[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ١٢]
[Fetih Suresi (48), Âyet 12]
بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَزُيِّنَ ذلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً (١٢)
{ بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَزُيِّنَ ذلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْماً بُوراً } (12) “Aslında siz, Peygamberin ve müminlerin ailelerine bir daha asla dönmeyeceklerini zannettiniz. Bu sizin kalplerinizde süslendi, kötü bir zanda bulundunuz ve helâkı hak etmiş bir topluluk oldunuz.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً [الْفَتْح: ١١] ، أَيْ خَبِيرًا بِمَا عَلِمْتُمْ، وَمِنْهُ ظَنُّكُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ.
Bu cümle, { بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } [Fetih: 11] “Bilakis Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” cümlesinden bedel-i iştimaldir; yani bildiğiniz/yaptığınız şeylerden haberdardır; Peygamberin ve müminlerin asla geri dönmeyeceğine dair zannınız da bu yaptıklarınızdandır.
وَأُعِيدَ حَرْفُ الْإِبْطَالِ زِيَادَةً لِتَحْقِيقِ مَعْنَى الْبَدَلِيَّةِ كَمَا يُكَرَّرُ الْعَامِلُ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ إِلَى الْمَأْوَى.
İptal harfi, mübdelün minhte amilin tekrar edilmesi gibi, bedel olma manasını pekiştirmek için tekrar edilmiştir. İnkılâb (الِانْقِلَابُ), sığınağa/yurda geri dönmek demektir.
وأَنْ مُخَفَّفَةٌ مِنْ (أَنَّ) الْمُشَدَّدَةِ وَاسْمُهَا ضَمِيرُ الشَّأْنِ وَسَدَّ الْمَصْدَرُ مَسَدَّ مَفْعُولَيْ ظَنَنْتُمْ، وَجِيءَ بِحَرْفِ لَنْ الْمُفِيدِ اسْتِمْرَارَ النَّفْيِ. وَأُكِّدَ بِقَوْلِهِ: أَبَداً لِأَنَّ ظَنَّهُمْ كَانَ قَوِيًّا.
{ أَنْ } şeddeli 'enne'den (أَنَّ) hafifletilmiş (muhaffefe) olup ismi zamîrü'ş-şândır; masdar ise { ظَنَنْتُمْ } fiilinin iki mef‘ûlünün yerine geçmiştir. Nefyin sürekliliğini ifade eden { لَنْ } harfi getirilmiş ve zannları çok kuvvetli olduğu için { أَبَداً } kavliyle tekit edilmiştir.
وَالتَّزْيِينُ: التَّحْسِينُ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ قَبُولِ ذَلِكَ وَإِنَّمَا جُعِلَ ذَلِكَ الظَّنُّ مُزَيَّنًا فِي اعْتِقَادِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَفْرِضُوا غَيْرَهُ مِنْ الِاحْتِمَالِ، وَهُوَ أَنْ يرجع الرَّسُول ﷺ سَالِمًا. وَهَكَذَا شَأْنُ الْعُقُولِ الْوَاهِيَةِ وَالنُّفُوسِ الْهَاوِيَةِ أَنْ لَا تَأْخُذَ مِنَ الصُّوَرِ الَّتِي تَتَصَوَّرُ بِهَا الْحَوَادِثُ إِلَّا الصُّورَةَ الَّتِي تَلُوحُ لَهَا فِي بادىء الرَّأْيِ. وَإِنَّمَا تَلُوحُ لَهَا أَوَّلَ شَيْءٍ لِأَنَّهَا الصُّورَةُ الْمَحْبُوبَةُ ثُمَّ يَعْتَرِيهَا التَّزْيِينُ فِي الْعَقْلِ فَتَلْهُو عَنْ فَرْضِ غَيْرِهَا فَلَا تَسْتَعِدُّ لِحِدْثَانِهِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ: حُبُكَ
Tezyîn (التَّزْيِينُ), güzel göstermek demektir ve bunu benimseyip kabul etmekten kinayedir. Bu zannın onların inancında süslü gösterilmesi, başka bir ihtimali, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağ salim döneceğini hiç varsaymamış olmalarındandır. Zayıf akılların ve hevasına kapılmış nefislerin hâli böyledir; hadiselerin tasavvur edilebileceği suretler arasından ancak ilk bakışta kendilerine beliren sureti alırlar. Bu suretin kendilerine ilk olarak belirmesi ise onun nefislerince sevilen suret olmasındandır; ardından akılda süslenme hâli ona arız olur da başka bir ihtimali varsaymaktan gafil kalır ve onun vuku bulmasına hazırlık yapmazlar. Nitekim şöyle denilmiştir: “Bir şeyi sevmen...
الشَّيْءَ يُعْمِي وَيُصِمُّ.
...seni kör ve sağır eder.”
كَانُوا يَقُولُونَ بَيْنَ أَقْوَالِهِمْ: إِن مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابَهُ أَكَلَةُ- بِفُتُحَاتٍ ثَلَاثٍ- رَأْسٍ- كِنَايَةً عَنِ الْقِلَّةِ، أَيْ يُشْبِعُهُمْ رَأْسُ بَعِيرٍ- لَا يَرْجِعُونَ، أَيْ هُمْ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ لِقُرَيْشٍ وَالْأَحَابِيشِ وَكِنَانَةَ، وَمَنْ فِي حِلْفِهِمْ.
Kendi aralarında şöyle diyorlardı: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı bir baş yiyicisi kadardır —üç fetha ile [ekele-i re's], azlıktan kinayedir; yani bir deve başı onları doyurur— geri dönemezler”; yani Kureyş'e, Ahâbîş'e, Kinâne'ye ve onların müttefiklerine nispetle sayıca pek azdırlar.
وَ (ظَنَّ السَّوْءِ) أَعَمُّ مِنْ ظَنِّهِمْ أَنْ لَا يرجع الرَّسُول ﷺ وَالْمُؤْمِنُونَ، أَيْ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ بِالدِّينِ وَبِمَنْ بَقِيَ مِنَ الْمُوقِنِينَ لِأَنَّهُمْ جَزَمُوا بِاسْتِئْصَالِ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَنْتَصِرُونَ ثُمَّ يَغْزُونَ الْمَدِينَةَ بِمَنْ يَنْضَمُّ إِلَيْهِمْ مِنَ الْقَبَائِلِ فَيُسْقَطُ فِي أَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ وَيَرْتَدُّونَ عَنِ الدِّينِ فَذَلِكَ ظَنُّ السَّوْءِ. وَالسَّوْءِ بِفَتْحِ السِّينِ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ [الْفَتْح: ٦] .
