِكٌ جَبَّارٌ، كَانَ مَلِكًا فِي بَابِلَ، وَأَنَّهُ الَّذِي بَنَى مَدِينَةَ بَابِلَ، وَبَنَى الصَّرْحَ الَّذِي فِي بَابِلَ، وَاسْمُهُ نُمْرُودُ- بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ فِي آخِرِهِ- وَيُقَالُ بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ، وَلَمْ تَتَعَرَّضْ كُتُبُ الْيَهُودِ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ وَهِيَ فِي الْمَرْوِيَّاتِ.

İbrahim ile tartışan kimse, { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “o inkârcı apışıp kaldı” kavli gereğince kesinlikle bir kâfirdir. Onun Nûh oğlu Hâm oğlu Kûş oğlu Sâm oğlu Erfahşed oğlu Şâlih oğlu Âbir oğlu Fâlih oğlu Nemrud olduğu söylenmiştir; bu durumda İbrahim'in dedesi Ra'v'un kardeşi olur. İtimat edilen görüş ise onun Babil'de hükümdar olan zâlim bir kral olduğu, Babil şehrini ve Babil'deki köşkü (sarhı) inşa eden kişi olduğudur. Adı sonunda noktasız dal ile Nemrûd (نُمْرُودُ) olup, noktalı zâl ile [Nemrûz] da denir. Yahudilerin kitapları bu kıssaya değinmemiştir; bu kıssa rivayetlerde yer almaktadır.

وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ رَبٍّ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَالْإِضَافَةُ لِتَشْرِيفِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَيَجُوزُ عَوْدُهُ إِلَى الَّذِي، وَالْإِضَافَةُ لِإِظْهَارِ غَلَطِهِ كَقَوْلِ ابْنِ زَيَّابَةَ:

Rabb (رَبِّ) kelimesine muzaf olan zamir İbrahim'e dönmektedir; muzafun ileyhe şeref kazandırmak içindir. Zamirin ellezî (الَّذِي) ism-i mevsûlüne dönmesi ve izafetin onun hatasını ortaya koymak için olması da caizdir; tıpkı İbn Zebbâye'nin şu sözünde olduğu gibi:

نُبِّئْتُ عَمْرًا غَارِزًا رَأْسَهُ ... فِي سِنَةٍ يُوعِدُ أَخْوَالَهُ

“Amr'ın uyuklar halde başını gömüp dayılarını tehdit ettiğini haber aldım.”

أَيْ مَا كَانَ مِنْ شَأْنِ الْمُرُوءَةِ أَنْ يُظْهِرَ شَرًّا لِأَهْلِ رَحِمِهِ.

Yani akrabalarına kötülük sergilemek mürüvvete yakışan bir durum değildi.

وَقَوْلُهُ: أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ تَعْلِيلٌ حُذِفَتْ مِنْهُ لَامُ التَّعْلِيلِ، وَهُوَ تَعْلِيلٌ لِمَا يَتَضَمَّنُهُ حَاجَّ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى هَذَا الْغَلَطِ الْعَظِيمِ الَّذِي سَهَّلَهُ عِنْدَهُ ازْدِهَاؤُهُ وَإِعْجَابُهُ بِنَفْسِهِ، فَهُوَ تَعْلِيلٌ مَحْضٌ وَلَيْسَ عِلَّةً غَائِيَّةً مَقْصُودَةً لِلْمُحَاجِّ مِنْ حِجَاجِهِ. وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ

Allah Teâlâ'nın: { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye” kavli, kendisinden ta'lil lamı hazfedilmiş bir gerekçelendirmedir. Bu, hâcce fiilinin içerdiği; nefsine hayranlığı ve böbürlenmesinin kendisine kolaylaştırdığı bu büyük hataya cüret etmenin bir ta'lilidir (gerekçesidir). Dolayısıyla bu salt bir gerekçedir; tartışanın kendi tartışmasından hedeflediği gayî (amaçsal) bir illet değildir. Keşşâf sahibi bunun

يَكُونَ تَعْلِيلًا غَائِيًّا أَيْ حَاجَّ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ آتَاهُ الْمُلْكَ، فَاللَّامُ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ لِمَعْنًى يُؤَدَّى بِحَرْفٍ غَيْرِ اللَّامِ، وَالدَّاعِي لِهَاتِهِ الِاسْتِعَارَةِ التَّهَكُّمُ، أَيْ أَنَّهُ وَضَعَ الْكُفْرَ مَوْضِعَ الشُّكْرِ كَمَا فِي أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَة: ٨٢] ، أَيْ جَزَاءَ رِزْقِكُمْ. وَإِيتَاءُ الْمُلْكِ مَجَازٌ فِي التَّفَضُّلِ عَلَيْهِ بِتَقْدِيرِ أَنْ جَعَلَهُ مَلِكًا وَخَوَّلَهُ ذَلِكَ، وَيَجِيءُ تَفْصِيلُ هَذَا الْفِعْلِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٨٣] . قِيلَ: كَانَ نُمْرُودُ أَوَّلَ مَلِكٍ فِي الْأَرْضِ وَأَوَّلَ مَنْ وَضَعَ التَّاجَ عَلَى رَأْسِهِ.

gâî bir illet olmasını, yani “Allah kendisine mülk verdiği için tartıştı” anlamında olmasını caiz görmüştür. Bu durumda lâm harfi, lâm harfinden başka bir harfle ifade edilen bir mana için istiare-i tebeiyye olur; bu istiarenin sebebi ise alay etmektir (tehekkümdür). Yani o, Allah Teâlâ'nın: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } [Vâkıa: 82] “Verilen rızka karşılık yalanlamayı mı şükrünüz yapıyorsunuz?” yani “rızkınızın karşılığı olarak” kavlindeki iki vecihten birinde olduğu gibi, şükrün yerine küfrü koymuştur. Mülkün verilmesi (îtâü'l-mülk), onu kral kılıp bunu kendisine bahşetmesini takdir etmek suretiyle ona lütufta bulunmaktan kinayedir (mecazdır). Bu fiilin ayrıntısı En'âm Suresi'ndeki [83]: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İşte bu, İbrahim'e verdiğimiz hüccetimizdir” kavlinde gelecektir. Nemrud'un yeryüzündeki ilk kral ve başına taç takan ilk kimse olduğu söylenmiştir.

وَ (إِذْ قالَ) ظَرْفٌ لِـ (حَاجَّ) . وَقَدْ دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الَّذِي بَدَأَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَاحْتَجَّ بِحُجَّةٍ وَاضِحَةٍ يُدْرِكُهَا كُلُّ عَاقِلٍ وَهِيَ أَنَّ الرَّبَّ الْحَقَّ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ إِحْيَاءَ مَيِّتٍ فَلِذَلِكَ ابْتَدَأَ إِبْرَاهِيمُ الْحُجَّةَ بِدَلَالَةِ عَجْزِ النَّاسِ عَنْ إِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ، وَأَرَادَ بِأَنَّ اللَّهَ يُحْيِي أَنَّهُ يَخْلُقُ الْأَجْسَامَ الْحَيَّةَ مِنَ الْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَهَذَا مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ. وَفِي تَقْدِيمِ الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْحَيَاةِ إِدْمَاجٌ لِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ لِأَنَّ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ مِنْ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، وَهُمْ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ. وَذَلِكَ مَوضِع الْعبْرَة من سِيَاقِ الْآيَةِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى مَسَامِعِ أَهْلِ الشِّرْكِ، ثُمَّ أعقبه بِدلَالَة الْأَمَانَة، فَإِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ تَنْهِيَةَ حَيَاةِ الْحَيِّ، فَفِي الْإِحْيَاء وَالْأَمَانَة دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمَا مِنْ فِعْلِ فَاعِلٍ غَيْرِ الْبَشَرِ، فَاللَّهُ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ. فَاللَّهُ هُوَ الْبَاقِي دُونَ غَيْرِهِ الَّذِينَ لَا حَيَاةَ لَهُمْ أَصْلًا كَالْأَصْنَامِ إِذْ لَا يُعْطُونَ الْحَيَاةَ غَيْرَهُمْ وَهُمْ فَاقِدُوهَا، وَدُونَ مَنْ لَا يَدْفَعُ الْمَوْتَ عَلَى نَفْسِهِ مِثْلُ هَذَا الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ.

