وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَمَنْ يُؤْتَ بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ بِصِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلنَّائِبِ، عَلَى أَنَّ ضَمِيرَ يُؤْتَ نَائِبُ فَاعِلٍ عَائِدٌ عَلَى مَنْ الْمَوْصُولَةِ وَهُوَ رَابِطُ الصِّلَةِ بِالْمَوْصُولِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ- بِكَسْرِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ- بِصِيغَةِ الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ. فَيَكُونُ الضَّمِيرُ الَّذِي فِي فِعْلِ يُؤْتِ عَائِدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَحِينَئِذٍ فَالْعَائِدُ ضَمِيرُ نَصْبٍ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَمَنْ يُؤْتِهِ اللَّهُ.
Cumhur, { وَمَنْ يُؤْتَ } ibaresini üstteki iki noktalı harfin (tâ) fethasıyla meçhul (münkatı/mebnî li'n-nâib) sîgada okumuştur; buna göre { يُؤْتَ } fiilinin zamiri, mevsul olan { مَنْ } edatına dönen nâib-i fâildir ve sılayı mevsule bağlayan rabıttır. Ya'kûb ise { وَمَنْ يُؤْتِ الْحِكْمَةَ } ibaresini üstteki iki noktalı harfin (tâ) kesresiyle ma'lum (mebnî li'l-fâil) sîgada okumuştur. Bu durumda { يُؤْتِ } fiilindeki zamir Allah Teâlâ'ya raci olur; o vakit mevsule dönen rabıt mahzuf bir nasb zamiridir ve takdiri: { وَمَنْ يُؤْتِهِ اللَّهُ } (Allah kime verirse) şeklindedir.
وَقَوْلُهُ: وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ تَذْيِيلٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَنْ شَاءَ الله إيتَاء الْحِكْمَةَ هُوَ ذُو اللُّبِّ. وَأَنَّ تَذَكُّرَ الْحِكْمَة واستصحاب إرشادها بِمِقْدَارِ اسْتِحْضَارِ اللُّبِّ وَقُوَّتِهِ وَاللُّبُّ فِي الْأَصْلِ خُلَاصَةُ الشَّيْءِ وَقَلَبُهُ، وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى عَقْلِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّهُ أَنْفَعُ شَيْءٍ فِيهِ
{ وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” buyruğu, Allah'ın kendisine hikmet vermeyi dilediği kimsenin akıl (lübb) sahibi olduğuna, hikmeti tezekkür etmenin ve onun irşadını sürekli kılmanın ise aklın mevcudiyeti ve gücü nispetinde gerçekleştiğine dikkat çeken bir fezlekedir (tezyîl). «Lübb» (لُبّ) aslen bir şeyin özü ve kalbidir; burada ise insandaki en faydalı şey olduğu için insanın aklına ıtlak edilmiştir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٧٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 270]
وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠)
{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Her ne infak eder veya ne adakta bulunursanız, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” (270)
وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ.
{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “Her ne infak eder veya ne adakta bulunursanız, şüphesiz Allah onu bilir.”
تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ السَّابِقِ الْمَسُوقِ لِلْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ وَصِفَاتِهِ الْمَقْبُولَةِ وَالتَّحْذِيرِ مِنَ الْمُثَبِّطَاتِ عَنْهُ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ [الْبَقَرَة: ٢٦٧] .
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ } [Bakara, 267] “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temiz olanlarından infak edin” buyruğundan itibaren infakı emretmek, makbul vasıflarını açıklamak ve ondan alıkoyan şeylerden sakındırmak üzere sevk edilen önceki kelamın bir fezlekesidir (tezyîl).
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ التَّذْكِيرُ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ النَّفَقَاتِ وَصِفَاتِهَا، وَأُدْمِجَ النَّذْرُ مَعَ الْإِنْفَاقِ فَكَانَ الْكَلَامُ جَدِيرًا بِأَنْ يَكُونَ تَذْيِيلًا.
Bu fezlekeden amaç; infaklardan ve onların niteliklerinden hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmayacağını hatırlatmaktır. Adak da infaka dâhil edilmiş, böylece söz fezleke (tezyîl) olmaya lâyık kılınmıştır.
وَالنَّذْرُ الْتِزَامُ قُرْبَةٍ أَوْ صَدَقَةٍ بِصِيغَةِ الْإِيجَابِ عَلَى النَّفْسِ كَقَوْلِهِ عَلَيَّ صَدَقَةٌ وَعَلَيَّ تَجْهِيزُ غَازٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، وَيَكُونُ مُطْلَقًا وَمُعَلَّقًا عَلَى شَيْءٍ. وَقَدْ عَرَفَتِ الْعَرَبُ النَّذْرَ مِنَ الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَدْ نَذَرَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ أَنَّهُ إِنْ رُزِقَ عَشَرَةُ أَوْلَادٍ لَيَذْبَحَنَّ عَاشِرَهُمْ قُرْبَانًا لِلْكَعْبَةِ، وَكَانَ ابْنُهُ الْعَاشِرُ هُوَ عَبْدَ اللَّهِ ثَانِيَ الذَّبِيحَيْنِ، وَأَكْرِمْ بِهَا مَزِيَّةً، وَنَذَرَتْ نَتِيلَةُ زَوْجُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- لَمَّا افْتَقَدَتِ ابْنَهَا الْعَبَّاسَ وَهُوَ صَغِير- أنّها إِن وَجَدَتْهُ لَتَكْسُوَنَّ الْكَعْبَةَ الدِّيبَاجَ فَفَعَلَتْ. وَهِيَ أَوَّلُ مَنْ كَسَا الْكَعْبَةَ الدِّيبَاجَ.
Nezir (adak), kişinin «Üzerime sadaka olsun», «Üzerime bir gaziyi donatmak olsun» veya benzeri ifadelerle, bir ibadeti yahut sadakayı kendi nefsine vacip kılma sîgasıyla yükümlülük altına girmesidir. Adak mutlak olabileceği gibi bir şarta da bağlanabilir. Araplar adağı Cahiliye döneminden beri bilmekteydiler. Nitekim Abdülmuttalib, şayet kendisine on erkek çocuk bahşedilirse onuncusunu Kâbe'ye kurban edeceğini adamıştı. Onuncu oğlu ise iki kurbandan ikincisi olan Abdullah idi; bu ne yüce bir imtiyazdır! Yine Abdülmuttalib'in hanımı Netîle de oğlu Abbas henüz küçükken kaybolduğunda, eğer onu bulursa Kâbe'ye ipek örtü (dîbâc) örteceğini adamış ve bunu yerine getirmişti. Kâbe'ye ipek örtü örten ilk kişi de odur.
وَفِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي نَذَرْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ أَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَقَالَ أَوْفِ بِنَذْرِكَ» .
Buhârî'nin bir hadisinde rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben Cahiliye döneminde Mescid-i Harâm'da bir gece itikâfa girmeyi adamıştım.» Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Adağını yerine getir» buyurmuştur.
وَفِي الْأُمَم السالفة كَانَ النَّذْرُ، وَقَدْ حَكَى اللَّهُ عَنِ امْرَأَةِ عِمْرَانَ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً [آل عمرَان: ٣٥] . وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى مَشْرُوعِيَّتِهِ فِي الْإِسْلَامِ وَرَجَاءِ ثَوَابِهِ، لِعَطْفِهِ عَلَى مَا هُوَ مِنْ فِعْلِ الْخَيْرِ سَوَاءٌ كَانَ النَّذْرُ مُطْلَقًا أَمْ مُعَلَّقًا، لِأَنَّ الْآيَةَ أَطْلَقَتْ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ مُرَادٌ بِهِ الْوَعْدُ بِالثَّوَابِ.
Geçmiş ümmetlerde de adak vardı. Nitekim Allah Teâlâ İmrân'ın hanımından naklen şöyle buyurmuştur: { إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً } [Âl-i İmrân: 35] “Karnımdakini sırf Sana ibadet etmek üzere adadım.” Ayet, adağın İslam'da meşruiyetine ve sevabının umulduğuna delalet etmiştir; zira adak ister mutlak ister bir şarta bağlı olsun, bir hayır fiiline atfedilmiştir. Çünkü ayet mutlak gelmiştir ve { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “Şüphesiz Allah onu bilir” buyruğu ile sevap vaadi kastedilmektedir.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ: «إِنَّ النَّذْرَ لَا يُقَدِّمُ شَيْئًا وَلَا يُؤَخِّرُ، وَلَا يَرُدُّ شَيْئًا وَلَا يَأْتِي ابْنَ آدَمَ بِشَيْءٍ لَمْ يَكُنْ قُدِّرَ لَهُ، وَلَكِنَّهُ يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ»
Ömer, oğlu Abdullah ve Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anhum] rivayet edilen sahih hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz adak hiçbir şeyi ne öne alır ne de geriye bırakır; hiçbir şeyi geri çevirmez ve âdemoğluna takdir edilmemiş bir şeyi getirmez. Ancak onunla cimriden [mal] çıkarılmış olur.»
. وَمَسَاقُهُ التَّرْغِيبُ فِي النَّذْرِ غَيْرِ الْمُعَلَّقِ لَا إِبْطَالُ فَائِدَةِ النَّذْرِ. وَقَدْ مَدَحَ اللَّهُ عِبَادَهُ فَقَالَ: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ [الْإِنْسَان:
Bu hadisin sevki, şarta bağlı olmayan adağa teşvik etmek içindir; yoksa adağın faydasını iptal etmek için değildir. Nitekim Allah Teâlâ kullarını övmüş ve şöyle buyurmuştur: { يُوفُونَ بِالنَّذْرِ } [İnsan:
٧] .
7] “Onlar adaklarını yerine getirirler.”
وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنِ النَّبِيءِ ﷺ: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ فَلَا يَعْصِهِ» .
Muvatta'da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin; kim de Allah'a isyan etmeyi adarsa O'na isyan etmesin.»
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ نَفَقَةٍ ومِنْ نَذْرٍ بَيَان لما أَنْفَقْتُمْ ونذرتم، وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ الْبَيَانِ أَنْ يُفِيدَ مَعْنًى زَائِدًا عَلَى مَعْنَى الْمُبَيَّنِ، وَكَانَ مَعْنَى الْبَيَانِ هَنَا عَيْنَ مَعْنَى الْمُبَيَّنِ، تَعَيَّنَ
{ مِنْ نَفَقَةٍ } ve { مِنْ نَذْرٍ } ifadelerindeki { مِنْ } edatı; infak ettikleriniz ve adadıklarınız için beyandır (açıklamadır). Beyanın şanı mübeyyene (açıklanan şeye) ilave bir mana kazandırmak olduğu ve buradaki beyanın manası mübeyyenin bizzat kendisi olduğu için,
أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانَ الْمُنْفَقِ وَالْمَنْذُورِ بِمَا فِي تَنْكِيرِ مَجْرُورَيْ (مِنْ) مِنْ إِرَادَةِ أَنْوَاعِ النَّفَقَاتِ وَالْمَنْذُورَاتِ فَأَكَّدَ بِذَلِكَ الْعُمُومِ مَا أَفَادَتْهُ مَا الشَّرْطِيَّةُ مِنَ الْعُمُومِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ، قَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: «مِثْلُ هَذَا الْبَيَانِ يَكُونُ لِتَأْكِيدِ الْعُمُومِ وَمَنْعِ الْخُصُوصِ» .
bundan maksadın, { مِنْ } edatının mecrurlarının tenvinli (nekre) gelişinde bulunan infak ve adak türlerini murat etme vasıtasıyla, infak edileni ve adananı açıklamak olduğu belirlenmiştir. Böylece bu umumilik ile şart edatı olan { مَا } edatının ifade ettiği umumilik tekit edilmiştir; ister hayır ister şer olsun, ister Allah yolunda ister tağut yolunda olsun. Teftâzânî şöyle demiştir: «Böyle bir beyan, umumiliği tekit etmek ve hususiliği engellemek içindir.»
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِالْكَائِنَاتِ لَا يَشُكُّ فِيهِ السَّامِعُونَ، فَأُرِيدَ لَازِمُ مَعْنَاهُ، وَإِنَّمَا كَانَ لَازِمًا لَهُ لِأَنَّ الْقَادِرَ لَا يَصُدُّهُ عَنِ الْجَزَاءِ إِلَّا عَدَمُ الْعِلْمِ بِمَا يَفْعَلُهُ الْمُحْسِنُ أَوِ الْمُسِيءُ.
{ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “Şüphesiz Allah onu bilir” buyruğu, onun karşılığını vermekten kinayedir. Zira Allah'ın var olanları bilmesinden dinleyenlerin hiçbir şüphesi yoktur; bu sebeple mananın lazımı (gereği) kastedilmiştir. Bu mana bir lazım olmuştur; çünkü kudret sahibini karşılık vermekten alıkoyan tek şey, iyilik veya kötülük yapanın ne yaptığını bilmemektir.
وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ.
{ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.”
هَذَا وَعِيدٌ قُوبِلَ بِهِ الْوَعْدُ الَّذِي كَنَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ، وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الْمُشْرِكُونَ عَلَنًا وَالْمُنَافِقُونَ، لِأَنَّهُمْ إِنْ مَنَعُوا الصَّدَقَاتِ الْوَاجِبَةَ فَقَدْ ظَلَمُوا مَصَارِفَهَا فِي حَقِّهِمْ فِي الْمَالِ وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِإِلْقَائِهَا فِي تَبِعَاتِ الْمَنْعِ، وَإِنْ مَنَعُوا صَدَقَةَ التَّطَوُّعِ فَقَدْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِحِرْمَانِهَا مِنْ فَضَائِلِ الصَّدَقَاتِ وَثَوَابِهَا فِي الْآخِرَةِ.
Bu, { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } buyruğu ile kinaye yoluyla bildirilen vaade karşılık getirilen bir tehdittir. Zalimlerden maksat, açıktan şirk koşanlar ile münafıklardır. Çünkü onlar farz olan sadakaları vermezlerse, hak sahiplerinin maldaki hakları hususunda onlara zulmetmiş, vermemenin veballerine maruz bırakmakla da kendi nefislerine zulmetmiş olurlar. Şayet nafile sadakayı vermezlerse, bu sefer de sadakaların faziletlerinden ve ahiretteki sevabından mahrum bırakmak suretiyle kendi nefislerine zulmetmiş olurlar.
وَالْأَنْصَارُ جَمْعُ نَصِيرٍ، وَنَفْيُ الْأَنْصَارِ كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ النَّصْرِ وَالْغَوْثِ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَفِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ لَمَّا بَخِلُوا بِنَصْرِهِمُ الْفَقِيرَ بِأَمْوَالِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ يُعْدِمُهُمُ النَّصِيرَ فِي الْمَضَائِقِ، وَيُقَسِّي عَلَيْهِمْ قُلُوبَ عِبَادِهِ، وَيُلْقِي عَلَيْهِمُ الْكَرَاهِيَةَ من النَّاس.
«Ensâr» (أَنْصَار), «nasîr» (yardımcı) kelimesinin çoğuludur. Yardımcıların nefyedilmesi, ahirette yardım ve imdadın nefyedilmesinden kinayedir ki bu açıktır; dünyada ise fakire mallarıyla yardım etmekten kaçındıkları için Allah onları darlık anlarında yardımsız bırakır, kullarının kalplerini onlara karşı katılaştırır ve insanların gönlüne onlara karşı nefret yerleştirir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٧١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 271]
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)
{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Sadakaları açıktan verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. [Allah] günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (271)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَاشِئٌ عَنْ قَوْلِهِ: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ [الْبَقَرَة: ٢٧٠] ، إِذْ أَشْعَرَ تَعْمِيمَ «مِنْ نَفَقَةٍ» بِحَالِ الصَّدَقَاتِ الْخَفِيَّةِ فَيَتَسَاءَلُ السَّامِعُ فِي نَفْسِهِ هَلْ إِبْدَاءُ الصَّدَقَاتِ يُعَدُّ رِيَاءً وَقَدْ سَمِعَ قَبْلَ ذَلِكَ قَوْلُهُ: كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ [الْبَقَرَة: ٢٦٤] ،
{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } [Bakara: 270] “Her ne infak eder veya ne adakta bulunursanız, şüphesiz Allah onu bilir” buyruğundan doğan bir istînâf-ı beyânîdir. Zira { مِنْ نَفَقَةٍ } ifadesinin genelleştirilmesi gizli sadakaların durumunu da hissettirmiş; böylece dinleyen kendi içinde, sadakaları açığa vurmanın riya sayılıp sayılmayacağını sorgulamıştır; zira bundan önce { كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ } [Bakara: 264] “...insanlara gösteriş için malını infak eden kimse gibi...” buyruğunu işitmişti.
وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ [الْبَقَرَة: ٢٧٠] قَدْ كَانَ قَوْلًا فَصْلًا فِي اعْتِبَارِ نِيَّاتِ الْمُتَصَدِّقِينَ وَأَحْوَالِ مَا يُظْهِرُونَهُ مِنْهَا وَمَا يُخْفُونَهُ مِنْ صَدَقَاتِهِمْ. فَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ يَدْفَعُ تَوَهُّمًا مِنْ شَأْنِهِ تَعْطِيلُ الصَّدَقَاتِ وَالنَّفَقَاتِ، وَهُوَ أَنْ يُمْسِكَ الْمَرْءُ عَنْهَا إِذَا لَمْ يَجِدْ بُدًّا مِنْ ظُهُورِهَا فَيَخْشَى أَنْ يُصِيبَهُ الرِّيَاءُ.
Ayrıca { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } [Bakara: 270] “Şüphesiz Allah onu bilir” buyruğu, sadaka verenlerin niyetleri ile sadakalarından açığa vurdukları ve gizledikleri durumların muteberliği hususunda kesin bir söz olmuştur. Dolayısıyla bu istînâf, sadaka ve infakları aksatabilecek bir vehmi bertaraf etmektedir ki o da kişinin, sadakanın açığa çıkmasından başka çare bulamadığında riyaya kapılma korkusuyla infaktan el çekmesidir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: الصَّدَقاتِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَمَحْمَلُهُ عَلَى الْعُمُومِ فَيَشْمَلُ كُلَّ الصَّدَقَاتِ فَرْضَهَا وَنَفْلَهَا، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَوْقِعِ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ ذِكْرِ أَنْوَاعِ النَّفَقَاتِ.
{ الصَّدَقاتِ } lafzındaki belirlilik (el-ta'rîf) cins belirten ta'rîftir ve umum ifade eder; dolayısıyla farzı ve nafilesiyle bütün sadakaları kapsar. İnfak türlerinin zikrinin hemen ardından bu ayetin konumu için uygun olan da budur.
وَجَاء الشَّرْط بإن فِي الصَّدَقَتَيْنِ لِأَنَّهَا أَصْلُ أَدَوَاتِ الشَّرْطِ، وَلَا مُقْتَضًى لِلْعُدُولِ عَنِ الْأَصْلِ، إِذْ كِلْتَا الصَّدَقَتَيْنِ مُرْضٍ لِلَّهِ تَعَالَى، وَتَفْضِيلُ صَدَقَةِ السِّرِّ قَدْ وَفَى بِهِ صَرِيحُ قَوْلِهِ:
Her iki sadaka türünde de şart { إِنْ } edatıyla gelmiştir; zira o şart edatlarının aslıdır ve asıldan dönmeyi gerektirecek bir sebep yoktur. Çünkü her iki sadaka da Allah Teâlâ'yı razı edicidir. Gizli sadakanın üstünlüğü ise açıkça belirtilen şu buyrukla karşılanmıştır:
فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ.
{ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “...bu sizin için daha hayırlıdır.”
وَقَوْلُهُ: فَنِعِمَّا أَصْلُهُ فَنِعْمَ مَا، فَأُدْغِمَ الْمِثْلَانِ وَكُسِرَتْ عَيْنُ نِعْمَ لِأَجْلِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَمَا فِي مِثْلِهِ نَكِرَةٌ تَامَّةٌ أَيْ مُتَوَغِّلَةٌ فِي الْإِبْهَامِ لَا يُقْصَدُ وَصْفُهَا بِمَا يُخَصِّصُهَا، فَتَمَامُهَا مِنْ حَيْثُ عَدَمِ إِتْبَاعِهَا بِوَصْفٍ لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا وَاضِحَةُ الْمَعْنَى، وَلذَلِك تفسّر بِشَيْء. وَلَمَّا كَانَتْ كَذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ التَّمْيِيزِ لِضَمِيرِ نِعْمَ الْمَرْفُوعِ الْمُسْتَتِرِ، فَالْقَصْدُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى الْقَصْدِ إِلَى عَدَمِ التَّمْيِيزِ حَتَّى إِنَّ الْمُتَكَلِّمَ- إِذَا مَيَّزَ- لَا يُمَيِّزُ إِلَّا
{ فَنِعِمَّا } lafzının aslı { فَنِعْمَ مَا } şeklindedir; iki benzer harf (mîm) birbirine idgam edilmiş ve iki sakinin yan yana gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle { نِعْمَ } fiilinin ayn'ı kesrelenmiştir. Bu türdeki { مَا } ise tam nekredir; yani onu tahsis edecek bir vasıf kastedilmeksizin müphemlikte ileri derecededir. Onun tamlığı, manasının açıklığından değil, ardından bir sıfatın getirilmemesinden kaynaklanır; bu yüzden «şey» kelimesiyle tefsir edilir. Böyle olunca, { نِعْمَ } fiilinin müstetir merfû zamirinin temyizi konumunda olması zorunlu hale gelmiştir. Buradaki gaye, ayırt etmeme kastına dikkat çekmektir; öyle ki konuşan kimse temyiz getirdiğinde ancak
بِمِثْلِ الْمُمَيَّزِ.
mümeyyezin (ayırt edilenin) benzeriyle temyiz eder.
وَقَوْلُهُ هِيَ مَخْصُوصٌ بِالْمَدْحِ، أَيِ الصَّدَقَاتُ، وَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّهَا الصَّدَقَاتُ الْمُبْدَاةُ، بِقَرِينَةِ فِعْلِ الشَّرْطِ، فَلِذَلِكَ كَانَ تَفْسِيرُ الْمَعْنى فَنعما إبداؤهما.
{ هِيَ } lafzı medhe tahsis edilen ögedir (mahsûs bi'l-medh); yani sadakalardır. Dinleyici, şart fiilinin karinesiyle bunların açığa vurulan sadakalar olduğunu anlamıştır. Bu sebeple mananın tefsiri «onları açığa vurmanız ne güzeldir» şeklinde olmuştur.
وَقَرَأَ وَرَشٌ عَنْ نَافِعٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ فَنِعِمَّا- بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ مِنْ نِعْمَ مَعَ مِيمِ مَا-. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ. وَقَرَأَهُ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِكَسْرِ النُّونِ وَاخْتِلَاسِ حَرَكَةِ الْعَيْنِ بَيْنَ الْكَسْرِ وَالسُّكُونِ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِكَسْرِ النُّونِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ مَعَ بَقَاءِ تَشْدِيدِ الْمِيمِ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ أَيْضًا عَنْ قَالُونَ وَأَبِي عَمْرٍو وَأَبِي بَكْرٍ.
Nâfi'den rivayetle Verş, İbn Kesîr, Hafs ve Ya'kûb { فَنِعِمَّا } kelimesini ayn harfinin kesresi ve { نِعْمَ } fiilinin mîm'inin { مَا }'nın mîm'ine şeddeli idgamıyla okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî nûn'un fethası ve ayn'ın kesresiyle okumuştur. Nâfi'den rivayetle Kālûn, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr nûn'un kesresi ve ayn'ın harekesinin kesre ile sükûn arasında ihtilâsıyla (hızlı geçilmesiyle) okumuştur. Ebû Ca'fer ise mîm'in şeddesi baki kalmak üzere nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnuyla okumuştur; bu kıraat Kālûn, Ebû Amr ve Ebû Bekr'den de rivayet edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ تَفْضِيلٌ لِصَدَقَةِ السِّرِّ لِأَنَّ فِيهَا إِبْقَاءً عَلَى مَاءِ وَجْهِ الْفَقِيرِ، حَيْثُ لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ غَيْرُ الْمُعْطِي.
{ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğu gizli sadakanın üstünlüğünü bildirir; çünkü verenden başkası muttali olmadığı için bunda fakirin onurunu koruma vardır.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، عَدَّ مِنَ السَّبْعَةِ الَّذِينَ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ بِظِلِّهِ « ... وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّى لَا تَعْلَمَ
Sahih hadiste, Allah'ın [arşının] gölgesinde gölgelendireceği yedi sınıftan biri olarak şu sayılmıştır: «...ve bir adam ki bir sadaka verir de onu,
شِمَالُهُ مَا أَنْفَقَتْ يَمِينُهُ»
sağ elinin infak ettiğini sol eli bilmeyecek kadar gizler.»
، (يَعْنِي مَعَ شِدَّةِ الْقُرْبِ بَيْنَ الْيَمِينِ وَالشِّمَالِ لِأَنَّ حِسَابَ الدَّرَاهِمِ وَمُنَاوَلَةَ الْأَشْيَاءِ بِتَعَاوُنِهِمَا، فَلَوْ كَانَتِ الشِّمَالُ مِنْ ذَوَاتِ الْعِلْمِ لَمَا أُطْلِعَتْ عَلَى مَا أَنْفَقَتْهُ الْيَمِينُ) .
(Yani sağ ile sol arasındaki aşırı yakınlığa rağmen; çünkü paraları saymak ve eşyayı uzatmak bu ikisinin yardımlaşmasıyla olur; şayet sol el idrak sahibi olsaydı, sağın infak ettiğine muttali olamazdı).
وَقَدْ فَضَّلَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَدَقَةَ السِّرِّ عَلَى صَدَقَةِ الْعَلَانِيَةِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَإِنْ حُمِلَتِ الصَّدَقَاتُ عَلَى الْعُمُومِ- كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ- إِجْرَاءً لِلَفْظِ الصَّدَقَاتِ مَجْرَى لَفْظِ الْإِنْفَاقِ فِي الْآيِ السَّابِقَةِ وَاللَّاحِقَةِ- كَانَ إِخْفَاءُ صَدَقَةِ الْفَرْضِ وَالنَّفْلِ أَفْضَلَ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، وَعَنِ ألْكِيَا الطَّبَرِيِّ أَنَّ هَذَا أحد قَول الشَّافِعِيِّ. وَعَنِ الْمَهْدَوِيِّ: كَانَ الْإِخْفَاءُ أَفْضَلَ فِيهِمَا فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ سَاءَتْ ظُنُونُ النَّاسِ بِالنَّاسِ فَاسْتَحْسَنَ الْعُلَمَاءُ إِظْهَارَ صَدَقَةِ الْفَرْضِ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا مُخَالِفٌ لِلْآثَارِ أَنَّ إِخْفَاءَ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ. فَيَكُونُ عُمُومُ الصَّدَقَاتِ فِي الْآيَةِ مَخْصُوصًا بِصَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، وَمُخَصِّصُ الْعُمُومِ الْإِجْمَاعُ، وَحَكَى ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْإِجْمَاعَ عَلَيْهِ. وَإِنْ أُرِيدَ بِالصَّدَقَاتِ فِي الْآيَةِ غَيْرُ الزَّكَاةِ كَانَ الْمُرَادُ بِهَا أَخَصَّ مِنَ الْإِنْفَاق الْمَذْكُور فِي الْآيِ قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا، وَكَانَ تَفْضِيلُ الْإِخْفَاءِ مُخْتَصًّا بِالصَّدَقَاتِ الْمَنْدُوبَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: إِظْهَارُ الزَّكَاةِ أَفْضَلُ، وَإِخْفَاءُ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ أَفْضَلُ مِنْ إِظْهَارِهَا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ.
Allah Teâlâ bu ayette gizli sadakayı açık sadakaya mutlak olarak üstün kılmıştır. Şayet sadakalar -önceki ve sonraki ayetlerde sadaka lafzının infak lafzı yerine kullanılmasına binaen zahir olan da budur- umuma hamledilirse, farz ve nafile sadakanın gizlenmesi daha faziletli olur; cumhur ulemanın kavli de budur. İbnü't-Taberî'den (İlkiyâ el-Herrâsî) nakledildiğine göre bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Mehdevî'den nakledildiğine göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında her ikisinde de gizlemek daha faziletli idi; daha sonra insanların birbirine karşı zannı kötüleşince âlimler farz sadakanın açığa vurulmasını güzel görmüşlerdir. İbn Atiyye şöyle der: Bu ise sadakanın gizlenmesinin daha faziletli olduğunu belirten rivayetlere aykırıdır. Bu durumda ayetteki sadakaların umumiliği nafile sadakaya tahsis edilmiş olur ve umumun muhassısı da icmadır; İbnü'l-Arabî bu hususta icma nakletmiştir. Şayet ayetteki sadakalardan zekât dışındakiler kastedilmişse, bununla murat edilen önceki ve sonraki ayetlerde zikredilen infaktan daha hususi olur ve gizlemenin üstünlüğü mendup sadakalara has kılınmış olur. İbn Abbas ve Hasan ise: «Zekâtı açığa vurmak daha faziletlidir, nafile sadakayı gizlemek ise açığa vurmaktan daha faziletlidir» demişlerdir ki Şâfiî'nin kavli de budur.
وَقَوْلُهُ: وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ، تَوَقَّفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي حِكْمَةِ ذِكْرِهِ، مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ الصَّدَقَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا لِلْفُقَرَاءِ، وَأَنَّ الصَّدَقَةَ الْمُبْدَاةَ أَيْضًا تُعْطَى لِلْفُقَرَاءِ.
{ وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ } “...ve fakirlere verirseniz...” buyruğunun zikredilme hikmeti hususunda müfessirler duraklamışlardır; zira sadakanın ancak fakirlere verileceği ve açığa vurulan sadakanın da fakirlere verildiği bilinmektedir.
فَقَالَ الْعِصَامُ: «كَأَنَّ نُكْتَةَ ذِكْرِهِ هُنَا أَنَّ الْإِبْدَاءَ لَا يَنْفَكُّ عَنْ إِيتَاءِ الْفُقَرَاءِ لِأَنَّ الْفَقِيرَ يَظْهَرُ فِيهِ وَيَمْتَازُ عَنْ غَيْرِهِ إِذْ يَعْلَمُهُ النَّاسُ بِحَالِهِ، بِخِلَافِ الْإِخْفَاءِ، فَاشْتُرِطَ مَعَهُ إِيتَاؤُهَا لِلْفَقِيرِ حَثًّا عَلَى الْفَحْصِ عَنْ حَالِ مَنْ يُعْطِيهِ الصَّدَقَةَ» (أَيْ لِأَنَّ الْحَرِيصِينَ- مِنْ غَيْرِ الْفُقَرَاءِ- يَسْتَحْيُونَ أَنْ يَتَعَرَّضُوا لِلصَّدَقَاتِ الظَّاهِرَةِ وَلَا يَصُدُّهُمْ شَيْءٌ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلصَّدَقَاتِ الْخَفِيَّةِ) .
İsâm şöyle demiştir: «Bunun burada zikredilmesinin inceliği sanki şudur: Sadakayı açığa vurmak fakirlere vermekten ayrı düşünülemez; çünkü fakir bu durumda ortaya çıkar ve başkalarından ayrılır, zira insanlar onun durumunu bilir. Gizleme ise böyle değildir; bu sebeple sadaka verilecek kimsenin durumunu araştırmaya teşvik etmek için gizlemeyle birlikte onun fakire verilmesi şart koşulmuştur» (yani fakir olmayan haris kimseler açık sadakaları talep etmekten utandıkları, fakat gizli sadakaları talep etmekten onları hiçbir şey alıkoymadığı için).
وَقَالَ الْخَفَاجِيُّ: «لَمْ يَذْكُرِ الْفُقَرَاءَ مَعَ الْمُبْدَاةِ لِأَنَّهُ أُرِيدَ بِهَا الزَّكَاةُ وَمَصَارِفُهَا الْفُقَرَاءُ وَغَيْرُهُمْ، وَأَمَّا الصَّدَقَةُ الْمُخْفَاةُ فَهِيَ صَدَقَةُ التَّطَوُّعِ وَمَصَارِفُهَا الْفُقَرَاءُ فَقَطْ» . وَهُوَ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِقَصْرِ الصَّدَقَةِ الْمُبْدَاةِ عَلَى الْفَرِيضَةِ وَلَا قَائِلَ بِهِ بَلِ الْخِلَافُ فِي أَنَّ تَفْضِيلَ الْإِخْفَاءِ هَلْ يعمّ الْفَرِيضَة أَولا، الثَّانِي أَنَّ الصَّدَقَةَ الْمُتَطَوَّعَ بِهَا لَا يَمْتَنِعُ صَرْفُهَا لِغَيْرِ الْفُقَرَاءِ كَتَجْهِيزِ الْجُيُوشِ.
Hafâcî ise şöyle demiştir: «Açık sadakayla birlikte fakirler zikredilmemiştir; çünkü onunla zekât kastedilmiştir, zekâtın sarf yerleri ise fakirler ve diğerleridir. Gizli sadaka ise nafile sadakadır ve onun sarf yeri sadece fakirlerdir.» Bu görüş iki yönden zayıftır: Birincisi, açık sadakayı farza hasretmenin hiçbir dayanağı yoktur ve bunu söyleyen de olmamıştır; bilakis ihtilaf, gizlemenin üstünlüğünün farzı kapsayıp kapsamadığı hususundadır. İkincisi, nafile sadakanın orduların donatılması gibi fakirlerin dışındakilere sarf edilmesine bir engel yoktur.
وَقَالَ الشَّيْخُ ابْنُ عَاشُورٍ جَدِّي فِي تَعْلِيقٍ لَهُ عَلَى حَدِيثِ فَضْلِ إِخْفَاءِ الصَّدَقَةِ مِنْ «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» : «عَطْفُ إِيتَاءِ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْإِخْفَاءِ الْمَجْعُولِ شَرْطًا لِلْخَيْرِيَّةِ فِي الْآيَةِ- مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ الصَّدَقَةَ لِلْفُقَرَاءِ- يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْخَيْرِيَّةَ لِإِخْفَاءِ حَالِ الْفَقِيرِ وَعَدَمِ إِظْهَارِ الْيَدِ الْعُلْيَا عَلَيْهِ» ، أَيْ فَهُوَ إِيمَاءٌ إِلَى الْعِلَّةِ وَأَنَّهَا الْإِبْقَاءُ عَلَى مَاءِ وَجْهِ الْفَقِيرِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الْفَصْلُ لِانْتِفَاءِ شَائِبَةِ الرِّيَاء.
Dedem Şeyh İbn Âşûr, Sahîh-i Müslim'deki sadakayı gizlemenin fazileti hadisine yaptığı bir ta'likte şöyle demiştir: «Sadakanın fakirlere ait olduğu bilinmesine rağmen ayette hayırlı olmanın şartı kılınan gizleme üzerine fakirlere vermenin atfedilmesi, hayırlı oluşun fakirin durumunu gizlemeye ve ona karşı üstün el tavrını sergilememeye bağlı olduğunu hissettirir.» Yani bu durum illete, onun da fakirin onurunu korumak olduğuna bir işarettir; riya şaibesi bulunmadığı için kesin söz de budur.
وَقَوله: وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ قَرَأَهُ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ بِنُونِ الْعَظَمَةِ، وبجزم الرَّاء عطفاء عَلَى مَوْضِعِ جُمْلَةِ الْجَوَابِ وَهِيَ جُمْلَةُ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ، فَيَكُونُ التَّكْفِيرُ مُعَلَّقًا عَلَى الْإِخْفَاءِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالنُّونِ أَيْضًا وَبِرَفْعِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ وَعْدٌ عَلَى إِعْطَاءِ الصَّدَقَاتِ ظَاهِرَةً أَوْ خَفِيَّةً وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ بِالتَّحْتِيَّةِ- عَلَى أَنَّ ضَمِيرَهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ- وَبِالرَّفْعِ.
{ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } buyruğunu Nâfi', Kisâî, Ebû Bekr, Ebû Ca'fer ve Halef azamet nûnu ile ({ نُكَفِّرْ }) ve cevap cümlesi olan { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } cümlesinin mahalline atfen râ'nın cezmiyle okumuşlardır; buna göre günahların örtülmesi gizlemeye bağlanmış olur. İbn Kesîr ve Ebû Amr yine nûn ile fakat râ'nın ref'i ile ({ نُكَفِّرُ }) okumuşlardır ki bu, sadakaların açık veya gizli verilmesi üzerine bir vaaddir. İbn Âmir ve Hafs ise zamiri Allah'a raci olmak üzere tâ/yâ (yâ-i tahtiyye) ile ve ref ile ({ وَيُكَفِّرُ }) okumuşlardır.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٧٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 272]
لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢)
{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Onları doğru yola iletmek senin üzerine [borç] değildir; lâkin Allah dilediğini doğru yola iletir. Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayırdan her ne infak ederseniz size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.” (272)
اسْتِئْنَافٌ مُعْتَرَضٌ بِهِ بَيْنَ قَوْلِهِ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ [الْبَقَرَة: ٢٧١] وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ، وَمُنَاسَبَتُهُ هُنَا أَنَّ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ يَلُوحُ مِنْ خِلَالِهَا أَصْنَافٌ مِنَ النَّاسِ: مِنْهُمُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَمِنْهُمُ
{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } [Bakara: 271] “Sadakaları açıktan verirseniz...” buyruğu ile { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ } buyruğu arasına girmiş bir istînâf-ı mu'tarızadır (ara cümledir). Buradaki münasebeti şudur: Önceki ayetlerin satır aralarından birtakım insan sınıfları belirmektedir; bunlardan kimi mallarını insanlara gösteriş olsun diye infak eden, Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyen kimselerdir; kimi
الَّذِينَ يُبْطِلُونَ صَدَقَاتِهِمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى، وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يَتَيَمَّمُونَ الْخَبِيثَ مِنْهُ يُنْفِقُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُهُمْ بِالْفَحْشَاءِ. وَكَانَ وُجُودُ هَذِهِ الْفِرَقِ مِمَّا يَثْقُلُ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ، فَعَقَّبَ اللَّهُ ذَلِكَ بِتَسْكِينِ نَفْسِ رَسُولِهِ وَالتَّهْوِينِ عَلَيْهِ بِأَنْ لَيْسَ عَلَيْهِ هُدَاهُمْ وَلَكِنْ عَلَيْهِ الْبَلَاغُ. فَالْهُدَى هُنَا بِمَعْنَى الْإِلْجَاءِ لِحُصُولِ الْهُدَى فِي قُلُوبِهِمْ، وَأَمَّا الْهُدَى بِمَعْنَى التَّبْلِيغِ وَالْإِرْشَادِ فَهُوَ عَلَى النَّبِيءِ، وَنَظَائِرُ هَذَا فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ. فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى جَمِيعِ مَنْ بَقِيَ فِيهِمْ شَيْءٌ مِنْ عَدَمِ الْهُدَى وَأَشَدُّهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُنَافِقُونَ، وَقِيلَ الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى نَاسٍ مَعْرُوفِينَ، رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ لأسماء ابْنة أَبِي بَكْرٍ أُمٌّ كَافِرَةٌ وَجَدٌّ كَافِرٌ فَأَرَادَتْ أَسْمَاءُ- عَامَ عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ- أَنْ تُوَاسِيَهُمَا بِمَالٍ، وَأَنَّهُ أَرَادَ بَعْضُ الْأَنْصَارِ الصَّدَقَةَ عَلَى قَرَابَتِهِمْ وَأَصْهَارِهِمْ فِي بَنِي النَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ، فَنَهَى
sadakalarını başa kakma ve eziyetle boşa çıkaranlar, kimi infak etmek için malın kötüsünü seçmeye yeltenenler, kimi de şeytanın kendilerine fakirliği vadettiği ve hayasızlığı emrettiği kimselerdir. Bu fırkaların varlığı Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem ağır geliyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların hidayetinin kendi üzerine vazife olmadığını, ancak tebliğin vazifesi olduğunu bildirerek Resûlü'nün kalbini teskin etmiş ve yükünü hafifletmiştir. Dolayısıyla buradaki hidayet, hidayeti onların kalplerine zorla yerleştirme (ilcâ) anlamındadır; tebliğ ve irşad anlamındaki hidayet ise Nebî'nin vazifesidir. Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur. Zamir, kendilerinde hidayetsizlikten bir pay kalan herkesin tamamına racidir; bunların en şiddetlileri ise müşrikler ve münafıklardır. Zamirin bilinen birtakım kimselere raci olduğu da söylenmiştir; nitekim Ebû Bekr'in kızı Esmâ'nın [radıyallâhu anhümâ] kâfir bir annesi ve kâfir bir dedesi olduğu, Esmâ'nın Umretü'l-Kazâ senesinde onlara malla yardım etmek istediği, ensardan bazılarının da Benî Nadîr ve Kurayza'daki akraba ve hısımlarına sadaka vermek istedikleri, bunun üzerine
النَّبِيءُ ﷺ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الصَّدَقَةِ عَلَى الْكُفَّارِ، إِلْجَاءً لِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ عَلَى الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ الْآيَاتِ، أَيْ هُدَى الْكُفَّارِ إِلَى الْإِسْلَامِ، أَيْ فَرَخِّصْ لِلْمُسْلِمِينَ الصَّدَقَةَ على أُولَئِكَ الْكَفَرَة.
Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem o kâfirleri İslam'a girmeye mecbur bırakmak (ilcâ) amacıyla Müslümanları kâfirlere sadaka vermekten nehyettiği, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek senin üzerine [borç] değildir” ayetlerini indirdiği rivayet edilmiştir; yani kâfirleri İslam'a hidayet etmek [senin vazifen değildir], dolayısıyla Müslümanlara o kâfirlere sadaka vermeleri hususunda ruhsat tanı.
فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ لِلْمُخَاطَبِ. فَيَكُونُ نُزُولُ الْآيَةِ لِذَلِكَ السَّبَبِ نَاشِئًا عَنْ نُزُولِ آيَاتِ الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ وَالصَّدَقَةِ، فَتَكُونُ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ سَبَبَ السَّبَبِ لِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Buna göre zamir, muhatapça malum olan birilerine racidir. Ayetin bu sebeple nüzulü, infak ve sadakayı emreden ayetlerin nüzulünden doğmuş olur; böylece önceki ayetler bu ayetin iniş sebebinin sebebi konumunda bulunur.
وَالْمَعْنَى أَنْ لَيْسَ عَلَيْكَ أَنْ تَهْدِيَهُمْ بِأَكْثَرَ مِنَ الدَّعْوَةِ وَالْإِرْشَادِ، دُونَ هُدَاهُمْ بِالْفِعْلِ أَوِ الْإِلْجَاءِ إِذْ لَا هَادِيَ لِمَنْ يُضْلِلُ اللَّهُ، وَلَيْسَ مِثْلُ هَذَا بِمُيَسَّرٍ لِلْهُدَى.
Mana şudur: Davet ve irşaddan daha fazlasıyla onları hidayete erdirmek senin üzerine vazife değildir; fiilen hidayet etmek veya zorlamak sana düşmez, zira Allah'ın saptırdığı kimseye hiçbir hidayet edici yoktur ve böylesi bir kimseye hidayet de kolaylaştırılmış değildir.
وَالْخِطَابُ فِي لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ ظَاهِرُهُ أَنَّهُ خِطَابٌ لِلرَّسُولِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي مُعَادِ ضَمِيرِ هُدَاهُمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِمَنْ يَسْمَعُ عَلَى الْوَجْهِ الْآتِي فِي الضَّمِيرِ إِذَا اعْتَبَرْنَا مَا ذَكَرُوهُ فِي سَبَبِ النُّزُولِ، أَيْ لَيْسَ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْمُتَرَدِّدُ فِي إِعْطَاءِ قَرِيبِكَ.
{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } ifadesindeki hitabın zahiri, { هُداهُمْ } lafzındaki zamirin mercîi hususunda zikrettiğimiz ilk veche göre Resûl'e yönelik bir hitap olmasıdır. Sebeb-i nüzulde zikrettikleri rivayeti dikkate aldığımızda, zamir hakkındaki gelecek veche göre hitabın dinleyen kimseye yönelik olması da caizdir; yani «Ey akrabasına [sadaka] verme hususunda tereddüt eden kimse, bu senin üzerine vazife değildir.»
وَ (عَلَى) فِي قَوْلِهِ عَلَيْكَ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ، أَيْ طَلَبِ فِعْلٍ عَلَى وَجْهِ الْوُجُوبِ.
{ عَلَيْكَ } ifadesindeki { عَلَى } edatı mecâzî isti'lâ içindir; yani bir fiilin vücûb (zorunluluk) yoluyla talep edilmesidir.
وَالْمَعْنَى لَيْسَ ذَلِكَ بِوَاجِبٍ عَلَى الرَّسُولِ، فَلَا يَحْزَنُ عَلَى عَدَمِ حُصُولِ هُدَاهُمْ لِأَنَّهُ أَدَّى وَاجِبَ التَّبْلِيغِ، أَوِ الْمَعْنَى لَيْسَ ذَلِكَ بِوَاجِبٍ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الْمُعَالِجِينَ لِإِسْلَامِهِمْ بِالْحِرْمَانِ مِنَ الْإِنْفَاقِ حَتَّى تَسْعَوْا إِلَى هُدَاهُمْ بِطُرُقِ الْإِلْجَاءِ.
Mana şudur: Bu durum Resûl'e vacip değildir; tebliğ görevini yerine getirdiği için onların hidayete ermeyişine üzülmesin. Yahut mana: «Ey infaktan mahrum bırakarak onları İslam'a sokmaya çalışanlar! Mecbur bırakma yollarıyla onların hidayetine çabalamak size vacip değildir» şeklindedir.
وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ وَهُوَ عَلَيْكَ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَهُوَ هُداهُمْ إِذَا أُجْرِيَ عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي مِنْ أَنَّ تَقْدِيمَ الْمُسْنَدِ الَّذِي حَقُّهُ التَّأْخِيرُ يُفِيدُ قَصْرَ الْمسند إِلَيْهِ إِلَى الْمُسْنَدِ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي الْإِثْبَاتِ بَيِّنًا لَا غُبَارَ عَلَيْهِ نَحْوَ لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ [الْكَافِرُونَ: ٦]
Zarf olan { عَلَيْكَ } ibaresinin, müsnedün ileyh olan { هُداهُمْ } üzerine takdim edilmesi; Meânî ilminde yerleşmiş olan, hakkı tehir edilmek olan müsnedin takdiminin, müsnedün ileyhi müsnede hasretmeyi (kasr) ifade ettiği kuralına göre değerlendirildiğinde, bu durum { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } [Kâfirûn: 6] “Sizin dininiz size, benim dinim banadır”
وَقَوْلِهِ: لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَة: ٢٨٦] ، فَهُوَ إِذَا وَقَعَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ غَيْرُ بَيِّنٍ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ التَّقْدِيمُ فِي صُورَةِ الْإِثْبَاتِ مُفِيدًا لِلْحَصْرِ اقْتَضَى أَنَّهُ إِذَا نُفِيَ فَقَدْ نُفِيَ ذَلِكَ الِانْحِصَارُ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْمُكَيَّفَةَ بِالْقَصْرِ فِي حَالَةِ الْإِثْبَاتِ هِيَ جُمْلَةٌ مُقَيَّدَةٌ نِسْبَتُهَا بِقَيْدِ الِانْحِصَارِ أَيْ بِقَيْدِ انْحِصَارِ مَوْضُوعِهَا فِي مَعْنَى مَحْمُولِهَا. فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا النَّفْيُ كَانَ مُقْتَضِيًا نَفْيَ النِّسْبَةِ الْمُقَيَّدَةِ، أَيْ نَفْيَ ذَلِكَ الِانْحِصَارِ، لِأَنَّ شَأْنَ النَّفْيِ إِذَا تَوَجَّهَ إِلَى كَلَامٍ مُقَيَّدٍ أَنْ يَنْصَبَّ عَلَى ذَلِكَ الْقَيْدِ.
ve { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } [Bakara: 286] “Kazandığı [hayır] lehine, yüklendiği [kötülük] de aleyhinedir” ayetlerinde olduğu gibi müspet (olumlu) cümlede açık ve şüphesizdir. Ancak nefiy (olumsuzluk) bağlamında vaki olduğunda bu durum açık değildir; zira takdim olumlu surette hasrı ifade ediyorsa, nefyedildiğinde o hasrın nefyedilmesini gerektirir. Çünkü olumluluk halinde kasr ile vasıflanmış cümle, nispeti hasr kaydıyla -yani mevzûunun mahmûlünün manasına hasredilmesi kaydıyla- kayıtlanmış bir cümledir. Dolayısıyla onun üzerine nefiy dâhil olduğunda mukayyet nispetin nefyini, yani o hasrın nefyini gerektirir; çünkü nefiy kayıtlı bir kelama yöneldiğinde o kayda yönelmesi onun şanındandır.