{ ظَنَّ السَّوْءِ } “kötü zan”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin dönmeyeceğine dair zannlarından daha geneldir; yani dine ve geride kalan müminlere karşı kötü zanda bulundunuz. Çünkü onlar Hudeybiye ehlinin kökünün kazınacağına, müşriklerin galip geleceğine, sonra kendilerine katılan kabilelerle Medine'ye saldıracaklarına, böylece [kalan] müminlerin çaresiz kalıp dinden döneceklerine kesin gözüyle baktılar; işte kötü zan budur. Sin harfinin fethasıyla { السَّوْءِ } kelimesi az önce { الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ } [Fetih: 6] kavlinde geçmişti.
وَالْبُورُ: مَصْدَرٌ كَالْهُلْكِ بِنَاءً وَمَعْنًى، وَمِثْلُهُ الْبَوَارُ بِالْفَتْحِ كَالْهَلَاكِ وَلِذَلِكَ وَقَعَ وَصْفًا بِالْإِفْرَادِ وَمَوْصُوفِهِ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ. وَالْمُرَادُ الْهَلَاكُ الْمَعْنَوِيُّ، وَهُوَ عَدَمُ الْخَيْرِ وَالنَّفْعِ فِي الدِّينِ وَالْآخِرَةِ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٤٢] .
el-Bûr (الْبُورُ), vezin ve mana bakımından 'hulk' (الْهُلْكُ) gibi bir masdardır; fetha ile 'bevâr' (الْبَوَارُ) da 'helâk' (الْهَلَاكُ) gibidir. Bu sebeple mevsûfu çoğul anlamında olduğu hâlde tekil olarak sıfat olmuştur. Buradaki maksat manevî helâktir; o da Tevbe Suresi'ndeki şu ayette olduğu gibi din ve ahiret hususunda hayır ve faydanın bulunmamasıdır: { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } [Tevbe: 42] “Kendilerini helâk ediyorlar”.
وَإِقْحَامُ كَلِمَةِ قَوْماً بَيْنَ كُنْتُمْ وبُوراً لِإِفَادَةِ أَنَّ الْبَوَارَ صَارَ مِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ لِشِدَّةِ تَلَبُّسِهِ بِجَمِيعِ أَفْرَادِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] . وَقَوْلِهِ: وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ فِي سُورَة يُونُس [١٠١] .
{ كُنْتُمْ } ile { بُوراً } arasına { قَوْماً } kelimesinin getirilmesi, Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Bakara: 164] “akleden bir topluluk için nice deliller vardır” ve Yûnus Suresi'ndeki { وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus: 101] “İnanmayan bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez” ayetlerinde açıklandığı üzere, helâkın onların bütün fertlerine şiddetle yapışması sebebiyle adeta topluluklarının kurucu bir vasfı hâline geldiğini ifade etmek içindir.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ١٣]
[Fetih Suresi (48), Âyet 13]
وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً (١٣)
{ وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً } (13) “Kim Allah'a ve Resûlüne iman etmezse bilsin ki, şüphesiz biz kâfirler için alevli bir ateş hazırlamışızdır.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [الْفَتْح: ١١] الْآيَاتِ وَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [آل عمرَان: ١٨٩] وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ لِلتَّحْذِيرِ مِنَ اسْتِدْرَاجِهِمْ أَنْفُسَهُمْ فِي مَدَارِجِ الشَّكِّ فِي إِصَابَةِ أَعمال الرَّسُول ﷺ أَنْ يُفْضِيَ بِهِمْ إِلَى دَرَكَاتِ الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ إِذْ كَانَ تَخَلُّفُهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ مَعَهُ وَمَا عَلَّلُوا بِهِ تَثَاقُلَهُمْ فِي نُفُوسِهِمْ وَإِظْهَارُ عُذْرٍ مَكْذُوبٍ أَضْمَرُوا خِلَافَهُ، كُلُّ ذَلِكَ حَوْمًا حَوْلَ حِمَى الشَّكِّ يُوشِكُونَ أَنْ يَقَعُوا فِيهِ.
{ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } [Fetih: 11] ayetleri ile { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Âl-i İmrân: 189 / el-Feth: 14] kavli arasında söylenmesi emredilen sözün kısımları arasına girmiş bir ara cümledir (itiraziyye). Bu itiraz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiillerinin isabeti hususunda şüphe basamaklarına adım atarak kendilerini sürüklemelerinin, imandan sonra küfrün çukurlarına düşürmesinden sakındırmak içindir. Zira onunla birlikte sefere çıkmaktan geri kalmaları, içlerindeki ağırlığı kendilerince gerekçelendirmeleri ve zıddını gizledikleri yalan bir mazeret ileri sürmeleri; bütün bunlar içine düşmek üzere oldukları şüphe sahasının etrafında dönüp durmaktır.
ومَنْ شَرْطِيَّةٌ. وَإِظْهَارُ لَفْظِ الْكَافِرِينَ فِي مَقَامِ أَنْ يُقَالَ: أَعْتَدْنَا لَهُمْ سَعِيرًا، لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ مَعْنَى مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ.
{ مَنْ } şart edatıdır. “Onlar için alevli bir ateş hazırladık” denilmesi gereken makamda { الْكَافِرِينَ } lafzının açıkça zikredilmesi (izhâr), { مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Kim Allah'a ve Resûlüne iman etmezse” kavlinin manasını daha da pekiştirmek içindir.
وَالسَّعِيرُ: النَّارُ الْمُسَعَّرَةُ وَهُوَ مِنْ أَسمَاء جَهَنَّم.
es-Saîr (السَّعِيرُ), tutuşturulmuş/alevli ateş demektir ve cehennemin isimlerindendir.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ١٤]
[Fetih Suresi (48), Âyet 14]
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٤)
{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } (14) “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [الْفَتْح: ١١] فَهُوَ مِنْ أَجْزَاءِ الْقَوْلِ، وَهَذَا انْتِقَالٌ مِنَ التخويف الَّذِي أَو همه فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِلَى إِطْمَاعِهِمْ بِالْمَغْفِرَةِ الَّتِي سَأَلُوهَا، وَلِذَلِكَ قُدِّمَ الضُّرُّ عَلَى النَّفْعِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فَقِيلَ إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً [الْفَتْح: ١١] لِيَكُونَ احْتِمَالُ إِرَادَةِ الضُّرِّ بِهِمْ أَسْبَقَ فِي نُفُوسِهِمْ.
{ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } [Fetih: 11] cümlesine matuftur, dolayısıyla söylenmesi emredilen sözün parçalarındandır. Bu, { فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } ifadesinin hissettirdiği korkutmadan, talep ettikleri mağfirete dair onları ümitlendirmeye bir geçiştir. İşte bundan dolayı ilk ayette zarar faydadan önce getirilmiş ve nefislerinde haklarında zarar murat edilmesi ihtimali daha önce belirsin diye { إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً } [Fetih: 11] denilmiştir.
وَقُدِّمَتِ الْمَغْفِرَةُ هُنَا بِقَوْلِهِ: يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ لِيَتَقَرَّرَ مَعْنَى الْإِطْمَاعِ فِي نُفُوسِهِمْ فَيَبْتَدِرُوا إِلَى اسْتِدْرَاكِ مَا فَاتَهُمْ. وَهَذَا تَمْهِيدٌ لِوَعْدِهِمُ الْآتِي فِي قَوْلِهِ: قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً [الْفَتْح: ١٦] .
