Binûn

2- Bakara Suresi — 86. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأُدْخِلَ الْفَاءُ فِي خَبَرِ الْمَوْصُولِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَسَبُّبِ اسْتِحْقَاقِ الْأَجْرِ عَلَى الْإِنْفَاقِ لِأَنَّ الْمُبْتَدَأَ لَمَّا كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى صِلَةٍ مَقْصُودٍ مِنْهَا التَّعْمِيمُ، وَالتَّعْلِيلُ، وَالْإِيمَاءُ إِلَى عِلَّةِ بِنَاءِ الْخَبَرِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ- وَهِيَ يُنْفِقُونَ- صَحَّ إِدْخَالُ الْفَاءِ فِي خَبَرِهِ كَمَا تَدْخُلُ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّ أَصْلَ الْفَاءِ الدَّلَالَةُ عَلَى التَّسَبُّبِ وَمَا أُدْخِلَتْ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ إِلَّا لِذَلِكَ.

Mevsûlun haberine fâ harfinin dahil edilmesi, ecre müstahak oluşun infaktan kaynaklandığına dikkat çekmek içindir; zira mübteda genelleme, illet bildirme ve haberin mübteda üzerine bina edilişinin illetine —ki o da { يُنْفِقُونَ } fiilidir— ima kastı taşıyan bir sılayı ihtiva ettiğinde, şartın cevabına dahil olduğu gibi haberine de fâ harfinin dahil edilmesi sahih olmuştur; çünkü fâ harfinin aslı sebebiyet bildirmektir ve şartın cevabına da ancak bunun için dahil edilmiştir.

وَالسِّرُّ: الْخَفَاءُ. وَالْعَلَانِيَةُ: الْجَهْرُ وَالظُّهُورُ. وَذُكِرَ عِنْدَ رَبِّهِمْ لِتَعْظِيمِ شَأْنِ الْأَجْرِ.

Sır (السِّرُّ): gizlilik demektir. Alâniye (الْعَلَانِيَةُ): açığa vurmak ve belirginliktir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” ifadesi ise ecrin şanını yüceltmek için zikredilmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ [الْبَقَرَة: ٢٧٠] إِذْ هُوَ تَهْدِيدٌ لِمَانِعِي الصَّدَقَاتِ بِإِسْلَامِ النَّاسِ إِيَّاهُمْ عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ بِهِمْ، وَهَذَا بِشَارَةٌ لِلْمُنْفِقِينَ بِطِيبِ الْعَيْشِ فِي الدُّنْيَا فَلَا يَخَافُونَ اعْتِدَاءَ الْمُعْتَدِينَ لِأَنَّ اللَّهَ أَكْسَبَهُمْ مَحَبَّةَ النَّاسِ إِيَّاهُمْ، وَلَا تَحِلُّ بِهِمُ الْمَصَائِبُ الْمُحْزِنَةُ إِلَّا مَا لَا يَسْلَمُ مِنْهُ أَحَدٌ مِمَّا هُوَ مُعْتَادٌ فِي إِبَّانِهِ.

O'nun: { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” buyruğu; { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } [Bakara: 270] “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğunun mukabilidir. Zira o [ayet], başlarına musibetler geldiğinde insanların onları kendi hâline bırakacağı tehdidiyle sadaka vermeyenleri korkutmadır; bu [ayet] ise dünyada güzel bir hayat ile infak edenlere bir müjdedir, dolayısıyla onlar saldırganların düşmanlığından korkmazlar çünkü Allah insanların sevgisini onlara kazandırmıştır ve kendi vaktinde mutad olup hiç kimsenin kurtulamadığı şeyler müstesna, onları üzecek musibetler başlarına gelmez.

أَمَّا انْتِفَاءُ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ.

Ahirette onlardan korku ve hüznün nefyedilmesine gelince; bu, O'nun: { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “işte onların ecirleri Rableri katındadır” buyruğundan zaten anlaşılmıştır.

وَرُفِعَ خَوْفٌ فِي نَفْيِ الْجِنْسِ إِذْ لَا يتَوَهَّم نفي الْفَرْدِ لِأَنَّ الْخَوْفَ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي هِيَ أَجْنَاسٌ مَحْضَةٌ لَا أَفْرَادَ لَهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] ، وَمِنْهُ مَا فِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ: «لَا حَرٌّ وَلَا قَرٌّ وَلَا مَخَافَةٌ وَلَا سآمة» .

Cinsin nefyedilmesinde [lafzın nekire ve tekil olması sebebiyle] ferdin nefyi vehmedilmeyeceğinden ötürü { خَوْفٌ } kelimesi merfû kılınmıştır; çünkü korku, Yüce Allah'ın: { لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ } [Bakara: 254] “onda ne bir alışveriş ne de bir dostluk vardır” buyruğunda daha önce geçtiği üzere, fertleri olmayan sırf cinslerden ibaret manalardandır. Ümmü Zer‘ hadisinde geçen şu ifade de bu kabildendir: «Ne sıcaklık ne soğukluk ne korku ne de bıkkınlık vardır».

[سُورَة الْبَقَرَة (٢) : آيَة ٢٧٥]

[BAKARA SURESİ (2): AYET 275]

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥)

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Faiz yiyenler, ancak kendisini şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de [tekrar faize] dönerse, işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (275)

نَظَمَ الْقُرْآنُ أَهَمَّ أَصُولِ حِفْظِ مَالِ الْأُمَّةِ فِي سِلْكِ هَاتِهِ الْآيَاتِ. فَبَعْدَ أَنِ ابْتَدَأَ بِأَعْظَمِ تِلْكَ الْأُصُولِ وَهُوَ تَأْسِيسُ مَالٍ لِلْأُمَّةِ بِهِ قِوَامُ أَمْرِهَا، يُؤْخَذُ مِنْ أَهْلِ الْأَمْوَالِ أَخْذًا عَدْلًا مِمَّا كَانَ فَضْلًا عَن الْغنى فقرضه عَلَى النَّاسِ، يُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَيُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مَا كَانَ مَفْرُوضًا وَهُوَ الزَّكَاةُ أَوْ تَطَوُّعًا وَهُوَ الصَّدَقَةُ، فَأَطْنَبَ فِي الْحَثِّ عَلَيْهِ، وَالتَّرْغِيبِ فِي ثَوَابِهِ، والتحذير من إِمْسَاكِهِ، مَا كَانَ فِيهِ مَوْعِظَةٌ لِمَنِ اتَّعَظَ، عَطَفَ الْكَلَامَ

Kur'an, ümmetin malını korumanın en önemli esaslarını bu ayetler dizisinde tertip etmiştir. Bu esasların en büyüğü ile —ki o da ümmetin işlerinin kendisiyle ayakta duracağı bir mal varlığı tesis etmek, mal sahiplerinden zenginlik fazlasından adil bir şekilde alınıp insanlara [ihtiyaç anında] borç olarak verilmesi, zenginlerinden alınıp fakirlerine verilmesidir; bu ister farz olan zekat olsun, isterse nafile olan sadaka olsun aynıdır— başlayıp, ona teşvik etmeyi, sevabına özendirmeyi, onu vermekten kaçınmaya karşı uyarmayı ve ibret alacak kimseler için bir öğüt olan hususları tafsilatlıca anlattıktan sonra, sözü

إِلَى إِبْطَالِ وَسِيلَةٍ كَانَتْ مِنْ أَسْبَابِ ابْتِزَازِ الْأَغْنِيَاءِ أَمْوَالَ الْمُحْتَاجِينَ إِلَيْهِمْ،

zenginlerin kendilerine muhtaç olanların mallarını gasp etme sebeplerinden biri olan vasıtayı iptal etmeye bağlamıştır;

وَهِيَ الْمُعَامَلَةُ بِالرِّبَا الَّذِي لَقَّبَهُ النَّبِيءُ ﷺ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ أَنْ يُعْطِيَ الْمَدِينُ مَالًا لِدَائِنِهِ زَائِدًا عَلَى قَدْرِ الدَّيْنِ لِأَجْلِ الِانْتِظَارِ، فَإِذَا حَلَّ الْأَجَلُ وَلَمْ يَدْفَعْ زَادَ فِي الدَّيْنِ، يَقُولُونَ: إِمَّا أَنْ تَقْضِيَ وَإِمَّا أَنْ تُرْبِيَ. وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ شَائِعًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَذَا قَالَ الْفُقَهَاءُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ الرِّبَا عَلَى الْمَدِينِ من وَقت إسلافه وَكُلَّمَا طَلَبَ النَّظْرَةَ أَعْطَى رِبًا آخَرَ، وَرُبَّمَا تَسَامَحَ بَعْضُهُمْ فِي ذَلِكَ. وَكَانَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مُشْتَهِرًا بِالْمُرَابَاةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ،

o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Cahiliye faizi' olarak adlandırdığı faizli muameledir. Bu da borçlunun, alacaklısına vadenin ertelenmesi karşılığında borç miktarından fazla bir mal vermesidir. Vade geldiğinde ödeyemezse borcu artırırlar ve: 'Ya ödersin ya da artırırsın' derlerdi. Fakihlerin belirttiğine göre bu durum Cahiliye döneminde yaygındı. Görünen o ki, borçluya borç verildiği andan itibaren faiz alırlardı ve borçlu her mühlet istediğinde bir faiz daha verirdi; bazen de bazısı bunda müsamaha gösterirdi. Abbas b. Abdilmuttalib de Cahiliye devrinde tefecilikle meşhur idi.

وَجَاءَ فِي خطْبَة حجّة الْوَدَاعِ «أَلَا وَإِنَّ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَإِنَّ أَوَّلَ رِبًا أَبْدَأُ بِهِ رِبَا عَمِّي عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ» .

Veda Haccı hutbesinde şöyle buyrulmuştur: «Haberiniz olsun ki Cahiliye faizi kaldırılmıştır ve kaldıracağım ilk faiz de amcam Abbas b. Abdilmuttalib'in faizidir».

وَجُمْلَةُ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا اسْتِئْنَافٌ، وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى عِلَّةِ بِنَاءِ الْخَبَرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا يَقُومُونَ إِلَى آخِرِهِ.

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا } cümlesi istînâftır; ism-i mevsûl ise O'nun: { لَا يَقُومُونَ } buyruğu ve devamındaki haberin bina ediliş illetini göstermek için getirilmiştir.

وَالْأَكْلُ فِي الْحَقِيقَةِ ابْتِلَاعُ الطَّعَامِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِالشَّيْءِ وَأَخْذِهِ بِحِرْصٍ، وَأَصْلُهُ تَمْثِيلٌ، ثُمَّ صَارَ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً فَقَالُوا: أَكَلَ مَالَ النَّاسِ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى [النِّسَاء: ١٠]- أَلا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ [الصافات: ٩١، ٩٢] ، وَلَا يَخْتَصُّ بِأَخْذِ الْبَاطِلِ فَفِي الْقُرْآنِ فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاء: ٤] .

Ekl (الْأَكْلُ - yemek) hakikatte yiyeceği yutmaktır; daha sonra bir şeyden faydalanmak ve onu hırsla almak için kullanılmıştır. Aslı temsîlî [istiare] iken daha sonra örfî hakikat haline gelmiştir; nitekim: 'İnsanların malını yedi' demişlerdir. { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى } [Nisâ: 10] “Şüphesiz yetimlerin mallarını yiyenler”, { أَلا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ } [Sâffât: 91-92] “Yemez misiniz, neyiniz var?” ayetlerinde olduğu gibi. Bu [ifade] sadece batıl yolla almaya has değildir; nitekim Kur'an'da: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } [Nisâ: 4] “Eğer ondan gönül hoşluğuyla size bir şey bağışlarlarsa, onu afiyetle, rahatça yiyin” buyrulmuştur.