{ إِذْ قالَ } ifadesi { حَاجَّ } fiilinin zarfıdır. Bu da tevhide davete ilk başlayanın İbrahim olduğuna ve her akıl sahibinin idrak edebileceği apaçık bir delille delil getirdiğine delalet etmiştir; o da hakiki Rabbin dirilten ve öldüren zat olduğudur. Zira herkes ölü birini diriltemeyeceğini zorunlu olarak bilir. Bu sebeple İbrahim deliline insanların ölüleri diriltmekten âciz olduğunu göstermekle başladı. Allah'ın diriltmesiyle kastedilen, insan ve hayvandan canlı bedenleri yaratmasıdır; bu ise zorunlu olarak bilinir. Hayatın yaratılmasıyla delil getirmeyi öne almasında dirilişi (ba's) ispat etme sokuşturması (idmâc) da vardır; çünkü İbrahim ile tartışan kimse putperestlerdendi ve onlar dirilişi inkâr ediyorlardı. Kur'an'da ayetin şirk ehlinin kulaklarına bu şekilde sevk edilmesindeki ibret noktası da budur. Sonra bunu öldürme deliliyle pekiştirdi; zira o, dirinin hayatına son vermeye de [yaratma kabilinden] güç yetiremez. Dolayısıyla diriltme ve öldürmede, her ikisinin de insandan başka bir failin fiili olduğuna dair delil vardır; işte dirilten ve öldüren Allah'tır. Baki olan sadece Allah'tır; kendilerinde hiçbir hayat bulunmayan putlar gibi başkaları değil; zira onlar bizzat kendileri hayattan yoksunken başkalarına hayat veremezler; İbrahim ile tartışan bu adam gibi ölümü kendisinden defedemeyen kimseler de öyle.

وَجُمْلَةُ قالَ أَنَا أُحْيِي بَيَان لحاجّ وَالتَّقْدِيرُ حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ حِينَ قَالَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ. وَقَدْ جَاءَ بِمُغَالَطَةٍ عَنْ جَهْلٍ أَوْ غُرُورٍ فِي الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ إِذْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْمِدُ إِلَى مَنْ حَكَمَ عَلَيْهِ بِالْمَوْتِ فَيَعْفُو عَنْهُ، وَإِلَى بَرِيءٍ فَيَقْتُلُهُ، كَذَا نَقَلُوهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ أَنَّ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ مِنْ فِعْلِهِ هُوَ لِأَنَّ أَمْرَهُمَا خَفِيٌّ لَا يَقُومُ عَلَيْهِ بُرْهَانٌ مَحْسُوسٌ.

{ قالَ أَنَا أُحْيِي } cümlesi { حَاجَّ } fiilinin beyanıdır; takdiri şöyledir: İbrahim ona “Rabbim dirilten ve öldürendir” dediği vakit, İbrahim ile tartışarak “Ben de diriltir ve öldürürüm” dedi. O, diriltme ve öldürme konusunda cehaletten veya kibirden kaynaklanan bir mugalata (safsata) getirdi; zira naklettiklerine göre o, hakkında ölüm hükmü verilmiş birini ele alıp onu affettiğini, suçsuz birini de ele alıp öldürdüğünü iddia etti. Diriltme ve öldürmenin bizzat kendi fiili olduğunu kastetmiş olması da mümkündür; çünkü bunların mahiyeti gizlidir ve üzerlerine duyularla algılanan bir delil ikame edilemez.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَلِفَ ضَمِيرِ (أَنَا) بِقَصْرِ الْأَلِفِ بِحَيْثُ يَكُونُ كَفَتْحَةٍ غَيْرِ مُشْبَعَةٍ وَذَلِكَ اسْتِعْمَالٌ خَاصٌّ بِأَلِفِ (أَنَا) فِي الْعَرَبِيَّةِ. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ مِثْلَهُمْ إِلَّا إِذَا وَقَعَ بَعْدَ الْأَلِفِ هَمْزَةُ قَطْعٍ مَضْمُومَةٌ أَوْ مَفْتُوحَةٌ كَمَا هُنَا، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ [الْأَنْعَام: ١٦٣] فَيَقْرَأهُ بِأَلِفٍ مَمْدُودَةٍ. وَفِي هَمْزَةِ الْقَطْعِ الْمَكْسُورَةِ رِوَايَتَانِ لِقَالُونَ عَنْ نَافِعٍ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ [الْأَعْرَاف: ١٨٨] وَهَذِهِ لُغَةٌ فَصَيْحَةٌ.

Cumhur, ene (أَنَا) zamirinin elifini kasr ile okumuştur; öyle ki elif tam uzatılmamış bir fetha gibi olur ve bu, Arapçada ene (أَنَا) zamirinin elifine has bir kullanımdır. Nâfi ve Ebû Ca'fer de -burada ve Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } [En'âm: 163] kavlinde olduğu gibi eliften sonra zammeli veya fethalı bir hemze-i kat' vaki olduğu durumlar müstesna- onlar gibi okumuştur; bu durumda onu uzatılmış bir elifle (med ile) okurlar. Esreli hemze-i kat'ta ise Kālûn'un Nâfi'den iki rivayeti vardır; Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ } [A'râf: 188] kavli gibi. Bu, fasih bir lehçedir.

وَقَوْلُهُ: قالَ إِبْراهِيمُ مُجَاوَبَةٌ فَقُطِعَتْ عَنِ الْعَطْفِ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ، وَقَدْ عَدَلَ إِبْرَاهِيمُ عَنِ الِاعْتِرَاضِ بِأَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنَ الْإِحْيَاءِ الْمُحْتَجِّ بِهِ وَلَا مِنَ الْإِمَاتَةِ الْمُحْتَجِّ بِهَا، فَأَعْرَضَ عَنْهُ لِمَا عَلِمَ مِنْ مُكَابَرَةِ خَصْمِهِ وَانْتَقَلَ إِلَى مَا لَا يَسْتَطِيعُ الْخَصْمُ انْتِحَالَهُ، وَلِذَلِكَ بُهِتَ، أَيْ عَجَزَ لم يَجِدْ مُعَارَضَةً.

Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِبْراهِيمُ } kavli bir cevaptır; dolayısıyla karşılıklı konuşmaların aktarılma üslubuna uygun olarak atıftan koparılmıştır (atıfsız getirilmiştir). İbrahim, bunun delil getirilen diriltmeden ve delil getirilen öldürmeden olmadığı yönünde itirazda bulunmaktan sarf-ı nazar etmiş; hasmının inatçılığını bildiği için bundan yüz çevirmiş ve hasmın kendisine mal edemeyeceği bir noktaya geçmiştir. Bu yüzden o şaşkına döndü (apıştı); yani âciz kaldı ve karşı koyacak bir delil bulamadı.

وَ (بُهِتَ) فِعْلٌ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ يُقَالُ بَهَتَهُ فَبُهِتَ بِمَعْنَى أَعْجَزَهُ عَنِ الْجَوَابِ فَعَجَزَ أَوْ فَاجَأَهُ بِمَا لَمْ يَعْرِفْ دَفْعَهُ قَالَ تَعَالَى: بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٤٠] وَقَالَ عُرْوَةُ الْعُذْرِيُّ:

Bühite (بُهِتَ) meçhul bir fiildir; behatehû febühite (بَهَتَهُ فَبُهِتَ) denir ki cevap vermekten âciz bıraktı da âciz kaldı yahut defedemeyeceği bir şeyle onu ansızın bastırdı anlamındadır. Nitekim Allah Teâlâ: { بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ } [Enbiyâ: 40] “Bilakis o onlara ansızın gelir de onları şaşkına çevirir” buyurmuştur. Urve el-Uzrî şöyle der:

فَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ أَرَاهَا فُجَاءَةً ... فَأُبْهَتَ حَتَّى مَا أَكَادُ أُجِيبُ

“Onu ansızın görmemle birlikte öyle afallarım ki neredeyse cevap bile veremem.”

وَمِنْهُ الْبُهْتَانُ وَهُوَ الْكَذِبُ الْفَظِيعُ الَّذِي يَبْهَتُ سَامِعَهُ.