Burada ise nefislerinde ümitlenme manası yerleşsin de kaçırdıkları fırsatı telafi etmeye koşsunlar diye { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” kavliyle mağfiret önce getirilmiştir. Bu, { قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } kavlinden { فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً } [Fetih: 16] “Eğer itaat ederseniz, Allah size güzel bir mükâfat verir” kavline kadar gelecek olan vaade bir hazırlıktır.
وَزَادَ رَجَاءَ الْمَغْفِرَةِ تَأْكِيدًا بِقَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً أَيِ الرَّحْمَةُ وَالْمَغْفِرَةُ أَقْرَبُ مِنَ الْعِقَابِ، وَلِلْأَمْرَيْنِ مَوَاضِعُ وَمَرَاتِبُ فِي الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، وَالنَّوَايَا وَالْعَوَارِضِ، وَقِيمَةُ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ، قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَقَدَّرَهَا تَقْدِيرًا.
{ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavliyle mağfiret ümidini daha da pekiştirmiştir; yani rahmet ve mağfiret cezadan daha yakındır. Her iki durumun da yakınlık ve uzaklıkta, niyetlerde ve arızi hâllerde, iyilik ve kötülüklerin değerinde makamları ve dereceleri vardır ki Allah bunları kuşatmış ve hakkıyla takdir etmiştir.
وَلَفْظُ مَنْ يَشاءُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ إِجْمَالٌ لِلْمَشِيئَةِ وَأَسْبَابِهَا وَقَدْ بُيِّنَتْ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي تَضَاعِيفِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاء: ٤٨] .
Her iki yerdeki { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” lafzı, meşieti ve sebeplerini mücmel olarak ifade etmektedir; bu durum Kur'an ve Sünnet'in muhtelif yerlerinde defalarca açıklanmıştır. Nitekim { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar” ayeti bunlardandır.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ١٥]
[Fetih Suresi (48), Âyet 15]
سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥)
{ سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ كانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلاَّ قَلِيلاً } (15) “Ganimetleri almak için gittiğiniz zaman o geri bırakılanlar: ‘Bırakın, biz de sizin peşinizden gelelim’ diyeceklerdir. Onlar Allah'ın sözünü değiştirmek isterler. De ki: ‘Asla bizim peşimizden gelmeyeceksiniz! Allah daha önce böyle buyurdu.’ Bunun üzerine onlar: ‘Hayır, bizi kıskanıyorsunuz’ diyecekler. Bilakis onlar pek az anlarlar.”
هَذَا اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ بَعْدَ قَوْلِهِ: سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا [الْفَتْح: ١١] . وَهُوَ أَيْضًا إِعْلَام للنبيء ﷺ بِمَا سَيَقُولُهُ الْمُخَلَّفُونَ عَنِ الْحُدَيْبِيَةِ يَتَعَلَّقُ بِتَخَلُّفِهِمْ عَنِ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُذْرِهِمُ الْكَاذِبِ، وَأَنَّهُمْ سَيَنْدَمُونَ عَلَى تَخَلُّفِهِمْ حِينَ يَرَوْنَ اجْتِنَاءَ أَهْلِ
Bu, { سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا } [Fetih: 11] “Bedevîlerden geri bırakılanlar sana: ‘Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti’ diyecekler” kavlinden sonraki ikinci bir istînâftır. Bu da Hudeybiye'den geri kalanların Hudeybiye'ye katılmamaları ve yalan mazeretleriyle ilgili olarak ne diyeceklerini; Hudeybiye ehlinin...
الْحُدَيْبِيَةِ ثَمَرَةَ غَزْوِهِمْ، وَيَتَضَمَّنُ تَأْكِيدَ تَكْذِيبِهِمْ فِي اعْتِذَارِهِمْ عَنِ التَّخَلُّفِ بِأَنَّهُمْ حِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ هُنَالِكَ مَغَانِمَ مِنْ قِتَالٍ غَيْرِ شَدِيدٍ يَحْرِصُونَ عَلَى الْخُرُوجِ وَلَا تَشْغَلُهُمْ أَمْوَالُهُمْ
...gazvelerinin meyvesini devşirdiklerini gördüklerinde geri kaldıklarına pişman olacaklarını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmektir. Ayrıca şiddetli olmayan bir savaştan elde edilecek ganimetler bulunduğunu bildikleri zaman sefere çıkmaya ne kadar hırslı olduklarını, mallarının...
وَلَا أَهَالِيهِمْ، فَلَوْ كَانَ عُذْرُهُمْ حَقًّا لَمَا حَرَصُوا عَلَى الْخُرُوجِ إِذَا تَوَقَّعُوا الْمَغَانِمَ وَلَأَقْبَلُوا عَلَى الِاشْتِغَالِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ.
...ve ailelerinin kendilerini meşgul etmediğini [ortaya koyarak] geri kalış mazeretlerindeki yalanlarını teyit etmeyi içermektedir. Zira şayet mazeretleri doğru olsaydı, ganimet umduklarında sefere çıkmaya hırs göstermez, malları ve aileleriyle meşgul olmaya devam ederlerdi.
وَلِكَوْنِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ صَدَرَتْ مِنْهُمْ عَنْ قَرِيحَةٍ وَرَغْبَةٍ لَمْ يُؤْتَ مَعَهَا بِمَجْرُورِ لَكَ كَمَا أُتِيَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ آنِفًا لِأَنَّ هَذَا قَوْلٌ رَاغِبٌ صَادِقٌ غَيْرُ مُزَوَّرٍ لِأَجْلِ التَّرْوِيجِ على النبيء ﷺ كَمَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فِيمَا تَقَدَّمَ.
Bu söz onlardan içten gelen bir arzu ve istekle sadır olduğu için, az önce { سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ } kavlinde getirildiği gibi burada { لَكَ } mecrûru getirilmemiştir; çünkü bu, daha önce öğrendiğin üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yutturmak maksadıyla uydurulmuş değil, gerçekten arzulanan ve doğruyu yansıtan bir sözdür.
وَاسْتُغْنِيَ عَنْ وَصْفِهِمْ بِأَنَّهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ لِأَنَّ تَعْرِيفَ الْمُخَلَّفُونَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيِ الْمُخَلَّفُونَ الْمَذْكُورُونَ.
Onların bedevîlerden olduğunu nitelemeye ihtiyaç duyulmamıştır; çünkü { الْمُخَلَّفُونَ } kelimesinin başındaki belirteç (ahd lamı) ahd içindir, yani zikredilen o geri bırakılanlardır.