وَالرِّبَا: اسْمٌ عَلَى وَزْنِ فِعَلٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ لَعَلَّهُمْ خَفَّفُوهُ مِنَ الرِّبَاءِ- بِالْمَدِّ- فَصَيَّرُوهُ اسْمَ مَصْدَرٍ، لِفِعْلِ رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو رَبْوًا- بِسُكُونِ الْبَاءِ عَلَى الْقِيَاسِ كَمَا فِي «الصِّحَاحِ» وَبِضَمِّ الرَّاءِ وَالْبَاءِ كَعُلُوٍّ- وَرِبَاءٌ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَبِالْمَدِّ مِثْلُ الرِّمَاءِ إِذَا زَادَ قَالَ تَعَالَى: فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ [الرّوم: ٣٩] ، وَقَالَ: اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [الْحَج: ٥] ،- وَلِكَوْنِهِ مِنْ ذَوَاتِ الْوَاوِ ثُنِّيَ عَلَى رَبَوَانِ. وَكُتِبَ بِالْأَلِفِ، وَكَتَبَهُ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ بِالْيَاءِ نَظَرًا لِجَوَازِ الْإِمَالَةِ فِيهِ لِمَكَانِ كَسْرَةِ الرَّاءِ ثُمَّ ثَنَّوْهُ بِالْيَاءِ لِأَجْلِ الْكَسْرَةِ أَيْضًا- قَالَ الزَّجَّاجُ: مَا رَأَيْتُ خَطَأً أَشْنَعَ مِنْ هَذَا، أَلَا يَكْفِيهِمُ الْخَطَأُ فِي الخطّ حَتَّى أخطؤوا فِي التَّثْنِيَةِ كَيفَ وهم يقرؤون وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا [الرّوم: ٣٩]- بِفَتْحَةٍ عَلَى الْوَاوِ- فِي أَمْوالِ النَّاسِ [الرّوم: ٣٩] يُشِيرُ إِلَى قِرَاءَةِ عَاصِمٍ وَالْأَعْمَشِ، وَهُمَا كُوفِيَّانِ، وَبِقِرَاءَتِهِمَا يَقْرَأُ أَهْلُ الْكُوفَةِ.

er-Ribâ (الرِّبَا): Fâ'nın kesresi ve ayn'ın fethasıyla fi'al (فِعَل) vezninde bir isimdir. Muhtemelen onu med ile olan er-ribâ' (الرِّبَاءِ) kelimesinden hafifleterek, bir şey arttığında söylenen rabâ eş-şey'u yerbû rabven (رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو رَبْوًا - es-Sıhâh'ta belirtildiği üzere kıyasa uygun olarak bâ'nın sükûnu ile, yahut uluvv gibi râ ve bâ'nın dammesiyle [rubuvven] - ve râ'nın kesresi ve med ile rimâ' gibi ribâen) fiilinin ism-i masdarı yapmışlardır. Nitekim Yüce Allah: { فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } [Rûm: 39] “Allah katında artmaz” ve { اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } [Hac: 5] “harekete geçer ve kabarır” buyurmuştur. Kelime vâv kökenli (zevatü'l-vâv) olduğu için tesniyesi (ikili) rebavân (رَبَوَانِ) şeklinde yapılmıştır ve elif ile yazılmıştır. Kûfelilerden bazıları ise râ'nın kesresinden ötürü kelimede imâlenin caiz olmasını dikkate alarak onu yâ ile yazmışlar, ardından yine kesreden dolayı tesniyesini de yâ ile yapmışlardır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bundan daha çirkin bir hata görmedim! Yazıdaki hata kendilerine yetmedi de bir de tesniyede mi hata ettiler? Nasıl olur da onlar { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } [Rûm: 39] ayetini —vâv üzerindeki fetha ile— okurlarken [bunu yaparlar]?” [Zeccâc bu sözüyle], her ikisi de Kûfeli olan ve Kûfe ehlinin kıraatleriyle okuduğu Âsım ve el-A‘meş'in kıraatine işaret etmektedir.

وَكُتِبَ الرِّبَا فِي الْمُصْحَفِ حَيْثُمَا وَقَعَ بِوَاوٍ بَعْدَهَا أَلِفٌ، وَالشَّأْنُ أَنْ يُكْتَبَ أَلِفًا، فَقَالَ

Ribâ kelimesi Mushaf'ta her nerede geçmişse, elifle yazılması gerekirken, ardından bir elif gelen vâv ile yazılmıştır.

صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كُتِبَتْ كَذَلِكَ عَلَى لُغَةِ مَنْ يُفَخِّمُ أَيْ يَنْحُو بِالْأَلِفِ مَنْحَى الْوَاوِ، وَالتَّفْخِيمُ عَكْسُ الْإِمَالَةِ، وَهَذَا بَعِيدٌ إِذْ لَيْسَ التَّفْخِيمُ لُغَةَ قُرَيْشٍ حَتَّى يُكْتَبَ بِهَا الْمُصْحَفُ.

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Bu, tefhîm yapanların —yani elifi vâv tarafına meyledenlerin— lügatine göre böyle yazılmıştır; tefhîm ise imâlenin zıddıdır.' Bu [görüş] uzaktır; zira tefhîm, Mushaf'ın kendisiyle yazılacağı Kureyş lügati değildir.

وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: كُتِبَ كَذَلِكَ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الرِّبَا وَالزِّنَا، وَهُوَ أَبْعَدُ لِأَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ لَا يَتْرُكُ اشْتِبَاهًا بَيْنَهُمَا مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى إِلَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى [الْإِسْرَاء: ٣٢] . وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الْعَرَبَ تَعَلَّمُوا الْخَطَّ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ وَهُمْ نَبَطٌ يَقُولُونَ فِي الرِّبَا: رِبَوْ- بِوَاوٍ سَاكِنَةٍ- فَكُتِبَتْ كَذَلِكَ، وَهَذَا أَبْعَدُ مِنَ الْجَمِيعِ.

el-Müberred: 'Ribâ ile zinâ arasını ayırmak için böyle yazılmıştır' demiştir; bu daha da uzaktır, çünkü kelamın akışı, Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى } [İsrâ: 32] “Zinaya yaklaşmayın” buyruğu müstesna, mana yönünden ikisi arasında hiçbir iltibasa yer bırakmaz. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: 'Araplar yazıyı Hire ehlinden öğrendiler; onlar ise Nabatî olup ribâya sâkin vâv ile ribev (رِبَوْ) derlerdi; bu yüzden öyle yazıldı.' Bu ise hepsinden daha uzaktır.

وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّ الصَّحَابَةَ كَتَبُوهُ بِالْوَاوِ لِيُشِيرُوا إِلَى أَصْلِهِ كَمَا كَتَبُوا الْأَلِفَاتِ الْمُنْقَلِبَةَ عَنِ الْيَاءِ فِي أَوَاسِطِ الْكَلِمَاتِ بِيَاءَاتٍ عَلَيْهَا أَلِفَاتٌ، وَكَأَنَّهُمْ أَرَادُوا فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ أَنْ يَجْعَلُوا الرَّسْمَ مُشِيرًا إِلَى أُصُولِ الْكَلِمَاتِ ثُمَّ اسْتَعْجَلُوا فَلَمْ يَطَّرِدْ فِي رَسْمِهِمْ، وَلِذَلِكَ كَتَبُوا الزَّكَاةَ بِالْوَاوِ، وَكَتَبُوا الصَّلَاةَ بِالْوَاوِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنْ أَصْلَهَا هُوَ الرُّكُوعُ مِنْ تَحْرِيكِ الصَّلْوَيْنِ لَا مِنَ الِاصْطِلَاءِ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَكَتَبُوا بَعْدَهَا أَلِفًا تَشْبِيهًا بِوَاوِ الْجَمْعِ.

Bana göre ise sahâbe, kelimelerin ortasında yâ'dan dönüşen elifleri üzerlerinde elif bulunan yâ'lar şeklinde yazdıkları gibi, kelimenin aslına işaret etmek maksadıyla onu vâv ile yazmışlardır. Sanki başlangıçta yazıyı kelimelerin asıllarına işaret eder kılmak istemişler, sonra acele ettikleri için bu durum yazılarında süreklilik arz etmemiştir. Bu sebeple zekatı vâv ile yazmışlar; salatı da, aslının ateşte ısınmaktan değil, iki kalça kemiğini hareket ettirmekten türeyen rükû olduğuna dikkat çekmek üzere vâv ile yazmışlardır. el-Keşşâf sahibi ise: 'Cemi vâvına benzetilerek sonrasına bir elif yazmışlardır' demiştir.

وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا لَا مَعْنًى لِلتَّعْلِيلِ بِهِ، بَلْ إِنَّمَا كَتَبُوا الْأَلِفَ بَعْدَهَا عِوَضًا عَنْ أَنْ يَضَعُوا الْأَلِفَ فَوْقَ الْوَاوِ، كَمَا وَضَعُوا الْمُنْقَلِبَ عَنْ يَاءٍ أَلِفًا فَوْقَ الْيَاءِ لِئَلَّا يَقْرَأَهَا النَّاسُ الرَّبْوَ.

Bana göre bu gerekçelendirmenin bir manası yoktur; bilakis elifi onun ardına, elifi vâvın üzerine koymak yerine yazmışlardır; tıpkı insanlar onu er-rabv (الرَّبْو) diye okumasınlar diye yâ'dan dönüşen elifi yâ'nın üzerine koydukları gibi.

وَأُرِيدَ بِالَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا هُنَا مَنْ كَانَ عَلَى دِينِ الْجَاهِلِيَّةِ لِأَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ وَالتَّشْنِيعَ لَا يُنَاسِبُ إِلَّا التَّوَجُّهَ إِلَيْهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ كُفْرِهِمْ وَهُمْ لَا يَرْعَوُونَ عَنْهَا مَا دَامُوا عَلَى كُفْرِهِمْ. أَمَّا الْمُسْلِمُونَ فَسَبَقَ لَهُمْ تَشْرِيعٌ بِتَحْرِيمِ الرِّبَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٣٠] ، وَهُمْ لَا يَقُولُونَ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا، فَجَعَلَ اللَّهُ هَذَا الْوَعِيدَ مِنْ جُمْلَةِ أَصْنَافِ الْعَذَابِ خَاصًّا لِلْكَافِرِينَ لِأَجْلِ مَا تَفَرَّعَ عَنْ كُفْرِهِمْ مِنْ وَضْعِ الرِّبَا.

Burada faiz yiyenlerden kastedilenler Cahiliye dininde olanlardır; çünkü bu tehdit ve kınama ancak onlara yöneltilmeye uygundur, zira bu onların küfür hallerindendir ve küfürleri üzere kaldıkları müddetçe bundan vazgeçmezler. Müslümanlara gelince, onlara daha önce Âl-i İmrân suresindeki: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } [130] “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin” buyruğu ile faizin haram kılınmasına dair hüküm gelmişti ve onlar: 'Alışveriş de faiz gibidir' demiyorlardı. Bu yüzden Allah bu tehdidi, küfürlerinden neşet eden faiz uygulamaları sebebiyle azap çeşitleri arasından kafirlere has kılmıştır.

وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ كُلَّهُ إِنْكَارُ الْقُرْآنِ عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِعْطَاءَهُمُ الرِّبَا، وَهُوَ مِنْ أَوَّلِ مَا نَعَاهُ الْقُرْآنُ عَلَيْهِمْ فِي مَكَّةَ، فَقَدْ جَاءَ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٣٩] : وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

Bütün bunlardan önce Kur'an'ın Cahiliye ehline faiz vermelerini inkâr etmesi geçmişti; bu, Kur'an'ın Mekke'de onları kınadığı ilk hususlardandır. Nitekim Rûm suresinde [39] şöyle buyrulmuştur: { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “İnsanların malları içinde artsın diye faizden verdiğiniz şey, Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekata gelince, işte [mallarını ve sevaplarını] kat kat artıranlar onlardır.”

وَهُوَ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَلِأَنَّ بَعْدَ الْآيَةِ قَوْله: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ.

Bu, müşriklere bir hitaptır; çünkü sure Mekkîdir ve bu ayetten sonra O'nun şu buyruğu gelmektedir: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, sonra da diriltecek olan Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı?”.

وَمِنْ عَادَاتِ الْقُرْآنِ أَنْ يَذْكُرَ أَحْوَالَ الْكُفَّارِ إِغْلَاظًا عَلَيْهِمْ، وَتَعْرِيضًا بِتَخْوِيفِ الْمُسْلِمِينَ، ليكرّه إيَّاهُم لأحوال أَهْلِ الْكُفْرِ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذَمِّ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ فَمُرَادٌ مِنْهُ أَيْضًا تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مِثْلِهِ فِي الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ قَالَ

Kafirlere sert davranmak, Müslümanları üstü kapalı bir şekilde korkutmak ve onları küfür ehlinin hallerinden tiksindirmek için kafirlerin durumlarını zikretmek Kur'an'ın adetlerindendir. Nitekim İbn Abbas şöyle demiştir: 'Kur'an'da kafirlerin durumlarının yerilmesine dair gelen her şeyden, İslam'da da Müslümanların onun benzerinden sakındırılması murad edilmiştir.' Bundan dolayı

اللَّهُ تَعَالَى: وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَة: ٢٧٥] وَقَالَ تَعَالَى:

Yüce Allah: { وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [Bakara: 275] “Kim de [tekrar faize] dönerse, işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuş ve şöyle devam etmiştir:

وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ [الْبَقَرَة: ٢٧٦] .

{ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } [Bakara: 276] “Allah hiçbir günahkar nankörü sevmez.”

ثُمَّ عَطَفَ إِلَى خِطَابِ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ [الْبَقَرَة: ٢٧٨] الْآيَاتِ، وَلَعَلَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَنْكَفَّ عَنْ تَعَاطِي الرِّبَا أَوْ لَعَلَّ بَعْضَهُمْ فُتِنَ بِقَوْلِ الْكُفَّارِ: إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا. فَكَانَتْ آيَةُ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ مَبْدَأَ التَّحْرِيمِ، وَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِغْلَاقَ بَابِ الْمَعْذِرَةِ فِي أَكْلِ الرِّبَا وَبَيَانًا لِكَيْفِيَّةِ تَدَارُكِ مَا سَلَفَ مِنْهُ.

Sonra Müslümanlara hitaba yönelerek: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } [Bakara: 278] “Ey iman edenler! Allah'tan sakının” ayetlerini zikretmiştir; zira muhtemelen bazı Müslümanlar faiz alıp vermekten vazgeçmemişti veya belki de bazılarının kafirlerin: 'Alışveriş de faiz gibidir' sözüyle kafası karışmıştı. Âl-i İmrân suresindeki ayet tahrîmin başlangıcı idi; bu ayet ise faiz yemekte mazeret kapısını kapatan ve geçmişte olanın nasıl telafi edileceğini açıklayan ayet olmuştur.

وَالرِّبَا يَقَعُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا السَّلَفُ بِزِيَادَةٍ عَلَى مَا يُعْطِيهِ الْمُسَلِّفُ، وَالثَّانِي السَّلَفُ بِدُونِ زِيَادَةٍ إِلَى أَجَلٍ، يَعْنِي فَإِذَا لَمْ يُوَفِّ الْمُسْتَسْلِفُ أَدَاءَ الدَّيْنِ عِنْدَ الْأَجَلِ كَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَزِيدَ فِيهِ زِيَادَةً يَتَّفِقَانِ عَلَيْهَا عِنْدَ حُلُولِ كُلِّ أَجَلٍ.

Faiz iki şekilde vuku bulur: Birincisi, borç verenin verdiğinden fazla olarak borç vermesidir; ikincisi ise belli bir vadeye kadar fazlalıksız borç vermesidir; yani borç alan kimse vade geldiğinde borcu ödeyemezse, her vadenin hitamında üzerinde anlaşacakları bir fazlalığı borca eklemesi gerekirdi.

وَقَوْلُهُ: لَا يَقُومُونَ حَقِيقَةُ الْقِيَامِ النُّهُوضُ وَالِاسْتِقْلَالُ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى تَحَسُّنِ الْحَالِ، وَعَلَى الْقُوَّةِ، مِنْ ذَلِكَ قَامَتِ السُّوقُ، وَقَامَتِ الْحَرْبُ. فَإِنْ كَانَ الْقِيَامُ الْمَنْفِيُّ هُنَا الْقِيَامَ الْحَقِيقِيَّ فَالْمَعْنَى: لَا يَقُومُونَ- يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ- إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ، أَيْ إِلَّا قِيَامًا كَقِيَامِ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ، وَإِنْ كَانَ الْقِيَامَ الْمَجَازِيَّ فَالْمَعْنَى إِمَّا عَلَى أَنَّ حِرْصَهُمْ وَنَشَاطَهُمْ فِي مُعَامَلَاتِ الرِّبَا كَقِيَامِ الْمَجْنُونِ تَشْنِيعًا لِجَشَعِهِمْ، قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى تَشْبِيهُ مَا يُعْجِبُ النَّاسَ مِنِ اسْتِقَامَةِ حَالِهِمْ، وَوَفْرَةِ مَالِهِمْ، وَقُوَّةِ تِجَارَتِهِمْ، بِمَا يَظْهَرُ مِنْ حَالِ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ حَتَّى تَخَالَهُ قَوِيًّا سَرِيعَ الْحَرَكَةِ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ شَيْئًا. فَالْآيَةُ عَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَعِيدٌ لَهُمْ بِابْتِدَاءِ تَعْذِيبِهِمْ مِنْ وَقْتِ الْقِيَامِ لِلْحِسَابِ إِلَى أَنْ يَدْخُلُوا النَّارَ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا، وَهِيَ عَلَى الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ

O'nun: { لَا يَقُومُونَ } “kalkamazlar” buyruğuna gelince; kıyâmın hakikati doğrulmak ve ayağa kalkmaktır; mecazen ise durumun düzelmesi ve güç için kullanılır; nitekim 'piyasa canlandı (pazar ayağa kalktı)' ve 'savaş kızıştı (savaş ayağa kalktı)' denir. Şayet burada nefyedilen kıyâm hakiki kıyâm ise anlam şudur: İnsanların Âlemlerin Rabbi için ayağa kalkacağı gün, ancak şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi —yani şeytan çarpmış kimsenin kalkışı gibi bir kalkışla— kalkarlar. Eğer mecazi kıyâm ise anlam; ya İbn Atıyye'nin dediği gibi hırslarını kınamak maksadıyla faiz muamelelerindeki hırsları ve hareketliliklerinin mecnunun kalkışı gibi olmasıdır; yahut buna göre insanların onların durumlarının düzgünlüğüne, mallarının bolluğuna ve ticaretlerinin gücüne hayran kalmalarının, hiçbir şeye malik olamadığı halde güçlü ve hızlı hareket ediyor sandığın şeytan çarpmış kimsenin durumuna benzetilmesidir. Ayet hakiki manaya göre hesaba kalkış vaktinden cehenneme girinceye kadar azaplarının başlamasıyla onları bir tehdittir; zahir olan ve O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir” buyruğuna uygun düşen de budur. Mecazi manaya göre ise

تَشْنِيعٌ، أَوْ تَوَعُّدٌ بِسُوءِ الْحَالِ فِي الدُّنْيَا وَلُقِيِّ الْمَتَاعِبِ وَمَرَارَةِ الْحَيَاةِ تَحْتَ صُورَةٍ يَخَالُهَا الرَّائِي مُسْتَقِيمَةً.

bir kınama veya görenin düzgün zannettiği bir suret altında dünyada durumlarının kötüleşmesi, zahmetlerle ve hayatın acısıyla karşılaşacaklarına dair bir tehdittir.

وَالتَّخَبُّطُ مُطَاوِعُ خَبَطَهُ إِذَا ضَرَبَهُ ضَرْبًا شَدِيدًا فَاضْطَرَبَ لَهُ، أَيْ تَحَرَّكَ تَحَرُّكًا شَدِيدًا، وَلَمَّا كَانَ مِنْ لَازِمِ هَذَا التَّحَرُّكِ عَدَمُ الِاتِّسَاقِ، أَطْلَقَ التَّخَبُّطَ عَلَى اضْطِرَابِ الْإِنْسَانِ مِنْ غَيْرِ اتِّسَاقٍ. ثُمَّ إِنَّهُمْ يَعْمِدُونَ إِلَى فِعْلِ الْمُطَاوَعَةِ فَيَجْعَلُونَهُ مُتَعَدِّيًا إِلَى مَفْعُولٍ إِذَا أَرَادُوا الِاخْتِصَارَ، فَعِوَضًا عَنْ أَنْ يَقُولُوا خَبَطَهُ فَتَخَبَّطَ يَقُولُونَ تَخَبَّطَهُ كَمَا قَالُوا: اضْطَرَّهُ إِلَى كَذَا.

Tehabbüt (التَّخَبُّطُ), sertçe vurduğunda sarsılmayı ifade eden habatahu (خَبَطَهُ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); yani şiddetle sarsıldı demektir. Bu sarsılmanın ayrılmaz bir vasfı düzensizlik olduğundan, tehabbüt kelimesi insanın düzensiz bir şekilde sarsılıp çırpınması için kullanılmıştır. Sonra [Araplar] ihtisar yapmak istediklerinde mutâvaat fiilini mef'ûle müteaddî (geçişli) kılarlar; nitekim habatahu fe-tehabbata (خَبَطَهُ فَتَخَبَّطَ) 'ona çarptı da o sarsıldı' demek yerine, ıdtarrahu ilâ kezâ (اضْطَرَّهُ إِلَى كَذَا) dedikleri gibi tehabbatahu (تَخَبَّطَهُ) 'onu çarptı' derler.

فَتَخَبُّطُ الشَّيْطَانِ الْمَرْءَ جَعْلُهُ إِيَّاهُ مُتَخَبِّطًا، أَيْ مُتَحَرِّكًا عَلَى غَيْرِ اتِّسَاقٍ.

Şeytanın insanı çarpması (tehabbütü), onu çırpınan, yani düzensiz hareket eden biri haline getirmesidir.

وَالَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ هُوَ الْمَجْنُون الذيب أَصَابَهُ الصَّرْعُ. فَيَضْطَرِبُ بِهِ اضْطِرَابَاتٍ،

Şeytanın çarptığı kimse, sara hastalığına tutulmuş delidir. Bu yüzden şiddetli çırpınışlarla sarsılır

وَيَسْقُطُ عَلَى الْأَرْضِ إِذَا أَرَادَ الْقِيَامَ، فَلَمَّا شبهت الهيأة بالهيأة جِيءَ فِي لفظ الهيأة الْمُشَبَّهِ بِهَا بِالْأَلْفَاظِ الْمَوْضُوعَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهَا فِي كَلَامِهِمْ وَإِلَّا لما فهمت الهيأة الْمُشَبَّهُ بِهَا، وَقَدْ عُرِفَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ. قَالَ الْأَعْشَى يَصِفُ نَاقَتَهُ بِالنَّشَاطِ وَسُرْعَةِ السَّيْرِ، بَعْدَ أَنْ سَارَتْ لَيْلًا كَامِلًا:

ve ayağa kalkmak istediğinde yere düşer. Heyet [durum], heyete benzetilince, benzetilen heyetin lafzında kendi kelamlarında ona delalet etmek üzere konulmuş lafızlar getirilmiştir; aksi takdirde kendisine benzetilen heyet anlaşılmazdı. Bu durum onlar nezdinde bilinmekteydi. el-A‘şâ, bütün gece yürüdükten sonra devesinin dinçliğini ve hızlı yürüyüşünü vasfederken şöyle demiştir:

وَتُصْبِحُ عَنْ غِبِّ السُّرَى وَكَأَنَّهَا ... أَلَمَّ بِهَا مِنْ طَائِفِ الْجِنِّ أَوْلَقُ (١)

Gece yürüyüşünün ardından sabaha çıkar da sanki ... cin taifesinden bir delilik ona dokunmuş gibi olur. (1)

وَالْمَسُّ فِي الْأَصْلِ هُوَ اللَّمْسُ بِالْيَدِ كَقَوْلِهَا (٢)

Mess (الْمَسُّ) aslen [kadının] şu sözünde olduğu gibi elle dokunmaktır (2)

: «الْمَسُّ مَسُّ أَرْنَبٍ» ، وَهُوَ إِذَا أُطْلِقَ مُعَرَّفًا بِدُونِ عَهْدِ مَسٍّ مَعْرُوفٍ دَلَّ عِنْدَهُمْ عَلَى مَسِّ الْجِنِّ، فَيَقُولُونَ: رَجُلٌ مَمْسُوسٌ أَيْ مَجْنُونٌ، وَإِنَّمَا احْتِيجَ إِلَى زِيَادَةِ قَوْلِهِ مِنَ الْمَسِّ لِيَظْهَرَ الْمُرَادُ مِنْ تَخَبُّطِ الشَّيْطَانِ فَلَا يُظَنُّ أَنَّهُ تَخَبُّطٌ مَجَازِيٌّ بِمَعْنَى الْوَسْوَسَةِ. وَ (مِنْ) ابتدائية مُتَعَلقَة بيتخبّطه لَا مَحَالَةَ.

: «Dokunuşu tavşan tüyü dokunuşudur». O, bilinen bir dokunma ahdi olmaksızın marife olarak mutlak zikredildiğinde onlar nezdinde cin çarpmasına delalet eder; nitekim raculün memsûsun (رَجُلٌ مَمْسُوسٌ) yani deli bir adam derler. { مِنَ الْمَسِّ } ifadesinin ziyadesine, şeytanın çarpmasından murad edilenin açığa çıkması ve vesvese manasında mecazi bir çarpma sanılmaması için ihtiyaç duyulmuştur. { مِنْ } harfi ise ibtidâiyye olup şüphesiz { يَتَخَبَّطُهُ } fiiline müteallıktır.

