وَالْجَبَلُ قِطْعَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ الْأَرْضِ ذَاتُ حِجَارَةٍ وَتُرَابٍ نَاتِئَةٌ تِلْكَ الْقِطْعَةُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُسْتَوِيَةِ، وَفِي الْأَرْضِ جِبَالٌ كَثِيرَةٌ مُتَفَاوِتَةُ الِارْتِفَاعِ، وَفِي بَعْضِهَا مَسَاكِنُ لِلْبَشَرِ مثل جبال طيّء، وَبَعْضُهَا تَعْتَصِمُ بِهِ النَّاسُ مِنَ الْعَدُوِّ كَمَا قَالَ السَّمَوْأَلُ:
Dağ (الْجَبَلُ); yeryüzünün taşlık ve topraklı, düz araziden çıkıntı yapmış büyük bir parçasıdır. Yeryüzünde yüksekliği birbirinden farklı pek çok dağ vardır; bazılarında Tayy dağları gibi insan yerleşimleri bulunur, bazısına ise Semev'el'in dediği gibi insanlar düşmandan korunmak için sığınırlar:
لَنَا جَبَلٌ يَحْتَلُّهُ مِنْ نُجِيرُهُ ... مَنِيعٌ يَرُدُّ الطَّرْفَ وَهُوَ كليل
Bizim öyle bir dağımız vardır ki himaye ettiğimiz kimse oraya yerleşir... Gözleri yorgun ve bitkin geri çeviren muhkem bir dağdır.
وَمعنى فَصُرْهُنَّ أَدْنِهِنَّ أَوْ أَيْلِهِنَّ يُقَالُ صَارَهُ يَصُورُهُ وَيَصِيرُهُ بِمَعْنًى وَهُوَ لَفْظٌ عَرَبِيٌّ عَلَى الْأَصَحِّ وَقِيلَ مُعَرَّبٌ، فَعَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ نَبَطِيٌّ، وَعَنْ قَتَادَةَ هُوَ حَبَشِيٌّ، وَعَنْ وَهْبٍ هُوَ
{ فَصُرْهُنَّ } lafzının manası onları kendine yaklaştır veya onları kendine meylettir demektir. 'Sârehu yesûruhu' (صَارَهُ يَصُورُهُ) ve 'yesîruhu' (يَصِيرُهُ) aynı manada kullanılır. En sahih görüşe göre Arapça bir lafızdır; muarreb (Arapçalaşmış) olduğu da söylenmiştir; nitekim İkrime'den Nabatîce, Katâde'den Habeşçe, Vehb'den ise
رُومِيٌّ، وَفَائِدَةُ الْأَمْرِ بِإِدْنَائِهَا أَنْ يَتَأَمَّلَ أَحْوَالَهَا حَتَّى يَعْلَمَ بَعْدَ إِحْيَائِهَا أَنَّهَا لَمْ يَنْتَقِلْ جُزْءٌ مِنْهَا عَنْ مَوْضِعِهِ.
Rumca olduğu rivayet edilmiştir. Onları yaklaştırma emrinin faydası; diriltildikten sonra hiçbir parçalarının yerinden değişmediğini bilsin diye durumlarını iyice incelemesidir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً عَطْفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ جُزْءاً لِأَنَّ تَجْزِئَتَهُنَّ إِنَّمَا تَقَعُ بَعْدَ الذَّبْحِ. فَالتَّقْدِيرُ فَاذْبَحْهُنَّ ثُمَّ اجْعَلْ إِلَخ.
O'nun: { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” kavli, { جُزْءاً } kavlinin delalet ettiği mahzuf bir ifadeye matuftur; çünkü parçalanmaları ancak boğazlanmalarından sonra vaki olur. Takdir şöyledir: 'Onları boğazla, sonra koy...'
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَصُرْهُنَّ- بِضَمِّ الصَّادِ وَسُكُونِ الرَّاءِ- مَنْ صَارَهُ يَصُورُهُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ فَصُرْهُنَّ- بِكَسْرِ الصَّادِ- مَنْ صَارَ يَصِيرُ لُغَةٌ فِي هَذَا الْفِعْلِ.
Cumhur, 'sâre yesûru' fiilinden -sad'ın zammesi ve râ'nın sükûnu ile- { فَصُرْهُنَّ } şeklinde okumuştur. Hamza, Ebû Ca'fer, Halef ve Ya'kûb'dan Rüveys ise; bu fiilde bir lügat olan 'sâre yesîru' fiilinden -sad'ın kesresi ile- { فَصِرْهُنَّ } şeklinde okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ جُزْءاً- بِسُكُونِ الزَّايِ- وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ الزَّايِ، وهما لُغَتَانِ.
Cumhur, zâ'nın sükûnu ile { جُزْءاً } şeklinde okumuştur; Âsım'dan Ebû Bekir ise zâ'nın zammesi ile okumuştur ve ikisi iki ayrı lügattir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٦١ إِلَى ٢٦٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 261-262]
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢)
{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah [lütfu] geniş olandır, [her şeyi] bilendir. (261) Mallarını Allah yolunda harcayıp sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların, Rableri katında mükafatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (262)”
عَوْدٌ إِلَى التَّحْرِيضِ عَلَى الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَهَذَا الْمَثَلُ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] . وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] الْآيَةَ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ الِاسْتِشْرَافَ لِمَا يَلْقَاهُ الْمُنْفِقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ بَعْدَ أَنْ أَعْقَبَ بِدَلَائِلَ وَمَوَاعِظَ وَعِبَرٍ وَقَدْ تَهَيَّأَتْ نُفُوسُ السَّامِعِينَ إِلَى التمحّض لهَذَا الْمَقْصُود فَأُطِيلَ الْكَلَامُ فِيهِ إِطَالَةً تُنَاسِبُ أَهَمِّيَّتَهُ.
Allah yolunda infak etmeye teşvik etmeye bir dönüştür; zira bu temsil, O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } [el-Bakara: 254] kavline racidir. Bu bir istînâf-ı beyânîdir; çünkü O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ } [el-Bakara: 254] ayeti, deliller, vaazlar ve ibretler peşi sıra getirildikten sonra o gün Allah yolunda infak edenin neyle karşılaşacağına dair dinleyenlerin nefislerinde bir merak ve beklenti uyandırmaktadır. Dinleyenlerin nefisleri sırf bu maksada hazır hale gelmiş, bu sebeple de söz önemine layık şekilde uzatılmıştır.
وَقَوْلُهُ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَشْبِيهُ حَالِ جَزَائِهِمْ وَبَرَكَتِهِمْ، وَالصِّلَةُ مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّ الْمُرَادَ خُصُوصُ حَالِ إِنْفَاقِهِمْ بِتَقْدِيرِ مثل نَفَقَة الدَّين. وَقَدْ شُبِّهَ حَالُ إِعْطَاءِ النَّفَقَةِ وَمُصَادَفَتُهَا مَوْقِعَهَا وَمَا أُعْطِيَ مِنَ الثَّوَابِ لَهُمْ بِحَالِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ إِلَخ، أَيْ زُرِعَتْ فِي أَرْضٍ نَقِيَّةٍ وَتُرَابٍ طَيِّبٍ وَأَصَابَهَا الْغَيْثُ فَأَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ. وَحُذِفَ ذَلِكَ كُلُّهُ إِيجَازًا لِظُهُورِ أَنَّ الْحَبَّةَ لَا تُنْبِتُ ذَلِكَ إِلَّا كَذَلِكَ، فَهُوَ مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ وَالْمُشَبَّهُ بِهِ هَيْأَةٌ مَعْلُومَةٌ، وَجُعِلَ أَصْلُ التَّمْثِيلِ فِي التَّضْعِيف حبّة لِأَنَّ تَضْعِيفَهَا مِنْ ذَاتِهَا لَا بِشَيْءٍ يُزَادُ عَلَيْهَا، وَقَدْ شَاعَ تَشْبِيهُ الْمَعْرُوفِ بِالزَّرْعِ وَتَشْبِيهُ السَّاعِي بِالزَّارِعِ، وَفِي الْمَثَلِ «رُبَّ سَاعٍ لِقَاعِدٍ وَزَارِعٍ غَيْرِ حَاصِدٍ» . وَلَمَّا كَانَتِ الْمُضَاعَفَةُ تُنْسَبُ إِلَى أَصْلِ
O'nun: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu” kavli, onların mükâfatlarının ve bereketlerinin durumunu teşbihtir; sıla cümlesi ise 'harcanan şeyin durumu' takdiriyle muradın bizzat onların infak hâlleri olduğunu bildirmektedir. İnfakın verilmesi, yerini bulması ve onlara verilen sevap; temiz bir toprağa, güzel bir arziye ekilip yağmura kavuşan ve yedi başak bitiren bir tohumun durumuna benzetilmiştir. Tohumun ancak böyle bir durumda bunları bitirebileceği açık olduğu için bütün bunlar veciz kılınmak maksadıyla hazfedilmiştir. Dolayısıyla bu, aklî olanın hissî olana benzetilmesidir ve kendisine benzetilen (müşebbehün bih) bilinen bir heyettir. Kat kat artırmada temsilin aslı bir tohuma (tâneye) dayandırılmıştır; çünkü onun çoğalması üzerine bir şey ilave edilmesiyle değil, bizzat kendi zatındandır. İyiliğin ekine, gayret edenin de ekinciye benzetilmesi yaygındır; darb-ı meselde: "Nice oturan için koşturan, nice biçemeyen ekici vardır" denilmiştir. Kat kat artırma bir birimlik asla nispet edildiğinde,
وَحْدَةٍ، فَأَصْلُ الْوَحْدَةِ هُنَا هِيَ مَا يُثِيبُ اللَّهُ بِهِ عَلَى الْحَسَنَاتِ الصَّغِيرَةِ، أَيْ مَا يَقَعُ ثَوَابًا عَلَى أَقَلِّ الْحَسَنَاتِ كَمَنَ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا، فَإِنَّهُ فِي حَسَنَةِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَكُونُ سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ.
buradaki birimin aslı, Allah'ın küçük iyiliklere verdiği sevaptır; yani bir iyilik yapmaya niyet edip de onu yapamayan kimsede olduğu gibi en az iyiliğe verilen sevaptır. Allah yolunda infak etme iyiliğinde ise bu yedi yüz kat olur.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ وَغَيْرُهُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ أَرَادَ
Vâhidî Esbâb-ı Nüzûl'de ve diğerleri şöyle demişlerdir: Bu ayet Osman b. Affân ve Abdurrahman b. Avf hakkında nazil olmuştur. Şöyle ki Resûlullah ﷺ ne zaman ki...
الْخُرُوجَ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ حَثَّ النَّاسَ عَلَى الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَكَانَ الْجَيْشُ يَوْمَئِذَ بِحَاجَةٍ إِلَى الْجِهَازِ- وَهُوَ جَيْشُ الْعُسْرَةِ- فَجَاءَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ، وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ: «عَلَيَّ جِهَازُ مَنْ لَا جِهَازَ لَهُ» فَجَهَّزَ الْجَيْشَ بِأَلْفِ بَعِيرٍ بِأَقْتَابِهَا وَأَحْلَاسِهَا وَقِيلَ جَاءَ بِأَلْفِ دِينَارٍ ذَهَبًا فَصَبَّهَا فِي حِجْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Tebük Gazvesi'ne çıkmak istediğinde insanları Allah yolunda infakta bulunmaya teşvik etmişti. Ordu o gün teçhizata muhtaç durumdaydı —ki o zorluk ordusudur (Ceyşü'l-Usre)—. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf dört bin [dirhem] ile geldi. Osman b. Affân ise: «Teçhizatı olmayanın teçhizatı benim üzerimedir» dedi ve orduyu semerleri ve çullarıyla birlikte bin deve ile donattı. Onun bin dinar altın getirip Resûlullah ﷺ'in kucağına döktüğü de söylenmiştir.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ أَنَّ الْمُضَاعَفَةَ دَرَجَاتٌ كَثِيرَةٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا الله تَعَالَى لأنّها تَتَرَتَّبُ عَلَى أَحْوَالِ الْمُتَصَدِّقِ وَأَحْوَالِ الْمُتَصَدَّقِ عَلَيْهِ وَأَوْقَاتِ ذَلِكَ وَأَمَاكِنِهِ. وَلِلْإِخْلَاصِ وَقَصْدِ الِامْتِثَالِ وَمَحَبَّةِ الْخَيْرِ لِلنَّاسِ وَالْإِيثَارِ عَلَى النَّفْسِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَحُفُّ بِالصَّدَقَةِ وَالْإِنْفَاقِ، تَأْثِيرٌ فِي تَضْعِيفِ الْأَجْرِ، وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ.