وَقَوْلُهُ: إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها مُتَعَلِّقٌ بِ سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ وَلَيْسَ هُوَ مَقُولُ الْقَوْلِ. وإِذَا ظَرْفٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ، وَوُقُوعُ فِعْلِ الْمُضِيِّ بَعْدَهُ دُونَ الْمُضَارِعِ مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى التَّحْقِيقِ، وإِذَا قَرِينَةٌ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهَا خَاصَّةٌ بِالزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ.
{ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها } kavli, { سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ } ifadesine müteallıktır, makûlü'l-kavl (söylenen sözün kendisi) değildir. { إِذَا } gelecek zaman için bir zarftır; ardından muzari yerine mazi fiilin gelmesi, gerçekleşmesinin kesinliğini ifade etmek için istiare edilmiştir; zira { إِذَا } gelecek zamana mahsus olduğu için buna karinedir.
وَالْمُرَادُ بِالْمَغَانِمِ فِي قَوْلِهِ: إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ: الْخُرُوجُ إِلَى غَزْوَةِ خَيْبَرَ فَأُطْلِقَ عَلَيْهَا اسْمُ مَغَانِمَ مَجَازًا لِعَلَاقَةِ الْأَوَّلِ مِثْلُ إِطْلَاقِ خَمْرًا فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً [يُوسُف: ٣٦] . وَفِي هَذَا الْمَجَازِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ فِي غَزْوَتِهِمْ.
{ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ } kavlindeki ganimetlerden maksat, Hayber Gazvesi'ne çıkmaktır; nitekim { إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } [Yûsuf: 36] “Ben rüyamda şarap sıktığımı görüyorum” kavlinde 'şarap' lafzının [üzüm için] kullanılması gibi, sonuca nispet (evveliyet) alakasıyla mecaz olarak 'ganimetler' ismi verilmiştir. Bu mecazda onların gazvelerinde muzaffer olacaklarına bir işaret vardır.
وَأَن النبيء ﷺ لَمَّا رَجَعَ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ أَقَامَ شَهْرَ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ وست وَأَيَّامًا مِنْ مُحَرَّمٍ سَنَةَ سَبْعٍ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى غَزْوَةِ خَيْبَرَ وَرَامَ الْمُخَلَّفُونَ عَنِ الْحُدَيْبِيَةِ أَنْ يَخْرُجُوا مَعَهُ فَمَنَعَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ غَزْوَةَ خَيْبَرَ غَنِيمَةً لِأَهْلِ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ خَاصَّةً إِذْ وَعَدَهُمْ بِفَتْحٍ قَرِيبٍ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'den Medine'ye döndüğünde, altıncı yılın Zilhicce ayını ve yedinci yılın Muharrem ayından birkaç günü ikamet ederek geçirdi; sonra Hayber Gazvesi'ne çıktı. Hudeybiye'den geri kalanlar onunla birlikte çıkmayı arzu ettiler, fakat Peygamber onlara engel oldu; zira Allah, kendilerine yakın bir fetih vaat ettiği için Hayber Gazvesi'ni sadece Rıdvân Biatı ehline mahsus bir ganimet kılmıştı.
وَقَوْلُهُ: لِتَأْخُذُوها تَرْشِيحٌ لِلْمَجَازِ وَهُوَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمَغَانِمَ حَاصِلَةٌ لَهُمْ لَا مَحَالَةَ.
{ لِتَأْخُذُوها } “onları almak için” kavli mecazın terşîhidir (desteklenmesidir) ve ganimetlerin şüphesiz kendilerine hâsıl olacağına bir işarettir.
وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أخبر نبيئه ﷺ أَنَّهُ وَعَدَ أَهْلَ الْحُدَيْبِيَةِ أَنْ يُعَوِّضَهُمْ عَنْ عَدَمِ دُخُولِ مَكَّةَ مَغَانِمَ خَيْبَرَ.
Zira Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Hudeybiye ehline Mekke'ye giremeyişlerine karşılık Hayber ganimetlerini telafi olarak vaat ettiğini bildirmiştir.
وَ (مَغانِمَ) : جَمْعُ مَغْنَمٍ وَهُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنْ غَنِمَ إِذَا أَصَابَ مَا فِيهِ نَفْعٌ لَهُ كَأَنَّهُمْ سَمَّوْهُ مَغْنَمًا بِاعْتِبَارِ تَشْبِيهِ الشَّيْءِ الْمَغْنُومِ بِمَكَانٍ فِيهِ غَنَمٌ فَصِيغَ لَهُ وَزْنُ الْمَفْعَلِ.
Megânim (مَغانِمَ), meğnem (مَغْنَم) kelimesinin çoğuludur; kendisine fayda veren şeyi elde ettiğinde kullanılan 'ganime' (غَنِمَ) fiilinden türemiş bir isimdir. Sanki ganimet elde edilen şeyi içinde davarlar (ganem) bulunan bir yere benzeterek buna 'meğnem' adını vermişler ve bunun için 'mef‘al' (مَفْعَل) veznini kalıba dökmüşlerdir.
وَأَشْعَرَ قَوْلُهُ: ذَرُونا بِأَن النبيء ﷺ سَيَمْنَعُهُمْ مِنَ الْخُرُوجِ مَعَهُ إِلَى غَزْوِ خَيْبَرَ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ لَا يَخْرُجَ مَعَهُ إِلَى خَيْبَرَ إِلَّا مِنْ حَضَرَ الْحُدَيْبِيَةَ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ
{ ذَرُونا } “Bizi bırakın” kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları Hayber gazvesine kendisiyle birlikte çıkmaktan menedeceğini hissettirmektedir; zira Allah ona, Hayber'e sadece Hudeybiye'de bulunanların çıkmasını emretmişti. Bu ifade Gâfir Suresi'ndeki şu ayette geçmişti: { وَقالَ
فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى
{ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } “Firavun: ‘Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim’ [dedi]”
فِي سُورَةِ غَافِرٍ [٢٦] .
[Gâfir: 26] “Firavun dedi ki: ‘Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim...’”.
وَقَوْلُهُ: نَتَّبِعْكُمْ حِكَايَةٌ لِمَقَالَتِهِمْ وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ قَالُوا هَذِهِ الْكَلِمَةَ اسْتِنْزَالًا لِإِجَابَةِ طَلَبِهِمْ بِأَنْ أَظْهَرُوا أَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ إِلَى غَزْوِ خَيْبَرَ كَالْأَتْبَاعِ، أَيْ أَنَّهُمْ رَاضُونَ بِأَنْ يَكُونُوا فِي مُؤَخِّرَةِ الْجَيْشِ فَيَكُونَ حَظُّهُمْ فِي مَغَانِمِهِ ضَعِيفًا.
{ نَتَّبِعْكُمْ } “sizin peşinizden gelelim” kavli onların sözünün naklidir ve taleplerinin kabul edilmesini sağlamak için Hayber gazvesine tâbiler gibi çıkacaklarını göstererek bu sözü söylediklerini iktiza eder; yani ordunun gerisinde kalmaya ve dolayısıyla ganimetten alacakları payın az olmasına razı olduklarını [belirtmişlerdir].