وَهَذَا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ جَارٍ عَلَى مَا عَهِدَهُ الْعَرَبِيُّ مِثْلَ قَوْلِهِ: «طلعها كأنّه رُؤُوس الشَّيَاطِينِ» ، وَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Bu, Mu'tezile'ye göre; [Kur'an'daki] «Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir» buyruğu ve İmruü'l-Kays'ın şu sözü gibi, Arabın zihninde yerleşmiş tasavvurlara göre cereyan etmektedir:

وَمَسْنُونَةٌ زُرْقٌ كَأَنْيَابِ أَغْوَالِ

Ve gulyabanilerin azı dişleri gibi keskin, gök renkli [ok uçları]

إِلَّا أنّ هَذَا أَثَره مُشَاهَدٌ وَعِلَّتُهُ مُتَخَيَّلَةٌ وَالْآخَرَانِ مُتَخَيَّلَانِ لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ تَأْثِيرَ الشَّيَاطِينِ بِغَيْرِ الْوَسْوَسَةِ. وَعِنْدَنَا هُوَ أَيْضًا مَبْنِيٌّ عَلَى تَخَيِيلِهِمْ وَالصَّرَعُ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ عِلَلٍ

Şu kadar var ki bunun eseri gözle görülür, illeti ise tahayyülîdir; diğer ikisi ise bütünüyle tahayyülîdir. Çünkü onlar, şeytanların vesvese dışındaki bir tesirini inkâr ederler. Bize göre de bu durum onların tahayyülüne dayalıdır; sara ise ancak bedenî illetlerden ileri gelir.

تَعْتَرِي الْجِسْمَ مِثْلِ فَيَضَانِ الْمِرَّةِ عِنْدَ الْأَطِبَّاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَتَشَنُّجِ الْمَجْمُوعِ الْعَصَبِيِّ عِنْدَ الْمُتَأَخِّرِينَ، إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ عِنْدَنَا أَنْ تَكُونَ هَاتِهِ الْعِلَلُ كُلُّهَا تَنْشَأُ فِي الْأَصْلِ مِنْ تَوَجُّهَاتٍ شَيْطَانِيَّةٍ، فَإِنَّ عَوَالِمَ الْمُجَرَّدَاتِ- كَالْأَرْوَاحِ- لَمْ تَنْكَشِفْ أَسْرَارُهَا لَنَا حَتَّى الْآنَ وَلَعَلَّ لَهَا ارْتِبَاطَاتٍ شُعَاعِيَّةً هِيَ مَصَادِرُ الْكَوْنِ وَالْفَسَادِ.

eski hekimlere göre safra ve sevdâ salgısının taşması, sonrakilere göre ise sinir sisteminin kasılması gibi. Şu var ki bize göre bütün bu illetlerin aslen şeytani yönelimlerden neşet etmesi caizdir; zira ruhlar gibi mücerred varlıklar aleminin sırları günümüze kadar bize açılmamıştır; belki de onların oluş ve bozuluşun kaynakları olan ışınımsal irtibatları vardır.

وَقَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا الْإِشَارَةُ إِلَى كَما يَقُومُ لِأَنَّ مَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْبَاءَ سَبَبِيَّةٌ.

O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir” buyruğunda işaret { كَما يَقُومُ } ifadesinedir; çünkü { مَا } masdariyyedir, { بـ } ise sebebiyyedir.

وَالْمَحْكِيُّ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا، إِنْ كَانَ قَوْلًا لِسَانِيًّا فَالْمُرَادُ بِهِ قَوْلُ بَعْضِهِمْ أَوْ قَوْلُ دُعَاتِهِمْ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ بِالْمَدِينَةِ، ظَنُّوا بِسُوءِ فَهْمِهِمْ أَنَّ تَحْرِيمَ الرِّبَا

{ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } buyruğu ile onlardan hikaye edilen söz; şayet dille söylenmiş bir söz ise bununla murad edilen bazılarının veya davetçilerinin —ki onlar Medine'deki münafıklardır— sözüdür. Onlar bozuk anlayışlarıyla, Müslümanları şeriatlarının hükümlerinin sıhhati hususunda fitneye düşürmek kastıyla, alışveriş helal kılınırken faizin haram kılınmasının bir çelişki olduğunu zannettiler;

اضْطِرَابٌ فِي حِينِ تَحْلِيلِ الْبَيْعِ، لِقَصْدِ أَنْ يَفْتِنُوا الْمُسْلِمِينَ فِي صِحَّةِ أَحْكَامِ شَرِيعَتِهِمْ إِذْ يَتَعَذَّرُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَنْ أَكَلَ الرِّبَا قَالَ هَذَا الْكَلَامَ، وَإِنْ كَانَ قَوْلًا حَالِيًّا بِحَيْثُ يَقُولُهُ كُلُّ مَنْ يَأْكُلُ الرِّبَا لَوْ سَأَلَهُ سَائِلٌ عَنْ وَجْهِ تَعَاطِيهِ الرِّبَا، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قالُوا مَجَازًا لِأَنَّ اعْتِقَادَهُمْ مُسَاوَاةَ الْبَيْعِ لِلرِّبَا يَسْتَلْزِمُ أَنْ يَقُولَهُ قَائِلٌ، فَأُطْلِقَ الْقَوْلُ وَأُرِيدَ لَازِمُهُ، وَهُوَ الِاعْتِقَادُ بِهِ.

çünkü faiz yiyen herkesin bu sözü söylemiş olması imkansızdır. Şayet hâl lisanıyla söylenmiş bir söz ise —öyle ki faiz yiyen birine faizli muamele yapma sebebi sorulacak olsa bunu söyleyecek durumda ise— bu bir istiâredir. { قالُوا } fiilinin mecaz olması da caizdir; zira onların alışverişi faize denk görme inançları birinin bunu söylemesini gerektirir, dolayısıyla söz [sebebiyle] lafız mutlak zikredilip onun lazımı olan [kalpteki] inanç murad edilmiştir.

وَقَوْلُهُمْ: إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِلرَّدِّ عَلَى مَنْ زَعَمَ تَخَالُفَ حُكْمِهِمَا فَحُرِّمَ الرِّبَا وَأُحِلَّ الْبَيْعُ، وَلَمَّا صَرَّحَ فِيهِ بِلَفْظِ مِثْلُ سَاغَ أَنْ يُقَالَ الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا كَمَا يَسُوغُ أَنْ يُقَالَ الرِّبَا مِثْلُ الْبَيْعِ، وَلَا يُقَالُ: إِنَّ الظَّاهِرَ أَنْ يَقُولُوا إِنَّمَا الرِّبَا مِثْلُ الْبَيْعِ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي قُصِدَ إِلْحَاقُهُ بِهِ، كَمَا فِي سُؤَالِ الْكَشَّافِ وَبَنَى عَلَيْهِ جَعْلَ الْكَلَامِ مِنْ قَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ لِأَنَّا نَقُولُ: لَيْسُوا هُمْ بِصَدَدِ إِلْحَاقِ الْفُرُوعِ بِالْأُصُولِ عَلَى طَرِيقَةِ الْقِيَاسِ بَلْ هُمْ كَانُوا يَتَعَاطَوْنَ الرِّبَا وَالْبَيْعَ، فَهُمَا فِي الْخُطُورِ بِأَذْهَانِهِمْ سَوَاءٌ، غَيْرَ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا بِتَحْرِيمِ الرِّبَا وَبَقَاءِ الْبَيْعِ عَلَى الْإِبَاحَةِ سَبَقَ الْبَيْعُ حِينَئِذٍ إِلَى أَذْهَانِهِمْ فَأَحْضَرُوهُ لِيُثْبِتُوا بِهِ إِبَاحَةَ الرِّبَا، أَوْ أَنَّهُمْ جَعَلُوا الْبَيْعَ هُوَ الْأَصْلَ تَعْرِيضًا بِالْإِسْلَامِ فِي تَحْرِيمِهِ الرِّبَا عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُسَمَّاةِ فِي الْأُصُولِ بِقِيَاسِ الْعَكْسِ لِأَنَّ قِيَاسَ الْعَكْسِ إِنَّمَا يُلْتَجَأُ إِلَيْهِ عِنْدَ كِفَاحِ الْمُنَاظَرَةِ لَا فِي وَقْتِ اسْتِنْبَاطِ الْمُجْتِهِدِ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ.

Onların: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de faiz gibidir” sözü; faiz haram kılınıp alışveriş helal edilerek ikisinin hükmünün farklı olduğunu iddia eden kimseye karşı bir reddiye olmak üzere yapılmış bir kasr-ı izâfîdir (göreceli sınırlama). Cümlede "misl" (مثل / gibi, denk) lafzı açıkça zikredildiği için, "faiz alışveriş gibidir" denilebileceği gibi "alışveriş faiz gibidir" denilmesi de caiz olmuştur. Keşşâf'ın itirazında yer aldığı ve buna dayanarak sözü mübalağa kabilinden saydığı gibi: "Asıl kendisine ilhak edilmesi kastedilen şey o [faiz] olduğuna göre, zahir olan onların 'Faiz de ancak alışveriş gibidir' demeleri gerekirdi" denilemez. Zira biz deriz ki: Onlar kıyas yönteminde olduğu gibi fürûu usûle ilhak etme (tali olanı asıl olana bağlama) peşinde değillerdi; bilakis onlar hem faizle hem de alışverişle muamele yapıyorlardı. Dolayısıyla zihinlerine geliş bakımından ikisi de eşitti. Ne var ki faizin haram kılındığını ve alışverişin mubahlık üzere kaldığını duyduklarında, işte o zaman zihinlerine önce alışveriş geldi ve faizin mubahlığını kanıtlamak için onu öne sürdüler. Yahut usûl ilminde kıyâs-ı aks olarak adlandırılan yöntem üzere, İslam'ın faizi haram kılmasına tarizde bulunarak alışverişi asıl kıldılar. Zira kıyâs-ı akse, müctehidin kendi başına hüküm istinbat ettiği vakit değil, ancak münazara mücadelesi esnasında başvurulur.

وَأَرَادُوا بِالْبَيْعِ هُنَا بَيْعَ التِّجَارَةِ لَا بَيْعَ الْمُحْتَاجِ سِلْعَتَهُ بِرَأْسِ مَالِهِ.

Burada alışveriş ile kastedilen, muhtaç kimsenin malını sermayesine satması değil, ticaret amacıyla yapılan satıştır.

وَقَوْلُهُ: وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى جَوَابٌ لَهُمْ وَلِلْمُسْلِمِينَ، فَهُوَ إِعْرَاضٌ عَنْ مُجَادَلَتِهِمْ إِذْ لَا جَدْوَى فِيهَا لِأَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ كُفْرًا وَنِفَاقًا فَلَيْسُوا مِمَّنْ تَشْمَلُهُمْ أَحْكَامُ الْإِسْلَامِ. وَهُوَ إِقْنَاعٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ مَا قَالَهُ الْكُفَّارُ هُوَ شُبْهَةٌ مَحْضَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ الْعَلِيمَ قَدْ حَرَّمَ هَذَا وأباح ذَلِك، وَمَا ذَلِك إلّا لحكمة وَفُرُوقٌ مُعْتَبَرَةٌ لَوْ تَدَبَّرَهَا أَهْلُ التَّدَبُّرِ لَأَدْرَكُوا الْفَرْقَ بَيْنَ الْبَيْعِ وَالرِّبَا، وَلَيْسَ فِي هَذَا الْجَوَابِ كَشْفٌ لِلشُّبْهَةِ فَهُوَ مِمَّا وَكَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِمَعْرِفَةِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، مَعَ أَنَّ ذِكْرَ تَحْرِيمِ الرِّبَا عَقِبَ التَّحْرِيضِ عَلَى الصَّدَقَاتِ يُومِئُ إِلَى كَشْفِ الشُّبْهَةِ.