O'nun: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah, dilediğine kat kat verir” buyruğunun anlamı şudur: Kat kat artırma, Allah Teâlâ'dan başkasının bilemeyeceği pek çok derecelerdedir; zira bu, sadaka verenin ve kendisine sadaka verilenin durumlarına, bunun zaman ve mekânlarına bağlı olarak şekillenir. İhlasın, emre uyma kastının, insanlar için hayır istemenin, [başkalarını] kendine tercih etmenin (îsâr) ve sadaka ile infakı kuşatan diğer hususların ecri kat kat artırmada tesiri vardır. { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.”
وَأَعَادَ قَوْلَهُ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِظْهَارًا لِلِاهْتِمَامِ بِهَذِهِ الصِّلَةِ.
{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda harcayanlar” kavlini, bu sıla cümlesine verilen önemi göstermek maksadıyla tekrarlamıştır.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ جَاءَ فِي عطفه بشم مَعَ أَنَّ الظَّاهِرَ أَنْ يُعْطَفَ بِالْوَاوِ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «لِإِظْهَارِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْإِنْفَاقِ وَتَرْكِ الْمَنِّ وَالْأَذَى، وَأَنَّ تَرْكَهُمَا خَيْرٌ مِنْ نَفْسِ الْإِنْفَاقِ» يَعْنِي أَنَّ ثمَّ للتَّرْتِيب الرتبي لَا لِلْمُهْلَةِ الزَّمَنِيَّةِ تَرْفِيعًا لِرُتْبَةِ تَرْكِ الْمَنِّ وَالْأَذَى عَلَى رُتْبَةِ الصَّدَقَةِ لِأَنَّ الْعَطَاءَ قَدْ يَصْدُرُ عَنْ كَرَمِ النَّفْسِ وَحُبِّ الْمَحْمَدَةِ فَلِلنُّفُوسِ حَظٌّ فِيهِ مَعَ حَظِّ الْمُعْطَى، بِخِلَافِ تَرْكِ الْمَنِّ وَالْأَذَى فَلَا حَظَّ فِيهِ لنَفس الْمُعْطِي فإنّ الْأَكْثَر يميلون إِلَى التبجّح والتطاول على الْمُعْطى، فالمهلة فِي (ثمَّ) هُنَا مجازية إِذْ شُبِّهُ حُصُولُ الشَّيْءِ الْمُهِمِّ- فِي عِزَّةِ حُصُولِهِ- بِحُصُولِ الشَّيْءِ الْمُتَأَخِّرِ زَمَنُهُ، وَكَأَنَّ الَّذِي دَعَا الزَّمَخْشَرِيَّ إِلَى هَذَا أَنَّهُ رَأَى مَعْنَى الْمُهْلَةِ هُنَا غَيْرَ مُرَادٍ لِأَنَّ الْمُرَادَ حُصُولُ الْإِنْفَاقِ وَتَرْكُ الْمَنِّ مَعًا.
O'nun: { ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ } “sonra arkasından başa kakmayanlar” kavlinde, atfın vâv ile yapılması zâhir iken sümme (ثُمَّ) ile gelmesi hakkında el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «İnfak ile başa kakma ve eziyeti terk etmek arasındaki derece farkını ve bu ikisini terk etmenin bizzat infaktan daha hayırlı olduğunu göstermek içindir.» Yani buradaki sümme (ثُمَّ), başa kakma ve eziyeti terk etme mertebesini sadaka mertebesinden daha üstün kılmak için zamansal mühlet değil, rütbece sıralama (tertîb-i rütbî) içindir. Çünkü vermek, nefsin cömertliğinden ve övülme sevgisinden kaynaklanabilir; dolayısıyla onda verilen kimsenin payıyla beraber nefislerin de bir payı vardır. Başa kakmayı ve eziyeti terk etmek ise böyle değildir; onda verenin nefsi için hiçbir pay yoktur; zira insanların çoğu övünmeye ve verilene karşı üstünlük taslamaya meyillidir. Dolayısıyla buradaki sümme (ثمّ) lafzındaki mühlet mecazidir; nitekim gerçekleşmesi güç olan mühim bir şeyin elde edilmesi, zamanı geciken bir şeyin elde edilmesine benzetilmiştir. Zemahşerî'yi buna sevk eden sebep, buradaki mühlet manasının kastedilmediğini görmüş olmasıdır; çünkü maksat, hem infakın hem de başa kakmayı terk etmenin birlikte gerçekleşmesidir.
وَالْمَنُّ أَصْلُهُ الْإِنْعَامُ وَالْفَضْلُ، يُقَالُ مَنَّ عَلَيْهِ مَنًّا، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى عَدِّ الْإِنْعَامِ عَلَى الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ [المدثر: ٦] ، وَهُوَ إِذَا ذُكِرَ بَعْدَ الصَّدَقَةِ وَالْعَطَاءِ تَعَيَّنَ لِلْمَعْنَى الثَّانِي.
Menn (الْمَنُّ) kelimesinin aslı, nimet vermek ve lütufta bulunmaktır; nitekim «ona bir lütufta bulundu» (مَنَّ عَلَيْهِ مَنًّا) denir. Daha sonra bu kelime, nimet verilene yaptığı iyiliği sayıp dökmek (başa kakmak) anlamında kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ } [el-Müddessir: 6] “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma” buyruğu da bundandır. Bu kelime sadaka ve bağıştan sonra zikredildiğinde ikinci anlamına tahsis edilmiş olur.
وَإِنَّمَا يَكُونُ الْمَنُّ فِي الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِالتَّطَاوُلِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَالرِّيَاءِ بِالْإِنْفَاقِ، وَبِالتَّطَاوُلِ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ الَّذِينَ يُجَهِّزُهُمْ أَوْ يَحْمِلُهُمْ، وَلَيْسَ مِنَ الْمَنِّ التَّمَدُّحُ بِمَوَاقِفِ
Allah yolunda infaktaki başa kakma ancak Müslümanlara üstünlük taslamakla, infakla gösteriş yapmakla ve teçhizatını sağladığı veya binek temin ettiği mücahidlere büyüklük taslamakla olur. Bir mücahidin
الْمُجَاهِدِ فِي الْجِهَادِ أَوْ بِمَوَاقِفِ قَوْمِهِ، فَقَدْ قَالَ الْحُرَيْشُ بْنُ هِلَالٍ الْقُرَيْعِيُّ يَذْكُرُ خَيْلَهُ فِي غَزْوَةِ فَتْحِ مَكَّةَ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ:
cihaddaki duruşuyla veya kavminin [cihattaki] duruşlarıyla övünmesi ise başa kakmaktan sayılmaz. Nitekim el-Hureyş b. Hilâl el-Kurey'î, Mekke fethi gazvesinde ve Huneyn gününde atlarını anarak şöyle demiştir:
شَهِدْنَ مَعَ النَّبِيءِ مَسُوَّمَاتٍ ... حُنَيْنًا وَهْيَ دَامِيَةُ الْحَوَامِي
Peygamber'in yanında yer aldılar o nişanlı atlar... / Huneyn'de, tırnakları kan revan içindeyken.
وَوَقْعَةَ خَالِدٍ شَهِدَتْ وَحَكَّتْ ... سَنَابِكَهَا عَلَى الْبَلَدِ الْحَرَامِ
Hâlid'in savaşına da şahit oldular ve sürttüler... / Tırnaklarını o Harem beldesine.
وَقَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ يَتَمَدَّحُ بِمَوَاقِعِ قَوْمِهِ فِي غَزْوَةِ حُنَيْنٍ:
Abbâs b. Mirdâs da Huneyn Gazvesi'nde kavminin savaştığı yerlerle övünerek şöyle demiştir:
حَتَّى إِذَا قَالَ النَّبِيءُ مُحَمَّدٌ ... أَبَنِي سُلَيْمٍ قَدْ وَفَيْتُمْ فَارْجِعُوا
Nihayet Peygamber Muhammed dediğinde: / «Ey Süleymoğulları! Görevinizi hakkıyla yerine getirdiniz, artık dönün!»
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا
Geri döndük; biz olmasaydık onların ordusu / Müslümanları kuşatır ve toplayıp aldıklarını ele geçirirdi.
وَالْأَذَى هُوَ أَن يُؤْذِي الْمُنفق مَنْ أَنْفَقَ عَلَيْهِ بِإِسَاءَةٍ فِي الْقَوْلِ أَوْ فِي الْفِعْلِ قَالَ النَّابِغَةُ:
Eziyet (الْأَذَى) ise infakta bulunan kimsenin, harcama yaptığı kimseye söz veya fiille kötülük ederek incitmesidir. Nâbiga şöyle demiştir:
عَلَيَّ لِعَمْرٍو نِعْمَةٌ بَعْدَ نِعْمَةٍ ... لِوَالِدِهِ لَيْسَتْ بِذَاتِ عَقَارِبِ
Amr'ın babasının üzerimde nimet üstüne nimeti vardır... / Akrepleri (eziyet ve başa kakmaları) olmayan [bir nimettir].
فَالْمَقْصِدُ الشَّرْعِيُّ أَنْ يَكُونَ إِنْفَاقُ الْمُنْفِقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مُرَادًا بِهِ نَصْرُ الدِّينِ وَلَا حَظَّ لِلنَّفْسِ فِيهِ، فَذَلِكَ هُوَ أَعْلَى دَرَجَاتِ الْإِنْفَاقِ وَهُوَ الْمَوْعُودُ عَلَيْهِ بِهَذَا الْأَجْرِ الْجَزِيلِ، وَدُونَ ذَلِكَ مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ تَتَفَاوَت أحوالها.
Şer'î gaye, infak edenin Allah yolundaki infakıyla dinin zafere ulaşmasını murat etmesi ve bunda nefsin hiçbir payının bulunmamasıdır. İşte infakın en yüksek derecesi budur ve bu büyük mükâfat kendisi için vaat edilen mertebe de budur. Bunun altında durumları birbirinden farklı pek çok mertebeler vardır.
[٢٦٣، ٢٦٤]
[263, 264]
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : الْآيَات ٢٦٣ إِلَى ٢٦٤]
[el-Bakara Suresi (2): 263-264. Ayetler]
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤)
{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤) } “Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah zengindir, hilim sahibidir. (263) Ey iman edenler! İnsanlara gösteriş için malını harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan düz ve sert bir kayaya benzer; üzerine sağanak bir yağmur isabet eder de onu cascavlak (çıplak bir kaya halinde) bırakır. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (264)”
تَخَلَّصَ مِنْ غَرَضِ التَّنْوِيهِ بِالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَى التَّنْوِيهِ بِضَرْبٍ آخَرَ مِنَ الْإِنْفَاقِ وَهُوَ الْإِنْفَاقُ عَلَى الْمَحَاوِيجِ مِنَ النَّاسِ، وَهُوَ الصَّدَقَاتُ. وَلَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرٌ لِلصَّدَقَةِ إِلَّا أَنَّهَا تَخْطُرُ بِالْبَالِ عِنْدَ ذِكْرِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَلَمَّا وَصَفَ الْإِنْفَاقَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِصِفَةِ الْإِخْلَاصِ لِلَّهِ فِيهِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا [الْبَقَرَة: ٢٦٢] الْآيَةَ انْتَقَلَ بِمُنَاسَبَةِ ذَلِكَ إِلَى طَرْدِ ذَلِكَ الْوَصْفِ فِي الْإِنْفَاقِ عَلَى الْمُحْتَاجِينَ فَإِنَِِّ
Allah yolunda infakı övme gayesinden, infakın başka bir türünü, yani muhtaç insanlara infak etmeyi övmeye intikal etmiştir ki o da sadakalardır. Daha önce sadakadan bahsedilmemişti; ancak Allah yolunda infak zikredildiğinde sadaka da akla gelir. Allah yolunda infakı: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا } [el-Bakara: 262] kavliyle Allah için ihlaslı olma vasfıyla niteleyince, bu münasebetle aynı vasfı muhtaçlara infak konusunda da devam ettirmeye geçti; çünkü
الْمَنَّ وَالْأَذَى فِي الصَّدَقَةِ أَكْثَرُ حُصُولًا لِكَوْنِ الصَّدَقَةِ مُتَعَلِّقَةً بِأَشْخَاصٍ مُعَيَّنِينَ، بِخِلَافِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّ أَكْثَرَ مَنْ تَنَالُهُمُ النَّفَقَةُ لَا يَعْلَمُهُمُ الْمُنْفِقُ.
sadakada başa kakma ve eziyet daha çok vuku bulur; zira sadaka belirli şahıslarla ilgilidir. Allah yolunda infak ise böyle değildir; çünkü bu infakın ulaştığı kimselerin çoğunu infak eden tanımaz.