وَتَبْدِيلُ كَلَامِ اللَّهِ: مُخَالَفَةُ وَحْيِهِ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْوَعْدِ كَرَامَةً لِلْمُجَاهِدِينَ وَتَأْدِيبًا لِلْمُخَلَّفِينَ عَنِ الْخُرُوجِ إِلَى الْحُدَيْبِيَةِ. فَالْمُرَادُ بِكَلَامِ اللَّهِ مَا أَوْحَاهُ إِلَى رَسُوله ﷺ مِنْ وَعْدِ أَهِلِ الْحُدَيْبِيَةِ بِمَغَانِمِ خَيْبَرَ خَاصَّةً لَهُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِكَلَامِ اللَّهِ هُنَا الْقُرْآنَ إِذْ لَمْ يُنَزَّلْ فِي ذَلِكَ قُرْآنٌ يَوْمَئِذٍ. وَقَدْ أُشْرِكَ مَعَ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ مَنْ أُلْحِقَ بِهِمْ مَنْ أَهْلِ هِجْرَةِ الْحَبَشَةِ الَّذِينَ أَعْطَاهُم النبيء ﷺ بِوَحْيٍ.
Allah'ın kelamını değiştirmek; mücahidlere bir ikram, Hudeybiye'ye çıkmaktan geri kalanlara ise bir terbiye olmak üzere O'nun emir, nehiy ve vaat şeklindeki vahyine muhalefet etmektir. Dolayısıyla Allah'ın kelamından maksat, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyetmiş olduğu, Hayber ganimetlerinin yalnızca Hudeybiye ehline ait kılındığı vaadidir; burada Allah'ın kelamından maksat Kur'an değildir, zira o gün bu hususta bir Kur'an indirilmiş değildi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahiy ile kendilerine pay verdiği Habeşistan hicreti ehlinden olup Hudeybiye ehline dâhil edilenler de onlarla birlikte ortak kılınmıştır.
وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِكَلَامِ اللَّهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا [التَّوْبَة: ٨٣] فَقَدْ رَدَّهُ ابْنُ عَطِيَّةَ بِأَنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ هَذِهِ السُّورَةِ وَهَؤُلَاءِ الْمُخَلَّفُونَ لَمْ يُمْنَعُوا مَنْعًا مُؤَبَّدًا بَلْ مُنِعُوا مِنَ الْمُشَارَكَةِ فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ لِئَلَّا يُشَارِكُوا فِي مَغَانِمِهَا فَلَا يُلَاقِي قَوْلَهُ فِيهَا لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَيُنَافِي قَوْلَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ [الْفَتْح:
Abdullah b. Zeyd b. Eslem'den rivayet edilen, Allah'ın kelamından maksadın { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } [Tevbe: 83] “De ki: ‘Benimle asla sefere çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla asla savaşmayacaksınız’” kavli olduğuna dair görüşü ise İbn Atiyye şu gerekçeyle reddetmiştir: Bu ayet Fetih Suresi'nden sonra inmiştir ve bu geri kalanlar ebedî olarak menedilmemiş, bilakis ganimetlerine ortak olmasınlar diye sadece Hayber Gazvesi'ne katılmaktan menedilmişlerdir. Dolayısıyla bu durum Tevbe Suresi'ndeki { لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } “Benimle asla sefere çıkmayacaksınız” kavliyle bağdaşmaz ve bu suredeki { قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ } [Fetih:
١٦] الْآيَةَ، فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَهِيَ بَعْدَ الْحُدَيْبِيَةِ بِثَلَاثِ سِنِينَ.
16] ayetine de aykırıdır; zira Tevbe Suresi Tebük Gazvesi'nde inmiştir ki bu da Hudeybiye'den üç yıl sonradır.
وَجُمْلَةُ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَالْإِرَادَةُ فِي قَوْلِهِ:
{ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını değiştirmek istiyorlar” cümlesi hâl konumundadır. [Ayetteki]:
يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ عَلَى حَقِيقَتِهَا لِأَنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ حِينَئِذٍ يَقُولُونَ: ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ أَنَّ اللَّهَ أوحى إِلَى نبيه ﷺ بِمَنْعِهِمْ مِنَ الْمُشَارَكَةِ فِي فَتْحِ خَيْبَرَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَنَازُلُهُمْ فِي قَوْلِهِمْ: ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ فَهُمْ يُرِيدُونَ حِينَئِذٍ أَنْ
{ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını değiştirmek istiyorlar” kavlindeki irade (isteme) hakiki anlamındadır; zira onlar { ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ } “Bırakın bizi, sizin peşinizden gelelim” dedikleri sırada, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerini Hayber'in fethine katılmaktan menettiğini vahyettiğini bileceklerdir. Nitekim { ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ } “Bırakın bizi, sizin peşinizden gelelim” sözlerindeki tavizkâr tutum da buna delalet etmektedir. İşte onlar o sırada...
يُغَيِّرُوا مَا أَمَرَّ اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ حِينَ يَقُولُونَ ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ إِذِ اتِّبَاعُ الْجَيْشِ وَالْخُرُوجُ فِي أَوَّلِهِ سَوَاءٌ فِي الْمَقْصُودِ مِنَ الْخُرُوجِ.
{ ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ } “Bırakın bizi, sizin peşinizden gelelim” derken Allah'ın Resûlü'ne emrettiği şeyi değiştirmek istemektedirler. Çünkü orduya sonradan katılmak ile onun başında çıkmak, sefere çıkmaktan güdülen maksat bakımından birdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ كَلامَ اللَّهِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ كَلِمَ اللَّهِ اسْمُ جَمْعِ كَلِمَةٍ. وَجِيءَ بِ لَنْ الْمُفِيدَةِ تَأْكِيدَ النَّفْيِ لِقَطْعِ أَطْمَاعِهِمْ فِي الْإِذْنِ لَهُمْ بِاتِّبَاعِ الْجَيْشِ الْخَارِجِ إِلَى خَيْبَرَ وَلِذَلِكَ حُذِفَ مُتَعَلِّقُ تَتَّبِعُونا لِلْعِلْمِ بِهِ. ومِنْ قَبْلُ تَقْدِيرُهُ: مِنْ قَبْلِ طَلَبِكُمُ الَّذِي تَطْلُبُونَهُ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِمَا سَيَقُولُونَهُ إِذْ قَالَ: فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا، وَقَدْ قَالُوا ذَلِكَ بَعْدَ نَحْوِ شَهْرٍ وَنِصْفٍ فَلَمَّا سَمِعَ الْمُسْلِمُونَ الْمُتَأَهِّبُونَ لِلْخُرُوجِ إِلَى خَيْبَرَ مَقَالَتَهُمْ قَالُوا: قَدْ أَخْبَرَنَا اللَّهُ فِي الْحُدَيْبِيَةِ بِأَنَّهُمْ سَيَقُولُونَ هَذَا.