لَكِنَّ أَئِمَّةَ الْفَنِّ حِينَ ذَكَرُوا أَمْثِلَةَ تَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ سَوَّوْا فِيهَا بَيْنَ الْإِثْبَاتِ- كَمَا ذَكَرْنَا- وَبَيْنَ النَّفْيِ نَحْوَ لَا فِيها غَوْلٌ [الصافات:
Fakat bu ilmin imamları, müsnedin müsnedün ileyh üzerine takdimi misallerini zikrederken zikrettiğimiz üzere olumlu cümle ile { لَا فِيها غَوْلٌ } [Sâffât:
٤٧] ، فَقَدْ مَثَّلَ بِهِ فِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] فَقَالَ: «قَصَدَ تَفْضِيلَ خَمْرِ الْجَنَّةِ عَلَى خُمُورِ الدُّنْيَا» ، وَقَالَ السَّيِّدُ فِي شَرْحِهِ هُنَالِكَ «عُدَّ قَصْرًا لِلْمَوْصُوفِ عَلَى الصِّفَةِ، أَيِ الْغَوْلُ مَقْصُورٌ عَلَى عَدَمِ الْحُصُولِ فِي خُمُورِ الْجَنَّةِ لَا يَتَعَدَّاهُ إِلَى عَدَمِ الْحُصُولِ فِيمَا يُقَابِلُهَا، أَوْ عَدَمُ الْغُولِ مَقْصُورٌ عَلَى الْحُصُولِ فِيهَا لَا يَتَجَاوَزُهُ إِلَى الْحُصُولِ فِي هَذِهِ الْخُمُورِ» . وَقَدْ أَحَلْتُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا، فَبِنَا أَنْ نُبَيِّنَ طَرِيقَةَ الْقَصْرِ بِالتَّقْدِيمِ فِي النَّفْيِ، وَهِيَ أَنَّ الْقَصْرَ لَمَّا كَانَ كَيْفِيَّةً عَارِضَةً لِلتَّرْكِيبِ وَلَمْ يَكُنْ قَيْدًا لَفْظِيًّا بِحَيْثُ يَتَوَجَّهُ النَّفْيُ إِلَيْهِ كَانَتْ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةُ مُسْتَصْحَبَةً مَعَ النَّفْيِ، فَنَحْوُ لَا فِيها غَوْلٌ يُفِيدُ قَصْرَ الْغَوْلِ عَلَى الِانْتِفَاءِ عَنْ خُمُورِ الدُّنْيَا وَلَا يُفِيدُ نَفْيَ قَصْرِ الْغَوْلِ عَلَى الْكَوْنِ فِي خُمُورِ الْجَنَّةِ. وَإِلَى هَذَا أَشَارَ السَّيِّدُ فِي شَرْحِ «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ لَا رَيْبَ فِيهِ إِذْ قَالَ «وَبِالْجُمْلَةِ يُجْعَلُ حَرْفُ النَّفْيِ جُزْءًا أَوْ حَرْفًا مِنْ حُرُوفِ الْمُسْنَدِ أَوِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ» . وَعَلَى هَذَا بَنَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فَجَعَلَ وَجْهَ أَنْ لَمْ يُقَدَّمِ الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: لَا رَيْبَ فِيهِ كَمَا قُدِّمَ الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: لَا فِيها غَوْلٌ لِأَنَّهُ لَوْ أُوِّلَ لَقُصِدَ أَنَّ كِتَابًا آخَرَ فِيهِ الرَّيْبُ، لَا فِي الْقُرْآنِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُرَادٍ.
47] “Onda hiçbir baş ağrısı/sersemlik yoktur” gibi olumsuz cümle arasında fark gözetmemişlerdir. Nitekim el-Keşşâf'ta Allah Teâlâ'nın { لَا رَيْبَ فِيهِ } [Bakara: 2] buyruğunun tefsirinde bu ayeti misal vererek: «Cennet şarabını dünya şaraplarına üstün kılmayı kastetmiştir» demiştir. Seyyid [Şerîf el-Cürcânî] de oradaki şerhinde şöyle demiştir: «Mevsûfun sıfata hasrı kabul edilmiştir; yani sersemlik/baş ağrısı (gavl), Cennet şaraplarında bulunmamaya hasredilmiştir, bunun karşısında olan dünya şaraplarında bulunmamaya taşmaz; yahut gavlin bulunmayışı Cennet şarabında vaki olmaya hasredilmiştir, dünya şaraplarında vaki olmaya taşmaz.» Ben de Allah Teâlâ'nın { لَا رَيْبَ فِيهِ } [Bakara: 2] buyruğunun tefsirinde buradaki ayete atıfta bulunmuştum. Öyleyse nefyde takdim ile kasrın nasıl olduğunu açıklamamız gerekir: Kasr, terkibe arız olan bir keyfiyet olup nefiy kendisine yönelecek lafzî bir kayıt olmadığından, o keyfiyet nefiy ile birlikte baki kalır. Dolayısıyla { لَا فِيها غَوْلٌ } misali, gavlin dünya şaraplarından nefyine hasredilmesini ifade eder; gavlin Cennet şaraplarında oluşuna dair hasrın nefyini ifade etmez. Seyyid de el-Keşşâf şerhinde { لَا رَيْبَ فِيهِ } buyruğunda buna işaret ederek şöyle demiştir: «Hülasa, nefiy harfi müsnedin veya müsnedün ileyhin bir cüzü yahut harflerinden bir harf kılınır.» el-Keşşâf sahibi de görüşünü bunun üzerine bina etmiş ve { لَا رَيْبَ فِيهِ } buyruğunda zarfın, { لَا فِيها غَوْلٌ } buyruğunda olduğu gibi öne alınmayışının gerekçesini şöyle açıklamıştır: Şayet öne alınsaydı, Kur'an'da değil de başka bir kitapta şüphe bulunduğu kastedilmiş olurdu; oysa murat edilen bu değildir.
فَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَقَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ إِذَا أُجْرِيَ عَلَى هَذَا الْمِنْوَالِ كَانَ مُفَادُهُ هُدَاهُمْ مَقْصُورٌ عَلَى انْتِفَاءِ كَوْنِهِ عَلَيْكَ، فَيَلْزَمُ مِنْهُ اسْتِفَادَةُ إِبْطَالِ انْتِفَاءِ كَوْنِهِ عَلَى غَيْرِ الْمُخَاطَبِ، أَيْ إِبْطَالُ انْتِفَاءِ كَوْنِهِ عَلَى اللَّهِ، وَكِلَا الْمُفَادَيْنِ غَيْرُ مُرَادٍ إِذْ لَا يعْتَقد الْأَوَّلُ وَلَا الثَّانِي. فَالْوَجْهُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيمُ هُنَا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ كَتَقْدِيمِ يَوْمِ النَّدَى فِي قَوْلِ الْحَرِيرِيِّ:
Bu durum sabit olunca, O'nun: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onların doğru yola ulaşması senin üzerine [bir vazife] değildir” buyruğu bu minval üzere işletildiğinde bunun ifade ettiği mana; onların hidayetinin, senin üzerinde olmasının nefyine hasredilmiş olmasıdır. Bundan da muhatabın dışındakilerin üzerinde olmasının nefyini iptal etme, yani Allah'ın üzerinde olmasının nefyini iptal etme anlamını çıkarmak gerekir. Oysa bu iki ifadeden hiçbiri murat edilmiş değildir; zira ne birincisine inanılır ne de ikincisine. Bu durumda uygun olan yaklaşım: Takdimin burada, Harîrî'nin şu beytinde “yevme'n-nedâ” (cömertlik günü) ifadesinin öne alınması gibi, sadece ihtimam (vurgu) için olmasıdır:
مَا فِيهِ مِنْ عَيْبٍ سِوَى أَنَّهُ ... يَوْمَ النَّدَى قِسْمَتُهُ ضِيزَى
«Onda hiçbir kusur yoktur, ancak şu var ki ... Cömertlik günü onun yaptığı taksim pek haksızcadır.»
بِنَفْيِ كَوْنِ هُدَاهُمْ حَقًّا عَلَى الرَّسُولِ تَهْوِينًا لِلْأَمْرِ عَلَيْهِ، فَأَمَّا الدَّلَالَةُ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ
Resul'ün üzerindeki yükü hafifletmek amacıyla, onların hidayetinin onun üzerine bir vazife oluşu nefyedilmiştir. Bunun
مُفَوَّضًا إِلَى اللَّهِ فَمِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ جَرَى عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِتَنْزِيلِ السَّامِعِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ إِيجَادَ الْإِيمَانِ فِي الْكُفَّارِ يَكُونُ بِتَكْوِينِ اللَّهِ وَبِالْإِلْجَاءِ مِنَ الْمَخْلُوقِ، فَقَصَرَ هُدَاهُمْ عَلَى عَدَمِ الْكَوْنِ فِي إِلْجَاءِ الْمَخْلُوقِينَ إِيَّاهُمْ لَا عَلَى عَدَمِ الْكَوْنِ فِي أَنَّهُ عَلَى اللَّهِ، فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ عَلَى اللَّهِ، أَيْ مُفَوَّضٌ إِلَيْهِ.
Allah'a havale edilmiş olduğuna delalet etmesi ise O'nun: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini doğru yola ulaştırır” buyruğundandır. Yahut da dinleyenleri, kâfirlerde imanın var edilmesinin hem Allah'ın yaratmasıyla hem de mahlukun zorlamasıyla gerçekleşeceğine inanan kimseler konumuna yerleştirerek zahirin gereğinin hilafına cereyan etmesidir; böylece onların hidayetini mahlukatın onları zorlamasında olmamaya hasretmiş, bunun Allah'a ait olmamasında olmasına değil. Bundan da onun Allah'a ait olduğu, yani O'na havale edildiği lazımı çıkar.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ جِيءَ فِيهِ بِحَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ لِمَا فِي الْكَلَامِ الْمَنْفِيِّ مِنْ تَوَهُّمِ إِمْكَانِ هَدْيِهِمْ بِالْحِرْصِ أَوْ بِالْإِلْجَاءِ، فَمَصَبُّ الِاسْتِدْرَاكِ هُوَ الصِّلَةُ، أَعْنِي مَنْ يَشاءُ أَيْ فَلَا فَائِدَةَ فِي إِلْجَاءِ مَنْ لَمْ يَشَأِ اللَّهُ هَدْيَهُ. وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنَّ هُدَاهُمْ بِيَدِ اللَّهِ، وَهُوَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ، فَإِذَا شَاءَ أَنْ يَهْدِيَهُمْ هَدَاهُمْ.
O'nun: { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini doğru yola ulaştırır” buyruğunda istidrak harfinin getirilmesi, nefyedilen kelamda onların aşırı istekle veya zorlamayla hidayete erdirilebileceği vehminin bulunmasındandır. İstidrakın odak noktası sıladır, yani { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” ifadesidir; yani Allah'ın hidayetini dilemediği kimseyi zorlamanın hiçbir faydası yoktur. Takdiri şöyledir: Fakat onların hidayeti Allah'ın elindedir, O dilediğini doğru yola ulaştırır; onları hidayete erdirmeyi dilediğinde onları hidayete erdirir.
وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ.
{ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayırdan her ne infak ederseniz, size tastamam ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ [الْبَقَرَة: ٢٧١] وموقعها زِيَادَة بَيَان فَضْلِ الصَّدَقَاتِ كُلِّهَا، وَأَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مَنْفَعَتُهَا لِنَفْسِ الْمُتَصَدِّقِ فَلْيَخْتَرْ لِنَفْسِهِ مَا هُوَ خَيْرٌ، وَعَلَيْهِ أَنْ يُكْثِرَ مِنْهَا بِنَبْذِ كُلِّ مَا يَدْعُو لِتَرْكِ بَعْضِهَا.