Bühtân (الْبُهْتَانُ) kelimesi de bundan türemiştir; o, dinleyeni hayrete düşürüp dilsiz bırakan korkunç yalandır.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ هُوَ حَوْصَلَةُ الْحُجَّةِ عَلَى قَوْلِهِ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ، وَإِنَّمَا انْتَفَى هدي الله لقوم الظَّالِمِينَ لِأَنَّ الظُّلْمَ حَائِلٌ بَيْنَ صَاحِبِهِ وَبَيْنَ التَّنَازُلِ إِلَى التَّأَمُّلِ مِنَ الْحُجَجِ وَإِعْمَالِ النَّظَرِ فِيمَا فِيهِ النَّفْعُ إِذِ الذِّهْنُ فِي شَاغِلٍ عَنْ ذَلِكَ بِزَهْوِهِ وَغُرُورِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” kavli bir fezleke (tezyîl) olup { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } kavline yönelik delilin bir hülasasıdır. Allah'ın hidayetinin zalimler topluluğundan nefyedilmesi şundandır: Çünkü zulüm, sahibi ile deliller üzerinde etraflıca düşünmek ve faydalı olan hususlara nazar etmek arasına bir engel teşkil eder; zira zihin böbürlenmesi ve gururu sebebiyle bundan alıkonulmuştur.

وَالْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْمُجَادَلَةِ وَالْمُنَاظَرَةِ فِي إِثْبَاتِ الْعَقَائِدِ، وَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ بِذَلِكَ، وَأَمَّا مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنَ الْجَدَلِ فَهُوَ جِدَالُ الْمُكَابَرَةِ وَالتَّعَصُّبِ وَتَرْوِيجِ الْبَاطِل والخطإ.

Bu ayet, inanç esaslarını ispat etmede tartışma (mücadele) ve münazaranın caiz olduğuna delildir; Kur'an bununla doludur. Yasaklanan cedele gelince, o; inatlaşma, taassup ve bâtıl ile hatayı revaçta tutma cedelidir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٥٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 259]

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut altı üstüne gelmiş (ıssız ve harap) bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? O: 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. [Allah]: 'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış; eşeğine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip sonra onlara et giydiriyoruz?' dedi. Durum kendisine açıkça belli olunca: 'Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye kadirdir' dedi.” (259)

تَخْيِيرٌ فِي التَّشْبِيهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٩] لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] فِي مَعْنَى التَّمْثِيلِ وَالتَّشْبِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ مُرَادُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ: «وَيَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَرَأَيْتَ كَالَّذِي حَاجَّ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ» وَإِذْ قَدْ قَرَّرَ بِالْآيَةِ قَبْلَهَا ثُبُوتَ انْفِرَاد الله بالإلهية، وَذَلِكَ أَصْلُ الْإِسْلَامِ، أَعْقَبَ بِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ الَّذِي إِنْكَارُهُ أَصْلُ أَهْلِ الْإِشْرَاكِ.

Teşbih metoduna göre teşbihte bir muhayyerliktir (seçme serbestisidir). Bunun açıklaması daha önce Yüce Allah'ın: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [el-Bakara: 19] kavlinde geçmişti. Çünkü: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ } [el-Bakara: 258] kavli daha önce geçtiği üzere temsil ve teşbih anlamındadır. Keşşâf sahibinin şu sözüyle kastettiği de budur: "Lafza değil de manaya hamledilmesi caizdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Tartışan kimse gibisini yahut uğrayan kimse gibisini gördün mü?'" Önceki ayetle Allah'ın ilahlıkta tek oluşunun sabitliği yerleştirilip -ki bu İslam'ın aslıdır- ardından inkârı şirk ehlinin asıl [dayanağı] olan yeniden dirilişin (ba's) ispatı getirilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَرَبَ تَسْتَعْمِلُ الصِّيغَتَيْنِ فِي التَّعَجُّبِ: يَقُولُونَ أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا، وَيَقُولُونَ أَرَأَيْتَ مِثْلَ كَذَا أَوْ كَكَذَا، وَقَدْ يُقَالُ أَلَمْ تَرَ كَكَذَا لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ فِي الْخَيْرِ أَوْ فِي الشَّرِّ،

Bil ki Araplar hayret (taaccüb) bildirmede iki kipi de kullanırlar: "Şunu görmedin mi?" (elem tera ilâ kezâ) derler ve "Şunun gibisini yahut şöyle olanı gördün mü?" (eraeyte misle kezâ ev kekezâ) derler. Bazen de "Şöyle olanı görmedin mi?" (elem tera kekezâ) denilebilir; çünkü onlar hayırda veya şerde "Bugünkü gibisini görmedim" (lem era kelyevmi) derler.

وَفِي الحَدِيث «فَلم أره كَالْيَوْمِ مَنْظَرًا قَطُّ»

Hadiste de: "Bugünkü gibisini asla bir manzara olarak görmedim" [buyrulmuştur].

، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ يُقَالُ فِي الْخَيْرِ جَازَ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ فَتَقُولَ: أَلَمْ تَرَ كَالْيَوْمِ- فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ-، وَحَيْثُ حُذِفَ الْفِعْلُ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ فَلَكَ أَنْ تُقَدِّرَهُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ، وَمَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى تَقْدِيرِهِ: أَرَأَيْتَ كَالَّذِي لِأَنَّهُ الْغَالِبُ فِي التَّعَجُّبِ مَعَ كَافِ التَّشْبِيهِ.

Bu durum hayırda söylendiği gibi, üzerine istifhamın girmesi de caiz olur ve hayırda ve şerde: "Bugünkü gibisini görmedin mi?" dersin. Kendisinden soru sorulan fiil hazfedildiğinde, onu iki vecih üzere takdir etme imkânın vardır. Keşşâf sahibi, teşbih kâf'ı ile birlikte taaccüpte galip olan bu olduğu için takdirin: "O kimse gibisini gördün mü?" şeklinde olmasına meyletmiştir.

وَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ قِيلَ هُوَ أَرْمِيَا بْنُ حَلْقيَا، وَقِيلَ هُوَ عُزَيْرُ بْنُ شَرْخِيَا (عِزْرَا بْنُ سَرَّيَّا) . وَالْقَرْيَةُ بَيْتُ الْمَقْدِسِ فِي أَكْثَرِ الْأَقْوَالِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ حِزْقِيَالُ ابْن بُوزِي نَبِيءُ إِسْرَائِيلَ كَانَ مُعَاصِرًا لِأَرْمِيَا وَدَانْيَالَ وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ الَّذِينَ أَسَرَهُمْ بُخْتُنَصَّرُ إِلَى بَابِلَ فِي أَوَائِلِ الْقَرْنِ السَّادِسِ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا رَأَى عَزْمَ بُخْتُنَصَّرَ عَلَى اسْتِئْصَالِ الْيَهُودِ وَجَمْعِهِ آثَارِ الْهَيْكَلِ لِيَأْتِيَ بِهَا إِلَى بَابِلَ، جَمَعَ كُتُبَ شَرِيعَةِ مُوسَى وَتَابُوتَ الْعَهْدِ وَعَصَا مُوسَى وَرَمَاهَا فِي بِئْر فِي أُورْشَلِيمَ خَشْيَةَ أَنْ يَحْرِقَهَا بُخْتُنَصَّرُ، وَلَعَلَّهُ اتَّخَذَ عَلَامَةً يَعْرِفُهَا بِهَا وَجَعَلَهَا سِرًّا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْبِيَاءِ زَمَانِهِ وَوَرَثَتِهِمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. فَلَمَّا أُخْرِجَ إِلَى بَابِلَ بَقِيَ هُنَالِكَ وَكَتَبَ كِتَابًا فِي مَرَاءٍ رَآهَا وَحْيًا تَدُلُّ عَلَى مَصَائِبِ الْيَهُودِ وَمَا يُرْجَى لَهُمْ مِنَ الْخَلَاصِ، وَكَانَ آخِرُ مَا كَتَبَهُ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ وَالْعِشْرِينَ بَعْدَ سَبْيِ الْيَهُودِ، وَلَمْ يُعْرَفْ لَهُ خَبَرٌ بَعْدُ كَمَا وَرَدَ فِي تَارِيخِهِمْ، وَيُظَنُّ أَنَّهُ مَاتَ أَوْ قُتِلَ. وَمِنْ جُمْلَةِ مَا كَتَبَهُ «أَخْرَجَنِي رُوحُ الرَّبِّ وَأَنْزَلَنِي فِي وَسَطِ الْبُقْعَةِ وَهِيَ مَلْآنَةٌ عِظَامًا كَثِيرَةً وَأَمَّرَنِي عَلَيْهَا وَإِذَا تِلْكَ الْبُقْعَةُ يَابِسَةٌ فَقَالَ لِي: أَتَحْيَى هَذِهِ الْعِظَامُ؟ فَقُلْتُ: يَا سَيِّدِي الرَّبُّ أَنْتَ تَعْلَمُ. فَقَالَ لِي: تَنَبَّأْ عَلَى هَذِهِ الْعِظَامِ وَقُلْ لَهَا: أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْيَابِسَةُ اسْمَعِي كَلِمَةَ الرَّبِّ قَالَ هَا أَنَا ذَا أُدْخِلُ فِيكُمُ الرُّوحَ وَأَضَعُ عَلَيْكُمْ عَصَبًا وَأَكْسُوكُمْ لَحْمًا وَجِلْدًا. فَتَنَبَّأْتُ، كَمَا أَمَرَنِي فَتَقَارَبَتِ الْعِظَامُ كُلُّ عظم إِلَى عطمه، وَنَظَرْتُ وَإِذَا بِاللَّحْمِ وَالْعَصَبِ كَسَاهَا وَبُسِطَ الْجِلْدُ عَلَيْهَا مِنْ فَوْقُ وَدَخَلَ فِيهِمُ الرُّوحُ فَحَيُوا وَقَامُوا عَلَى أَقْدَامِهِمْ جَيْشٌ عَظِيمٌ جِدًّا» . وَلَمَّا كَانَتْ رُؤْيَا الْأَنْبِيَاءِ وَحْيًا فَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَعَادَ عُمْرَانَ أُورْشَلِيمَ فِي عَهْدِ عِزْرَا النَّبِيءِ فِي حُدُودِ سَنَةِ ٤٥٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ أَحْيَا النَّبِيءَ حِزْقِيَالَ- ﵇ لِيَرَى مِصْدَاقَ نُبُوَّتِهِ، وَأَرَاهُ إِحْيَاءَ الْعِظَامِ، وَأَرَاهُ آيَةً فِي طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ وَحِمَارِهِ- وَهَذِهِ مُخَاطَبَةٌ بَيْنَ الْخَالِقِ وَبَعْضِ أَصْفِيَائِهِ عَلَى طَرِيقِ الْمُعْجِزَةِ- وَجَعَلَ خَبَرَهُ آيَةً لِلنَّاسِ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ

Bir kasabaya uğrayan kimsenin Hilkiyâ oğlu İrmiyâ olduğu söylenmiştir; Şerhiyâ oğlu Üzeyr (Serâyâ oğlu Ezra) olduğu da söylenmiştir. Çoğu görüşe göre kasaba Beytü'l-Makdis'tir. Bana zahir olan ise onun İsrâiloğulları peygamberi Bûzî oğlu Hizkiyel olduğudur. O, İrmiyâ ve Dânyâl ile çağdaştı ve Milat'tan önce altıncı yüzyılın başlarında Buhtunnasr'ın Babil'e esir ettiği kimselerdendi. Şöyle ki o, Buhtunnasr'ın Yahudilerin kökünü kazımaya ve Mabedin kalıntılarını toplayıp Babil'e götürmeye azmettiğini görünce, Buhtunnasr'ın yakmasından endişe ederek Musa'nın şeriat kitaplarını, Ahit Sandığı'nı ve Musa'nın asasını toplayıp Kudüs'teki bir kuyuya attı. Muhtemelen onu tanıyacağı bir işaret koymuş ve bunu kendisi ile döneminin peygamberleri ve onların peygamberlerden olan vârisleri arasında bir sır kılmıştı. Babil'e çıkarılınca orada kaldı ve Yahudilerin felaketlerine ve onlar için umulan kurtuluşa delalet eden, vahiy yoluyla gördüğü rüyalara dair bir kitap yazdı. Yazdığı son şey Yahudilerin sürgününden yirmi beş yıl sonrasına aitti ve tarihlerinde geçtiği üzere bundan sonra kendisinden bir haber bilinmedi; öldüğü veya öldürüldüğü zannedilmektedir. Yazdıklarından biri de şudur: "Rabbin ruhu beni çıkardı ve kemiklerle dolu olan vadinin ortasına indirdi; beni onların üzerinden gezdirdi, bir de baktım ki o vadi kuruydu. Bana dedi ki: 'Bu kemikler dirilir mi?' Ben de: 'Ey Efendim Rab, Sen bilirsin' dedim. Bana dedi ki: 'Bu kemiklere peygamberlik et ve onlara de ki: Ey kuru kemikler, Rabbin sözünü işitin! O şöyle buyuruyor: İşte Ben sizin içinize ruh koyuyorum, üzerinize sinirler yerleştiriyorum, size et ve deri giydiriyorum.' Bana emrettiği gibi peygamberlik ettim; kemikler birbirine yaklaştı, her kemik kendi kemiğine kavuştu. Baktım ki üzerlerini et ve sinir kaplamış, üstlerine deri yayılmıştı; içlerine ruh girdi, dirildiler ve ayakları üzerine çok büyük bir ordu olarak dikildiler." Peygamberlerin rüyaları vahiy olduğuna göre, Allah Milat'tan önce yaklaşık 450 yılında Ezra Peygamber zamanında Kudüs'ün imarını yenilediğinde, peygamberliğinin doğruluğunu görsün diye Hizkiyel Peygamber'i -aleyhisselâm- dirilttiği, ona kemiklerin dirilişini gösterdiği, yiyeceğinde, içeceğinde ve eşeğinde ona bir mucize gösterdiği -ki bu, mucize yoluyla Yaratıcı ile seçkin kullarından bazıları arasındaki bir hitaptır- ve onun haberini iman ehlinden insanlar için bir ayet kıldığı şüphesizdir;

الَّذِينَ يُوقِنُونَ بِمَا أَخْبَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، أَوْ لِقَوْمٍ أَطْلَعَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ مِنْ أَصْفِيَائِهِ، أَوْ لِأَهْلِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَ فِيهَا وَفُقِدَ مِنْ بَيْنِهِمْ فَجَاءَهُمْ بَعْدَ مِائَةِ سَنَةٍ وَتَحَقَّقَهُ مَنْ يَعْرِفُهُ بِصِفَاتِهِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ إِشَارَةً إِلَى

Allah Teâlâ'nın kendilerine haber verdiği şeylere kesin olarak inananlar için veya seçkin kullarından Allah'ın bunu kendilerine bildirdiği bir topluluk için yahut içinde bulunduğu, aralarından kaybolup yüz yıl sonra yanlarına döndüğü ve sıfatlarını bilenlerin kendisini kesin olarak tanıdığı kasaba halkı için [ibret kılmıştır]. Böylece Yüce Allah'ın: { مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “bir kasabaya uğrayan” kavli,

قَوْلِهِ: «أَخْرَجَنِي رُوحُ الرَّبِّ وَأَمَّرَنِي عَلَيْهَا» . فَقَوْلُهُ: قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ أَتَحْيَى هَذِهِ الْعِظَامُ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي أَنْتَ تَعْلَمُ لِأَنَّ كَلَامه هَذَا ينبىء بِاسْتِبْعَادِ إِحْيَائِهَا، وَيَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ إِلَخ مِمَّا زَادَهُ الْقُرْآنُ مِنَ الْبَيَانِ عَلَى مَا فِي كُتُبِ الْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ كَتَبُوهَا بَعْدَ مُرُورِ أَزْمِنَةٍ، وَيُظَنُّ مِنْ هُنَا أَنَّهُ مَاتَ فِي حُدُودِ سَنَةِ ٥٦٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَكَانَ تَجْدِيدُ أُورْشَلِيمَ فِي حُدُودِ ٤٥٨ فَتِلْكَ مِائَةُ سَنَةٍ تَقْرِيبًا، وَيَكُونُ قَوْلُهُ:

onun: "Rabbin ruhu beni çıkardı ve beni onların üzerinden gezdirdi" sözüne bir işarettir. Dolayısıyla: { قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ } “[O]: 'Allah burayı nasıl diriltecek?' demişti” kavli, onun: "Bu kemikler dirilir mi? Ben de: 'Ey Efendim, Sen bilirsin' dedim" sözüne bir işarettir; zira onun bu sözü, onların diriltilmesini uzak gördüğünü bildirmektedir. Yüce Allah'ın: { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ إِلَخ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı...” kavli ise, Yahudilerin aradan zamanlar geçtikten sonra yazmaları sebebiyle Kur'an'ın onların kitaplarında bulunana ziyade ettiği açıklamalardandır. Buradan onun Milat'tan önce yaklaşık 560 yılında vefat ettiği, Kudüs'ün yenilenmesinin ise yaklaşık 458 yılında olduğu ve bunun yaklaşık yüz yıl tuttuğu zannedilmektedir. Ve O'nun şu kavli:

وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً تَذْكِرَةً لَهُ بِتِلْكَ النُّبُوءَةِ وَهِيَ تَجْدِيدُ مَدِينَةِ إِسْرَائِيلَ.

{ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً } “Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip sonra onlara et giydiriyoruz?” ona o peygamberliği, yani İsrail şehrinin yenilenmesini hatırlatmaktır.

وَقَوْلُهُ: وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها الْخَاوِيَةُ: الْفَارِغَةُ مِنَ السُّكَّانِ وَالْبِنَاءِ.

O'nun: { وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “altı üstüne gelmiş (ıssız ve harap)” kavlindeki Hâviye (الْخَاوِيَةُ); sâkinlerinden ve binalarından boşalmış olandır.

وَالْعُرُوشُ جَمْعُ عَرْشٍ وَهُوَ السَّقْفُ. وَالظَّرْفُ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهَا خَاوِيَةٌ سَاقِطَةٌ عَلَى سَقْفِهَا وَذَلِكَ أَشَدُّ الْخَرَابِ لِأَنَّ أَوَّلَ مَا يَسْقُطُ مِنَ الْبِنَاءِ السَّقْفُ ثُمَّ تَسْقُطُ الْجُدْرَانُ عَلَى تِلْكَ السَّقُفُ. وَالْقَرْيَةُ هِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ رَآهَا فِي نَوْمِهِ كَذَلِكَ أَوْ رَآهَا حِينَ خَرَّبَهَا رُسُلُ بُخْتُنَصَّرَ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ لِأَنَّهُ كَانَ مِمَّنْ سُبِيَ مَعَ (يَهُويَا قِيمَ) مَلِكِ إِسْرَائِيلَ وَهُوَ لَمْ يَقَعِ التَّخْرِيبُ فِي زَمَنِهِ بل وَقع رفي زَمَنِ (صِدِقْيَا) أَخِيهِ بَعْدَ إِحْدَى عَشْرَةَ سَنَةً.

Urûş (الْعُرُوشُ) ise 'arş' (عَرْش) kelimesinin çoğuludur, o da çatıdır. Zarf hâl konumunda müstakardır; mana, kasabanın çatılarının üzerine çökmüş vaziyette boş olduğudur. Bu da harabiyetin en şiddetlisidir; zira binadan ilk çöken şey çatıdır, sonra duvarlar o çatıların üzerine çöker. Kasaba ise Beytü'l-Makdis'tir; onu uykusunda bu şekilde görmüş yahut Buhtunnasr'ın elçileri orayı harabeye çevirdiğinde görmüştür. Birincisi daha zahirdir; çünkü o, İsrail kralı Yehoyakim ile birlikte esir edilenlerdendi; harabiyet ise onun zamanında gerçekleşmemiş, bilakis on bir yıl sonra kardeşi Sıdkiya zamanında gerçekleşmiştir.

وَقَوْلُهُ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ وَاسْتِبْعَادٍ، وَقَوْلُهُ: فَأَماتَهُ اللَّهُ التَّعْقِيبُ فِيهِ بِحَسَبِ الْمُعَقَّبِ فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ أَمَاتَهُ فِي وَقْتِ قَوْلِهِ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ نَامَ فَأَمَاتَهُ اللَّهُ فِي نَوْمِهِ.

O'nun: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” kavli, inkâr ve uzak görme istifhamıdır. { فَأَماتَهُ اللَّهُ } “Bunun üzerine Allah onu ölü bıraktı” kavlindeki takibiyye [harfi], peşine takılan duruma göredir; dolayısıyla onu tam { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ } “Allah burayı nasıl diriltecek?” dediği anda öldürmüş olması gerekmez. Şöyle de denilmiştir: O uyumuş, Allah da onu uykusunda vefat ettirmiştir.

وَقَوْلُهُ: ثُمَّ بَعَثَهُ أَي أَحْيَاهُ وَهِي حَيَاةً خَاصَّةً رُدَّتْ بِهَا رُوحُهُ إِلَى جَسَدِهِ لِأَنَّ جَسَدَهُ لَمْ يَبْلَ كَسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَهَذَا بَعْثٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ وَهُوَ غَيْرُ بَعْثِ الْحَشْرِ.

O'nun: { ثُمَّ بَعَثَهُ } “sonra diriltti” kavli, yani onu diriltti demektir. Bu, diğer peygamberler gibi bedeni çürümediği için ruhunun bedenine geri döndürüldüğü özel bir hayattır. Bu, olağanüstü (hârikulâde) bir diriltmedir ve haşir dirilmesinden farklıdır.

وَقَوْلُهُ: لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ اعْتَقَدَ ذَلِكَ بِعِلْمٍ أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِيهِ أَوْ لِأَنَّهُ تَذَكَّرَ أَنَّهُ نَامَ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ وَوَجَدَ الْوَقْتَ الَّذِي أَفَاقَ فِيهِ آخر نَهَار.

O'nun: { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım” kavlinde o, Allah'ın içine yerleştirdiği bir ilim sebebiyle veya günün başında uyuduğunu hatırlayıp uyandığı vakti günün sonu olarak bulduğu için buna inanmıştır.

وَقَوْلُهُ: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ. وَالْأَمْرُ بِالنَّظَرِ أَمْرٌ لِلِاعْتِبَارِ أَيْ فَانْظُرْهُ فِي حَالِ أَنَّهُ لَمْ يَتَسَنَّهْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ كَانَا مَعَهُ حِينَ أُمِيتَ أَوْ كَانَا مَوْضُوعَيْنِ فِي قَبْرِهِ إِذَا كَانَ مِنْ أُمَّةٍ أَوْ فِي بَلَدٍ يَضَعُونَ الطَّعَامَ لِلْمَوْتَى الْمُكَرَّمِينَ كَمَا يَفْعَلُ الْمِصْرِيُّونَ الْقُدَمَاءُ، أَوْ كَانَ مَعَهُ طَعَامٌ حِينَ خَرَجَ فَأَمَاتَهُ اللَّهُ فِي نَوْمِهِ كَمَا قِيلَ ذَلِكَ.

O'nun: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ } “yiyeceğine bak” kavli, { لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “yüz yıl kaldın” kavlinin bir devamıdır. Bakma emri ibret alma emridir; yani bozulmamış olduğu hâlde ona bak demektir. Zahir olan, yiyecek ve içeceğin öldürüldüğü sırada yanında bulunmasıdır yahut eski Mısırlıların yaptığı gibi saygıdeğer ölülere yiyecek koyan bir ümmetten veya beldeden ise kabrine konulmuş olmasıdır ya da yola çıktığında yanında yiyecek olup söylenildiği üzere Allah'ın onu uykusunda öldürmüş olmasıdır.

وَمَعْنَى لَمْ يَتَسَنَّهْ لَمْ يَتَغَيَّرْ، وَأَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّنَةِ لِأَنَّ مَرَّ السِّنِينَ يُوجِبُ التَّغَيُّرَ

{ لَمْ يَتَسَنَّهْ } lafzının manası bozulmamıştır; aslı ise 'sene' (السَّنَة) kelimesinden türemiştir, çünkü yılların geçmesi değişimi zorunlu kılar.

وَهُوَ مِثْلُ تَحَجُّرِ الطِّينِ، وَالْهَاءُ أَصْلِيَّةٌ لَا هَاءُ سَكْتٍ، وَرُبَّمَا عَامَلُوا هَاءَ سَنَةٍ مُعَامَلَةَ التَّاءِ فِي الِاشْتِقَاقِ فَقَالُوا أَسْنَتَ فُلَانٌ إِذَا أَصَابَتْهُ سَنَةٌ أَيْ مَجَاعَةٌ، قَالَ مَطْرُودٌ الْخُزَاعِيُّ، أَوِ ابْنُ الزِّبَعْرَى:

Bu, çamurun taşlaşması gibidir. Sondaki 'he' harfi aslîdir, sekt 'he'si değildir. Bazen türetmede sene kelimesinin 'he'sine 'tâ' muamelesi yaparak, bir kimseye kıtlık ve kuraklık yılı isabet ettiğinde 'esnete fulânun' (أَسْنَتَ فُلَانٌ) derler. Matrûd el-Huzâî veya İbnü'z-Ziba'râ şöyle demiştir:

عَمْرُو الَّذِي هَشَمَ الثَّرِيدَ لِقَوْمِهِ ... قَوْمٍ بِمَكَّةَ مُسْنِتِينِ عِجَافِ

Amr ki kavmi için tirit doğradı... Mekke'de kuraklıktan zayıf düşmüş bir kavim için.