Cumhur { كَلامَ اللَّهِ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise “kelime”nin ism-i cem'i olarak { كَلِمَ اللَّهِ } şeklinde okumuşlardır. Hayber'e çıkan orduya katılmalarına izin verilmesi hususundaki umutlarını tamamen kesmek için olumsuzluğu pekiştiren “len (لَنْ)” edatı getirilmiştir; bu sebeple malum olduğu için { تَتَّبِعُونا } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir. { مِنْ قَبْلُ } ifadesinin takdiri ise şöyledir: “Talep ettiğiniz bu isteğinizden önce”. Nitekim Allah onların ne diyeceklerini: { فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا } “‘Hayır, siz bizi kıskanıyorsunuz’ diyecekler” buyurarak haber vermiştir. Gerçekten de onlar bunu yaklaşık bir buçuk ay sonra söylemişlerdir. Hayber'e çıkmak üzere hazırlanan Müslümanlar onların bu sözünü işitince: “Allah Hudeybiye'de bize onların böyle söyleyeceğini haber vermişti” demişlerdir.
وبَلْ هُنَا لِلْإِضْرَابِ عَنْ قَول الرَّسُول ﷺ لَنْ تَتَّبِعُونا وَهُوَ إِضْرَابُ إِبْطَالٍ نَشَأَ عَنْ فَوْرَةِ الْغَضَبِ الْمَخْلُوطِ بِالْجَهَالَةِ وَسُوءِ النَّظَرِ، أَيْ لَيْسَ بِكُمُ الْحِفَاظُ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، بَلْ بِكُمْ أَنْ لَا نُقَاسِمَكُمْ فِي الْمَغَانِمِ حَسَدًا لَنَا عَلَى مَا نُصِيبُ مِنَ الْمَغَانِمِ.
Buradaki “bel (بَلْ)” edatı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in { لَنْ تَتَّبِعُونا } “bize asla uymayacaksınız” sözünden vazgeçip başka söze geçmek (idrâb) içindir; bu ise cehalet ve dar görüşlülükle karışık bir öfke patlamasından kaynaklanan bir iptal idrâbıdır. Yani: “Sizin derdiniz Allah'ın emrine uymak değil; elde edeceğimiz ganimetleri bize haset ettiğiniz için ganimetleri sizinle paylaşmamızı istememenizdir” [demek istemişlerdir].
وَالْحَسَدُ: كَرَاهِيَةُ أَنْ يَنَالَ غَيْرُكَ خَيْرًا مُعَيَّنًا أَوْ مُطْلَقًا سَوَاءٌ كَانَ مَعَ تَمَنِّي انْتِقَالِهِ إِلَيْكَ أَوْ بِدُونِ ذَلِكَ، فَالْحَسَدُ هُنَا أُرِيدَ بِهِ الْحِرْصُ عَلَى الِانْفِرَادِ بِالْمَغَانِمِ وَكَرَاهِيَةِ الْمُشَارَكَةِ فِيهَا لِئَلَّا يَنْقُصَ سِهَامُ الْكَارِهِينَ. وَتَقَدَّمَ الْحَسَدُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [الْبَقَرَة: ٩٠] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٠٩] كِلَاهُمَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Haset: İster o nimetin sana geçmesi temennisiyle olsun ister olmasın, başkasının belirli veya mutlak bir hayra nail olmasını çekememektir. Burada hasetten maksat; ganimetleri tek başına elde etme hırsı ve istemeyenlerin payları azalmasın diye ganimetlere ortak olunmasından hoşlanmamaktır. Haset kavramı daha önce Bakara Suresi'ndeki: { بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } [Bakara: 90] “Allah'ın lütfundan indirmesini çekemeyerek” ve { حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } [Bakara: 109] “kendi nefislerinden kaynaklanan bir kıskançlıkla” ayetlerinin tefsirinde geçmişti.
وَضَمِيرُ الرَّفْعِ مُرَادٌ بِهِ أَهْلُ الْحُدَيْبِيَةِ، نَسَبُوهُمْ إِلَى الْحَسَدِ لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ الْجَوَابَ بمنعهم لعدم رضى أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ بِمُشَارَكَتِهِمْ فِي الْمَغَانِمِ. وَلَا يُظَنُّ بِهِمْ أَنْ يُرِيدُوا بِذَلِكَ الضَّمِيرِ شُمُول النبيء ﷺ لِأَنَّ الْمُخَلَّفِينَ كَانُوا مُؤْمِنِينَ لَا يتهمون النبيء ﷺ بِالْحَسَدِ وَلِذَلِكَ أَبْطَلَ اللَّهُ كَلَامَهُمْ بِالْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ فَقَالَ: بَلْ كانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا، أَيْ لَيْسَ قَوْلُكَ لَهُمْ ذَلِكَ لِقَصْدِ الِاسْتِبْشَارِ بِالْمَغَانِمِ لِأَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ وَلَكِنَّهُ أَمْرُ اللَّهِ وَحَقُّهُ لِأَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ وَتَأْدِيبٌ لِلْمُخَلَّفِينَ لِيَكُونُوا عِبْرَةً لِغَيْرِهِمْ فِيمَا
[Tahsüdûnenâ'daki] merfû zamir ile Hudeybiye ehli kastedilmiştir; onları hasetle suçlamışlardır çünkü menedilmelerine dair cevabın, Hudeybiye ehlinin ganimetlere ortak olmalarına rıza göstermesinden kaynaklandığını zannetmişlerdir. Bu zamir ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i de kastettikleri düşünülemez; zira geride kalanlar mümindiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hasetle itham etmezlerdi. Bu sebeple Allah, iptal ifade eden bir idrâb ile onların sözlerini boşa çıkararak: { بَلْ كانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Hayır, onlar pek az anlarlar” buyurmuştur. Yani: Onlara bunu söylemen, ganimeti müjdeleyip sadece Hudeybiye ehline tahsis etmek kastıyla değildir; aksine bu, Allah'ın emri ve Hudeybiye ehlinin hakkıdır, geride kalanlar için de bundan sonra...
يَأْتِي وَهُمْ ظَنُّوهُ تَمَالُؤًا مِنْ جَيْشِ الْحُدَيْبِيَةِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَفْهَمُوا حِكْمَتَهُ وَسَبَبَهُمْ. وَإِنَّمَا نَفَى اللَّهُ عَنْهُمُ الْفَهْمَ دُونَ الْإِيمَانِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا جَاهِلِينَ بِشَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَنُظُمِهِ.
başkalarına ibret olsunlar diye bir terbiyedir. Onlar ise hikmetini ve sebebini anlayamadıkları için bunu Hudeybiye ordusunun kendi aralarında anlaşması zannettiler. Allah onlardan imanı değil de sadece anlayışı nefyetmiştir; zira onlar mümin idiler, ancak İslam'ın şeriat ve nizamları hususunda cahildiler.