{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } [Bakara: 271] cümlesine atfedilmiştir ve konumu, bütün sadakaların faziletini daha fazla açıklamak, onların faydası sadaka verenin bizzat kendisi için olduğundan kendi nefsi için daha hayırlı olanı seçmesi ve bir kısmını terk etmeye sevk eden her şeyi bir kenara atarak sadakaları çoğaltması gerektiğidir.
وَقَوْلُهُ: وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ، أَيْ إِنَّمَا تَكُونُ مَنْفَعَةُ الصَّدَقَاتِ لِأَنْفُسِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ لَا لِلرِّيَاءِ وَلَا لِمُرَاعَاةِ حَالِ مُسْلِمٍ وَكَافِرٍ، وَهَذَا الْمَعْنَى صَالِحٌ لِكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ الْمُحْتَمَلَيْنِ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا مَعْطُوفَةً عَلَيْهَا إِذَا كَانَ الْخَبَرُ بِمَعْنَى النَّهْيِ، أَيْ لَا تُنْفِقُوا إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ. وَهَذَا الْكَلَامُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الطَّلَبِ لِقَصْدِ التَّحْقِيقِ وَالتَّأْكِيدِ، وَلِذَلِكَ خُولِفَ فِيهِ أُسْلُوبُ مَا حُفَّ بِهِ مِنْ جُمْلَةِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ- وَجُمْلَةِ- وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ.
O'nun: { وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ } “Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz” buyruğu hâl cümlesidir; emir anlamında kullanılan bir haberdir; yani sadakaların menfaati ancak gösteriş için değil, Müslüman yahut kâfirin durumunu gözetmek için değil, sırf Allah rızasını kazanmak için infak ettiğiniz takdirde kendiniz için olur. Bu anlam, kendisinden önceki ayette muhtemel olan iki anlama da uygundur. Bu haberin nehiy anlamında olması durumunda ise önceki cümleye matuf olması caizdir, yani Allah'ın rızasını kazanmak dışında infakta bulunmayın demektir. Bu söz, tahkik ve tekit kastıyla talep anlamında kullanılan bir haberdir; bundan dolayı kendisini kuşatan { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ } cümlesi ile { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } cümlesinin üslubundan farklı kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ عَطْفٌ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِبَيَانِ أَنَّ جَزَاءَ النَّفَقَاتِ بِمِقْدَارِهَا وَأَنَّ مَنْ نُقِصَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ فَهُوَ السَّاعِي فِي نَقْصِهِ. وَكَرَّرَ فِعْلَ تُنْفِقُونَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي الْآيَةِ لِمَزِيدِ الِاهْتِمَامِ بِمَدْلُولِهِ وَجِيءَ بِهِ مَرَّتَيْنِ بِصِيغَةِ الشَّرْطِ عِنْدَ قَصْدِ بَيَانِ الْمُلَازَمَةِ بَيْنَ الْإِنْفَاقِ وَالثَّوَابِ، وَجِيءَ بِهِ مَرَّةً فِي صِيغَةِ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّهُ قَصَدَ الْخَبَرَ بِمَعْنَى الْإِنْشَاءِ، أَيِ النَّهْيِ عَنْ أَنْ يُنْفِقُوا إِلَّا لِابْتِغَاءِ وَجْهِ اللَّهِ.
O'nun: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Hayırdan her ne infak ederseniz, size tastamam ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız” buyruğu, infakların mükâfatının miktarınca olduğunu ve ecri eksiltilen kimsenin bizzat kendi ecrinin eksilmesine sebep olan kimse olduğunu açıklamak için bir öncekine atfedilmiştir. Delalet ettiği manaya daha fazla ihtimam göstermek için ayette { تُنْفِقُونَ } fiili üç defa tekrarlanmıştır; infak ile sevap arasındaki zorunlu bağı açıklamak kastedildiğinde iki kez şart sığasıyla getirilmiş, inşa yani sırf Allah rızasını kazanmanın dışında infakta bulunmaktan nehiy manasındaki haberi kastettiği için de bir kez nefiy ve istisna sığasında getirilmiştir.
وَتَقْدِيم وَأَنْتُمْ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِمُجَرَّدِ التَّقَوِّي وَزِيَادَةِ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ
{ وَأَنْتُمْ } ifadesinin fiilî haberden öne alınması, yalnızca pekiştirme ve onların
لَا يُظْلَمُونَ، وَإِنَّمَا يَظْلِمُونَ أَنْفُسَهُمْ.
haksızlığa uğratılmayacaklarına, ancak kendi nefislerine haksızlık edeceklerine dair dikkati artırmak içindir.
وَإِنَّمَا جُعِلَتْ هَاتِهِ الْأَحْكَامُ جُمَلًا مُسْتَقِلًّا بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ وَلَمْ تُجْعَلْ جُمْلَةً وَاحِدَةً مُقَيَّدَةً فَائِدَتُهَا بِقُيُودِ جَمِيعِ الْجُمَلِ وَأُعِيدَ لَفْظُ الْإِنْفَاقِ فِي جَمِيعِهَا بِصِيَغٍ مُخْتَلِفَةٍ تَكْرِيرًا لِلِاهْتِمَامِ بِشَأْنِهِ، لِتَكُونَ كُلُّ جُمْلَةٍ مُسْتَقِلَّةً بِمَعْنَاهَا قَصِيرَةَ الْأَلْفَاظِ كَثِيرَةَ الْمَعَانِي، فَتَجْرِي مَجْرَى الْأَمْثَالِ، وَتَتَنَاقَلُهَا الْأَجْيَالُ.
Bu hükümlerin tek bir cümle yapılıp faydası bütün cümlelerin kayıtlarıyla sınırlandırılmayarak birbirinden bağımsız cümleler kılınması ve onun şanına ihtimamı tekrarlamak için hepsinde infak lafzının farklı sığalarla yeniden getirilmesi; her cümlenin manasıyla müstakil, lafızları kısa ve anlamları çok olması, böylece darbımesel mesabesinde cereyan edip nesilden nesile aktarılması içindir.
وَقَدْ أُخِذَ مِنَ الْآيَاتِ الْأَخِيرَةِ- عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ- جَوَازُ الصَّدَقَةِ عَلَى الْكُفَّارِ، وَالْمرَاد الكفّار الَّذِي يَخْتَلِطُونَ بِالْمُسْلِمِينَ غَيْرَ مُؤْذِينَ لَهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الْعَهْدِ وَأَهْلُ الذِّمَّةِ وَالْجِيرَانُ. وَاتَّفَقَ فُقَهَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى جَوَازِ إِعْطَاءِ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ لِلْكَافِرِينَ، وَحِكْمَةُ ذَلِكَ أَنَّ الصَّدَقَةَ مِنْ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ وَالْكَافِرُ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ، وَنَحْنُ قَدْ أُمِرْنَا بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْحَيَوَانِ،
Son ayetlerden —iki tefsirden birine göre— kâfirlere sadaka vermenin caiz olduğu anlaşılmıştır. Buradaki kâfirlerden kasıt, Müslümanlara eziyet etmeksizin onlarla bir arada yaşayanlardır ki bunlar ahit ehli, zimmet ehli ve komşulardır. İslam fakihleri nafile sadakanın kâfirlere verilebileceği hususunda icma etmişlerdir. Bunun hikmeti, sadakanın darda kalana yardım etmek kabilinden olması ve kâfirin de Allah'ın kullarından biri olmasıdır; nitekim bizler hayvanlara dahi ihsanda bulunmakla emrolunduk.
فَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنَّ لَنَا فِي الْبَهَائِمِ لَأَجْرًا. فَقَالَ: «فِي كُلِّ ذِي كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ» .
Sahih hadiste şöyle geçmektedir: “Ey Allah'ın Resulü! Hayvanlara [yaptığımız iyiliklerde] de bizim için bir ecir var mıdır?” dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Yaşayan her canlıda (ciğer taşıyanda) bir ecir vardır.»
وَاتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الصَّدَقَةَ الْمَفْرُوضَةَ- أَعْنِي الزَّكَاةَ- لَا تُعْطَى لِلْكُفَّارِ، وَحِكْمَةُ ذَلِكَ أَنَّهَا إِنَّمَا فُرِضَتْ لِإِقَامَةِ أَوَدِ الْمُسْلِمِينَ وَمُوَاسَاتِهِمْ، فَهِيَ مَالُ الْجَامِعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ يُؤْخَذُ بِمَقَادِيرَ مُعَيَّنَةٍ، فَفِيهِ غِنَى الْمُسْلِمِينَ، بِخِلَافِ مَا يُعْطِيهِ الْمَرْءُ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ لِأَجْلِ الرَّأْفَةِ وَالشَّفَقَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ، فَالْجُمْهُورُ أَلْحَقُوهَا بِالصَّدَقَاتِ الْمَفْرُوضَةِ، وَأَبُو حَنِيفَةَ أَلْحَقَهَا بِصَدَقَةِ التَّطَوُّعِ فَأَجَازَ إعطاءها إِلَى الْكَافِر. وَلَوْ قِيلَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ زَكَاةِ الْفِطْرِ كَانَ أَشْبَهَ، فَإِنَّ الْعِيدَ عِيدُ الْمُسْلِمِينَ، وَلَعَلَّهُ رَآهَا صَدَقَةَ شُكْرٍ عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَى الصِّيَامِ، فَكَانَ الْمَنْظُورُ فِيهَا حَالَ الْمُتَصَدِّقِ لَا حَالَ المتصدّق عَلَيْهِ. وَقَوله الْجُمْهُورِ أَصَحُّ لِأَنَّ مَشْرُوعِيَّتَهَا لِكِفَايَةِ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فِي يَوْمِ عِيدِهِمْ وَلِيَكُونُوا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَوْسَعَ حَالًا مِنْهُمْ فِي سَائِرِ الْمُدَّةِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا تَظْهَرُ حِكْمَتُهُ فِي فُقَرَاء الْكَافرين.
Fakihler farz olan sadakanın —yani zekâtın— kâfirlere verilmeyeceği hususunda icma etmişlerdir. Bunun hikmeti, onun ancak Müslümanların ihtiyaçlarını karşılamak ve aralarında dayanışma sağlamak için farz kılınmış olmasıdır; zira o, İslam toplumunun malıdır ve belirli miktarlarda alınır, böylece onda Müslümanların zenginliği vardır; kişinin şefkat ve merhamet sebebiyle gönül rızasıyla verdiği şey ise böyle değildir. Fıtır sadakasında ise ihtilaf etmişlerdir; cumhur onu farz kılınan sadakalara dahil etmiş, Ebû Hanîfe ise onu nafile sadakaya dahil ederek kâfire verilmesini caiz görmüştür. Şayet bu görüş fıtır zekâtının dışındaki [sadakalar] için söylenseydi daha uygun olurdu; çünkü bayram, Müslümanların bayramıdır. Belki de o, bunu oruç tutabilme kudretine karşı bir şükür sadakası olarak görmüş, bu sebeple de kendisinde gözetilen husus sadaka verilenin değil, sadaka verenin hâli olmuştur. Cumhurun kavli daha sahihtir; çünkü onun meşru kılınışı, Müslüman fakirlerin bayram günlerinde dilenmekten kurtulması ve o günde diğer zamanlara nispetle daha ferah bir durumda olmaları içindir. Bu kadarlık [bir gayenin] hikmeti ise kâfirlerin fakirlerinde tezahür etmez.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٧٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 273]
لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لَا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣)
{ لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لَا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “[Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffetlerinden dolayı, [onların durumunu] bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın. İnsanlardan yüzsüzlük ederek [bir şey] istemezler. Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz ki Allah onu hakkıyla bilir.” (273)
لِلْفُقَراءِ مُتَعَلِّقٌ بـ تنفقون الْأَخير، وَتَعَلُّقُهُ بِهِ يُؤذن بتعلّق مَعْنَاهُ بِنَظَائِرِهِ الْمُقَدَّمَةِ، فَمَا مِنْ نَفَقَةٍ ذُكِرَتْ آنِفًا إِلَّا وَهِيَ لِلْفُقَرَاءِ لِأَنَّ الْجُمَلَ قَدْ عَضَّدَ بَعْضُهَا بَعْضًا.
{ لِلْفُقَراءِ } ifadesi, sondaki { تنفقون } fiiline müteallıktır; ona taalluk etmesi, manasının daha önce geçen benzerlerine de bağlı olduğunu bildirir. Zira az önce zikredilen her bir infak mutlaka fakirler içindir; çünkü cümleler birbirini desteklemiştir.