فَالْمَنُّ عَلَى الْمُتَصَدَّقِ عَلَيْهِ هُوَ تَذْكِيرُهُ بِالنِّعْمَةِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Sadaka verilene başa kakmak, az önce geçtiği üzere ona nimeti hatırlatmaktır.
وَمِنْ فِقْرَاتِ الزَّمَخْشَرِيِّ فِي «الْكَلِمِ النَّوَابِغِ» : «طَعْمُ الْآلَاءِ أَحْلَى مِنَ الْمَنِّ. وَهُوَ أَمَرُّ مِنَ الْآلَاءِ عِنْدَ الْمَنِّ» الْآلَاءُ الْأَوَّلُ النِّعَمُ وَالْآلَاءُ الثَّانِي شَجَرٌ مُرُّ الْوَرَقِ، وَالْمَنُّ الْأَوَّلُ شَيْءٌ شِبْهُ الْعَسَلِ يَقَعُ كَالنَّدَى عَلَى بَعْضِ شَجَرِ بَادِيَةِ سِينَا وَهُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Zemahşerî'nin el-Kelimü'n-Nevâbiğ adlı eserindeki veciz sözlerinden biri şöyledir: «Nimetin tadı kudret helvasından daha tatlıdır; başa kakıldığında ise zakkum ağacından daha acıdır.» Birinci el-âlâ (الْآلَاءُ) nimetler, ikinci el-âlâ (الْآلَاءُ) ise yaprağı acı bir ağaçtır. Birinci el-menn (الْمَنُّ), Sina çölündeki bazı ağaçların üzerine çiy gibi düşen bal benzeri bir şeydir ki Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçen odur:
وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى [الْبَقَرَة: ٥٧] ، والمنّ الثَّانِي تَذْكِيرُ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ بِالنِّعْمَةِ.
{ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } [el-Bakara: 57] “Üzerinize kudret helvası ve bıldırcın indirdik”. İkinci el-menn (المنّ) ise nimet verilene o nimeti hatırlatıp başa kakmaktır.
وَالْأَذَى الْإِسَاءَةُ وَالضُّرُّ الْقَلِيلُ لِلْمُنْعَمِ عَلَيْهِ قَالَ تَعَالَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً [آل عمرَان: ١١١] ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْأَذَى الصَّرِيحُ مِنَ الْمُنْعِمِ لِلْمُنْعَمِ عَلَيْهِ كَالتَّطَاوُلِ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ أَعْطَاهُ، أَوْ أَنْ يَتَكَبَّرَ عَلَيْهِ لِأَجْلِ الْعَطَاءِ، بَلْهَ تَعْيِيرِهِ بِالْفَقْرِ، وَهُوَ غَيْرُ الْأَذَى الَّذِي يَحْصُلُ عِنْدَ الْمَنِّ.
Eziyet (el-Ezâ), nimet verilen kimseye yapılan kötülük ve az bir zarardır. Allah Teâlâ: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } [Âl-i İmrân: 111] “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” buyurmuştur. Bundan maksat, nimeti verenin nimet verilene açıkça eziyet etmesidir; ona verdiği şeyle üstünlük taslaması, bağışından ötürü ona karşı kibirlenmesi ve hatta onu fakirlikle ayıplaması gibi. Bu, başa kakma esnasında meydana gelen eziyetten farklıdır.
وَأَشَارَ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ فِي كِتَابِ الزَّكَاةِ مِنَ «الْإِحْيَاءِ» إِلَى أَنَّ الْمَنَّ لَهُ أَصْلٌ وَمَغْرِسٌ وَهُوَ مِنْ أَحْوَالِ الْقَلْبِ وَصِفَاتِهِ، ثُمَّ تَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ أَحْوَالٌ ظَاهِرَةٌ عَلَى اللِّسَانِ وَالْجَوَارِحِ. وَمَنْبَعُ الْأَذَى أَمْرَانِ: كَرَاهِيَةُ الْمُعْطِي إِعْطَاءَ مَالَهُ وَشِدَّةُ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ وَرُؤْيَتُهُ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنَ الْفَقِيرِ، وَكِلَاهُمَا مَنْشَؤُهُ الْجَهْلُ فَإِنَّ كَرَاهِيَةَ تَسْلِيمِ الْمَالِ حُمْقٌ لِأَنَّ مَنْ بَذَلَ الْمَالَ لِطَلَبِ رِضَا اللَّهِ وَالثَّوَابِ فَقَدْ عَلِمَ أَنَّ مَا حَصَلَ لَهُ مِنْ بَذْلِ الْمَالِ أَشَرَفُ مِمَّا بَذَلَهُ، وَظَنُّهُ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنَ الْفَقِيرِ جَهْلٌ بِخَطَرِ الْغِنَى، أَيْ أَنَّ مَرَاتِبَ النَّاسِ بِمَا تَتَفَاوَتُ بِهِ نُفُوسُهُمْ مِنَ التَّزْكِيَةِ لَا بِعَوَارِضِ الْغِنَى وَالْفَقْرِ الَّتِي لَا تَنْشَأُ عَنْ دَرَجَاتِ الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ.
Ebû Hâmid el-Gazâlî, İhyâ'nın Zekât kitabında başa kakmanın bir aslı ve kökü olduğuna, bunun da kalbin hallerinden ve sıfatlarından biri olduğuna, daha sonra bundan dile ve organlara yansıyan zahirî durumların dallanıp budaklandığına işaret etmiştir. Eziyetin kaynağı ise iki şeydir: Verenin malını vermekten hoşlanmaması ve bunun nefsine ağır gelmesi ile kendisini fakirden daha üstün görmesi. Her ikisinin de kaynağı cehalettir. Zira malı teslim etmekten hoşlanmamak ahmaklıktır; çünkü malı Allah'ın rızasını ve sevabını aramak için harcayan kimse, malı harcamakla elde edeceği şeyin harcadığı şeyden daha şerefli olduğunu bilmiştir. Kendisinin fakirden daha hayırlı olduğunu sanması ise zenginliğin tehlikesini bilmemekten kaynaklanan bir cehalettir; yani insanların dereceleri nefislerinin arınmışlığına göredir, yoksa nefsin kemal derecelerinden kaynaklanmayan zenginlik ve fakirlik gibi arızi durumlara göre değildir.
وَلَمَّا حَذَّرَ اللَّهُ الْمُتَصَدِّقَ مِنْ أَنْ يُؤْذِيَ الْمُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ عُلِمَ أَنَّ التَّحْذِيرَ مِنَ الْإِضْرَارِ بِهِ كَشَتْمِهِ وَضَرْبِهِ حَاصِلٌ بِفَحْوَى الْخِطَابِ لِأَنَّهُ أَوْلَى بِالنَّهْيِ.
Allah sadaka vereni, sadaka verilene eziyet etmekten sakındırınca, ona sövmek ve dövmek gibi zarar vermekten sakındırmanın hitabın delaleti (fehva'l-hitâb) yoluyla sabit olduğu anlaşılmıştır; çünkü bu, yasaklanmaya daha layıktır.
أَوْسَعَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْمَقَامَ بَيَانًا وَتَرْغِيبًا وَزَجْرًا بِأَسَالِيبَ مُخْتَلِفَةٍ وَتَفَنُّنَاتٍ بَدِيعَةٍ فَنَبَّهَنَا بِذَلِكَ إِلَى شِدَّةِ عِنَايَةِ الْإِسْلَامِ بِالْإِنْفَاقِ فِي وُجُوهِ الْبِرِّ وَالْمَعُونَةِ.
Allah Teâlâ bu makamı farklı üsluplar ve eşsiz anlatım sanatlarıyla açıklama, teşvik ve sakındırma bakımından genişletmiş, böylece İslam'ın hayır ve yardım yollarına infak etmeye verdiği büyük öneme dikkatimizi çekmiştir.
وَكَيْفَ لَا تَكُونُ كَذَلِكَ وَقِوَامُ الْأُمَّةِ دَوَرَانُ أَمْوَالِهَا بَيْنَهَا، وَأَنَّ مِنْ أَكْبَرِ مَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ الِانْتِفَاعُ بِالثَّرْوَةِ الْعَامَّةِ بَيْنَ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ عَلَى وُجُوهٍ جَامِعَةٍ بَيْنَ رَعْيِ الْمَنْفَعَةِ الْعَامَّةِ وَرَعْيِ الْوِجْدَانِ الْخَاصِّ، وَذَلِكَ بِمُرَاعَاةِ الْعَدْلِ مَعَ الَّذِي كَدَّ لِجَمْعِ الْمَالِ وَكَسْبِهِ،
Nasıl böyle olmasın ki! Bir ümmetin ayakta kalması mallarının kendi arasında tedavülde olmasına bağlıdır; şeriatın en büyük maksatlarından biri de genel servetten ümmetin fertleri arasında yararlanılmasıdır; bu da kamu yararını gözetmek ile özel vicdanı gözetmeyi bir araya getiren yollarla gerçekleşir. Bu ise malı toplamak ve kazanmak için çalışan kimseye karşı adaleti gözetmek,
وَمُرَاعَاةِ الْإِحْسَانِ لِلَّذِي بَطَّأَ بِهِ جُهْدُهُ، وَهَذَا الْمَقْصِدُ مِنْ أَشْرَفِ الْمَقَاصِدِ التَّشْرِيعِيَّةِ. وَلَقَدْ كَانَ مِقْدَارُ الْإِصَابَةِ وَالْخَطَأِ فِيهِ هُوَ مِيزَانَ ارْتِقَاءِ الْأُمَمِ وَتَدَهْوُرِهَا، وَلَا تَجِدُ شَرِيعَةً ظَهَرَتْ وَلَا دُعَاةَ خَيْرٍ دَعَوْا إِلَّا وَهُمْ يَجْعَلُونَ لِتَنْوِيلِ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ حَظًّا مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِي بَيْنَ أَيْدِي أَهْلِ الثَّرْوَةِ وموضعا عَظِيمًا مِنْ تَشْرِيعِهِمْ أَوْ دَعْوَتِهِمْ، إِلَّا أَنَّهُمْ فِي ذَلِكَ مُتَفَاوِتُونَ بَيْنَ مُقَارِبٍ وَمُقَصِّرٍ أَوْ آمِلٍ وَمُدَبِّرٍ، غَيْرَ أَنَّكَ لَا تَجِدُ شَرِيعَةً سَدَّدَتِ السَّهْمَ لِهَذَا الْغَرَضِ. وَعَرَفَتْ كَيْفَ تُفَرِّقُ بَيْنَ الْمُسْتَحَبِّ فِيهِ وَالْمُفْتَرَضِ. وَمثل هَذِهِ الشَّرِيعَةِ الْمُبَارَكَةِ، فَإِنَّهَا قَدْ تَصَرَّفَتْ فِي
gayreti yetersiz kalana karşı da ihsanı gözetmek suretiyle olur. Bu gaye, şer'î gayelerin en şereflilerindendir. Bu hususta isabet ve hata etme derecesi, ümmetlerin yükseliş ve çöküşlerinin ölçüsü olmuştur. Ortaya çıkan hiçbir şeriat ve davette bulunan hiçbir hayır davetçisi bulamazsınız ki, ümmet fertlerine zenginlerin elindeki mallardan bir pay ayırmayı ve teşrîlerinde ya da davetlerinde [buna] büyük bir yer vermeyi hedeflemiş olmasın. Ancak onlar bu hususta hedefe yaklaşan ile kusur eden ya da ümit eden ile plan kuran arasında farklılık göstermişlerdir. Ne var ki, bu hedefe oku tam isabet ettiren, bu hususta müstehab olan ile farz olanı nasıl ayırt edeceğini bilen bu mübarek şeriat gibisini asla bulamazsınız. Zira o,
نِظَامِ الثَّرْوَةِ الْعَامَّةِ تَصَرُّفًا عَجِيبًا أَقَامَتْهُ عَلَى قَاعِدَةِ تَوْزِيعِ الثَّرْوَةِ بَيْنَ أَفْرَادِ الْأُمَّةِ، وَذَلِكَ بِكِفَايَةِ الْمُحْتَاجِ مِنَ الْأُمَّةِ مَؤُونَةَ حَاجَتِهِ، عَلَى وُجُوهٍ لَا تَحْرِمُ الْمُكْتَسِبَ لِلْمَالِ فَائِدَةَ اكْتِسَابِهِ وَانْتِفَاعِهِ بِهِ قَبْلَ كُلِّ أَحَدٍ.
genel servet nizamında hayret verici bir tasarrufta bulunmuş, onu servetin ümmet fertleri arasında dağıtılması esasına dayandırmıştır. Bu da ümmetin muhtaç olanının ihtiyacını karşılarken, malı kazanan kimseyi herkesten önce kendi kazancının faydasından ve ondan yararlanmaktan mahrum bırakmayacak yollarla yapılmıştır.