وَأَفَادَ قَوْلُهُ: لَا يَفْقَهُونَ انْتِفَاءَ الْفَهْمِ عَنْهُمْ لِأَنَّ الْفِعْلَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ كَالنَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَعُمُّ، فَلِذَلِكَ اسْتَثْنَى مِنْهُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا قَلِيلًا أَيْ إِلَّا فَهْمًا قَلِيلًا وَإِنَّمَا قَلَّلَهُ لِكَوْنِ فَهْمِهِمْ مُقْتَصِرًا عَلَى الْأُمُورِ الْوَاضِحَةِ مِنَ الْعَادِيَّاتِ لَا يَنْفُذُ إِلَى الْمُهِمَّاتِ وَدَقَائِقِ الْمَعَانِي، وَمِنْ ذَلِكَ ظَنُّهُمْ حِرْمَانَهُمْ مِنْ الِالْتِحَاقِ بِجَيْشِ غَزْوَةِ خَيْبَرَ مُنْبَعِثًا عَلَى الْحَسَدِ. وَقَدْ جَرَوْا فِي ظَنِّهِمْ هَذَا عَلَى الْمَعْرُوفِ مِنْ أَهْلِ الْأَنْظَارِ الْقَاصِرَةِ وَالنُّفُوسِ الضَّئِيلَةِ مِنَ التَّوَسُّمِ فِي أَعْمَالِ أَهِلِ الْكَمَالِ بِمِنْظَارِ مَا يَجِدُونَ مِنْ دَوَاعِي أَعْمَالِهِمْ وَأَعْمَالِ خُلَطَائِهِمْ.
{ لَا يَفْقَهُونَ } “anlamazlar” kavli onlardan anlayışın nefyedildiğini ifade etmiştir; çünkü nefiy bağlamındaki fiil, nefiy bağlamındaki nekire gibi umum bildirir. Bu sebeple: { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” buyurularak bundan istisna yapılmıştır; yani pek az bir anlayış müstesnadır. Anlayışlarının az olarak nitelenmesi, onların idraklerinin sıradan ve açık şeylerle sınırlı olup mühim meselelere ve ince manalara nüfuz edememesinden ötürüdür; Hayber Gazvesi ordusuna katılmaktan menedilmelerinin hasetten kaynaklandığını zannetmeleri de bundandır. Onlar bu zanlarında, dar görüşlü ve basit ruhlu insanların kemal ehlinin fiillerini kendi ve çevrelerindeki insanların fiillerinin saikleri dürbünüyle değerlendirme alışkanlığına uymuşlardır.
وقَلِيلًا وَصْفٌ لِلْمُسْتَثْنَى الْمَحْذُوفِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا فقها قَلِيلا.
{ قَلِيلًا } kelimesi mahzuf olan müstesnanın sıfatıdır; takdiri: “Pek az bir kavrayış müstesna” (إِلَّا فِقْهًا قَلِيلًا) şeklindedir.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ١٦]
[Fetih Suresi (48), Ayet 16]
قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦)
{ قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرابِ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “O geride kalan bedevilere de ki: ‘Siz pek yaman güç sahibi bir kavme karşı çağrılacaksınız; onlarla savaşırsınız yahut onlar Müslüman olurlar. Eğer itaat ederseniz, Allah size güzel bir ecir verir; şayet daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yine yüz çevirirseniz, sizi elem verici bir azapla cezalandırır.’” (16)
انْتِقَالٌ إِلَى طَمْأَنَةِ الْمُخَلَّفِينَ بِأَنَّهُمْ سَيَنَالُونَ مَغَانِمَ فِي غَزَوَاتٍ آتِيَةٍ لِيَعْلَمُوا أَنَّ حِرْمَانَهُمْ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى خَيْبَرَ مَعَ جَيْشِ الْإِسْلَامِ لَيْسَ لِانْسِلَاخِ الْإِسْلَامِ عَنْهُمْ وَلَكِنَّهُ لِحِكْمَةِ نَوْطِ
Bu, gelecek gazvelerde ganimetler elde edeceklerini bildirerek geride kalanları teskin etmeye bir geçiştir; ta ki İslam ordusuyla Hayber'e çıkmaktan mahrum bırakılmalarının İslam'dan çıktıkları için olmadığını, bilakis...
الْمُسَبِّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا عَلَى طَرِيقَةِ حِكْمَةِ الشَّرِيعَةِ فَهُوَ حِرْمَانٌ خَاصٌّ بِوَقْعَةٍ مُعَيَّنَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَأَنَّهُمْ سَيُدْعَوْنَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى قِتَالِ قَوْمٍ كَافِرِينَ كَمَا تُدْعَى طَوَائِفُ الْمُسْلِمِينَ، فَذِكْرُ هَذَا فِي هَذَا الْمَقَامِ إِدْخَالٌ لِلْمَسَرَّةِ بَعْدَ الْحُزْنِ لِيُزِيلَ عَنْهُمُ انْكِسَارَ خَوَاطِرِهِمْ مِنْ جَرَّاءِ الْحِرْمَانِ.
şeriatın hikmeti uyarınca sonuçların sebeplere bağlanması hikmetine dayandığını, az önce geçtiği üzere bunun sadece belirli bir vakaya mahsus bir mahrumiyet olduğunu ve bundan sonra Müslüman toplulukların çağrıldığı gibi onların da kâfir bir kavimle savaşmaya çağrılacaklarını bilsinler. Dolayısıyla bunun bu makamda zikredilmesi, mahrumiyetten ötürü gönüllerindeki kırıklığı gidermek üzere hüzünden sonra bir sevinç yaşatmak içindir.
وَفِي هَذِهِ الْبِشَارَةِ فُرْصَةٌ لَهُمْ لِيَسْتَدْرِكُوا مَا جَنَوْهُ مِنَ التَّخَلُّفِ عَنِ الْحُدَيْبِيَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَنْسَلِخُوا عَنِ الْإِيمَانِ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُعَامِلِ الْمُنَافِقِينَ الْمُبْطِنِينَ لِلْكُفْرِ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ [التَّوْبَة: ٨٣] .
Bu müjdede, Hudeybiye'den geri kalmakla işledikleri kusuru telafi etmeleri için onlara bir fırsat vardır. Bütün bunlar onların imandan çıkmadıklarına delildir. Görmez misin ki Allah, küfrü gizleyen münafıklara şu ayetinde böyle bir muamelede bulunmamıştır: { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ } [Tevbe: 83] “Eğer Allah seni onlardan bir fırkanın yanına döndürür de [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: ‘Benimle asla sefere çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla asla savaşmayacaksınız. Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geri kalanlarla beraber oturun.’”
وَكَرَّرَ وَصْفَ مِنَ الْأَعْرابِ هُنَا لِيُظْهِرَ أَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ قُصِدَ بِهَا الَّذِينَ نَزَلَ فِيهِمْ قَوْلُهُ: سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا [الْفَتْح: ١١] فَلَا يَتَوَهَّمُ السَّامِعُونَ أَنَّ الْمَعْنِيَّ بِالْمُخَلَّفِينَ كُلُّ مَنْ يَقَعُ مِنْهُ التَّخَلُّف.