O'nun: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” buyruğu Yüce Allah'ın kelamından olup hem onlara hem de Müslümanlara bir cevaptır. Bu, onlarla tartışmaktan yüz çevirmedir; zira bunda bir fayda yoktur, çünkü onlar bunu küfür ve nifakla söylemişlerdir ve İslam'ın hükümlerinin kendilerini kapsadığı kimselerden değillerdir. Müslümanlar için ise kafirlerin söylediğinin sırf bir şüphe olduğuna, Alîm olan Allah'ın bunu haram kılıp şunu helal kıldığına ve bunun ancak bir hikmete ve basiret ehlinin düşündükleri takdirde alışveriş ile faiz arasındaki farkı idrak edecekleri muteber farklara dayandığına dair bir iknadır. Bu cevapta şüphenin [ayrıntılı] izahı yoktur; bu, Yüce Allah'ın müminlerden ilim ehlinin marifetine havale ettiği hususlardandır; bununla birlikte faizin haram kılınışının sadakalara teşvikin hemen ardından zikredilmesi şüphenin izahına ima etmektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَبْنَى شُبْهَةِ الْقَائِلِينَ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا أَنَّ التِّجَارَةَ فِيهَا زِيَادَةٌ عَلَى ثَمَنِ الْمَبِيعَاتِ لِقَصْدِ انْتِفَاعِ التَّاجِرِ فِي مُقَابَلَةِ جَلْبِ السِّلَعِ وَإِرْصَادِهَا لِلطَّالِبِينَ فِي الْبَيْعِ النَّاضِّ، ثُمَّ لِأَجْلِ انْتِظَارِ الثَّمَنِ فِي الْبَيْعِ الْمُؤَجَّلِ، فَكَذَلِكَ إِذَا أَسْلَفَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ مَثَلًا عَلَى أَنَّهُ يُرْجِعُهَا لَهُ أَحَدَ عَشَرَ دِرْهَمًا، فَهُوَ قَدْ أَعْطَاهُ هَذَا الدِّرْهَمَ الزَّائِدَ لِأَجْلِ إِعْدَادِ مَالِهِ لِمَنْ يَسْتَسْلِفُهُ لِأَنَّ الْمُقْرِضَ تَصَدَّى لِإِقْرَاضِهِ وَأَعَدَّ مَالَهُ لِأَجْلِهِ، ثُمَّ لِأَجْلِ انْتِظَارِ ذَلِكَ بَعْدَ مَحِلِّ أَجَلِهِ.

Bilesin ki: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de faiz gibidir” diyenlerin şüphesinin esası şudur: Ticarette peşin satışta malların celbedilmesi ve talep edenler için hazır tutulması karşılığında, vadeli satışta ise paranın beklenmesi sebebiyle tüccarın faydalanması kastıyla satılan malların fiyatına fazlalık eklenir. Aynı şekilde bir kimse meselâ kendisine on bir dirhem olarak geri ödenmesi şartıyla on dirhem borç verdiğinde, bu fazla bir dirhemi malını borç alacak kimse için hazır tutması karşılığında vermiş olur; zira borç veren kimse ona borç vermek için hazır bulunmuş ve malını onun için hazırlamıştır, sonra da vadesi dolduktan sonra bunu beklemiştir.

وَكَشْفُ هَاتِهِ الشُّبْهَةِ قَدْ تَصَدَّى لَهُ الْقَفَّالُ فَقَالَ: «مَنْ بَاعَ ثَوْبًا يُسَاوِي عَشْرَةً بِعِشْرِينَ فَقَدْ جَعَلَ ذَاتَ الثَّوْبِ مُقَابَلًا بِالْعِشْرِينَ، فَلَمَّا حَصَلَ التَّرَاضِي عَلَى هَذَا التَّقَابُلِ صَارَتِ الْعِشْرُونَ عِوَضًا لِلثَّوْبِ فِي الْمَالِيَّةِ فَلَمْ يَأْخُذِ الْبَائِعُ مِنَ الْمُشْتَرِي شَيْئًا بِدُونِ عِوَضٍ، أَمَّا إِذَا أَقْرَضَهُ عَشْرَةً بِعِشْرِينَ فَقَدْ أَخَذَ الْمُقْرِضُ الْعَشَرَةَ الزَّائِدَةَ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ. وَلَا يُقَالُ إِنَّ الزَّائِدَ عِوَضُ الْإِمْهَالِ لِأَنَّ الْإِمْهَالَ لَيْسَ مَالًا أَوْ شَيْئًا يُشَارُ إِلَيْهِ حَتَّى يَجْعَلَهُ عِوَضًا عَنِ الْعَشَرَةِ الزَّائِدَةِ» . وَمَرْجِعُ هَذِهِ التَّفْرِقَةِ إِلَى أَنَّهَا مُجَرَّدُ اصْطِلَاحٍ اعْتِبَارِيٍّ فَهِيَ تَفْرِقَةٌ قَاصِرَةٌ.

Bu şüphenin izahına el-Kaffâl girişmiş ve şöyle demiştir: «On dirhem eden bir elbiseyi yirmiye satan kimse, elbisenin kendisini yirminin karşılığı kılmıştır. Bu karşılıklı rıza gerçekleştiğinde yirmi dirhem maliyet yönünden elbisenin ivazı (karşılığı) olur; dolayısıyla satıcı alıcıdan karşılıksız bir şey almış olmaz. On dirhemi yirmi dirhem olarak borç verdiğinde ise borç veren kimse o fazla on dirhemi hiçbir ivaz olmaksızın almıştır. Fazlalığın mühletin karşılığı olduğu da söylenemez; çünkü mühlet bir mal veya fazla on dirheme ivaz kılınacak somut bir şey değildir». Bu tefrikin esası sırf itibari bir ıstılaha dayanmaktadır ve bu sebeple yetersiz bir tefriktir.

وَأَشَارَ الْفَخْرُ فِي أَثْنَاءِ تَقْرِيرِ حِكْمَةِ تَحْرِيمِ الرِّبَا إِلَى تَفْرِقَةٍ أُخْرَى زَادَهَا الْبَيْضَاوِيُّ تَحْرِيرًا، حَاصِلُهَا أَنَّ الَّذِي يَبِيعُ الشَّيْءَ الْمُسَاوِيَ عَشْرَةً بِأَحَدَ عَشَرَ يَكُونُ قَدْ مَكَّنَ الْمُشْتَرِيَ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِالْمَبِيعِ إِمَّا بِذَاتِهِ وَإِمَّا بِالتِّجَارَةِ بِهِ، فَذَلِكَ الزَّائِدُ لِأَجْلِ تِلْكَ الْمَنْفَعَةِ وَهِيَ مَسِيسُ الْحَاجَةِ أَوْ تَوَقُّعُ الرَّوَاجِ وَالرِّبْحِ، وَأَمَّا الَّذِي دَفَعَ دِرْهَمًا لِأَجْلِ السَّلَفِ فَإِنَّهُ لَمْ يُحَصِّلْ

Fahreddin er-Râzî, faizin haram kılınmasının hikmetini açıklarken Beydâvî'nin daha da tahkik ettiği başka bir tefrike işaret etmiştir. Bunun özeti şudur: On dirhem değerindeki şeyi on bir dirheme satan kimse, alıcının satılan maldan ya bizzat kendisiyle ya da onunla ticaret yaparak faydalanmasını sağlamış olur; dolayısıyla o fazlalık bu menfaat içindir ki o da şiddetli ihtiyaç yahut revaç bulma ve kazanç beklentisidir. Borç almak için bir dirhem [fazla] veren kimse ise

مَنْفَعَةً أَكْثَرَ مِنْ مِقْدَارِ الْمَالِ الَّذِي أَخَذَهُ، وَلَا يُقَالُ: إِنَّهُ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَتَّجِرَ بِهِ فَيَرْبَحَ لِأَنَّ هَذِهِ مَنْفَعَةٌ مَوْهُومَةٌ غَيْرُ مُحَقَّقَةِ الْحُصُولِ، مَعَ أَنَّ أَخْذَ الزَّائِدِ أَمْرٌ مُحَقَّقٌ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ.

aldığı mal miktarından daha fazla bir menfaat elde etmemiştir. 'Onunla ticaret yapıp kâr edebilir' denilemez; çünkü bu gerçekleşmesi kesin olmayan vehmedilmiş bir menfaattir, oysa fazlalığın alınması her takdirde kesin bir husustur.

وَهَذِهِ التَّفْرِقَةُ أَقْرَبُ مِنْ تَفْرِقَةِ الْقَفَّالِ، لَكِنَّهَا يَرِدُ عَلَيْهَا أَنَّ انْتِفَاعَ الْمُقْتَرِضِ بِالْمَالِ فِيهِ سَدُّ حَاجَاتِهِ فَهُوَ كَانْتِفَاعِ الْمُشْتَرِي بِالسِّلْعَةِ، وَأَمَّا تَصَدِّيهِ لِلْمُتَاجَرَةِ بِمَالِ الْقَرْضِ أَوْ بِالسِّلْعَةِ الْمُشْتَرَاةِ فَأَمْرٌ نَادِرٌ فِيهَا.

Bu tefrik, Kaffâl'in tefrikinden daha uygundur; fakat ona da şu itiraz yöneltilir: Borç alanın o paradan faydalanması ihtiyaçlarını gidermek içindir; dolayısıyla bu, alıcının maldan faydalanması gibidir. Borç parayla veya satın alınan malla ticarete girişmesi ise bu durumlarda nadir bir şeydir.

فَالْوَجْهُ عِنْدِي فِي التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْبَيْعِ وَالرِّبَا أَنَّ مَرْجِعَهَا إِلَى التَّعْلِيلِ بِالْمَظِنَّةِ مُرَاعَاةٌ لِلْفَرْقِ بَيْنَ حَالَيِ الْمُقْتَرِضِ وَالْمُشْتَرِي، فَقَدْ كَانَ الِاقْتِرَاضُ لِدَفْعِ حَاجَةِ الْمُقْتَرِضِ لِلْإِنْفَاقِ عَلَى نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُّونَ التَّدَايُنَ هَمًّا وَكَرْبًا، وَقَدِ اسْتَعَاذَ مِنْهُ النَّبِيءُ ﷺ، وَحَالُ التَّاجِرِ حَالُ التَّفَضُّلِ. وَكَذَلِكَ اخْتِلَافُ حَالَيِ الْمُسْلِفِ وَالْبَائِعِ، فَحَالُ بَاذِلِ مَالِهِ لِلْمُحْتَاجِينَ لِيَنْتَفِعَ بِمَا يَدْفَعُونَهُ مِنَ الرِّبَا فَيَزِيدَهُمْ ضيقا لأنّ المتسلّف مَظِنَّةُ الْحَاجَةِ، أَلَا تَرَاهُ لَيْسَ بِيَدِهِ مَالٌ، وَحَالُ بَائِعِ السِّلْعَةِ تِجَارَةً حَالُ مَنْ تَجَشَّمَ مَشَقَّةً لِجَلْبِ مَا يَحْتَاجُهُ الْمُتَفَضِّلُونَ وَإِعْدَادِهِ

Bana göre alışveriş ile faiz arasındaki tefrikin vechi; borç alan ile alıcının durumları arasındaki fark gözetilerek illetin mazannaya (şüphe ve ihtimal mahalline) dayandırılmasıdır. Nitekim borçlanmak, borç alanın kendisine ve ailesine nafaka sağlama ihtiyacını gidermek içindi; zira onlar borçlanmayı gam ve keder sayarlardı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ondan [Allah'a] sığınmıştır; tüccarın hali ise lütuf ve ihsan halidir. Aynı şekilde borç veren ile satıcının durumları da farklıdır; malını muhtaçlara verip onların ödeyeceği faizden faydalanmak isteyen kimsenin hali onları daha da darlığa sokmaktır, çünkü borç isteyen kimse ihtiyaç mazannasıdır; görmez misin ki elinde malı yoktur. Ticaret amacıyla mal satan kimsenin hali ise lütuf sahiplerinin ihtiyaç duyduğu şeyi celbetmek için meşakkate katlanan, ihtiyaç duydukları anda

لَهُمْ عِنْدَ دُعَاءِ حَاجَتِهِمْ إِلَيْهِ مَعَ بَذْلِهِمْ لَهُ مَا بِيَدِهِمْ مِنَ الْمَالِ. فَالتِّجَارَةُ مُعَامَلَةٌ بَيْنَ غَنِيَّيْنِ:

ellerindeki malı kendisine vermeleri karşılığında onu onlar için hazırlayan kimsenin halidir. Dolayısıyla ticaret iki zengin arasındaki bir muameledir:

أَلَا تَرَى أَنَّ كِلَيْهِمَا بَاذِلٌ لِمَا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَآخِذٌ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، فَالْمُتَسَلِّفُ مَظِنَّةُ الْفَقْرِ، وَالْمُشْتَرِي مَظِنَّةُ الْغِنَى، فَلِذَلِكَ حَرَّمَ الرِّبَا لِأَنَّهُ اسْتِغْلَالٌ لِحَاجَةِ الْفَقِيرِ وَأَحَلَّ الْبَيْعَ لِأَنَّهُ إِعَانَةٌ لِطَالِبِ الْحَاجَاتِ. فَتَبَيَّنَ أَنَّ الْإِقْرَاضَ مِنْ نَوْعِ الْمُوَاسَاةِ وَالْمَعْرُوفِ، وَأَنَّهَا مُؤَكَّدَةُ التَّعَيُّنِ عَلَى الْمُوَاسِي وُجُوبًا أَوْ نَدْبًا، وَأَيًّا مَا كَانَ فَلَا يَحِلُّ لِلْمُقْرِضِ أَنْ يَأْخُذَ أَجْرًا عَلَى عَمَلِ الْمَعْرُوفِ. فَأَمَّا الَّذِي يَسْتَقْرِضُ مَالًا لِيَتَّجِرَ بِهِ أَوْ لِيُوَسِّعَ تِجَارَتَهُ فَلَيْسَ مَظِنَّةَ الْحَاجَةِ، فَلَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ اسْتِحْقَاقِ مُوَاسَاةِ الْمُسْلِمِينَ، فَلِذَلِكَ لَا يَجِبُ عَلَى الْغَنِيِّ إِقْرَاضُهُ بِحَال فَإِذا قرضه فَقَدْ تَطَوَّعَ بِمَعْرُوفٍ. وَكَفَى بِهَذَا تَفْرِقَةً بَيْنَ الْحَالَيْنِ.