فَأَوَّلُ مَا ابْتَدَأَتْ بِهِ تَأْمِينُ ثِقَةِ الْمُكْتَسِبِ- بِالْأَمْنِ عَلَى مَالِهِ- مِنْ أَنْ يَنْتَزِعَهُ مِنْهُ مُنْتَزِعٌ إِذْ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [النِّسَاء: ٢٩]
İlk olarak başladığı şey, malı kazananın —malının güvenliği hususunda— zorla alan birinin onu elinden almasından emin olmasını sağlamaktır; nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } [en-Nisâ: 29] “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” buyurmuştur.
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا»
Peygamber ﷺ Veda Haccı hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz kanlarınız ve mallarınız, bu beldenizde, bu ayınızda, şu gününüzün haramlığı gibi birbirinize haramdır.»
، سَمِعَ ذَلِكَ مِنْهُ مِائَةُ أَلْفِ نَفْسٍ أَوْ يَزِيدُونَ وَتَنَاقَلُوهُ فِي آفَاقِ الْإِسْلَامِ حَتَّى بَلَغَ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ، فَكَانَ مِنْ قَوَاعِدِ التَّشْرِيعِ الْعَامَّةِ قَاعِدَةُ حِفْظِ الْأَمْوَالِ لَا يَسْتَطِيعُ مُسْلِمٌ إِبْطَالهَا.
Bunu ondan yüz bin veya daha fazla kişi dinlemiş ve İslam beldelerine aktararak tevatür derecesine ulaştırmıştır. Böylece genel teşrî kurallarından biri de hiçbir Müslümanın geçersiz kılamayacağı malların korunması kuralı olmuştur.
وَقد أتبعت إِعْلَانُ هَذِهِ الثِّقَةِ بِحِفْظِ الْأَمْوَالِ بِتَفَارِيعِ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْمُعَامَلَاتِ وَالتَّوْثِيقَاتِ، كَمَشْرُوعِيَّةِ الرَّهْنِ فِي السّلف والتوثّق بِالْإِشْهَادِ كَمَا تُصَرِّحُ بِهِ الْآيَاتُ الْآتِيَةُ وَمَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ نُصُوصِ الشَّرِيعَةِ تَنْصِيصًا وَاسْتِنْبَاطًا.
Malların korunmasına yönelik bu güvenin ilanını; borçlanmada rehinin meşruiyeti ve gelecek ayetlerin açıkça belirttiği üzere şahit tutarak belgeleme gibi muameleler ve vesikalarla ilgili hükümlerin ayrıntıları ile şeriatın nass ve istinbat yoluyla koyduğu diğer esaslar takip etmiştir.
ثُمَّ أَشَارَتْ إِلَى أَنَّ مِنْ مَقَاصِدِهَا أَلَّا تَبْقَى الْأَمْوَالُ مُتَنَقِّلَةً فِي جِهَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ عَائِلَةٍ أَوْ قَبِيلَةٍ مِنَ الْأُمَّةِ بَلِ الْمَقْصِدُ دَوَرَانُهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ الْفَيْءِ: مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ [الْحَشْر: ٧] ، فَضَمِيرُ يَكُونُ عَائِدٌ إِلَى مَا أَفَاءَ اللَّهُ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ مَالًا أَيْ كَيْلَا يَكُونَ الْمَالُ دُولَةً. وَالدُّولَةُ مَا يَتَدَاوَلُهُ النَّاسُ مِنَ الْمَالِ، أَيْ شَرَعْنَا صَرْفَهُ لِمَنْ سَمَّيْنَاهُمْ دُونَ أَنْ يَكُونَ لِأَهْلِ الْجَيْشِ حَقٌّ فِيهِ، لِيَنَالَ الْفُقَرَاءُ مِنْهُ حُظُوظَهُمْ فَيُصْبِحُوا أَغْنِيَاءَ فَلَا يَكُونُ
Sonra, malların ümmetin sadece tek bir kesiminde, ailesinde veya kabilesinde dolaşır halde kalmamasının, aksine maksadın tedavül etmesi olduğuna Fey ayetindeki şu kavliyle işaret etmiştir: { مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ } [el-Haşr: 7] “Allah'ın o kent halkından Resûlüne verdiği feyler; Allah'a, Resûle, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışa aittir. Tâ ki o [mallar], içinizden zenginler arasında dolaşan bir servet olmasın.” Buradaki yekûne (يَكُونَ) fiilinin zamiri, mal olması hasebiyle mâ efâallâh (مَا أَفَاءَ اللَّهُ) ifadesine dönmektedir; yani mal elden ele dolaşan bir şey olmasın diye. Devlet (الدُّولَةُ), insanların aralarında elden ele gezdirdikleri maldır. Yani fakirler ondan nasiplerini alıp zenginleşsinler de
مُدَالًا بَيْنَ طَائِفَةِ الْأَغْنِيَاءِ كَمَا كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَأْخُذُ قَادَتُهُمُ الْمِرْبَاعَ وَيَأْخُذُ الْغُزَاةُ ثَلَاثَةَ الْأَرْبَاعِ فَيَبْقَى الْمَالُ كُلُّهُ لِطَائِفَةٍ خَاصَّةٍ.
Cahiliye döneminde komutanlarının ganimetin dörtte birini (mirbâ') alıp savaşçıların da dörtte üçünü aldığı ve böylece malın tamamen belirli bir zümreye kaldığı gibi, zenginler zümresi arasında dönüp duran bir şey olmasın diye onun harcanmasını ordu mensuplarının onda bir hakkı olmaksızın ismini saydığımız kimselere meşru kıldık.
ثُمَّ عَمَدَتْ إِلَى الِانْتِزَاعِ مِنْ هَذَا الْمَالِ انْتِزَاعًا مُنَظَّمًا فَجَعَلَتْ مِنْهُ انْتِزَاعًا جَبْرِيًّا بَعْضَهُ فِي حَيَاةِ صَاحِبِ الْمَالِ وَبَعْضَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ. فَأَمَّا الَّذِي فِي حَيَاتِهِ فَهُوَ الصَّدَقَاتُ الْوَاجِبَةُ، وَمِنْهَا الزَّكَاةُ، وَهِيَ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ عُشْرُ الْمَمْلُوكَاتِ أَوْ نِصْفُ عُشْرِهَا أَوْ رُبُعُ عُشْرِهَا.
Sonra bu maldan düzenli bir pay almaya yönelmiş ve bunun bir kısmını mal sahibinin sağlığında, bir kısmını da ölümünden sonra olmak üzere cebren alınır kılmıştır. Sağlığında olanı ise farz sadakalardır ki bunlardan biri zekâttır; o da çoğu durumda mülkiyetin onda biri, yirmide biri (onda birin yarısı) veya kırkta biridir (onda birin dörtte biri).
وَقَدْ بَيَّنَ النَّبِيءُ ﷺ وَجْهَ تَشْرِيعِهَا بِقَوْلِهِ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ حِينَ أَرْسَلَهُ إِلَى الْيَمَنِ «إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ زَكَاةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ»
Peygamber ﷺ Muâz b. Cebel'i Yemen'e gönderdiğinde: «Allah onlara, zenginlerinden alınıp fakirlerine verilecek bir zekâtı farz kılmıştır» buyurarak bunun teşrî hikmetini beyan etmiştir.
، وَجَعَلَ تَوْزِيعَ مَا يَتَحَصَّلُ مِنْ هَذَا الْمَالِ لِإِقَامَةِ مَصَالِحِ النَّاسِ وَكِفَايَةِ مُؤَنِ الضُّعَفَاءِ مِنْهُمْ، فَصَارُوا بِذَلِكَ ذَوِي حَقٍّ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ، غَيْرَ مُهِينِينَ وَلَا مُهَدِّدِينَ بِالْمَنْعِ وَالْقَسَاوَةِ. وَالْتَفَتَ إِلَى الْأَغْنِيَاءِ فَوَعَدَهُمْ عَلَى هَذَا
Bu maldan toplananın dağıtımını insanların maslahatlarını tesis etmeye ve aralarındaki zayıfların geçimlerini karşılamaya tahsis etmiştir. Böylece onlar, hor görülmeksizin ve esirgenme ile katılığa maruz bırakılmaksızın zenginlerin mallarında hak sahibi olmuşlardır. Zenginlere yönelerek de bu
الْعَطَاءِ بِأَفْضَلِ مَا وُعِدَ بِهِ الْمُحْسِنُونَ، مِنْ تَسْمِيَتِهِ قَرْضًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَمِنْ تَوْفِيرِ ثَوَابِهِ، كَمَا جَاءَتْ بِهِ الْآيَاتُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِ تَفْسِيرِهَا.
bağış karşılığında —tefsiriyle meşgul olduğumuz ayetlerin getirdiği üzere— bunu Allah Teâlâ'ya verilmiş bir karz olarak isimlendirmek ve sevabını bol kılmak suretiyle iyilik sahiplerine vaat edilenlerin en faziletlisini vaat etmiştir.
وَيَلْحَقُ بِهَذَا النَّوْعِ أَخْذُ الْخُمُسِ مِنَ الْغَنِيمَةِ مَعَ أَنَّهَا حَقُّ الْمُحَارِبِينَ، فَانْتَزَعَ مِنْهُمْ ذَلِكَ وَقَالَ لَهُمْ: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ- إِلَى قَوْلِهِ- إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ [الْأَنْفَال: ٤١] فَحَرَّضَهُمْ عَلَى الرِّضَا بِذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ انْتَزَعَهُ مِنْ أَيْدِي الَّذِينَ اكْتَسَبُوهُ بِسُيُوفِهِمْ وَرِمَاحِهِمْ. وَكَذَلِكَ يَلْحَقُ بِهِ النَّفَقَاتُ الْوَاجِبَةُ غَيْرَ نَفَقَةِ الزَّوْجَةِ لِأَنَّهَا غَيْرُ مَنْظُورٍ فِيهَا إِلَى الِانْتِزَاعِ إِذْ هِيَ فِي مُقَابَلَةِ تَأَلُّفِ الْعَائِلَةِ، وَلَا نَفَقَةِ الْأَوْلَادِ كَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّاعِيَ إِلَيْهَا جِبِلِّيٌّ. أَمَّا نَفَقَةُ غَيْرِ الْبَنِينَ عِنْدَ مَنْ يُوجِبُ نَفَقَةَ الْقَرَابَةِ فَهِيَ مِنْ قِسْمِ الِانْتِزَاعِ الْوَاجِبِ، وَمِنَ الِانْتِزَاعِ الْوَاجِبِ الْكَفَّارَاتُ فِي حِنْثِ الْيَمِينِ، وَفِطْرِ رَمَضَانَ، وَالظِّهَارِ، وَالْإِيلَاءِ، وَجَزَاءِ الصَّيْدِ. فَهَذَا تَوْزِيعُ بَعْضِ مَالِ الْحَيِّ فِي حَيَاتِهِ.
Savaşçıların hakkı olmasına rağmen ganimetten beşte birin alınması da bu türe dahildir; nitekim bunu onların elinden almış ve onlara: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ } —şu ayete kadar— { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } [el-Enfâl: 41] “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a ve Resûle aittir... Eğer Allah'a iman etmişseniz” buyurarak onları buna razı olmaya teşvik etmiştir. Hiç şüphe yok ki bunu kılıçları ve mızraklarıyla kazananların ellerinden almıştır. Aynı şekilde, eşin nafakası dışındaki vacip nafakalar da buna dahildir; zira eşin nafakasında [zorunlu] pay alma ciheti gözetilmez, çünkü o aile birliğinin karşılığıdır; çocukların nafakası da böyledir, çünkü ona sevk eden saik fıtrîdir. Akraba nafakasını vacip görenlere göre çocukların dışındakilerin nafakası ise vacip pay alma kısmındandır. Yemin kefareti, Ramazan bozma kefareti, zıhâr, îlâ ve av cezası kefaretleri de vacip pay almadandır. İşte bu, hayatta olan kimsenin malının bir kısmının sağlığında taksimidir.