والَّذِينَ أُحْصِرُوا أَيْ حُبِسُوا وَأُرْصِدُوا. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِسَبِيلِ اللَّهِ هُنَا
{ الَّذِينَ أُحْصِرُوا } yani alıkonulan ve gözetim/hazırlık altında tutulanlardır. Burada Allah yolu ile kastedilenin
الْجِهَادُ فَإِنْ كَانَ نُزُولُهَا فِي قَوْمٍ جُرِحُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فصاروا زمنى فَفِي للسبيبة وَالضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ الْمَشْيُ لِلْجِهَادِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِأَنْ يُنْفَقَ عَلَيْهِمْ لِعَجْزِهِمُ الْحَاصِلِ بِالْجِهَادِ وَإِنْ كَانُوا قَوْمًا بِصَدَدِ الْقِتَالِ يَحْتَاجُونَ للمعونة، فَفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِمْ أَهْلَ الصُّفَّةِ ، وَهُمْ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالهمْ بِمَكَّة وجاؤوا دَارَ الْهِجْرَةِ لَا يَسْتَطِيعُونَ زِرَاعَةً وَلَا تِجَارَةً، فَمَعْنَى أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِيقُوا عَنْ أَعْمَالِهِمْ لِأَجْلِ سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ الْهِجْرَة، فَفِي لِلتَّعْلِيلِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَهْلَ الصُّفَّةِ كَانُوا يَخْرُجُونَ فِي كُلِّ سِرِّيَّةٍ يَبْعَثُهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَعَلَيْهِ فَسَبِيلُ اللَّهِ هُوَ الْجِهَادُ. وَمَعْنَى «أُحْصِرُوا» عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أُرْصِدُوا. وَ (فِي) بَاقِيَةٌ عَلَى التَّعْلِيلِ.
cihad olması muhtemeldir; şayet ayet Allah yolunda yaralanıp kötürüm kalan kimseler hakkında inmişse bu takdirde { فِي } harf-i cerri sebebiyet bildirir; yeryüzünde dolaşmak ise { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } karinesiyle cihad için yürümektir. Mana da şudur: Onlar cihad sebebiyle meydana gelen acziyetlerinden ötürü kendilerine infak edilmeye en layık kimselerdir. Şayet savaş hazırlığı içinde olup yardıma muhtaç olan bir topluluk iseler bu takdirde { فِي } mecazî zarfiyet bildirir. Eğer onlarla kastedilen ehl-i suffe ise —ki onlar Mekke'deki yurtlarını ve mallarını bırakıp hicret yurduna gelen, ziraat ve ticaret yapmaya güç yetiremeyen muhacirlerin fakirleridir— bu durumda { أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ifadesinin manası; Allah yolu yani hicret sebebiyle işlerinden alıkonuldular demek olur, dolayısıyla { فِي } illet (gerekçe) bildirir. Denilmiştir ki: Ehl-i suffe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği her seriyyeye çıkarlardı; buna göre Allah yolu cihaddır. Bu veche göre «uhsirû»nun manası [cihad için] hazır ve tetikte tutuldular demektir. (فِي) harfi de illet bildirme manası üzere kalır.
وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً أَنَّهُمْ عَاجِزُونَ عَنِ التِّجَارَةِ لِقِلَّةِ ذَاتِ الْيَدِ، وَالضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ كِنَايَةٌ عَنِ التَّجَرِ لِأَنَّ شَأْنَ التَّاجِرِ أَنْ يُسَافِرَ لِيَبْتَاعَ وَيَبِيعَ فَهُوَ يَضْرِبُ الْأَرْضَ بِرِجْلَيْهِ أَوْ دَابَّتِهِ.
{ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً } buyruğundan zâhir olan [mana], onların maddî imkânsızlık yüzünden ticaret yapmaktan âciz olduklarıdır. Yeryüzünde dolaşmak (ed-darb fi'l-ard), ticaretten kinayedir; zira tüccarın âdeti mal alıp satmak için yolculuk yapmaktır, dolayısıyla o ayaklarıyla yahut bineğiyle yeri adımlar.
وَجُمْلَةُ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا، وَأَنْ تَكُونَ بَيَانًا لِجُمْلَةِ أُحْصِرُوا.
{ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً } cümlesinin hâl olması da, { أُحْصِرُوا } cümlesini açıklayan bir beyan olması da caizdir.
وَقَوْلُهُ: يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ حَالٌ مِنَ الْفُقَرَاءِ، أَيِ الْجَاهِلُ بِحَالِهِمْ مِنَ الْفَقْرِ يَظُنُّهُمْ أَغْنِيَاءَ، وَمن لِلِابْتِدَاءِ لِأَنَّ التَّعَفُّفَ مبدأ هَذَا الحسبان.
O'nun: { يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ } “[onların durumunu] bilmeyen kimse onları zengin sanır” buyruğu, fakirlerin hâlidir; yani onların fakirlik hâlini bilmeyen kimse onları zengin zanneder. { مِنَ } harfi ibtida (başlangıç) içindir; çünkü taaffüf (iffet/tokgözlülük), bu zannın başlangıç noktasıdır.
وَالتَّعَفُّفُ تَكَلُّفُ الْعَفَافِ وَهُوَ النَّزَاهَةُ عَمًّا يَلِيقُ.
Taaffüf (تَعَفُّف), iffetli davranmaya gayret etmektir; o da [insana] yakışmayan şeylerden uzak durup sakınmaktır.
وَفِي «الْبُخَارِيِّ» بَابُ الِاسْتِعْفَافِ عَنِ الْمَسْأَلَةِ، أَخْرَجَ فِيهِ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ: أَنَّ الْأَنْصَارَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَعْطَاهُمْ، ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ، حَتَّى نَفِدَ مَا عِنْدَهُ فَقَالَ: «مَا يَكُونُ عِنْدِي مَنْ خَيْرٍ فَلَنْ أَدَّخِرَهُ عَنْكُمْ، وَمَنْ
Buhârî'de «İstemekten İffet Göstermek» babı yer alır; orada Ebû Saîd'in şu hadisini rivayet etmiştir: Ensar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bir şeyler] istediler, o da onlara verdi; sonra tekrar istediler, o yine verdi; nihayet yanındaki bitti ve şöyle buyurdu: «Yanımdaki hayırdan (maldan) hiçbir şeyi sizden asla esirgeyip saklayacak değilim. Kim
يَسْتَعْفِفْ يُعِفُّهُ اللَّهُ، وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ»
iffet dilerse Allah onu iffetli kılar; kim tokgözlü olmak isterse Allah onu zengin kılar; kim de sabretmeye gayret ederse Allah ona sabır verir.»
. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَعْقُوبُ يَحْسِبُهُمْ بِكَسْرِ السِّينِ وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ السِّينِ، وَهُمَا لُغَتَانِ.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Kisâî, Halef ve Ya'kûb { يَحْسِبُهُمُ } kelimesini sîn harfinin kesresiyle okumuşlar; diğerleri ise sîn harfinin fethasıyla okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir.
وَمَعْنَى تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ أَيْ بِعَلَامَةِ الْحَاجَةِ وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مُخَاطَبٍ، وَلَيْسَ لِلرَّسُولِ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بحالهم. والمخاطب بتعرفهم هُوَ الَّذِي تَصَدَّى لِتَطَلُّعِ أَحْوَالِ الْفُقَرَاءِ، فَهُوَ الْمُقَابِلُ لِلْجَاهِلِ فِي قَوْلِهِ: يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ.
{ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” ifadesinin manası; yani ihtiyaç emaresinden [tanırsın] demektir. Hitap, her muhatabı kapsasın diye belirli olmayan bir kimseyedir; Resul'e değildir, çünkü o onların hâlini en iyi bilendir. { تَعْرِفُهُمْ } ile muhatap olan kişi, fakirlerin hâllerini araştırmaya yönelen kimsedir; dolayısıyla o, { يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ } “cahil olan onları zengin sanır” kavlindeki cahilin karşılığıdır.
وَالْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ، كأنّه قيل: فبمَاذَا تَصِلُ إِلَيْهِمْ صَدَقَاتُ الْمُسْلِمِينَ إِذَا كَانَ فَقْرُهُمْ خَفِيًّا، وَكَيْفَ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ فَأُحِيلَ ذَلِكَ عَلَى مَظِنَّةِ الْمُتَأَمِّلِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ [الْحجر: ٧٥] .
Cümle, { يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ } cümlesinin bir beyanıdır; sanki şöyle denilmiştir: Fakirlikleri gizli kaldığında Müslümanların sadakaları onlara nasıl ulaşır ve onların durumuna nasıl vâkıf olunur? Bunun üzerine O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } [Hicr: 75] “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır” buyruğunda olduğu gibi bu durum, dikkatle bakan kimsenin ferasetine havale edilmiştir.
وَالسِّيمَا الْعَلَّامَةُ، مُشْتَقَّةٌ مِنْ سَامَ الَّذِي هُوَ مَقْلُوبُ وَسَمَ، فَأَصْلُهَا وِسْمَى، فَوَزْنُهَا عِفْلَى، وَهِيَ فِي الصُّورَةِ فِعْلَى، يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُمْ سِمَةٌ فَإِنَّ أَصْلَهَا وَسْمَةٌ. وَيَقُولُونَ سِيمَى بِالْقَصْرِ وَسِيمَاءُ بِالْمَدِّ وَسِيمِيَاءُ بِزِيَادَةِ يَاءٍ بَعْدَ الْمِيمِ وَبِالْمَدِّ، وَيَقُولُونَ سَوَّمَ إِذَا جَعَلَ سِمَةً.
Sîmâ (السِّيمَا), alamet/işaret demektir; 'veseme' (وَسَمَ) kökünün maklûbu (harf sırası değişmiş hâli) olan 'sâme' (سَامَ) fiilinden türemiştir. Aslı 'vismâ'dır (وِسْمَى), vezni ise 'ıflâ'dır (عِفْلَى); zahiri sureti ise 'fi'lâ'dır (فِعْلَى). Onların 'simetün' (سِمَةٌ) demeleri buna delalet eder; zira onun aslı 'vesmetün'dür (وَسْمَةٌ). Kasr ile 'sîmâ' (سِيمَى), med ile 'sîmâ'' (سِيمَاءُ) ve mîm harfinden sonra yâ ilavesi ile medli olarak 'sîmiyâ'' (سِيمِيَاءُ) derler; alamet/işaret koyduğu zaman da 'sevveme' (سَوَّمَ) derler.
وَكَأَنَّهُمْ إِنَّمَا قَلَبُوا حُرُوفَ الْكَلِمَةِ لِقَصْدِ التَّوَصُّلِ إِلَى التَّخْفِيفِ بِهَذِهِ الْأَوْزَانِ لِأَنَّ قَلْبَ عَيْنِ الْكَلِمَةِ مُتَأَتٍّ بِخِلَافِ قَلْبِ فَائِهَا. وَلَمْ يُسْمَعْ مِنْ كَلَامِهِمْ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ مِنْ سَوَّمَ الْمقْلُوبِ، وَإِنَّمَا سُمِعَ مِنْهُ فِعْلٌ مُضَاعَفٌ فِي قَوْلِهِمْ سَوَّمَ فَرَسَهُ.
Onlar kelimenin harflerinin sırasını, adeta bu vezinlerle telaffuz kolaylığına ulaşmak kastıyla değiştirmişlerdir; çünkü kelimenin aynü'l-fiilinin (ikinci kök harfinin) yer değiştirmesi mümkündür, fâü'l-fiilinin yer değiştirmesi ise böyle değildir. Onların kelamından, harfleri yer değiştirmiş olan 'sevveme' fiilinin mücerredi işitilmemiştir; ondan ancak 'atını işaretledi' anlamındaki 'sevveme ferasehû' (سَوَّمَ فَرَسَهُ) sözlerinde geçen şeddeli (muda'af) fiil işitilmiştir.
وَقَوْلُهُ: لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً بَيَانٌ لِقَوْلِهِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ بَيَانًا ثَانِيًا، لِكَيْفِيَّةِ حُسْبَانِهِمْ أَغْنِيَاءَ فِي أَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ. وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ تَقْدِيمَهُ عَلَى الَّذِي قَبْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ أُخِّرَ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا سبقه من الحقّ عَلَى تَوَسُّمِ احتياجهم بأنّهم محصرون لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ.