Görmez misin ki her ikisi de ihtiyaç duymadığı şeyi veren ve ihtiyaç duyduğu şeyi alandır; dolayısıyla borç isteyen kimse fakirlik mazannası (şüphesi/yeri), alıcı ise zenginlik mazannasıdır. Bu sebeple [Allah] faizi haram kılmıştır, çünkü o fakirin ihtiyacını istismar etmektir; alışverişi ise helal kılmıştır, çünkü o ihtiyaç sahiplerine yardımdır. Böylece borç vermenin bir tür yardımlaşma ve iyilik olduğu, bunun da vacip veya mendup olarak yardım edene kesinleşmiş bir görev kılındığı ortaya çıkmıştır. Hangisi olursa olsun, borç verenin yaptığı iyilik karşılığında bir ücret alması helal değildir. Ticaret yapmak veya ticaretini genişletmek için borç para isteyen kimse ise ihtiyaç mazannası değildir; dolayısıyla Müslümanların yardımlaşmasına hak kazanan kimselerden sayılmaz. Bu sebeple zenginin ona borç vermesi hiçbir şekilde vacip değildir; şayet ona borç verirse bu nafile bir iyilik yapmış olur. İki durum arasındaki farkı ortaya koymak için bu kâfidir.

وَقَدْ ذَكَرَ الْفَخْرُ لِحِكْمَةِ تَحْرِيمِ الرِّبَا أَسْبَابًا أَرْبَعَةً:

Fahreddin [er-Râzî], faizin haram kılınmasının hikmeti için dört sebep zikretmiştir:

أَوَّلُهَا أَنَّ فِيهِ أَخذ مَال الْغَيْر بِغَيْرِ عِوَضٍ، وَأُورِدَ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ فِي الْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْعِ، وَهُوَ فَرْقٌ غَيْرُ وَجِيهٍ.

Birincisi: Onda başkasının malını karşılıksız olarak alma [durumu] vardır. Faiz ile alışveriş arasındaki farka dair daha önce geçen itiraz buna da yöneltilmiştir ki bu tutarlı bir fark değildir.

الثَّانِي أَنَّ فِي تَعَاطِي الرِّبَا مَا يَمْنَعُ النَّاسَ مِنِ اقْتِحَامِ مَشَاقِّ الِاشْتِغَالِ فِي الِاكْتِسَابِ لِأَنَّهُ إِذَا تَعَوَّدَ صَاحِبُ الْمَالِ أَخْذَ الرِّبَا خَفَّ عَنْهُ اكْتِسَابُ الْمَعِيشَةِ، فَإِذَا فَشَا فِي النَّاسِ أَفْضَى إِلَى انْقِطَاعِ مَنَافِعِ الْخَلْقِ لِأَنَّ مَصْلَحَةَ الْعَالَمِ لَا تَنْتَظِمُ إِلَّا بِالتِّجَارَةِ وَالصِّنَاعَةِ وَالْعِمَارَةِ.

İkincisi: Faize bulaşmakta, insanları kazanç elde etmek için meşakkatlere katlanmaktan alıkoyan bir yön vardır; zira mal sahibi faiz almaya alıştığında geçim için kazanmak ona hafif gelir. Bu [durum] insanlar arasında yaygınlaşırsa insanların menfaatlerinin kesilmesine yol açar; çünkü âlemin düzeni ancak ticaret, zanaat ve imar ile sağlanır.

الثَّالِثُ أَنَّهُ يُفْضِي إِلَى انْقِطَاعِ الْمَعْرُوفِ بَيْنَ النَّاسِ بِالْقَرْضِ.

Üçüncüsü: [Faiz], insanlar arasında borç verme yoluyla yapılan iyiliğin kesilmesine yol açar.

الرَّابِعُ أَنَّ الْغَالِبَ فِي الْمُقْرِضِ أَنْ يَكُونَ غَنِيًّا، وَفِي الْمُسْتَقْرِضِ أَنْ يَكُونَ فَقِيرًا، فَلَوْ أُبِيحَ الرِّبَا لَتَمَكَّنَ الْغَنِيُّ مِنْ أَخْذِ مَالِ الضَّعِيفِ.

Dördüncüsü: Borç veren kimse ekseriyetle zengin, borç isteyen kimse ise fakir olur; şayet faiz mubah kılınsaydı zengin kimse zayıfın malını almaya imkân bulurdu.

وَقَدْ أَشَرْنَا فِيمَا مَرَّ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الرِّبَا وَالْبَيْعِ إِلَى عِلَّةِ تَحْرِيمِهِ وَسَنَبْسُطُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٣٠] .

Faiz ile alışveriş arasındaki fark bahsinde onun haram kılınış illetine daha önce işaret etmiştik; Âl-i İmrân sûresindeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” [Âl-i İmrân: 130] ayetinde bunu genişçe açıklayacağız.

هَذَا وَقَدْ تَعَرَّضَتِ الْآيَةُ إِلَى حُكْمٍ هُوَ تَحْلِيلُ الْبَيْعِ وَتَحْرِيمُ الرِّبَا لِأَنَّهَا مِنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِإِعْلَانِ هَذَا التَّشْرِيعِ بَعْدَ تَقْدِيمِ الْمَوْعِظَةِ بَيْنَ يَدَيْهِ.

Ayrıca ayet, alışverişin helal ve faizin haram kılınması hükmüne değinmiştir; zira bu [ifade], öncesinde vaaz sunulduktan sonra bu teşriin ilan edilmesi amacıyla Allah Teâlâ'nın sözünden ibarettir.

وَ (الْ) فِي كُلٍّ مِنَ الْبَيْعِ وَالرِّبَا لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ، فَثَبَتَ بِهَا حُكْمُ أَصْلَيْنِ عَظِيمَيْنِ فِي مُعَامَلَاتِ النَّاسِ مُحْتَاجٍ إِلَيْهِمَا فِيهَا: أَحَدُهُمَا يُسَمَّى بَيْعًا وَالْآخَرُ يُسَمَّى رِبًا. أَوَّلُهُمَا مُبَاحٌ مُعْتَبَرٌ كَوْنُهُ حَاجِيًّا لِلْأُمَّةِ، وَثَانِيهِمَا مُحَرَّمٌ أُلْغِيَتْ حَاجِيَّتُهُ لِمَا عَارَضَهَا مِنَ الْمَفْسَدَةِ. وَظَاهِرُ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ أَنَّ اللَّهَ أَحَلَّ الْبَيْعَ بِجِنْسِهِ فَيَشْمَلُ التَّحْلِيلُ سَائِرَ أَفْرَادِهِ، وَأَنَّهُ حَرَّمَ الرِّبَا بِجِنْسِهِ

Gerek alışveriş gerekse faiz kelimelerindeki 'el' (ال) takısı cinsin belirlenmesi içindir. Böylece insanların muamelelerinde kendilerine ihtiyaç duyulan iki büyük aslın hükmü sabit olmuştur: Bunlardan birine alışveriş, diğerine ise faiz denir. İlki mubahtır ve ümmet için hâcî (ihtiyaç duyulan) olduğu kabul edilmiştir; ikincisi ise haramdır ve onun hâcî olması, karşısındaki mefsedet sebebiyle ilga edilmiştir. Cins tanımının zahiri, Allah'ın alışverişi cinsi itibarıyla helal kıldığını ve dolayısıyla helal kılmanın onun bütün fertlerini kapsadığını; faizi de cinsi itibarıyla haram kıldığını

كَذَلِكَ. وَلَمَّا كَانَ مَعْنَى أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ [الْبَقَرَة: ٢٧٥] أَذِنَ فِيهِ كَانَ فِي قُوَّةِ قَضِيَّةٍ مُوجَبَةٍ، فَلَمْ يَقْتَضِ اسْتِغْرَاقَ الْجِنْسِ بِالصِّيغَةِ، وَلَمْ تَقُمْ قَرِينَةٌ عَلَى قَصْدِ الِاسْتِغْرَاقِ قِيَامَهَا فِي نَحْوِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، فَبَقِيَ مُحْتَمِلًا شُمُولَ الْحِلِّ لِسَائِرِ أَفْرَادِ الْبَيْعِ. وَلَمَّا كَانَ الْبَيْعُ قَدْ تَعْتَرِيهِ أَسْبَابٌ تُوجِبُ فَسَادَهُ وَحُرْمَتَهُ تَتَبَّعَتِ الشَّرِيعَةُ أَسْبَابَ تَحْرِيمِهِ، فَتَعَطَّلَ احْتِمَالُ الِاسْتِغْرَاقِ فِي شَأْنِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

gösterir. { أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ } “Allah alışverişi helal kıldı” [Bakara: 275] ifadesinin anlamı 'ona izin verdi' şeklinde olduğundan, olumlu bir önerme gücündedir; dolayısıyla lafız kalıbı itibarıyla cinsin tümünü kapsamasını (istiğrâkı) gerektirmez ve 'el-hamdü lillâh' ifadesinde olduğu gibi istiğrâk kastedildiğine dair bir karine de bulunmamaktadır; bu yüzden helalliğin alışverişin tüm fertlerini kapsaması ihtimal dahilinde kalmıştır. Alışverişe onun fesadını ve haramlığını gerektiren sebepler arız olabildiğinden şeriat onun haram kılınma sebeplerinin ardına düşmüş, böylece bu ayette onun hakkındaki istiğrâk ihtimali işlevsiz kalmıştır.

أَمَّا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَحَرَّمَ الرِّبا فَهُوَ فِي حُكْمِ الْمَنْفِيِّ لِأَنَّ حَرَّمَ فِي مَعْنَى مَنَعَ، فَكَانَ مُقْتَضِيًا اسْتِغْرَاقَ جِنْسِ الرِّبَا بِالصِّيغَةِ إِذْ لَا يَطْرَأُ عَلَيْهِ مَا يُصَيِّرُهُ حَلَالًا.

{ وَحَرَّمَ الرِّبا } “ve faizi haram kıldı” sözünün anlamına gelince; o menfi (olumsuz) hükmündedir, çünkü 'haram kıldı' ifadesi 'yasakladı' manasındadır. Dolayısıyla lafız kalıbı itibarıyla faiz cinsinin tümünü kapsamasını (istiğrâkı) gerektirmiştir; zira onu helal kılacak bir durum ona arız olmaz.

ثُمَّ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ فِي أَنَّ لَفْظَ الرِّبَا فِي الْآيَةِ بَاقٍ عَلَى مَعْنَاهُ الْمَعْرُوفِ فِي اللُّغَةِ، أَوْ هُوَ مَنْقُولٌ إِلَى مَعْنًى جَدِيدٍ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ.

Daha sonra İslâm âlimleri, ayetteki faiz lafzının dilde bilinen manasında mı kaldığı, yoksa şeriat ıstılahında yeni bir manaya mı nakledildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فَذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَمُعَاوِيَةُ إِلَى أَنَّهُ بَاقٍ عَلَى مَعْنَاهُ الْمَعْرُوفِ وَهُوَ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ، أَعْنِي الزِّيَادَةَ لِأَجْلِ التَّأْخِيرِ، وَتَمَسَّكَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِحَدِيثِ أُسَامَةَ «إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ» وَلَمْ يَأْخُذْ بِمَا وَرَدَ فِي إِثْبَاتِ رِبَا الْفَضْلِ بِدُونِ نَسِيئَةٍ، قَالَ الْفَخْرُ: «وَلَعَلَّهُ لَا يَرَى تَخْصِيصَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْآحَادِ» ، يَعْنِي أَنَّهُ حَمَلَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ عَلَى عُمُومِهِ.