وَقَوْلُهُ: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ قيل: كَانَ حِمَارُهُ قَدْ بَلِيَ فَلَمْ تَبْقَ إِلَّا عِظَامُهُ فَأَحْيَاهُ اللَّهُ أَمَامَهُ. وَلَمْ يُؤْتِ مَعَ قَوْلِهِ: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ بِذِكْرِ الْحَالَةِ الَّتِي هِيَ مَحَلُّ الِاعْتِبَارِ لِأَنَّ مُجَرَّدَ النَّظَرِ إِلَيْهِ كَافٍ، فَإِنَّهُ رَآهُ عِظَامًا ثُمَّ رَآهُ حَيًّا، وَلَعَلَّهُ هَلَكَ فَبَقِيَ بِتِلْكَ السَّاحَةِ الَّتِي كَانَ فِيهَا حِزْقِيَالُ بَعِيدًا عَنِ الْعُمْرَانِ، وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُ أَنْوَاعَ الْإِحْيَاء إِذْ أحيى جَسَدَهُ بِنَفْخِ الرُّوحِ- عَنْ غير إِعَادَة- وأحيى طَعَامَهُ بِحِفْظِهِ من التغيّر وأحيى حِمَارَهُ بِالْإِعَادَةِ فَكَانَ آيَةً عَظِيمَةً لِلنَّاسِ الْمُوقِنِينَ بِذَلِكَ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَطْلَعَ عَلَى ذَلِكَ الْأَحْيَاءَ بَعْضَ الْأَحْيَاءِ مِنْ أَصْفِيَائِهِ.

O'nun: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “eşeğine de bak” kavli hakkında denildi ki: Eşeği çürümüş ve geriye sadece kemikleri kalmıştı; Allah onu gözünün önünde diriltti. { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “eşeğine de bak” kavliyle birlikte ibret mahalli olan durum zikredilmemiştir; çünkü ona yalnızca bakmak yeterlidir; nitekim onu önce kemik olarak, sonra diri olarak görmüştür. Muhtemelen eşek telef olmuş ve Hizkiyel'in bulunduğu o yerleşimden uzak alanda kalmıştı. Allah diriltmenin çeşitlerini onda toplamıştır: Ruh üfleyerek bedenini -yeniden yaratılmaksızın- diriltmiş, bozulmaktan koruyarak yiyeceğini diriltmiş ve yeniden yaratarak eşeğini diriltmiştir; böylece buna kesin olarak inanan insanlar için büyük bir mucize olmuştur. Muhtemelen Allah bunu seçkin kullarından bazı yaşayanlara da göstermiştir.

فَقَوْلُهُ: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ فَإِنَّ الْأَمْرَ فِيهِ لِلِاعْتِبَارِ لِأَنَّهُ نَاظِرٌ إِلَى ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، وَالْمَقْصُودُ اعْتِبَارُهُ فِي اسْتِبْعَادِهِ أَنْ يُحْيِيَ اللَّهُ الْقَرْيَةَ بَعْدَ مَوْتِهَا، فَكَانَ مِنْ قُوَّةِ الْكَلَامِ انْظُرْ إِلَى مَا ذُكِرَ جَعَلْنَاهُ آيَةً لَكَ عَلَى الْبَعْثِ وَجَعَلْنَاكَ آيَةً لِلنَّاسِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْا طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَحِمَارَهُ، وَلَكِنْ رَأَوْا ذَاتَهُ وَتَحَقَّقُوهُ بِصِفَاتِهِ. ثُمَّ قَالَ لَهُ: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِرُهَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ عِظَامُ بَعْضِ الْآدَمِيِّينَ الَّذِينَ هَلَكُوا، أَوْ أَرَادَ عِظَامَ الْحِمَارِ فَتَكُونَ (الْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ إِلَى الْعِظَامِ فِي قُوَّةِ الْبَدَلِ مِنْ حِمَارِكَ إِلَّا أَنَّهُ بَرَزَ فِيهِ الْعَامِلُ الْمَنَوِيُّ تَكْرِيرُهُ.

O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً } “seni bir ibret kılalım diye” kavli; { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ } “yiyeceğine bak” ve { وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ } “eşeğine bak” kavlinin delalet ettiği mukadder bir ifadeye matuftur; zira oradaki emir ibret alma içindir, çünkü o bunlara ister istemez bakacaktır. Maksat ise onun kasabayı ölümünden sonra Allah'ın diriltmesini uzak görmesi hususunda ibret almasıdır. Sözün kuvvetinden anlaşılan şudur: Zikredilenlere bak, onu senin için yeniden dirilişe bir delil kıldık; seni de insanlar için bir ibret kıldık, çünkü onlar onun yiyeceğini, içeceğini ve eşeğini görmediler, fakat onun bizzat kendisini gördüler ve sıfatlarıyla onu kesin olarak tanıdılar. Sonra ona: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِرُهَا } “kemiklere de bak, onları nasıl diriltiyoruz” dedi. Zahir olan, muradın ölen bazı insanların kemikleri olduğu yahut eşeğin kemiklerini kastettiğidir; bu durumda elif-lâm (الْ) tamlanan (muzâfun ileyh) yerine geçmiş olur ve { إِلَى الْعِظامِ } kavli, { حِمَارِكَ } kelimesinden tekitli bedel kuvvetinde olur, ancak tekrarlanması niyet edilen âmil onda açıkça ortaya çıkmıştır.

وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْعَشَرَةِ نُنْشِرُهَا بِالرَّاءِ مُضَارِعُ أَنْشَرَ الرُّبَاعِيِّ بِمَعْنَى الْإِحْيَاءِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ: نُنْشِزُها- بالزاي- مضارع أنشزه إِذَا رَفَعَهُ، وَالنَّشْزُ الِارْتِفَاعُ، وَالْمُرَادُ ارْتِفَاعُهَا حِينَ تَغْلُظُ بِإِحَاطَةِ الْعَصَبِ وَاللَّحْمِ وَالدَّمِ بِهَا فَحَصَلَ مِنَ الْقِرَاءَتَيْن مَعْنيانِ لكملة وَاحِدَةٍ، وَفِي كِتَابِ (حِزْقِيَالَ) «فَتَقَارَبَتِ الْعِظَامُ كُلُّ عَظْمٍ إِلَى عَظْمِهِ، وَنَظَرْتُ وَإِذَا بِالْعَصَبِ وَاللَّحْمِ كَسَاهَا وَبُسِطَ الْجِلْدُ عَلَيْهَا» .

On kıraat imamının cumhuru, diriltmek manasında dört harfli 'enşera' fiilinin muzarisi olarak 'râ' harfiyle { نُنْشِرُهَا } şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise; bir şeyi yükselttiğinde kullanılan 'enzeze' fiilinin muzarisi olarak 'zâ' harfiyle { نُنْشِزُها } şeklinde okumuşlardır; neşz (النَّشْز) yükselmek demektir. Kastedilen, sinir, et ve kanın etrafını sarmasıyla kalınlaştığında kemiklerin yükselmesidir. Böylece iki kıraatten tek kelime için iki mana ortaya çıkmıştır. Hizkiyel'in kitabında da şöyle geçer: "Kemikler birbirine yaklaştı, her kemik kendi kemiğine kavuştu. Baktım ki sinir ve et üzerlerini kaplamış, üstlerine deri yayılmıştı."

وَقَوْلُهُ: قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَعْلَمُ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ عَلِمَ فَيكون جَوَاب الَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ لَهُ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ الْآيَةَ، وَجَاءَ بِالْمُضَارِعِ لِيَدُلَّ عَلَى مَا فِي كَلَامِ هَذَا النَّبِيءِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ عِلْمِهِ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ علمه فِي قَبْلُ وَتَجَدَّدَ علمه إِيَّاه. وقرأه حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ عَلَى أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ

O'nun: { قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “[O:] 'Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye kadirdir' dedi” kavlinde cumhur, 'alime' fiilinin muzarisi olarak katı hemzesiyle { أَعْلَمُ } (biliyorum) şeklinde okumuştur. Bu durumda kasabaya uğrayan kimsenin, Allah'ın kendisine yönelik: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ } “yiyeceğine bak” ayetine verdiği cevabı olur. Bu peygamberin sözünde buna dair bilgisinin yenilendiğine delalet etmesi için muzari kipiyle getirilmiştir; çünkü o bunu önceden de biliyordu ve bunu bilmesi yeniden tazelendi. Hamza ve Kisâî ise vasıl hemzesiyle [emir kipi olarak i'lem/bil şeklinde], Yüce Allah'ın

اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَ الظَّاهِرُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ لَكِنَّهُ تُرِكَ عَطْفُهُ لِأَنَّهُ جُعِلَ كَالنَّتِيجَةِ لِلِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ الْآيَة.

kelamından olmak üzere okumuşlardır. Zahire göre bunun { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ } kavline matuf olması gerekirdi; fakat { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ } ayetiyle yapılan istidlalin bir neticesi kılındığı için atfedilmesi terk edilmiştir.