O'nun: { لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek [bir şey] istemezler” buyruğu; { يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ } buyruğu için, onların insanlardan istememeleri bakımından nasıl zengin sanıldıklarına dair ikinci bir beyandır. Zahirin gereği, kendisinden öncekinin önüne geçirilmesiydi; ancak kelamın sevk edilişindeki asıl maksat bu olduğundan, onların alıkonulmuş ve yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremez olduklarını ferasetle anlamaya teşvik eden önceki kısımlara verilen ihtimam sebebiyle sona bırakılmıştır.
فَأَنْتَ تَرَى كَيْفَ لَمْ يُغَادِرِ الْقُرْآنُ شَيْئًا مِنَ الْحَثِّ عَلَى إِبْلَاغِ الصَّدَقَاتِ إِلَى أَيْدِي الْفُقَرَاءِ إِلَّا وَقَدْ جَاءَ بِهِ، وَأَظْهَرَ بِهِ مَزِيدَ الِاعْتِنَاءِ.
İşte görüyorsun ya, Kur'an sadakaları fakirlerin ellerine ulaştırmaya teşvik hususunda hiçbir şeyi eksik bırakmamış, hepsini getirmiş ve bununla [onlara yönelik] fevkalade bir ihtimam ortaya koymuştur.
وَالْإِلْحَافُ الْإِلْحَاحُ فِي الْمَسْأَلَةِ. وَنُصِبَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُبَيِّنٌ لِلنَّوْعِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ ضَمِيرِ يَسْأَلُونَ بِتَأْوِيلِ مُلْحِفِينَ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَدْ نُفِيَ عَنْهُمُ السُّؤَالُ الْمُقَيَّدُ بِالْإِلْحَافِ أوِ الْمُقَيَّدُونَ فِيهِ بِأَنَّهُمْ مُلْحِفُونَ- وَذَلِكَ لَا يُفِيدُ نَفْيَ صُدُورِ الْمَسْأَلَةِ مِنْهُمْ- مَعَ أَنَّ قَوْلَهُ: يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَ أَصْلًا، وَقَدْ تَأَوَّلَهُ الزَّجَاجُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ نَفْيُ السُّؤَالِ وَنَفْيُ الْإِلْحَافِ مَعًا كَقَوْلِ امْرِئِ
İlhâf (الْإِلْحَافُ), istemede ısrarcı olmak ve yüzsüzlük etmektir. Türünü açıklayan mef'ûl-i mutlak olarak mansup kılınmıştır; 'mülhifîn' (ısrarcı olarak) teviliyle { يَسْأَلُونَ } fiilinin zamirinden hâl olması da caizdir. Her iki durumda da onlardan ilhâf ile kayıtlı isteme veya kendilerinin ısrarcı olmakla kayıtlandığı [isteme] nefyedilmiştir —ki bu, onlardan isteme eyleminin meydana gelişini nefyetmeyi gerektirmez— bununla birlikte O'nun: { يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } “iffetlerinden dolayı bilmeyen kimse onları zengin sanır” buyruğu onların esasen hiçbir şey istemediklerine delalet eder. Zeccâc ve Zemahşerî bunu, İmruü'l-
الْقَيْسِ:
Kays'ın şu sözünde olduğu gibi hem istemeyi hem de ilhâfı (ısrarcılığı) birlikte nefyetmenin kastedildiği şeklinde tevil etmişlerdir:
عَلَى لَاحِبٍ لَا يُهْتَدَى بِمَنَارِهِ يُرِيدُ نَفْيَ الْمَنَارِ وَالِاهْتِدَاءِ، وَقَرِينَةُ هَذَا الْمَقْصُودِ أَنَّهُمْ وُصِفُوا بِأَنَّهُمْ يُحْسَبُونَ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غَافِر: ١٨] أَيْ لَا شَفِيعَ أَصْلًا، ثُمَّ حَيْثُ لَا شَفِيعَ فَلَا إِطَاعَةَ، فَأَنْتَجَ لَا شَفِيعَ يُطَاعُ، فَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي نَفْيِ الشَّفِيعِ لِأَنَّهُ كَنَفْيِهِ بِنَفْيِ لَازِمِهِ وَجَعَلُوهُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْكِنَايَةِ، وَقَالَ التَّفْتَازَانِيُّ: «إِنَّمَا تَحْسُنُ هَذِهِ الطَّرِيقَةُ إِذَا كَانَ الْقَيْدُ الْوَاقِعُ بَعْدَ النَّفْيِ بِمَنْزِلَةِ اللَّازِمِ لِلنَّفْيِ لِأَنَّ شَأْنَ اللَّاحِبِ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَنَارٌ، وَشَأْنَ الشَّفِيعِ أَنْ يُطَاعَ، فَيَكُونَ نَفْيُ اللَّازِمِ نَفْيًا لِلْمَلْزُومِ بِطَرِيقٍ بُرْهَانِيٍّ، وَلَيْسَ الْإِلْحَافُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى السُّؤَالِ كَذَلِكَ، بَلْ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ ضِدُّ الْإِلْحَافِ- وَهُوَ الرِّفْقُ وَالتَّلَطُّفُ- أَشْبَهَ باللَّازِمِ» (أَيْ أَنْ يَكُونَ الْمَنْفِيُّ مُطَّرِدَ اللُّزُومِ لِلْمَنْفِيِّ عَنْهُ) . وَجَوَّزَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِنْ سَأَلُوا سَأَلُوا بِتَلَطُّفٍ خَفِيفٍ دُونَ إِلْحَافٍ، أَيْ إِنَّ شَأْنَهُمْ أَنْ يَتَعَفَّفُوا، فَإِذَا سَأَلُوا سَأَلُوا بِغَيْرِ إِلْحَافٍ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ فَصْلَ الْجُمْلَةِ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا كَالْبَيَانِ لَهَا، وَالْأَظْهَرُ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ- الَّذِي جُعِلَ فِي «الْكَشَّافِ» ثَانِيًا- وَأَجَابَ الْفَخْرُ بِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالتَّعَفُّفِ فَأَغْنَى عَنْ ذِكْرِ أَنَّهُمْ لَا
«İşaretiyle yol bulunamayan belirgin bir yol üzerinde»; bununla hem işaret taşını hem de yol bulmayı nefyetmeyi kastetmektedir. Bu maksadın karinesi, onların iffet sebebiyle zengin zannedilmekle nitelenmiş olmalarıdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } [Mü'min: 18] “Zalimler için ne bir candan dost ne de sözü dinlenir bir şefaatçi vardır” buyruğudur; yani asla bir şefaatçi yoktur, sonra şefaatçi olmayınca itaat de yoktur, neticede sözü dinlenir bir şefaatçi yoktur [anlamı] doğmuştur. Dolayısıyla bu, şefaatçiyi nefyetmede bir mübalağadır; zira bu, lazımı nefyetmek suretiyle melzumu nefyetmek gibidir ve bunu kinaye türlerinden bir tür saymışlardır. Teftâzânî şöyle demiştir: «Bu yöntem ancak nefiyden sonra gelen kaydın nefiy için bir lazım mesabesinde olması durumunda güzel olur; çünkü belirgin yolun şanı bir işaretinin bulunması, şefaatçinin şanı da sözünün dinlenmesidir; böylece lazımın nefyi, melzumun nefyi burhan yoluyla gerçekleşmiş olur. İlhâfın istemeye nispeti ise böyle değildir; bilakis ilhâfın zıddı olan yumuşaklık ve nezaketin lazıma daha çok benzemesi uzak değildir» (yani menfiy olanın, kendisinden nefyedilen için sürekli bir lazım olması durumu). el-Keşşâf sahibi, mananın 'eğer isterlerse yüzsüzlük etmeksizin hafif bir nezaketle isterler' şeklinde olmasını da caiz görmüştür; yani onların şanı iffetli davranmaktır, şayet isterlerse de ısrar ve yüzsüzlük etmeden isterler. Ancak bu uzaktır; zira cümlenin kendisinden öncekinden fasledilmesi (bağlaçsız gelmesi), onun bir önceki için beyan mesabesinde olduğunun delilidir. Zahir olan ise birinci vecihtir —ki el-Keşşâf'ta bu ikinci olarak zikredilmiştir—. Fahreddin [er-Râzî] buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ onları taaffüf (iffet) ile nitelemiştir; bu da onların
يَسْأَلُونَ، وَتَعَيَّنَ أَنَّ قَوْله:
istemediklerini zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır. Bu durumda O'nun:
لَا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً تَعْرِيضٌ بِالْمُلْحِفِينَ فِي السُّؤَالِ، أَيْ زِيَادَةُ فَائِدَةٍ فِي عَدَمِ السُّؤَالِ.
{ لَا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek [bir şey] istemezler” buyruğunun, istemede yüzsüzlük ve ısrar edenleri tariz yoluyla yermek olduğu kesinleşir; yani istememenin faziletine dair ilave bir faydadır.
وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ.
{ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz ki Allah onu hakkıyla bilir.”
أُعِيدَ التَّحْرِيضُ عَلَى الْإِنْفَاقِ فَذُكِرَ مَرَّةً رَابِعَةً، وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْعِلْمَ يُكْنَى بِهِ عَنْ أَثَرِهِ كَثِيرًا، فَلَمَّا كَانَ الْإِنْفَاقُ مُرَغَّبًا فِيهِ مِنَ اللَّهِ، وَكَانَ عِلْمُ اللَّهِ بِذَلِكَ مَعْرُوفًا لِلْمُسْلِمِينَ، تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْإِخْبَارُ بِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِهِ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِامْتِثَالِ الْمُنْفِقِ، أَيْ فَهُوَ لَا يُضِيعُ أَجْرَهُ إِذْ لَا يَمْنَعُهُ مِنْهُ مَانِعٌ بَعْدَ كَوْنِهِ عَلِيمًا بِهِ، لِأَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَيْهِ.
İnfaka teşvik yeniden tekrarlanmış ve dördüncü kez zikredilmiştir. O'nun: { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “şüphesiz ki Allah onu hakkıyla bilir” buyruğu, ona karşılık mükâfat vermekten kinayedir; zira ilim sıfatı çok kere eserinden (sonucundan) kinaye olarak kullanılır. İnfak, Allah tarafından teşvik edilen bir amel olduğunda ve Allah'ın bunu bildiği Müslümanlarca malum bulunduğunda; O'nun bunu bildiğinin haber verilmesinin, infak edenin emre itaatini bildiği anlamına gelmesi kesinleşir; yani O'nun bunu bilmesinden sonra O'nu bundan alıkoyacak hiçbir engel bulunmadığı için onun ecrini zayi etmez, çünkü O buna kadirdir.
وَقَدْ حَصَلَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْمَرَّاتِ الْأَرْبَعِ مِنَ التَّحْرِيضِ مَا أَفَادَ شِدَّةَ فَضْلِ الْإِنْفَاقِ بِأَنَّهُ نَفْعٌ لِلْمُنْفِقِ، وَصِلَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَبِّهِ، وَنَوَالُ الْجَزَاءِ مِنَ اللَّهِ، وَأَنَّهُ ثَابِتٌ لَهُ فِي علم الله.
Bu dört teşvikin toplamından infakın büyük faziletini ifade eden şu manalar hasıl olmuştur: İnfak eden için bir faydadır, onunla Rabbi arasında bir bağdır, Allah'tan bir mükâfata nail oluştur ve onun için Allah'ın ilminde sabittir.
[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٧٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 274]
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)
{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikâr infak edenler var ya, işte onların ecirleri Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” (274)
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ تُفِيدُ تَعْمِيمَ أَحْوَالِ فَضَائِلِ الْإِنْفَاقِ بَعْدَ أَنْ خُصِّصَ الْكَلَامُ بِالْإِنْفَاقِ
Kelam Allah yolunda alıkonulan fakirlere infak ile tahsis edildikten sonra, infak faziletlerinin durumlarını genellemeyi ifade eden
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَاسْمُ الْمَوْصُولِ مُبْتَدَأٌ، وَجُمْلَةُ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ.
müstenef bir cümledir; ism-i mevsûl mübteda, { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } cümlesi ise mübtedanın haberidir.