وَأَمَّا تَوْزِيعُ الْمَالِ بَعْدَ وَفَاةِ صَاحِبِهِ فَذَلِكَ بِبَيَانِ فَرَائِضِ الْإِرْثِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ. وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يُعْطُونَ أَمْوَالَهُمْ لِمَنْ يُحِبُّونَ مِنْ أَجْنَبِيٍّ أَوْ قَرِيبٍ كَمَا قَدَّمْنَا بَيَانَهُ فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ [١٨٠] ، وَكَانَ بَعْضُ الْأُمَمِ يَجْعَلُ الْإِرْثَ لِلْأَكْبَرِ.
Malın sahibinin vefatından sonraki taksimine gelince; bu da miras paylarının artma ve eksilme kabul etmeyecek bir şekilde beyan edilmesiyle yapılmıştır. Araplar, { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } [180] “Sizden birine ölüm geldiği zaman... üzerinize yazıldı (farz kılındı)” kavlinde açıklamasını sunduğumuz gibi, mallarını ister yabancı olsun ister akraba olsun sevdikleri kimselere verirlerdi; bazı milletler ise mirası en büyük [çocuğa] tahsis ederlerdi.
وَجُعِلَ تَوْزِيعُ هَذِهِ الْفَرَائِضِ عَلَى وَجْهِ الرَّحْمَةِ بِالنَّاسِ أَصْحَابِ الْأَمْوَالِ، فَلَمْ تُعْطَ أَمْوَالُهُمْ إِلَّا لِأَقْرَبِ النَّاسِ إِلَيْهِمْ، وَكَانَ تَوْزِيعُهُ بِحَسَبِ الْقُرْبِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي
Bu miras paylarının taksimi mal sahibi insanlara merhamet üzere kılınmıştır; bu yüzden onların malları kendilerine en yakın olanlardan başkasına verilmemiştir. Taksim de miras hukukundaki (ferâiz)
مَسَائِلِ الْحَجْبِ مِنَ الْفَرَائِضِ، وَبِحَسَبِ الْأَحْوَجِيَّةِ إِلَى الْمَالِ، كَتَفْضِيلِ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى لِأَنَّهُ يَعُولُ غَيْرَهُ وَالْأُنْثَى يَعُولُهَا غَيْرُهَا. وَالْتَفَتَ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى أَصْحَابِ الْأَمْوَالِ فَتَرَكَ لَهُمْ حَقَّ التَّصَرُّفِ فِي ثُلُثِ أَمْوَالِهِمْ يُعَيِّنُونَ مَنْ يَأْخُذُهُ بَعْدَ مَوْتِهِمْ عَلَى شَرْطِ أَلَّا يَكُونَ وَارِثًا، حَتَّى لَا يَتَوَسَّلُوا بِذَلِكَ إِلَى تَنْفِيلِ وَارِثٍ عَلَى غَيْرِهِ.
hacb meselelerinde bilindiği gibi yakınlığa göre ve mala olan ihtiyacın derecesine göre yapılmıştır; erkeğin kadına üstün tutulması gibi, çünkü erkek başkasının nafakasını temin eder, kadının nafakası ise başkası tarafından karşılanır. Şeriat bu bâbda mal sahiplerini de gözetmiş, bir vârisi diğerine üstün kılmaya vesile kılmasınlar diye vâris olmama şartıyla, ölümlerinden sonra malı alacak kişiyi belirlemeleri için mallarının üçte birinde tasarruf hakkını onlara bırakmıştır.
وَجَعَلَتِ الشَّرِيعَةُ مِنَ الِانْتِزَاعِ انْتِزَاعًا مَنْدُوبًا إِلَيْهِ غَيْرَ وَاجِبٍ، وَذَلِكَ أَنْوَاعُ الْمُوَاسَاةِ بِالصَّدَقَاتِ وَالْعَطَايَا وَالْهَدَايَا وَالْوَصَايَا وَإِسْلَافِ الْمُعْسِرِ بِدُونِ مُرَابَاةٍ وَلَيْسَ فِي الشَّرِيعَةِ انْتِزَاعُ أَعْيَانِ الْمَمْلُوكَاتِ مِنَ الْأُصُولِ فَالِانْتِزَاعُ لَا يَعْدُو انْتِزَاعَ الْفَوَائِدِ بِالْعَدَالَةِ وَالْمُسَاوَاةِ.
Şeriat, pay almanın bir kısmını da vacip olmayan, mendub bir pay alma kılmıştır; bunlar sadakalar, bağışlar, hediyeler, vasiyetler ve darda kalana faizsiz borç verme ile yapılan dayanışma türleridir. Şeriatta mülklerin asıllarının aynen zorla alınması yoktur; dolayısıyla pay alma işlemi, adalet ve eşitlik ilkeleri çerçevesinde gelirlerden (faydalardan) pay almanın ötesine geçmez.
وَجُمْلَةُ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ إِلَى آخِرِهَا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا. وَتَنْكِيرُ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ لِلتَّقْلِيلِ، أَيْ أَقَلُّ قَوْلٍ مَعْرُوفٍ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى. وَالْمَعْرُوفُ هُوَ الَّذِي يَعْرِفُهُ النَّاسُ، أَيْ لَا يُنْكِرُونَهُ. فَالْمُرَادُ بِهِ الْقَوْلُ الْحَسَنُ وَهُوَ ضِدُّ الْأَذَى.
{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Güzel bir söz” cümlesi sonuna kadar istînâf-ı beyânîdir. Kavlin ma'rûf (قَوْلٌ مَعْرُوفٌ) şeklinde nekire kılınması azlık (tazmin) ifade eder; yani en az güzel bir söz bile, arkasından eziyet gelen sadakadan daha hayırlıdır. Ma'rûf (الْمَعْرُوفُ), insanların bildiği, yani yadırgamadığı şeydir. Bundan murat ise güzel sözdür ve eziyetin zıddıdır.
وَالْمَغْفِرَةُ هُنَا يُرَادُ بِهَا التَّجَاوُزُ عَنِ الْإِسَاءَةِ أَيْ تَجَاوُزُ الْمُتَصَدِّقِ عَنِ الْمُلِحِّ أَوِ الْجَافِي فِي سُؤَالِهِ إِلْحَاحَهُ أَوْ جَفَاءَهُ مِثْلَ الَّذِي يَسْأَلُ فَيَقُولُ: أَعْطِنِي حَقَّ اللَّهِ الَّذِي عِنْدَكَ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، وَيُرَادُ بِهَا أَيْضًا تَجَاوُزُ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الذُّنُوبِ بِسَبَبِ تِلْكَ الصَّدَقَةِ إِذَا كَانَ مَعَهَا قَوْلٌ مَعْرُوفٌ، وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْأَذَى يُوشِكُ أَنْ يُبْطِلَ ثَوَابَ الصَّدَقَةِ.
Buradaki mağfiret (الْمَغْفِرَةُ) ile kötülüğü bağışlamak kastedilmektedir; yani sadaka verenin, ısrar eden veya istemesinde kaba davranan dilencinin bu ısrarını yahut kabalığını —mesela isteyip de: «Yanındaki Allah'ın hakkını bana ver» veya benzeri ifadeler kullanan kimsede olduğu gibi— bağışlamasıdır. Bununla aynı zamanda, beraberinde güzel bir söz olduğu takdirde o sadaka sebebiyle Allah Teâlâ'nın günahları bağışlaması da murat edilir. Bunda eziyetin sadakanın sevabını iptal etmeye yakın olduğuna dair üstü kapalı bir ima (ta'riz) vardır.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ تَذْيِيلٌ لِلتَّذْكِيرِ بِصِفَتَيْنِ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى لِيَتَخَلَّقَ بِهِمَا الْمُؤْمِنُونَ وَهُمَا: الْغِنَى الرَّاجِعُ إِلَيْهِ التَّرَفُّعُ عَنْ مُقَابَلَةِ الْعَطِيَّةِ بِمَا يُبَرِّدُ غَلِيلَ شُحِّ نَفْسِ الْمُعْطِي، وَالْحِلْمُ الرَّاجِعُ إِلَيْهِ الْعَفْوُ وَالصَّفْحُ عَنْ رُعُونَةِ بَعْضِ الْعُفَاةِ.
O'nun: { وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Allah zengindir, hilim sahibidir” buyruğu, müminlerin ahlak edinmesi için Allah Teâlâ'nın sıfatlarından iki sıfatı hatırlatan bir tezyîldir. Bunlar: Verenin nefsinin cimrilik hararetini dindirecek şeylerle bağışın karşılığını beklemekten müstağni olmayı ifade eden Ganî (zenginlik) sıfatı ile bazı dilencilerin kabalıklarını affetmeyi ve hoş görmeyi ifade eden Halîm (hilim) sıfatıdır.
وَالْإِبْطَالُ جَعْلُ الشَّيْءِ بَاطِلًا أَيْ زَائِلًا غَيْرَ نَافِعٍ لِمَا أُرِيدَ مِنْهُ. فَمَعْنَى بُطْلَانِ الْعَمَلِ عَدَمُ تَرَتُّبِ أَثَرِهِ الشَّرْعِيِّ عَلَيْهِ سَوَاءٌ كَانَ الْعَمَلُ وَاجِبًا أَمْ كَانَ مُتَطَوَّعًا بِهِ، فَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ وَاجِبًا فَبُطْلَانُهُ عَدَمُ إِجْزَائِهِ بِحَيْثُ لَا تَبْرَأُ ذِمَّةُ الْمُكَلَّفِ مِنْ تَكْلِيفِهِ بِذَلِكَ الْعَمَلِ وَذَلِكَ إِذَا اخْتَلَّ رُكْنٌ أَوْ شَرْطٌ مِنَ الْعَمَلِ. وَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ مُتَطَوَّعًا بِهِ رَجَعَ الْبُطْلَانُ إِلَى عَدَمِ الثَّوَابِ عَلَى الْعَمَلِ لِمَانِعٍ شَرْعِيٍّ مِنِ اعْتِبَارِ ثَوَابِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا جَمْعًا بَيْنَ أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ.
İbtâl (الْإِبْطَالُ), bir şeyi batıl kılmak, yani yok edip kendisinden beklenen gaye için faydasız hale getirmektir. Amelin boşa gitmesinin anlamı, ister farz olsun ister nafile olsun, üzerine terettüp edecek şer'î hükmün gerçekleşmemesidir. Eğer amel farz ise boşa çıkması, mükellefin o amelle ilgili sorumluluktan kurtulmayacağı şekilde yeterli (müczî) sayılmamasıdır ki bu, amelin bir rüknü veya şartı bozulduğunda gerçekleşir. Eğer amel nafile ise boşa çıkması, şeriatın delillerinin arasını uzlaştırma gereği burada kastedildiği üzere, sevabının itibar edilmesine şer'î bir engelden ötürü amele sevap verilmemesi anlamına gelir.
وَقَوْلُهُ: كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ الْكَافُ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ هُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تُبْطِلُوا، أَيْ لَا تَكُونُوا فِي إِتْبَاعِ صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَهُوَ كَافِرٌ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَإِنَّمَا يُعْطِي لِيَرَاهُ النَّاسُ وَذَلِكَ عَطَاءُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ.
O'nun: { كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ } “İnsanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi” kavlindeki kâf harfi müstakar zarftır ve tubtılû (تُبْطِلُوا) fiilinin zamirinden haldir. Yani: Sadakalarınızın arkasından başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, sadece insanlar görsün diye veren kâfir kimse gibi olmayın. Zira bu, Cahiliye ehlinin bağışıdır.
فَالْمَوْصُولُ مِنْ قَوْلِهِ: كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ مُرَادٌ بِهِ جِنْسٌ وَلَيْسَ مُرَاد بِهِ جنس وَلَيْسَ مُرَادٌ بِهِ مُعَيَّنًا وَلَا وَاحِدًا، وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ تَفْظِيعُ الْمُشَبَّهِ بِهِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْمُمَاثَلَةَ فِي الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ، جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ.
{ كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ } “Malını harcayan kimse gibi” buyruğundaki ism-i mevsûl ile cins kastedilmiştir; muayyen bir kimse yahut tek bir şahıs kastedilmemiştir. Bu benzetmeden amaç, şer'î delillerin arasını telif etmek adına, şer'î hükümde tam bir benzerlik değil, benzetilenin durumunun çirkinliğini ortaya koymaktır.