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٦٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 260]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'Yoksa inanmadın mı?' buyurdu. [İbrahim]: 'Hayır, [inandım] lâkin kalbimin mutmain olması için' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dört tanesini tut, onları kendine alıştır (veya parçala), sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy; sonra onları çağır, koşarak sana geleceklerdir. Ve bil ki şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.'” (260)

مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٩] ، فَهُوَ مِثَالٌ ثَالِثٌ لِقَضِيَّةِ قَوْلِهِ: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَة: ٢٥٧] الْآيَةَ وَمِثَالٌ ثَانٍ لِقَضِيَّةِ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ فَالتَّقْدِيرُ: أَوْ هُوَ كَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ رَبِّ أَرِنِي إِلَخ. فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ لِفَرْطِ مَحَبَّتِهِ الْوُصُولَ إِلَى مَرْتَبَةِ الْمُعَايَنَةِ فِي دَلِيلِ الْبَعْثِ رَامَ الِانْتِقَالَ مِنَ الْعِلْمِ النَّظَرِيِّ الْبُرْهَانِيِّ، إِلَى الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ، فَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُرِيَهُ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى بِالْمَحْسُوسِ.

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } [el-Bakara: 259] kavline matuftur; dolayısıyla O'nun: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Bakara: 257] ayetindeki kaziyyenin üçüncü misali ve { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } kaziyyesinin de ikinci misalidir. Takdir şöyledir: 'Yahut o, hani İbrahim: Rabbim bana göster... dediği zamanki İbrahim gibidir.' Çünkü İbrahim, yeniden diriliş delilinde müşahede mertebesine ulaşmayı aşırı derecede arzuladığı için nazarî ve bürhanî ilimden zarûrî ilme geçmek istemiş, bu sebeple Allah'tan ölüleri diriltmeyi kendisine duyularla hissedilir biçimde göstermesini dilemiştir.

وَانْتَصَبَ كَيْفَ هُنَا عَلَى الْحَالِ مُجَرَّدَةً عَنِ الِاسْتِفْهَامِ، كَانْتِصَابِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Buradaki Keyfe (كَيْفَ) kelimesi, Yüce Allah'ın şu kavlindeki mansubiyeti gibi,

هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ [آل عمرَان: ٦] .

{ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } [Âl-i İmrân: 6] istifhamdan soyutlanmış olarak hâl üzere mansub olmuştur.

وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ الْوَاوُ فِيهِ وَاوُ الْحَالِ، وَالْهَمْزَةُ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، وَعَامِلُ الْحَالِ فِعْلٌ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَرِنِي وَالتَّقْدِيرُ: أَأُرِيكَ فِي حَالِ أَنَّكَ لَمْ تُؤْمِنْ، وَهُوَ تَقْرِيرٌ مَجَازِيٌّ مُرَادٌ بِهِ لَفْتُ عَقْلِهِ إِلَى دَفْعِ هَوَاجِسِ الشَّكِّ، فَقَوْلُهُ: بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي كَلَامٌ صَدَرَ عَنِ اخْتِبَارِهِ يَقِينَهُ وَإِلْفَائِهِ سَالِمًا مِنَ الشَّكِّ.

O'nun: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “Yoksa inanmadın mı?” kavlindeki vav (و), hâl vavıdır; hemze ise bu hâl üzerine bir takrîrî istifhamdır (onaylatma sorusudur). Hâlin âmili, { أَرِنِي } “bana göster” kavlinin delalet ettiği mukadder bir fiildir. Takdir şöyledir: 'Sen inanmamış bir hâldeyken mi sana göstereyim?' Bu, aklını şüphe vesveselerini savmaya yöneltmeyi murad eden mecazî bir onaylatmadır (takrîrdir). Dolayısıyla onun: { بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Hayır [inandım], lâkin kalbimin mutmain olması için” sözü, yakînini tecrübe etmesinden ve onu şüpheden salim bulmasından kaynaklanan bir sözdür.

وَقَوْلُهُ: لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي مَعْنَاهُ لينبت وَيَتَحَقَّقَ عِلْمِي وَيَنْتَقِلَ مِنْ مُعَالَجَةِ الْفِكْرِ وَالنَّظَرِ إِلَى بَسَاطَةِ الضَّرُورَةِ بِيَقِينِ الْمُشَاهَدَةِ وَانْكِشَافِ الْمَعْلُومِ انْكِشَافًا لَا يَحْتَاجُ إِلَى مُعَاوَدَةِ الِاسْتِدْلَالِ وَدَفْعِ الشُّبَهِ عَنِ الْعَقْلِ، وَذَلِكَ أَنَّ حَقِيقَةَ يَطَمْئِنُ يَسْكُنُ، وَمَصْدَرُهُ الِاطْمِئْنَانُ، وَاسْمُ الْمَصْدَرِ الطُّمَأْنِينَةُ، فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي سُكُونِ الْأَجْسَامِ،. وَإِطْلَاقُهُ عَلَى اسْتِقْرَارِ الْعِلْمِ فِي النَّفْسِ وَانْتِفَاءِ مُعَالَجَةِ الِاسْتِدْلَالِ أَصْلُهُ مَجَازٌ بِتَشْبِيهِ التَّرَدُّدِ وَعِلَاجِ الِاسْتِدْلَالِ بِالِاضْطِرَابِ وَالْحَرَكَةِ، وَشَاعَ ذَلِكَ الْمَجَازُ حَتَّى صَارَ مُسَاوِيًا لِلْحَقِيقَةِ، يُقَالُ اطْمَأَنَّ بَالُهُ وَاطْمَأَنَّ قَلْبُهُ.

O'nun: { لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “kalbimin mutmain olması için” kavlinin manası; ilmimin yerleşip kesinleşmesi, fikir ve nazar yorgunluğundan müşahede yakîni ve bilinenin açığa çıkmasıyla zarûretin sadeliğine geçmesi, tekrar delil getirmeye ve şüpheleri akıldan savmaya ihtiyaç bırakmayacak bir inkişaf bulması içindir. Zira itminânın (يَطْمَئِنُّ) hakikati sükûn bulmaktır (durulmaktır); mastarı itmi'nân (الِاطْمِئْنَانُ), isim-mastarı ise tumâ'nînedir (الطُّمَأْنِينَةُ). Dolayısıyla o, cisimlerin hareketsiz kalmasında hakikattir. İlimin nefiste yerleşmesi ve istidlal külfetinin ortadan kalkması için kullanılması ise aslen tereddüt ve istidlal çabasını ıstırap ve harekete benzetme yoluyla bir mecazdır. Bu mecaz o kadar yaygınlaşmıştır ki hakikatle eşit hâle gelmiştir; 'gönlü mutmain oldu' (itmeenne bâluh) ve 'kalbi mutmain oldu' (itmeenne kalbuh) denilir.