İbn Abbâs, İbn Ömer ve Muâviye onun bilinen manasında, yani Câhiliye faizi -yani tehir sebebiyle olan fazlalık- üzerinde kaldığı görüşüne varmışlardır. İbn Abbâs, Üsâme'nin «Faiz ancak nesîededir (vadededir)» hadisine tutunmuş ve nesîe olmaksızın fazlalık faizinin (ribe'l-fadl) varlığına dair varit olan rivayetleri almamıştır. Fahreddin [er-Râzî] şöyle demiştir: «Muhtemelen o, Kur'an'ın âhâd haberle tahsis edilmesini caiz görmemektedir», yani o, 'Allah alışverişi helal kıldı' ifadesini umumuna hamletmiştir.

وَأَمَّا جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ فَذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الرِّبَا مَنْقُولٌ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ إِلَى مَعْنًى جَدِيدٍ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، وَإِلَى هَذَا نَحَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَائِشَةُ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَلْ رَأَى عُمَرُ أَنَّ لَفْظَ الرِّبَا نُقِلَ إِلَى مَعْنًى جَدِيدٍ وَلَمْ يُبَيَّنْ جَمِيعُ الْمُرَادِ مِنْهُ فَكَأَنَّهُ عِنْدَهُ مِمَّا يُشْبِهُ الْمُجْمَلَ، فَقَدْ حَكَى عَنْهُ ابْنُ رُشْدٍ فِي الْمُقَدِّمَاتِ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ مِنْ آخِرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ آيَةُ الرِّبَا فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ وَلَمْ يُفَسِّرْهَا، وَإِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّا نَعْلَمُ أَبْوَابَ الرِّبَا، وَلَأَنْ أَكُونَ أَعْلَمُهَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِي مِثْلُ مِصْرَ وَكُورِهَا» قَالَ ابْنُ رُشْدٍ: وَلَمْ يُرِدْ عُمَرُ بِذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ يُفَسِّرْ آيَةَ الرِّبَا، وَإِنَّمَا أَرَادَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَعُمَّ وُجُوهَ الرِّبَا بِالنَّصِّ عَلَيْهَا. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: بَيَّنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَعْنَى الرِّبَا فِي سِتَّةٍ وَخَمْسِينَ حَدِيثًا.

Âlimlerin cumhuru ise, birçok hadisin de delalet ettiği üzere, şeriat örfünde faizin yeni bir manaya nakledildiği görüşüne varmışlardır. Ömer b. el-Hattâb, Âişe, Ebû Saîd el-Hudrî ve Ubâde b. es-Sâmit bu görüşe meyletmişlerdir. Hatta Ömer, faiz lafzının yeni bir manaya nakledildiğini ve ondan kastedilenin tamamının açıklanmadığını düşünmüş; dolayısıyla bu lafız ona göre mücmel benzeri sayılmıştır. Nitekim İbn Rüşd el-Mukaddimât'ta ondan şöyle nakletmiştir: «Allah'ın Resûlü'ne en son indirdiği şeylerden biri de faiz ayetidir; Resûlullah vefat etti ve onu tefsir etmedi. Sizler bizim faiz kapılarını bildiğimizi iddia ediyorsunuz; oysa onları bilmem bana Mısır ve kaleleri kadar [malım] olmasından daha sevimlidir.» İbn Rüşd şöyle demiştir: Ömer bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in faiz ayetini tefsir etmediğini kastetmemiştir; Allah en doğrusunu bilir ya, o ancak faiz türlerinin tamamını tek tek nas ile belirtmediğini kastetmiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elli altı hadiste faizin manasını açıklamıştır.

وَالْوَجْهُ عِنْدِي أَنْ لَيْسَ مُرَادُ عُمَرَ أَنَّ لَفْظَ الرِّبَا مُجْمَلٌ لِأَنَّهُ قَابَلَهُ بِالْبَيَانِ وَبِالتَّفْسِيرِ، بَلْ أَرَادَ أَنَّ تَحْقِيقَ حُكْمِهِ فِي صُوَرِ الْبُيُوعِ الْكَثِيرَةِ خَفِيٌّ لَمْ يَعُمُّهُ النَّبِيءُ ﷺ بِالتَّنْصِيصِ لِأَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ لَا يَتَوَخَّوْنَ فِي عِبَارَاتِهِمْ مَا يُسَاوِي الْمَعَانِيَ الِاصْطِلَاحِيَّةَ، فَهَؤُلَاءِ الْحَنَفِيَّةُ سَمَّوُا الْمُخَصِّصَاتِ بَيَانَ تَغْيِيرٍ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْعَوَاصِمِ أَنَّ أَهْلَ الْحَدِيثِ يَتَوَسَّعُونَ فِي مَعْنَى الْبَيَانِ. وَفِي تَفْسِيرِ الْفَخْرِ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا مِنَ

Bana göre uygun olan şudur ki; Ömer'in kastı faiz lafzının mücmel olduğu değildir, çünkü o bunu beyan ve tefsir ile karşılamıştır; bilakis o, çok sayıdaki alışveriş şekillerinde faiz hükmünün tespitinin kapalı olduğunu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu tek tek açıkça belirtmediğini kastetmiştir. Çünkü önceki âlimler ifadelerinde ıstılahî anlamlara denk düşen şeyleri gözetmezlerdi; nitekim şu Hanefîler tahsis edicileri 'tağyîr beyanı' (değişiklik beyanı) diye isimlendirmişlerdir. İbnü'l-Arabî el-Avâsım'da hadis ehlinin 'beyan' manasını geniş tuttuklarını zikretmiştir. Fahreddin [er-Râzî]'nin tefsirinde Şâfiî'den, Allah Teâlâ'nın { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } [Bakara: 275] sözünün

الْمُجْمَلَاتِ الَّتِي لَا يَجُوزُ التَّمَسُّكُ بِهَا، أَيْ بِعُمُومَيْهَا: عُمُومِ الْبَيْعِ وَعُمُومِ الرِّبَا لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ جِنْسَ الْبَيْعِ وَجِنْسَ الزِّيَادَةِ لَزِمَ بَيَانُ أَيِّ بَيْعٍ وَأَيِّ زِيَادَةٍ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ كُلَّ بَيْعٍ وَكُلَّ زِيَادَةٍ فَمَا مِنْ بَيْعٍ إِلَّا وَفِيهِ زِيَادَةٌ، فَأَوَّلُ الْآيَةِ أَبَاحَ جَمِيعَ الْبُيُوعِ وَآخِرُهَا حَرَّمَ الْجَمِيعَ، فَوَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى بَيَانِ الرَّسُولِ ﵇. وَالَّذِي حَمَلَ الْجُمْهُورَ عَلَى اعْتِبَارِ لِفَظِ الرِّبَا مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنًى جَدِيدٍ أَحَادِيثُ وَرَدَتْ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ دَلَّتْ عَلَى تَفْسِيرِ الرِّبَا بِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَهُمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَأُصُولُهَا سِتَّةُ أَحَادِيثَ:

tutunulması caiz olmayan mücmellerden olduğu nakledilmiştir; yani onların iki umumuyla -alışverişin umumu ve faizin umumu- [amel edilemez]; zira kastedilen alışveriş cinsi ve fazlalık cinsi ise hangi alışveriş ve hangi fazlalık olduğunun beyanı gerekir; şayet her bir alışveriş ve her bir fazlalık kastedilmişse, hiçbir alışveriş yoktur ki onda bir fazlalık bulunmasın; o halde ayetin başı bütün alışverişleri mubah kılmış, sonu ise hepsini haram kılmıştır; bu sebeple Resûl'ün aleyhisselâm beyanına başvurmak vacip olmuştur. Cumhuru faiz lafzının yeni bir manada kullanıldığını kabul etmeye sevk eden şey, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kavlî veya fiilî olarak varit olan ve faizi İslâm'dan önce onların bildiği Câhiliye faizinden daha genel bir şeyle tefsir eden hadislerdir. Bunların asılları altı hadistir:

الْحَدِيثُ الْأَوَّلُ

Birinci Hadis:

حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ، فَمَنْ زَادَ وَازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى، الْآخِذُ وَالْمُعْطِي فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ» .

Ebû Saîd el-Hudrî hadisi: «Altına karşılık altın, gümüşe karşılık gümüş, buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma ve tuza karşılık tuz misline misil, peşin peşinedir. Kim artırır veya fazla isterse faiz yapmış olur; alan ve veren bunda eşittir.»

الثَّانِي

İkincisi:

حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مُدًّا بِمُدٍّ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مُدًّا بِمُدٍّ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مُدًّا بِمُدٍّ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مُدًّا بِمُدٍّ، فَمَنْ زَادَ وَاسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى، وَلَا بَأْسَ بِبَيْعِ الذَّهَبِ بِالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةِ بِالذَّهَبِ أَكْثَرُهُمَا يَدًا بِيَدٍ، وَأَمَّا النَّسِيئَةُ فَلَا» رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ

Ubâde b. es-Sâmit hadisi: «Külçesi ve basılmışıyla altına karşılık altın, külçesi ve basılmışıyla gümüşe karşılık gümüş, ölçeğe ölçek buğdaya karşılık buğday, ölçeğe ölçek arpaya karşılık arpa, ölçeğe ölçek hurmaya karşılık hurma ve ölçeğe ölçek tuza karşılık tuz [satılır]. Kim artırır veya fazla isterse faiz yapmış olur; altını gümüşle ve gümüşü altınla peşin peşine olmak şartıyla fazlasıyla satmakta bir beis yoktur, vadeli olmasına gelince hayır.» Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir

، فَسَمَّاهُ فِي هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ رِبًا.

ve bu iki hadiste onu faiz olarak isimlendirmiştir.

الثَّالِثُ

Üçüncüsü:

حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ: أَنَّ بِلَالًا جَاءَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ بِتَمْرٍ بَرْنِيٍّ، فَقَالَ لَهُ: مِنْ أَيْنَ هَذَا فَقَالَ بِلَالٌ: تَمْرٌ كَانَ عِنْدَنَا رَدِيءٌ فَبِعْتُ مِنْهُ صَاعَيْنِ بِصَاعٍ لِطَعْمِ النَّبِيءِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَوَّهْ عَيْنُ الرِّبَا، لَا تَفْعَلْ، وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْتَرِيَ التَّمْرَ فَبِعْهُ ثُمَّ اشْتَرِ مِنْ هَذَا»

Ebû Saîd hadisi: Bilâl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bernî (kaliteli bir cins) hurma getirdi; ona: «Bu nereden?» diye sordu. Bilâl de: «Bizde adi bir hurma vardı, Peygamber'e yedirmek için ondan iki ölçeği bir ölçek karşılığında sattım» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eyvah! Bu faizin ta kendisidir, böyle yapma; fakat hurma satın almak istediğinde [elindekini] sat, sonra bundan satın al.»

فَسَمَّى التَّفَاضُلَ رِبًا.

Böylece fazlalığı faiz olarak isimlendirmiştir.

الرَّابِعُ

Dördüncüsü:

حَدِيث «الْمُوَطَّأ» و «البُخَارِيّ» عَن ابْن سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ سَوَادَ بْنَ غزيّة جَاءَ فِي خَيْبَرَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا» فَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَأْخُذُ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ وَالثَّلَاثَةِ» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَفْعَلْ، بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا» .

el-Muvatta' ve el-Buhârî'de İbn Saîd ve Ebû Hüreyre'den [nakledilen] hadis şöyledir: Sevâd b. Gaziyye Hayber'de cenîb (kaliteli) hurma getirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Hayber'in bütün hurması böyle midir?» diye sordu. O da: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz bunun bir ölçeğini [adi hurmanın] iki ve üç ölçeği karşılığında alıyoruz» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Böyle yapma; karışık hurmayı dirhemler karşılığında sat, sonra bu dirhemlerle cenîb hurma satın al» buyurdu.

الْخَامِسُ

Beşincisi:

حَدِيثُ عَائِشَةَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : قَالَتْ «لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَاتُ مِنْ آخِرِ الْبَقَرَةِ فِي الرِّبَا قَرَأَهَا النَّبِيءُ ثُمَّ حَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ»

Sahîh-i Buhârî'de Âişe'nin hadisidir; şöyle demiştir: «Bakara'nın sonundaki faiz ayetleri indiğinde Peygamber onları okudu, sonra içki ticaretini haram kıldı.»