وَالرِّئَاءُ- بِهَمْزَتَيْنِ- فِعَالٌ مِنْ رَأَى، وَهُوَ أَنْ يُكْثِرَ مِنْ إِظْهَارِ أَعْمَالِهِ الْحَسَنَةِ لِلنَّاسِ، فَصِيغَةُ الْفِعَالِ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ وَالْكَثْرَةِ، وَأُولَى الْهَمْزَتَيْنِ أَصْلِيَّةٌ وَالْأَخِيرَةُ مُبْدَلَةٌ عَنِ الْيَاءِ بَعْدَ الْأَلِفِ الزَّائِدَةِ، وَيُقَالُ رِيَاءٌ- بِيَاءٍ بَعْدَ الرَّاءِ- عَلَى إِبْدَالِ الْهَمْزَةِ يَاءً بَعْدَ الْكَسْرَةِ.
er-Ri'â (الرِّئَاءُ) —iki hemze ile— ra'â (رَأَى) fiilinden fi'âl (فِعَالٌ) veznindedir; kişinin güzel amellerini insanlara çokça göstermesidir. Buradaki fi'âl kalıbı mübalağa ve çokluk içindir. İki hemzenin ilki aslidir, sonuncusu ise zait eliften sonra gelen yâ harfinden dönüştürülmüştür (mübdeldendir). Kesreden sonra hemzenin yâ harfine dönüştürülmesiyle râ harfinden sonra yâ ile riyâ (رِيَاءٌ) da denilir.
وَالْمَعْنَى تَشْبِيهُ بَعْضِ الْمُتَصَدِّقِينَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يَتَصَدَّقُونَ طَلَبًا لِلثَّوَابِ وَيُعْقِبُونَ صَدَقَاتِهِمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى، بِالْمُنْفِقِينَ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لَا يَطْلُبُونَ مِنْ إِنْفَاقِهَا إِلَّا الرِّئَاءَ وَالْمِدْحَةَ- إِذْ هُمْ لَا يَتَطَلَّبُونَ أَجْرَ الْآخِرَةِ-.
Anlamı; sevap kazanmak arzusuyla sadaka verip sonra sadakalarının arkasından başa kakan ve eziyet eden bazı Müslüman sadaka sahiplerini, —ahiret ecri beklemedikleri için— mallarını harcamaktan gösteriş ve övgüden başka bir şey ummayan kâfir harcayıcılara benzetmektir.
وَوَجْهُ الشَّبَهِ عَدَمُ الِانْتِفَاعِ مِمَّا أَعْطَوْا بِأَزْيَدَ مِنْ شِفَاءِ مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ حُبِّ التَّطَاوُلِ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَشِفَاءِ خُلُقِ الْأَذَى الْمُتَطَبِّعِينَ عَلَيْهِ دُونَ نَفْعٍ فِي الْآخِرَةِ.
Benzetme yönü (vech-i şebeh), ahirette bir fayda elde etmeksizin, verdikleri şeyden sadece içlerindeki zayıflara üstünlük taslama arzusunu ve alışkanlık haline getirdikleri eziyet huyunu tatmin etmekten başka bir fayda sağlayamamalarıdır.
وَمُثِّلَ حَالَ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ الْمُشَبَّهِ بِهِ- تَمْثِيلًا يَسْرِي إِلَى الَّذِينَ يُتْبِعُونَ صَدَقَاتِهِمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى بِقَوْلِهِ: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ إِلَخ- وَضَمِيرُ مَثَلُهُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِي يُنْفِقُ مَاله رئاء للنَّاس، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ تَمْثِيلًا لِحَالِ الْمُشَبَّهِ بِهِ كَانَ لَا مَحَالَةَ تَمْثِيلًا لِحَالِ الْمُشَبَّهِ، فَفِي الْكَلَامِ ثَلَاثَةُ تَشْبِيهَاتٍ.
Benzetilen (müşebbehün bih) olan «insanlara gösteriş için malını harcayan kimse»nin hali, sadakalarını başa kakma ve eziyetle takip eden kimselere de sirayet edecek bir temsille: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ } “Artık onun durumu bir kayanın durumu gibidir...” buyruğuyla örneklendirilmiştir. «Onun durumu» (misluhû) ifadesindeki zamir, insanlara gösteriş için malını harcayana döner. Çünkü bu, benzetilenin durumunu temsil ettiğinde, kaçınılmaz olarak benzetilen (müşebbeh) kimsenin durumunu da temsil etmiş olur. Dolayısıyla sözde üç teşbih bulunmaktadır.
مَثَّلَ حَالَ الْكَافِرِ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ بِحَالِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ يُغَشِّيهِ، يَعْنِي يَخَالُهُ النَّاظِرُ تُرْبَةً كَرِيمَةً صَالِحَةً لِلْبَذْرِ، فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ عَلَيْهِ تُرَابٌ صَالِحٌ لِلزَّرْعِ فَحُذِفَتْ صِفَةُ التُّرَابِ إِيجَازًا اعْتِمَادًا عَلَى أَنَّ التُّرَابَ الَّذِي يَرْقُبُ النَّاسُ أَنْ يُصِيبَهُ الْوَابِلُ هُوَ التُّرَابُ الَّذِي يَبْذُرُونَ فِيهِ، فَإِذَا زَرَعَهُ الزَّارِعُ وَأَصَابَهُ وَابِلٌ وَطَمِعَ الزَّارِعُ فِي زَكَاءِ زَرْعِهِ، جَرَفَهُ الْمَاءُ مِنْ وَجْهِ الصَّفْوَانِ فَلَمْ يَتْرُكْ مِنْهُ شَيْئًا وَبَقِيَ مَكَانُهُ صَلْدًا أَمْلَسَ فَخَابَ أَمَلُ زَارِعِهِ.
Malını insanlara gösteriş için harcayan kâfirin durumunu, üzerinde kendisini örten toprak bulunan bir kayanın durumuna benzetmiştir. Yani bakan kimse onu ekime elverişli verimli bir toprak sanır. Dolayısıyla sözün takdiri «üzerinde ekime elverişli toprak bulunan» şeklindedir; insanların üzerine sağanak yağmur yağmasını bekledikleri toprağın tohum ektikleri toprak olduğuna güvenilerek icaz (kısalık) amacıyla toprağın sıfatı hazfedilmiştir. Çiftçi onu ektiğinde ve üzerine sağanak yağmur yağıp da çiftçi ekininin bereketlenmesini umduğunda, su onu kayanın yüzeyinden silip süpürmüş, geride hiçbir şey bırakmamış ve yeri yalçın, pürüzsüz kalmış; böylece ekicinin ümidi boşa çıkmıştır.
وَهَذَا أَحْسَنُ وَأَدَقُّ مِنْ أَنْ نَجْعَلَ الْمَعْنَى تَمْثِيلَ إِنْفَاقِ الْكَافِرِ بِحَالِ تُرَابٍ عَلَى صَفْوَانٍ أَصَابَهُ وَابِلٌ فَجَرَفَهُ، وَأَنَّ وَجْهَ الشَّبَهِ هُوَ سُرْعَةُ الزَّوَالِ وَعَدَمُ الْقَرَارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ
Bu [açıklama], anlamı; kâfirin harcamasını üzerine sağanak yağıp onu sürükleyen bir kayanın üzerindeki toprağın haline benzetmek ve benzetme yönünün tıpkı Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ }
[إِبْرَاهِيم: ١٨] فَإِنَّ مَوْرِدَ تِلْكَ الْآيَةِ مَقَامٌ آخَرُ.
[İbrahim: 18] “Rablerini inkâr edenlerin durumu şudur: Onların amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer” buyruğunda olduğu gibi çabuk yok olma ve sebat bulmama kabul edilmesinden daha güzel ve daha dakiktir. Zira o ayetin bağlamı başka bir makamdır.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ كَافَ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ صِفَةً لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَا فِي لَفْظِ صَدَقَاتِهِمْ مِنْ مَعْنَى الْإِنْفَاقِ وَحُذِفَ مُضَافٌ بَيْنَ الْكَافِ وَبَيْنَ اسْمِ الْمَوْصُولِ، وَالتَّقْدِيرُ إِنْفَاقًا كَإِنْفَاقِ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ.
Allah Teâlâ'nın: { كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ } “Malını harcayan kimse gibi” buyruğundaki teşbih kâf'ını, «sadakalarınız» lafzındaki infak anlamının delalet ettiği mahzuf bir masdarın sıfatı kılman da mümkündür. Kâf ile ism-i mevsûl arasındaki muzaf hazfedilmiş olup takdiri: «İnsanlara gösteriş için malını harcayan kimsenin harcaması gibi bir harcama» şeklindedir.
وَقَدْ رُوعِيَ فِي هَذَا التَّمْثِيلِ عَكْسُ التَّمْثِيلِ لِمَنْ يُنْفِقُ مَالَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِحَبَّةٍ أَغَلَّتْ سَبْعَمِائَةِ حَبَّةٍ.
Bu temsilde, malını Allah yolunda harcayan kimsenin yedi yüz dane veren bir daneye benzetilmesinin zıddı gözetilmiştir.
فَالتَّشْبِيهُ تَشْبِيهُ مُرَكَّبٍ مَعْقُولٍ بِمُرَكَّبٍ مَحْسُوسٍ. وَوَجْهُ الشَّبَهِ الْأَمَلُ فِي حَالَةٍ تَغُرُّ بِالنَّفْعِ ثُمَّ لَا تَلْبَثُ أَلَّا تَأْتِيَ لِآمِلِهَا بِمَا أَمَّلَهُ فَخَابَ أَمَلُهُ. ذَلِكَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَخْلُونَ مِنْ رَجَاءِ حُصُولِ الثَّوَابِ لَهُمْ مِنْ صَدَقَاتِهِمْ، وَيَكْثُرُ أَنْ تَعْرِضَ الْغَفْلَةُ لِلْمُتَصَدِّقِ فَيُتْبِعُ صَدَقَتَهُ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى انْدِفَاعًا مَعَ خَوَاطِرَ خَبِيثَةٍ.
Dolayısıyla bu teşbih, akılla kavranan mürekkep bir durumun duyularla algılanan mürekkep bir duruma benzetilmesidir. Teşbih yönü (vech-i şebeh), fayda sağlayacağı zannıyla aldatan, fakat çok geçmeden umut edene umduğunu getirmeyip ümidini boşa çıkaran bir duruma bağlanılan umuttur. Çünkü müminler sadakalarından ötürü sevap elde etme ümidinden hali kalmazlar; ne var ki sadaka verene çok defa gaflet arız olur da kötü vesveselere kapılarak sadakasını başa kakma ve eziyetle takip eder.
وَقَوْلُهُ: لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا أُوقِعَ مَوْقِعًا بَدِيعًا مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ تَنْهَالُ بِهِ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ فَهُوَ بِمَوْقِعِهِ كَانَ صَالِحًا لِأَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ
O'nun: { لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا } “Kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler” buyruğu, söz diziminde pek çok mananın aktığı eşsiz bir konuma yerleştirilmiştir. Zira bu konumuyla, insanlara gösteriş için malını harcayan kimseden bir hal olmaya elverişlidir;
فَيَكُونَ مُنْدَرِجًا فِي الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ، وَإِجْرَاءُ ضَمِيرِ كَسَبُوا ضَمِيرَ جَمْعٍ لِتَأْوِيلِ الَّذِي يُنْفِقُ بِالْجَمَاعَةِ، وَصَالِحًا لِأَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْ مَثَلِ صَفْوَانٍ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مَثَلٌ عَلَى نَحْوِ مَا جُوِّزَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٩] إِذْ تَقْدِيرُهُ فِيهِ كَمَثَلِ ذَوِي صَيِّبٍ فَلِذَلِكَ جَاءَ ضَمِيرُهُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ رَعْيًا لِلْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ لَفْظُ الْمُعَادِ مُفْرَدًا، وَصَالِحًا لِأَنْ يُجْعَلَ اسْتِينَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي قَبْلَهُ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنْ مَغَبَّةِ أَمْرِ الْمُشَبَّهِ، وَصَالِحًا لِأَنْ يُجْعَلَ تَذْيِيلًا وَفَذْلَكَةً لِضَرْبِ الْمَثَلِ فَهُوَ عَوْدٌ عَنْ بَدْءِ قَوْلِهِ: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَة: ٢٦٤] إِلَى آخِرِ الْكَلَامِ.