وَالْأَظْهَرُ أَنَّ اطْمَأَنَّ وَزْنُهُ افْعَلَلَّ وَأَنَّهُ لَا قَلْبَ فِيهِ، فَالْهَمْزَةُ فِيهِ هِيَ لَامُ الْكَلِمَةِ وَالْمِيمُ عَيْنُ الْكَلِمَةِ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي عَمْرٍو وَهُوَ الْبَيِّنُ إِذْ لَا دَاعِيَ إِلَى الْقَلْبِ، فَإِنَّ وُقُوع الْهمزَة لَا مَا أَكْثَرُ وَأَخَفُّ مِنْ وُقُوعِهَا عَيْنًا، وَذَهَبَ سِيبَوَيْهِ إِلَى أنّ اطأمنّ مقلوب وَأَصله اطْمَأَنَّ وَقَدْ سُمِعَ طَمْأَنْتُهُ وَطَأْمَنْتُهُ وَأَكْثَرُ الِاسْتِعْمَالِ عَلَى تَقْدِيمِ الْمِيمِ عَلَى الْهَمْزَةِ، وَالَّذِي أَوْجَبَ

Daha zahir olan, itmeenne (اطْمَأَنَّ) kelimesinin vezninin if'alelle (افْعَلَلَّ) olduğu ve onda harf değişimi (kalb) bulunmadığıdır. Buradaki hemze kelimenin lâm'ı, mîm ise kelimenin ayn'ıdır. Bu Ebû Amr'ın görüşüdür ve açık olan da budur; zira harf değişimine (kalb) bir gerekçe yoktur; çünkü hemzenin lâm konumunda bulunması, ayn konumunda bulunmasından daha çok ve daha hafiftir. Sîbeveyh ise it'emenne (اطْأَمَنَّ) kelimesinin maklûb (harfleri yer değiştirmiş) olduğunu ve aslının itmeenne (اطْمَأَنَّ) olduğunu savunmuştur. 'Tam'entuhu' ve 'ta'mentuhu' şeklinde işitilmiştir; en çok kullanım ise mîmin hemzeden önce getirilmesi üzeredir. İhtilafı gerektiren şey,

الْخِلَافَ عَدَمُ سَمَاعِ الْمُجَرَّدِ مِنْهُ إِذْ لَمْ يُسْمَعْ طَمَنَ.

kelimenin yalın halinin (mücerredinin) işitilmemiş olmasıdır, zira 'tamene' (طَمَنَ) şeklinde işitilmemiştir.

وَالْقَلْبُ مُرَادٌ بِهِ الْعِلْمُ إِذِ الْقَلْبُ لَا يَضْطَرِبُ عِنْدَ الشَّكِّ وَلَا يَتَحَرَّكُ عِنْدَ إِقَامَةِ الدَّلِيلِ وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِلْفِكْرِ، وَأَرَادَ بِالِاطْمِئْنَانِ الْعِلْمَ الْمَحْسُوسَ وَانْشِرَاحَ النَّفْسِ بِهِ وَقَدْ دَلَّهُ اللَّهُ عَلَى طَرِيقَةٍ يَرَى بِهَا إِحْيَاءَ الْمَوْتَى رَأْيَ الْعَيْنِ.

Kalp (الْقَلْبُ) ile ilim murad edilmiştir; zira kalp şüphe anında çalkalanmaz ve delil ikame edilirken hareket etmez; bu ancak fikre aittir. İtminan ile de hissedilen ilmi ve nefsin onunla inşirah bulmasını murad etmiştir. Nitekim Allah ona, ölülerin diriltilmesini gözleriyle göreceği bir yol göstermiştir.

وَقَوْلُهُ: فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ اعْلَمْ أَنَّ الطَّيْرَ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ مُرَادِفًا لِطَائِرٍ فَإِنَّهُ مِنَ التَّسْمِيَةِ بِالْمَصْدَرِ وَأَصْلُهَا وَصْفٌ فَأَصْلُهَا الْوَحْدَةُ، وَلَا شَكَّ فِي هَذَا الْإِطْلَاقِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَالْأَزْهَرِيِّ وَقُطْرُبٍ وَلَا وَجْهَ لِلتَّرَدُّدِ فِيهِ، وَيُطْلَقُ عَلَى وَجمعه أَيْضًا وَهُوَ اسْمُ جَمْعِ طَائِرٍ كَصَحْبٍ وَصَاحِبٍ، وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَهُ الْمَصْدَرُ وَالْمَصْدَرُ يَجْرِي عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجمع.

O'nun: { فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Kuşlardan dört tanesini tut” kavline gelince; bil ki tayr (الطَّيْرُ) kelimesi 'tâir' (طَائِر) ile eşanlamlı olarak tekile de ıtlak olunur; çünkü o mastarla isimlendirmedendir ve aslı sıfattır, dolayısıyla aslı teklik bildirir. Bu kullanımda şüphe yoktur; Ebû Ubeyde, Ezherî ve Kutrub'un kavli de budur ve bunda tereddüt edilecek bir yön yoktur. Çoğuluna da ıtlak olunur; o da tıpkı 'sahb' (صَحْب) ve 'sâhib' (صَاحِب) gibi 'tâir'in ismi cemidir (topluluk ismidir). Zira onun aslı mastardır ve mastar tekil için de çoğul için de geçerlidir.

وَجِيء بِمن للتَّبْعِيض لدلَالَة عَلَى أَنَّ الْأَرْبَعَةَ مُخْتَلِفَةُ الْأَنْوَاعِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ حِكْمَةَ التَّعَدُّدِ وَالِاخْتِلَافِ زِيَادَةٌ فِي تَحَقُّقِ أَنَّ الْإِحْيَاءَ لَمْ يَكُنْ أَهْوَنَ فِي بَعْضِ الْأَنْوَاعِ دُونَ بَعْضٍ، فَلِذَلِكَ عُدِّدَتِ الْأَنْوَاعُ، وَلَعَلَّ جَعْلَهَا أَرْبَعَةً لِيَكُونَ وَضْعُهَا عَلَى الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ: الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَالْجَنُوبِ وَالشَّمَالِ لِئَلَّا يَظُنَّ لِبَعْضِ الْجِهَاتِ مَزِيدَ اخْتِصَاصٍ بِتَأَتِّي الْإِحْيَاءِ، وَيَجُوزُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْبَعَةِ أَرْبَعَةُ أَجْزَاءٍ مِنْ طَيْرٍ وَاحِدٍ فَتَكُونُ اللَّامُ لِلْعَهْدِ إِشَارَةً إِلَى طَيْرٍ

Dördünün farklı türlerden olduğunu bildirmek üzere teb'îz (kısmîlik) için 'min' (مِنْ) edatı getirilmiştir. Zahir olan, sayıca çokluk ve çeşitliliğin hikmetinin, diriltmenin bazı türlerde diğerlerine göre daha kolay olmadığını kesinleştirmedeki ziyadeliktir; bu sebeple türler çeşitlendirilmiştir. Dört kılınması, muhtemelen diriltmenin gerçekleşmesinde bazı yönlerin fazladan bir hususiyeti olduğu zannedilmesin diye dört ana yöne: doğu, batı, güney ve kuzeye yerleştirilmeleri içindir. Dört ile tek bir kuşun dört parçasının murad edilmiş olması da caizdir; bu takdirde elif-lâm ahd için olup hazırda bulunan bir kuşa

حَاضِرٍ، أَيْ خُذْ أَرْبَعَةً مِنْ أَجْزَائِهِ ثُمَّ ادْعُهُنَّ، وَالسَّعْيُ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَشْيِ لَا مِنْ أَنْوَاعِ الطَّيَرَانِ، فَجَعَلَ ذَلِكَ آيَةً عَلَى أَنَّهُنَّ أُعِيدَتْ إِلَيْهِنَّ حَيَاةٌ مُخَالِفَةٌ لِلْحَيَاةِ السَّابِقَةِ، لِئَلَّا يَظُنَّ أَنَّهُنَّ لَمْ يَمُتْنَ تَمَامًا.

işarettir; yani 'onun parçalarından dördünü al, sonra onları çağır' demektir. Sa'y (سَعْي) ise uçma çeşitlerinden değil, yürüme çeşitlerindendir. Dolayısıyla tam olarak ölmedikleri zannedilmesin diye bu durum, kendilerine önceki hayattan farklı bir hayatın geri verildiğine bir mucize kılınmıştır.

وَذِكْرُ كُلِّ جَبَلٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ بِجَعْلِ كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الطَّيْرِ عَلَى جَبَلٍ لِأَنَّ وَضْعَهَا عَلَى الْجِبَالِ تَقْوِيَةٌ لِتَفَرُّقِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ فَإِنَّهَا فُرِّقَتْ بِالْفَصْلِ مِنْ أَجْسَادِهَا وَبِوَضْعِهَا فِي أَمْكِنَةٍ مُتَبَاعِدَةٍ وَعَسِرَةِ التَّنَاوُلِ.

Her bir dağın zikredilmesi, kuşların her bir parçasının bir dağ üzerine konulmasının emredildiğine delalet eder; çünkü onların dağlara konulması, o parçaların birbirinden ayrılmasını pekiştirmektir; nitekim onlar bedenlerinden ayrılarak ve birbirine uzak, ulaşılması güç yerlere konularak ayrıştırılmıştır.