فَظَاهِرُهُ أَنَّ تَحْرِيمَ التِّجَارَةِ فِي الْخَمْرِ كَانَ عَمَلًا بِآيَةِ النَّهْيِ عَنِ الرِّبَا وَلَيْسَ فِي تِجَارَةِ الْخَمْرِ مَعْنًى مِنْ مَعْنَى الرِّبَا الْمَعْرُوفِ عِنْدَهُمْ وَإِنَّمَا هُوَ بَيْعٌ فَاسِدٌ.

Bunun zahiri, içki ticaretinin haram kılınmasının faiz yasağı ayetiyle amel etmek suretiyle gerçekleştiğidir; oysa içki ticaretinde onların bildiği faiz manasından bir mana yoktur, o ancak fasit bir satıştır.

السَّادِسُ حَدِيثُ الدَّارَقُطْنِيِّ- وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ- أَنَّ الْعَالِيَةَ بِنْتَ أَيْنَعَ وَفَدَتْ

Altıncısı: Dârekutnî'nin hadisidir -İbn Vehb de bunu Mâlik'ten rivayet etmiştir-: Âliye bnt. Eyne', Kûfe'den Medine'ye

إِلَى الْمَدِينَةِ مِنَ الْكُوفَةِ، فَلَقِيَتْ عَائِشَةَ فَأَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا بَاعَتْ مِنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فِي الْكُوفَةِ جَارِيَةً بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ إِلَى الْعَطَاءِ، ثُمَّ إِنَّ زَيْدًا بَاعَ الْجَارِيَةَ فَاشْتَرَتْهَا الْعَالِيَةُ مِنْهُ بِسِتِّمِائَةٍ نَقْدًا، فَقَالَتْ لَهَا عَائِشَةُ: «بِئْسَمَا شَرَيْتِ وَمَا اشْتَرَيْتِ، أَبْلِغِي زَيْدًا أَنَّهُ

geldi ve Âişe ile karşılaşıp ona, Kûfe'de Zeyd b. Erkam'a maaş dağıtım vaktine kadar vadeli olarak sekiz yüz dirheme bir cariye sattığını, sonra Zeyd'in cariyeyi satışa çıkardığını ve Âliye'nin de onu ondan peşin altı yüz dirheme satın aldığını haber verdi. Bunun üzerine Âişe ona şöyle dedi: «Ne kötü sattın ve ne kötü satın aldın! Zeyd'e haber ver ki o,

قَدْ أَبْطَلَ جِهَادَهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ» ، قَالَتْ: فَقُلْتُ لَهَا: «أَرَأَيْتِ إِنْ لَمْ آخُذْ إِلَّا رَأْسَ مَالِي» قَالَتْ:

tövbe etmedikçe Resûlullah ile birlikte yaptığı cihadını iptal etmiştir.» Kadın dedi ki: Ben ona: «Sadece ana paramı alsam ne dersin?» dedim. Âişe dedi ki:

«فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ» فَجَعَلَتْهُ عَائِشَةُ مِنَ الرِّبَا وَلِذَلِكَ تَلَتِ الْآيَةَ.

«{ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir”». Âişe bunu faizden saymış ve bu sebeple ayeti okumuştur.

فَلِأَجْلِ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ السِّتَّةِ أَثْبَتَ الْفُقَهَاءُ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ لِلرِّبَا فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ:

İşte bu altı hadisten dolayı fakihler şeriat ıstılahında faiz için üç tür tespit etmişlerdir:

الْأَوَّلُ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ وَهُوَ زِيَادَةٌ عَلَى الدَّيْنِ لِأَجْلِ التَّأْخِيرِ.

Birincisi: Câhiliye faizidir ki o, tehir sebebiyle borca eklenen fazlalıktır.

الثَّانِي رِبَا الْفَضْلِ وَهُوَ زِيَادَة فِي أَحَدِ الْعِوَضَيْنِ فِي بَيْعِ الصِّنْفِ بِصِنْفِهِ مِنَ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ.

İkincisi: Fazlalık faizidir (ribe'l-fadl) ki o, Ebû Saîd ve Ubâde b. es-Sâmit hadisinde zikredilen maddelerden aynı cinsin birbiriyle satımında iki bedelden birindeki fazlalıktır.

الثَّالِثُ رِبَا النَّسِيئَةِ وَهُوَ بَيْعُ شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْأَصْنَافِ بِمِثْلِهِ مُؤَخَّرًا. وَزَادَ الْمَالِكِيَّةُ نَوْعًا رَابِعًا: وَهُوَ مَا يؤول إِلَى وَاحِدٍ مِنَ الْأَصْنَافِ بِتُهْمَةِ التَّحَيُّلِ عَلَى الرِّبَا، وَتَرْجَمَهُ فِي الْمُدَوَّنَةِ بِبُيُوعِ الْآجَالِ، وَدَلِيلُ مَالِكٍ فِيهِ حَدِيثُ الْعَالِيَةِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لَفْظَ الرِّبَا يَشْمَلُ كُلَّ بَيْعٍ فَاسِدٍ أَخْذًا مِنْ حَدِيثِ فِي تَحْرِيمِ تِجَارَةِ الْخَمْرِ، وَإِلَيْهِ مَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ.

Üçüncüsü: Vade faizidir (ribe'n-nesîe) ki o, bu mallardan bir şeyin kendi misliyle vadeli satılmasıdır. Mâlikîler dördüncü bir tür daha eklemişlerdir: O da faize hile yapma töhmeti sebebiyle bu türlerden birine varan işlemlerdir; bunu el-Müdevvene'de 'vade satımları' (büyûu'l-âcâl) başlığı altında ele almıştır ve Mâlik'in bundaki delili Âliye hadisidir. Âlimlerden bazıları içki ticaretinin haram kılınmasına dair hadisten hareketle faiz lafzının bütün fasit satışları kapsadığını ileri sürmüşlerdir; İbnü'l-Arabî de bu görüşe meyletmiştir.

وَعِنْدِي أَنَّ أَظْهَرَ الْمَذَاهِبِ فِي هَذَا مَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَّ أَحَادِيثَ رِبَا الْفَضْلِ تُحْمَلُ عَلَى حَدِيثِ أُسَامَةَ «إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ» لِيُجْمَعَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ، وَتَسْمِيَةُ التَّفَاضُلِ بِالرِّبَا فِي حَدِيثَيْ أَبِي سَعِيدٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ دَلِيلٌ عَلَى مَا قُلْنَاهُ، وَأَنَّ مَا رَاعَاهُ مَالِكٌ مِنْ إِبْطَالِ مَا يُفْضِي إِلَى تَعَامُلِ الرِّبَا إِنْ صَدَرَ مِنْ مَوَاقِعِ التُّهْمَةِ رَعْيٌ حَسَنٌ، وَمَا عَدَاهُ إِغْرَاقٌ فِي الِاحْتِيَاطِ، وَقَدْ يُؤْخَذُ مِنْ بَعْضِ أَقْوَالِ مَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَغَيْرِهِ أَنَّ انْتِفَاءَ التُّهْمَةِ لَا يُبْطِلُ الْعَقْدَ.

Bana göre bu konuda mezheplerin en açığı İbn Abbâs'ın mezhebidir; iki hadisi uzlaştırmak için fazlalık faizi hadisleri Üsâme'nin «Faiz ancak nesîededir» hadisine hamledilir; Ebû Saîd ve Ubâde b. es-Sâmit'in iki hadisinde fazlalığın faiz olarak isimlendirilmesi de söylediğimize delildir. Mâlik'in, töhmet mahallerinden sâdır olması durumunda faiz muamelesine yol açan şeyi iptal etmeyi gözetmesi güzel bir riayettir; bunun dışındakiler ise ihtisasta aşırılıktır. Mâlik'in el-Muvatta' ve diğer yerlerdeki bazı sözlerinden, töhmetin bulunmayışının akdi iptal etmeyeceği anlaşılabilir.

وَلَا مُتَمَسَّكَ فِي نَحْوِ حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ فِي أَمْرِهِمُ الْأَوَّلِ كَانُوا قَرِيبِي عَهِدٍ بِرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ، فَكَانَ حَالُهُمْ مُقْتَضِيًا لِسَدِّ الذَّرَائِعِ.

Âişe'nin Zeyd b. Erkam hakkındaki hadisi gibilerinde tutunulacak bir delil yoktur; çünkü Müslümanlar ilk dönemlerinde Câhiliye faizine çok yakın bir zamandaydılar, dolayısıyla onların hali sedd-i zerâii (kötülüğe giden yolları tıkamayı) gerektiriyordu.

وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» : كَانَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ النَّهْيَ عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلًا إِنَّمَا وَرَدَ فِي الدِّينَارِ الْمَضْرُوبِ وَالدِّرْهَمِ الْمَضْرُوبِ لَا فِي التِّبْرِ وَلَا فِي الْمَصُوغِ،

Tefsîr-i Kurtubî'de [şöyle geçer]: Muâviye b. Ebî Süfyân, altının altınla ve gümüşün gümüşle fazlalıklı satımına dair yasağın külçe ve ziynet eşyasında değil, sadece basılmış dinar ve basılmış dirhem hakkında varit olduğu görüşündeydi.

فَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: غَزَوْنَا وَعَلَى النَّاسِ مُعَاوِيَةُ فَغَنِمْنَا غَنَائِمَ كَثِيرَةً، فَكَانَ فِيمَا غَنِمْنَا آنِيَةٌ مِنْ ذَهَبٍ، فَأَمَرَ مُعَاوِيَةُ رِجَالًا بِبَيْعِهَا فِي أُعْطِيَاتِ النَّاسِ، فَتَنَازَعَ النَّاسُ فِي ذَلِكَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ فَقَامَ فَقَالَ

Müslim, Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti ki o şöyle demiştir: Bir gazveye çıktık ve insanların başında Muâviye vardı; çokça ganimet elde ettik. Ganimet aldığımız şeyler arasında altından kaplar da vardı. Muâviye bazı adamlara onları insanların tahsisatları (maaşları) karşılığında satmalarını emretti; insanlar bu konuda çekiştiler. Bu durum Ubâde b. es-Sâmit'e ulaşınca ayağa kalktı ve şöyle dedi:

: «سَمِعْتُ

«İşittim ki

رَسُولَ اللَّهِ يَنْهَى عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءً عَيْنًا بِعَيْنٍ، مَنْ زَادَ وَازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى» فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: «أَلَا مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَتَحَدَّثُونَ عَنْ رَسُولِ الله أَحَادِيث قد كُنَّا نَشْهَدُهُ وَنَصْحَبُهُ فَلَمْ نَسْمَعْهَا مِنْهُ» فَقَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ:

Resûlullah altının altınla ve gümüşün gümüşle -birebir eşit ve peşin olması müstesna- satılmasını yasaklıyordu; kim artırır veya fazla isterse faiz yapmış olur.» Bu Muâviye'ye ulaşınca hatip olarak ayağa kalkıp şöyle dedi: «Birtakım kimselere ne oluyor ki Resûlullah'tan hadisler naklediyorlar; oysa biz onun yanında bulunuyor ve ona arkadaşlık ediyorduk ama bunları ondan işitmedik.» Bunun üzerine Ubâde b. es-Sâmit:

«لَنُحَدِّثَنَّ بِمَا سَمِعْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَإِنْ كَرِهَ مُعَاوِيَةُ» .

«Muâviye hoşlanmasa da biz Resûlullah'tan işittiğimiz şeyi mutlaka anlatacağız» dedi.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْآيَةَ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهَا إِلَّا رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَنَّ مَا عَدَاهُ مِنَ الْمُعَامَلَاتِ الْبَاطِلَةِ الَّتِي فِيهَا أَكْلُ مَالٍ بِالْبَاطِلِ مُنْدَرِجَةٌ فِي أَدِلَّةٍ أُخْرَى.

Açık olan şudur ki ayetten sadece Câhiliye faizi kastedilmiştir; bunun dışındaki bâtıl yolla mal yemenin bulunduğu bâtıl muameleler ise diğer delillerin kapsamına girmektedir.

وَقَوْلُهُ: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى الْآيَةَ تَفْرِيعٌ عَلَى الْوَعِيدِ فِي قَوْلِهِ:

{ فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse...” sözü,

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا.

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا } “Faiz yiyenler...” sözündeki tehdide dayandırılmış bir tefriadur (çıkarımdır).