Böylece benzetilen durumun (müşebbeh) içine dahil olur. { كَسَبُوا } fiilindeki zamirin çoğul getirilmesi ise { الَّذِي يُنْفِقُ } ifadesinin topluluk anlamına tevil edilmesinden ötürüdür. Yine temsil olması bakımından [bu cümle], Yüce Allah'ın: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [el-Bakara: 19] “Yahut gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimselerin durumu] gibidir” ayetinde caiz görülen vech üzere { مَثَلِ صَفْوَانٍ } terkibinden bir hal olmaya da elverişlidir; zira oradaki takdir "yağmura tutulan kimselerin durumu gibi" şeklindedir. İşte bu yüzden, mercinin lafzı tekil olsa da manası gözetilerek zamiri çoğul kalıbında gelmiştir. Yine [bu cümlenin] istînâf-ı beyânî kılınması da mümkündür; çünkü kendisinden önceki söz, dinleyicide benzetilenin akıbetine dair bir soru uyandırmaktadır. Keza darbımeselin bir fezlekesi ve tezyîli kılınmaya da elverişlidir; bu durumda sözün sonu, { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [el-Bakara: 264] “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın” buyruğunun başlangıcına bir dönüştür.
وَصَالِحًا لِأَنْ يُجْعَلَ حَالًا مِنْ صَفْوَانٍ أَيْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا مِنْهُ وَحُذِفَ عَائِدُ الصِّلَةِ لِأَنَّهُ ضَمِيرٌ مَجْرُورٌ بِمَا جُرَّ بِهِ اسْمُ الْمَوْصُولِ. وَمَعْنَى لَا يَقْدِرُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَسْتَرْجِعُوهُ وَلَا انْتَفَعُوا بِثَوَابِهِ فَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ مِنْهُ شَيْءٌ.
Yine «safvân» (kaya) kelimesinden hal kılınmaya da elverişlidir; yani ondan elde ettikleri hiçbir şeye güç yetiremezler demektir ve ism-i mevsûlün cer edildiği harfle cer edilmiş bir zamir olduğu için sıla aid zamiri hazfedilmiştir. «Güç yetiremezler» (lâ yakdirûn) ifadesinin manası; onu geri almaya güç yetiremezler ve sevabından da yararlanamamışlardır, dolayısıyla ellerinde ondan hiçbir şey kalmamıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَا يُحْسِنُونَ وَضْعَ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا مَوْضِعَهُ، فهم يبذلون مَا لَهُم لِغَيْرِ فَائِدَةٍ تَعُودُ عَلَيْهِم فِي آجلهم، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: اللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ.
Anlamın «kazandıkları hiçbir şeyi yerli yerine koymayı beceremezler» şeklinde olması da caizdir; zira O'nun: { اللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğunun delaletiyle, onlar mallarını ahiretlerinde kendilerine dönecek hiçbir fayda olmaksızın harcamaktadırlar.
وَالْمَعْنَى فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَحْصُدُونَ مِنْهُ زَرْعًا كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها [الْكَهْف: ٤٢] .
Anlam şudur: «Böylece onu, ondan hiçbir ekin biçemeyecekleri bir şekilde yalçın bıraktı»; tıpkı O'nun: { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها } “Oraya harcadıklarına karşı ellerini ovuşturup duruyordu” [Kehf: 42] buyruğunda olduğu gibi.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ تَذْيِيلٌ وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ وَهَذَا التَّذْيِيلُ مَسُوقٌ لِتَحْذِيرِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ تَسَرُّبِ أَحْوَالِ الْكَافِرِينَ إِلَى أَعْمَالِهِمْ فَإِنَّ مِنْ أَحْوَالِهِمُ الْمَنَّ عَلَى مَنْ يُنْفقُونَ وأذاه.
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” cümlesi bir tezyîldir, vâv harfi ise i'tirâziyedir. Bu tezyîl, müminleri kâfirlerin hallerinin kendi amellerine sirayet etmesinden sakındırmak için sevk edilmiştir; zira kâfirlerin hallerinden biri de infak ettikleri kimselere başa kakmak ve eziyet etmektir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٦٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 265]
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)
{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve nefislerini pekiştirmek için harcayanların durumu, yüksekçe bir tepedeki bahçeye benzer ki, ona bol bir yağmur düşmüş de ürününü iki kat vermiştir. Ona bol bir yağmur düşmese bile bir çisenti yeter. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (265)
عُطِفَ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفقُونَ أَمْوَالهم فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ عَلَى مَثَلُ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ، لِزِيَادَةِ بَيَانِ مَا بَيْنَ الْمَرْتَبَتَيْنِ مِنَ الْبَوْنِ وَتَأْكِيدًا لِلثَّنَاءِ عَلَى الْمُنْفِقِينَ بِإِخْلَاصٍ، وَتَفَنُّنًا فِي التَّمْثِيلِ. فَإِنَّهُ قَدْ مَثَّلَهُ فِيمَا سَلَفَ بِحَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ، وَمَثَّلَهُ فِيمَا سَلَفَ تَمْثِيلًا غَيْرَ كَثِيرِ التَّرْكِيبِ لِتَحْصُلَ السُّرْعَةُ بِتَخَيُّلِ مُضَاعَفَةِ الثَّوَابِ، فَلَمَّا مَثَّلَ حَالَ الْمُنْفِقِ رِئَاءً بِالتَّمْثِيلِ الَّذِي مَضَى أُعِيدَ تَمْثِيلُ حَالِ الْمُنْفِقِ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ بِمَا هُوَ أَعْجَبُ فِي حُسْنِ التَّخَيُّلِ فَإِنَّ الْأَمْثَالَ تُبْهِجُ السَّامِعَ كُلَّمَا كَانَتْ أَكْثَرَ تركيبا وضمّنت الهيأة المشبّه بِهَا أَحْوَالًا حَسَنَةً
İki mertebe arasındaki mesafeyi daha açık ortaya koymak, ihlasla infak edenleri övmeyi pekiştirmek ve temsil sanatında çeşitlilik sağlamak amacıyla, mallarını Allah'ın rızası doğrultusunda infak edenlerin durumu, malını insanlara gösteriş için harcayanın durumuna atfedilmiştir. Zira daha önce onu yedi başak bitiren bir daneye benzetmişti; sevabın katlanarak arttığının zihinde çabucak canlanması için geçmişteki bu temsili pek girift (terkipli) kılmamıştı. Gösteriş için infak edenin halini geçen temsille anlattıktan sonra, Allah rızasını kazanmak için infak edenin halini zihinde canlandırma açısından daha hayranlık uyandırıcı bir surette yeniden temsil etti. Çünkü temsiller, ne kadar mürekkep olur ve benzetilen suret ne kadar güzel halleri içerirse, dinleyene o kadar neşe verir
تُكْسِبُهَا حُسْنًا لِيَسْرِيَ ذَلِكَ التَّحْسِينُ إِلَى الْمُشَبَّهِ، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَقَاصِدِ التَّشْبِيهِ.
ve bu güzelleştirmenin benzetilene sirayet etmesi için ona bir letafet kazandırır. Bu da teşbihin gayelerinden biridir.
وانتصب ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً عَلَى الْحَالِ بِتَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ بِالْوَصْفِ، أَيْ مُبْتَغِينَ مَرْضَاةَ اللَّهِ وَمُثَبِّتِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ. وَلَا يَحْسُنُ نَصْبُهُمَا عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ، أَمَّا قَوْلُهُ «ابْتِغَاءَ» فَلِأَنَّ مُفَادَ الِابْتِغَاءِ هُوَ مُفَادُ اللَّامِ الَّتِي يَنْتَصِبُ الْمَفْعُولُ لأَجله بإضمارها، لأنّ يؤول إِلَى مَعْنَى لِأَجْلِ طَلَبِهِمْ مَرْضَاةَ اللَّهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ «وَتَثْبِيتًا» فَلِأَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ مَا عُطِفَ هُوَ عَلَيْهِ.
{ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } ve { وَتَثْبِيتاً } kelimeleri, masdarın vasıf teviliyle hal olarak mansub kılınmıştır; yani «Allah'ın rızasını arayarak ve nefislerini pekiştirerek» demektir. Bunların mef'ûlün leh olarak nasb edilmesi uygun düşmez. «İbtigâe» (ابْتِغَاءَ) kelimesine gelince; çünkü ibtiga ifadesinin anlamı, mef'ûlün leh'in takdiriyle mansub olduğu lâm harfinin ifade ettiği anlamın aynısıdır; zira «Allah'ın rızasını talep etmeleri sebebiyle» anlamına raci olur. «Ve tesbîten» (وَتَثْبِيتًا) kelimesine gelince; onun hükmü de kendisine atfedildiği kelimenin hükmüdür.
وَالتَّثْبِيتُ تَحْقِيقُ الشَّيْءِ وَتَرْسِيخُهُ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِكَبْحِ النَّفْسِ عَنِ التَّشَكُّكِ وَالتَّرَدُّدِ، أَيْ أَنَّهُمْ يَمْنَعُونَ أَنْفُسَهُمْ مِنَ التَّرَدُّدِ فِي الْإِنْفَاقِ فِي وُجُوهِ الْبِرِّ وَلَا يَتْرُكُونَ مَجَالًا لِخَوَاطِرِ الشُّحِّ، وَهَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ ثَبَتَ قَدَمُهُ أَيْ لَمْ يَتَرَدَّدْ وَلَمْ يَنْكِصْ، فَإِنَّ إِرَاضَةَ النَّفْسِ عَلَى فِعْلِ مَا يَشُقُّ عَلَيْهَا لَهَا أَثَرٌ فِي رُسُوخِ الْأَعْمَالِ حَتَّى تَعْتَادَ الْفَضَائِلَ وَتَصِيرَ لَهَا دَيْدَنًا.
Tesbît (التَّثْبِيتُ), bir şeyi gerçekleştirmek ve kökleştirmektir. Bu, nefsi şüphe ve tereddütten alıkoymanın temsili olabilir; yani onlar iyilik yollarına harcamada nefislerini tereddütten alıkoyarlar ve cimrilik vesveselerine meydan bırakmazlar. Bu, onların «ayağı sabit oldu» yani tereddüt etmedi ve geri dönmedi sözündendir. Zira nefsi kendisine ağır gelen şeyleri yapmaya alıştırmanın, faziletleri benimseyip onlar kendisine bir alışkanlık haline gelinceye kadar amellerin kökleşmesinde büyük bir etkisi vardır.
وَإِنْفَاقُ الْمَالِ مِنْ أَعْظَمِ مَا تَرَسُخُ بِهِ الطَّاعَةُ فِي النَّفْسِ لِأَنَّ الْمَالَ لَيْسَ أَمْرًا هَيِّنًا عَلَى النَّفْسِ، وَتَكُونُ «مِنْ» عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِلتَّبْعِيضِ، لَكِنَّهُ تَبْعِيضٌ مَجَازِيٌّ بِاعْتِبَارِ الْأَحْوَالِ، أَيْ تَثْبِيتًا لِبَعْضِ أَحْوَالِ النَّفْسِ.
Mal infak etmek, itaatin nefiste kökleşmesini sağlayan en büyük şeylerden biridir; çünkü mal nefse kolay gelen bir şey değildir. Bu veche göre «min» (مِنْ) edatı teb'îz (kısmilik) bildirir; fakat bu, haller itibarıyla mecazi bir teb'îzdir, yani «nefsin bazı hallerini pekiştirmek» anlamındadır.
وَمُوقِعُ (مِنْ) هَذِهِ فِي الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِنْزَالِ وَالِاقْتِصَادِ فِي تَعَلُّقِ الْفِعْلِ، بِحَيْثُ لَا يُطْلَبُ تَسَلُّطُ الْفِعْلِ عَلَى جَمِيعِ ذَاتِ الْمَفْعُولِ بَلْ يُكْتَفَى بِبَعْضِ الْمَفْعُولِ، وَالْمَقْصُودُ التَّرْغِيبُ فِي تَحْصِيلِ الْفِعْلِ وَالِاسْتِدْرَاجُ إِلَى تَحْصِيلِهِ، وَظَاهِرُ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» يَقْتَضِي أَنَّهُ جَعَلَ التَّبْعِيضَ فِيهَا حَقِيقِيًّا.
Bu «min» (مِنْ) edatının kelamdaki yeri, fiilin taallukunda kolaylaştırmaya ve iktisada (ölçülü davranmaya) delalet eder; öyle ki fiilin mef'ûlün zatının tamamına hükmetmesi istenmez, bilakis mef'ûlün bir kısmıyla yetinilir. Maksat, fiili gerçekleştirmeye teşvik etmek ve onu elde etmeye adım adım alıştırmaktır. el-Keşşâf'ın zahir ifadesi, buradaki teb'îzi hakiki kıldığını gerektirmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَثْبِيتًا تَمْثِيلًا لِلتَّصْدِيقِ أَيْ تَصْدِيقًا لِوَعْدِ اللَّهِ وَإِخْلَاصًا فِي الدِّينِ لِيُخَالِفَ حَالَ الْمُنَافِقِينَ فَإِنَّ امْتِثَالَ الْأَحْكَامِ الشَّاقَّةِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ تَصْدِيقٍ لِلْآمِرِ بِهَا، أَيْ يَدُلُّونَ عَلَى تَثْبِيتٍ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
«Tesbîten» ifadesinin tasdikin temsili olması da caizdir; yani münafıkların halinden farklı olmak üzere Allah'ın vaadini tasdik etmek ve dinde ihlaslı olmak demektir. Çünkü meşakkatli hükümleri yerine getirmek ancak onları emredeni tasdik etmekten kaynaklanır; yani kendilerinden kaynaklanan bir pekişmeye delalet ederler.
وَ (مِنْ) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ تَصْدِيقًا صَادِرًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
Bu veche göre «min» (مِنْ) edatı ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir; yani «kendi nefislerinden sadır olan bir tasdik» demektir.
وَيَجِيءُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي تَفْسِيرِ التَّثْبِيتِ مَعْنًى أَخْلَاقِيٌّ جَلِيلٌ أَشَارَ إِلَيْهِ الْفَخْرُ، وَهُوَ مَا تَقَرَّرَ فِي الْحِكْمَةِ الْخُلُقِيَّةِ أَنَّ تَكَرُّرَ الْأَفْعَالِ هُوَ الَّذِي يُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَةِ الْفَاضِلَةِ فِي النَّفْسِ، بِحَيْثُ تَنْسَاقُ عَقِبَ حُصُولِهَا إِلَى الْكَمَالَاتِ بِاخْتِيَارِهَا، وَبِلَا كُلْفَةٍ وَلَا
Tesbitin tefsirindeki birinci veche göre, Fahreddin er-Râzî'nin işaret ettiği yüce bir ahlaki mana ortaya çıkar ki o da ahlak hikmetinde (ilm-i ahlak) yerleşmiş olan şu husustur: Nefiste faziletli bir melekenin meydana gelmesini sağlayan şey amellerin tekrarlanmasıdır; öyle ki bu meleke oluştuktan sonra nefis kendi tercihiyle, hiçbir külfet ve
ضَجَرٍ.
bıkkınlık olmaksızın kemalatlara yönelir.
فَالْإِيمَانُ يَأْمُرُ بِالصَّدَقَةِ وَأَفْعَالِ الْبِرِّ، وَالَّذِي يَأْتِي تِلْكَ الْمَأْمُورَاتِ يُثَبِّتُ نَفْسَهُ بِأَخْلَاقِ
İman sadakayı ve iyilik amellerini emreder; bu emredilenleri yerine getiren kimse ise nefsini imanın ahlakıyla
الْإِيمَانِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَصِيرُ الْآيَةُ تَحْرِيضًا عَلَى تَكْرِيرِ الْإِنْفَاقِ.
pekiştirir. Bu veche göre ayet, infakı tekrarlamaya yönelik bir teşvik olmaktadır.
وَمُثِّلَ هَذَا الْإِنْفَاقُ بِجَنَّةٍ بِرُبْوَةٍ إِلَخ، وَوَجْهُ الشّبَه هُوَ الهيأة الْحَاصِلَةُ مِنْ مَجْمُوعِ أَشْيَاءَ تَكَامَلَ بِهَا تَضْعِيف الْمَنْفَعَة، فالهيأة الْمُشَبَّهَةُ هِيَ النَّفَقَةُ الَّتِي حَفَّ بهَا طلب رَضِي اللَّهِ وَالتَّصْدِيقُ بِوَعْدِهِ فَضُوعِفَتْ أَضْعَافًا كَثِيرَةً أَوْ دُونَهَا فِي الْكَثْرَة، والهيأة الْمُشَبَّهَةُ بهَا هِيَ هيأة الْجَنَّةِ الطَّيِّبَةِ الْمَكَانِ الَّتِي جَاءَهَا التَّهْتَانُ فَزَكَا ثَمَرُهَا وَتَزَايَدَ فَأُكْمِلَتِ الثَّمَرَةُ، أَوْ أَصَابَهَا طَلٌّ فَكَانَتْ دُونَ ذَلِكَ.
Bu infak { بِجَنَّةٍ بِرُبْوَةٍ } “Yüksekçe bir tepedeki bahçe...” ile örneklendirilmiştir. Benzetme yönü (vech-i şebeh), menfaatin katlanmasını kemale erdiren unsurların tamamından hasıl olan heyettir (durumdur). Benzetilen (müşebbeh) durum; Allah'ın rızasını aramanın ve vaadini tasdikin kuşattığı, böylece pek çok kat yahut bundan daha az katlanan infaktır. Kendisine benzetilen (müşebbehün bih) durum ise; üzerine bol yağmur yağan, böylece meyvesi bereketlenip artarak kemale eren yahut üzerine çisenti yağıp bundan daha az olan güzel konumdaki bahçenin durumudur.
وَالْجَنَّةُ مَكَانٌ مِنَ الْأَرْضِ ذُو شَجَرٍ كَثِيرٍ بِحَيْثُ يُجَنُّ أَيْ يستر الْكَائِن فِيهِ فَاسْمُهَا مُشْتَقٌّ مِنْ جَنَّ إِذَا سَتَرَ، وَأَكْثَرُ مَا تُطْلَقُ الْجَنَّةُ فِي كَلَامِهِمْ عَلَى ذَاتِ الشَّجَرِ الْمُثْمِرِ الْمُخْتَلِفِ الْأَصْنَافِ، فَأَمَّا مَا كَانَ مَغْرُوسًا نَخِيلًا بَحْتًا فَإِنَّمَا يُسَمَّى حَائِطًا. وَالْمُشْتَهِرُ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ مِنَ الشَّجَرِ الْمُثْمِرِ غَيْرِ النَّخِيلِ هُوَ الْكَرْمُ وَثَمَرُهُ الْعِنَبُ أَشْهَرُ الثِّمَارِ فِي بِلَادِهِمْ بَعْدَ التَّمْرِ، فَقَدْ كَانَ الْغَالِبُ عَلَى بِلَادِ الْيَمَنِ وَالطَّائِفِ. وَمِنْ ثِمَارِهِمُ الرُّمَّانُ، فَإِنْ كَانَ النَّخْلُ مَعَهَا قِيلَ لَهَا جَنَّةٌ أَيْضًا كَمَا فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ لَا يُرَادُ بِهَا حَائِطُ النَّخْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي [سُورَةِ الْأَنْعَامِ: ١٤١] وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ. فَعَطَفَ النَّخْلَ عَلَى الْجَنَّاتِ، وَذَكَرَ الْعَرِيشَ وَهُوَ مِمَّا يُجْعَلُ لِلْكَرْمِ، هَذَا مَا يُسْتَخْلَصُ مِنْ كَلَامِ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ.
Cennet (الْجَنَّةُ), içindeki kimsenin örtüneceği (cünne/setr olacağı) kadar ağacı bol olan yeryüzü parçasıdır; dolayısıyla ismi, örttü manasındaki cenne (جَنَّ) fiilinden türemiştir. Onların dilinde cennet kelimesi çoğunlukla çeşitli türden meyve ağaçları bulunan yer için kullanılır. Sırf hurmalık olarak dikilmiş olan yere ise ancak hâit (حَائِط) denir. Arap diyarında hurma dışındaki meyve ağaçlarından meşhur olanı asma (kerm) olup meyvesi olan üzüm, hurmadan sonra onların diyarındaki en meşhur meyvedir; nitekim Yemen ve Taif diyarına bu hâkimdi. Meyvelerinden biri de nardır. Şayet bu ağaçlarla beraber hurma da bulunursa, bundan sonraki ayette olduğu gibi oraya da cennet denir. Cennet ile sırf hurma bahçesinin kastedilmediğine delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın [En'âm Suresi: 141]'deki: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, hurmaları ve ekinleri yetiştiren O'dur” buyruğudur. Zira hurmayı bahçelere atfetmiş ve asma için yapılan çardağı (arîş) zikretmiştir; dil âlimlerinin sözlerinden çıkarılan netice budur.
وَقَدْ حَصَلَ مِنْ تَمْثِيلِ حَالِ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِحَبَّةٍ ثُمَّ بِجَنَّةٍ جِنَاسٌ مُصَحَّفٌ.
Mallarını Allah yolunda harcayanların durumunun önce dane (habbe), sonra da bahçe (cennet) ile temsil edilmesinden cinâs-ı musahhaf meydana gelmiştir.
وَالرَّبْوَةُ بِضَمِّ الرَّاءِ وَفَتْحِهَا مَكَانٌ مِنَ الْأَرْضِ مُرْتَفِعٌ دُونَ الْجُبَيْلِ. وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْعَشَرَةِ بِرُبْوَة بِضَمِّ الرَّاءِ وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ. وَتَخْصِيصُ الْجَنَّةِ بِأَنَّهَا فِي رَبْوَةٍ لِأَنَّ أَشْجَارَ الرُّبَى تَكُونُ أَحْسَنَ مَنْظَرًا وَأَزْكَى ثَمَرًا فَكَانَ لِهَذَا الْقَيْدِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا قُوَّةُ وَجْهِ الشَّبَهِ كَمَا أَفَادَهُ قَوْلُ ضِعْفَيْنِ، وَالثَّانِيَةُ تَحْسِينُ الْمُشَبَّهِ بِهِ الرَّاجِعُ إِلَى تَحْسِينِ الْمُشَبَّهِ فِي تَخَيُّلِ السَّامِعِ.
er-Rabve (الرَّبْوَةُ) —râ harfinin dammesi ve fethasıyla— tepeden daha alçak, yeryüzünün yüksekçe bir yeridir. On kıraat imamının cumhuru râ harfinin dammesiyle «bi-rubvetin» okumuş; İbn Âmir ile Âsım ise râ harfinin fethasıyla okumuştur. Bahçenin bir tepede olmasının tahsis edilmesi, tepelerdeki ağaçların manzarasının daha güzel ve meyvesinin daha bereketli olmasından ötürüdür. Dolayısıyla bu kaydın iki faydası vardır: Birincisi, { ضِعْفَيْنِ } “iki kat” buyruğunun ifade ettiği üzere teşbih yönünün (vech-i şebeh) kuvveti; ikincisi ise dinleyenin muhayyilesinde benzetilenin (müşebbeh) güzelleşmesine raci olan benzetilen suretin (müşebbehün bih) güzelleştirilmesidir.
وَ (الْأُكْلُ) بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْكَافِ وَبِضَمِّ الْكَافِ أَيْضًا، وَقَدْ قِيلَ إِنَّ كُلَّ فُعْلٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فَهُوَ مُخَفَّفُ فُعُلٍ كَعُنْقٍ وَفُلْكٍ وَحُمْقٍ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَا يُؤْكَلُ وَشَاعَ فِي ثِمَارِ الشَّجَرِ قَالَ تَعَالَى: ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ [سبإ: ١٦] وَقَالَ: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها [إِبْرَاهِيم: ٢٥] ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ «أُكْلَهَا» بِسُكُونِ الْكَافِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِضَمِّ الْكَافِ.
el-Ükül (الْأُكْلُ), hemzenin dammesi ve kâf harfinin sükûnu ile olduğu gibi kâf harfinin dammesiyle [de okunur]. Nitekim Arap kelamındaki her fu'l (فُعْل) kalıbının; unuk (عُنْق), fülük (فُلْك) ve humuk (حُمْق) gibi fu'ul (فُعُل) kalıbının hafifletilmişi olduğu söylenmiştir. Bu kelime aslen yenen şeydir ve ağaç meyvelerinde yaygınlaşmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ } “Acı yemişli...” [Sebe: 16] ve { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” [İbrahim: 25] buyurmuştur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb kâf'ın sükûnuyla «üklehâ» şeklinde; İbn Âmir, Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise kâf'ın dammesiyle okumuştur.
وَقَوْلُهُ: «ضِعْفَيْنِ» التَّثْنِيَةُ فِيهِ لِمُجَرَّدِ التَّكْرِيرِ- مِثْلُ لَبَّيْكَ- أَيْ آتَتْ أُكُلَهَا مُضَاعَفًا عَلَى تَفَاوُتِهَا.
O'nun: «İki kat» (ضِعْفَيْنِ) buyruğundaki tesniye (ikil), tıpkı lebbeyk (لَبَّيْكَ) ifadesinde olduğu gibi sırf tekrar içindir; yani farklı derecelerine göre meyvesini kat kat vermiştir.