{ مِنَ الْأَعْرابِ } “bedevilerden” vasfı burada tekrarlanmıştır; ta ki bu hitabın, haklarında: { سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا } [Fetih: 11] “Bedevilerden geri kalanlar sana: ‘Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti’ diyecekler” ayeti inen kimselere yönelik olduğu anlaşılsın ve dinleyenler “geride kalanlar” ile kendisinden geri kalma fiili sadır olan herkesin kastedildiğini zannetmesin.
وَأسْندَ سَتُدْعَوْنَ إِلَى الْمَجْهُولِ لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَمْرُ بِامْتِثَالِ الدَّاعِي وَهُوَ وَلِيُّ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدُ فِي تَذْيِيلِهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْفَتْح: ١٧] وَدَعْوَةُ خلفاء الرّسول ﷺ مِنْ بَعْدِهِ تَرْجِعُ إِلَى دَعْوَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ
{ سَتُدْعَوْنَ } “çağrılacaksınız” fiili meçhule isnat edilmiştir; zira maksat davet edene uymayı emretmektir; o da ayetin fezlekesindeki { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [Fetih: 17] “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse” ifadesinin karinesiyle Müslümanların emiridir (yöneticisidir). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından gelen halifelerinin daveti de Allah ve Resûlü'nün davetine racidir;
لِقَوْلِهِ: (وَمَنْ أَطَاعَ أَمْرِي فَقَدْ أَطَاعَنِي)
zira şöyle buyurmuştur: “(Benim emrime / tayin ettiğim emire itaat eden bana itaat etmiş olur)”
. وَعُدِّيَ فَعْلُ سَتُدْعَوْنَ بِحَرْفِ إِلى لِإِفَادَةِ أَنَّهَا مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الْمَشْيِ، وَهَذَا فَرْقٌ دَقِيقٌ بَيْنَ تَعْدِيَةِ فِعْلِ الدَّعْوَةِ بِحَرْفِ إِلى وَبَيْنَ تَعْدِيَتِهِ بِاللَّامِ نَحْوُ قَوْلِكَ: دَعَوْتُ فَلَانًا لِمَا نَابَنِي، قَالَ طَرَفَةُ:
. { سَتُدْعَوْنَ } fiili “ilâ (إِلى)” harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; bu da onun yürüme/gitme anlamını tazammun ettiğini bildirmek içindir. Bu, davet fiilinin “ilâ (إِلى)” harf-i cerriyle geçişli kılınması ile “falanı başıma gelen şey için çağırdım (دَعَوْتُ فَلَانًا لِمَا نَابَنِي)” örneğinde olduğu gibi “lâm (لِ)” harf-i cerriyle geçişli kılınması arasındaki ince bir farktır. Nitekim Tarafe şöyle demiştir:
وَإِنْ أُدْعَ لِلْجُلَّى أَكُنْ مِنْ حُمَاتِهَا وَقَدْ يَتَعَاقَبُ الِاسْتِعْمَالَانِ بِضَرْبٍ مِنَ الْمَجَازِ وَالتَّسَامُحِ.
“Büyük bir iş için çağrılsam, onun koruyucularından olurum.” Bazen bu iki kullanım mecaz ve müsamaha yoluyla birbirinin yerine de geçebilir.
وَالْقَوْمُ أُولُو الْبَأْسِ الشَّدِيدِ يَتَعَيَّنُ أَنَّهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْعَرَبِ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ يُشْعِرُ بِأَنَّ الْقِتَالَ لَا يُرْفَعُ عَنْهُمْ إِلَّا إِذَا أَسْلَمُوا، وَإِنَّمَا يَكُونُ هَذَا حُكْمًا فِي قِتَالِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ إِذْ لَا تُقْبَلُ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هَوَازِنَ وَثَقِيفَ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ، وَذَلِكَ غَزْوَةُ حُنَيْنٍ وَهِيَ بَعْدَ غَزْوَةِ خَيْبَرَ، وَأَمَّا فَتْحُ مَكَّةَ فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ قِتَالٌ. وَعَنِ الزُّهْرِيِّ وَمُقَاتِلٍ: أَنَّهُمْ أَهْلُ الرِّدَّةِ لِأَنَّهُمْ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ الْمَعْرُوفَةِ بِالْبَأْسِ، وَكَانَ ذَلِكَ صَدْرَ خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَعَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَّهُ قَالَ:
“Pek yaman güç sahibi kavim”in Araplardan bir kavim olması gerekir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “onlarla savaşırsınız yahut onlar Müslüman olurlar” kavli, savaşın ancak Müslüman olduklarında kendilerinden kalkacağını hissettirmektedir; bu ise sadece cizye kabul edilmeyen Arap müşrikleriyle savaştaki hükümdür. Dolayısıyla maksadın Hevâzin ve Sakîf olması caizdir. Bu görüş Saîd b. Cübeyr, İkrime ve Katâde'den rivayet edilmiştir; bu da Hayber Gazvesi'nden sonraki Huneyn Gazvesi'dir; Mekke'nin fethinde ise fiilî bir savaş olmamıştır. Zührî ve Mukâtil'den ise onların irtidat ehli (mürtedler) olduğu rivayet edilmiştir; zira onlar cesaret ve güçleriyle tanınan Arap kabilelerindendi ve bu durum Ebû Bekir es-Sıddîk'ın hilafetinin başlarında vuku bulmuştu. Râfi' b. Hadîc'den şöyle dediği rivayet edilmiştir:
وَاللَّهِ لَقَدْ كُنَّا نَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَلَا نَعْلَمُ مِنْ هُمْ حَتَّى
“Vallahi biz: { سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Siz pek yaman güç sahibi bir kavme karşı çağrılacaksınız” ayetini okur fakat...
دَعَانَا أَبُو بَكْرٍ إِلَى قِتَالِ بَنِي حَنِيفَةَ فَعَلِمْنَا أَنَّهُمْ هُمْ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، وَالْحَسَنِ هُمْ فَارِسُ وَالرُّومُ.
Ebû Bekir bizi Benî Hanîfe ile savaşmaya çağırıncaya kadar onların kim olduğunu bilmezdik; böylece onların onlar olduğunu anladık.” İbn Abbas, Atâ b. Ebî Rebâh, Atâ el-Horasânî ve Hasan'dan rivayet edildiğine göre ise onlar Fars ve Rum'dur.
وَجُمْلَةُ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ إِمَّا حَالٌ من ضمير سَتُدْعَوْنَ، وَإِمَّا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ مَضْمُونِ تُدْعَوْنَ.
{ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “onlarla savaşırsınız yahut Müslüman olurlar” cümlesi ya { سَتُدْعَوْنَ }'deki zamirden hâldir ya da { تُدْعَوْنَ } fiilinin mazmunundan bedel-i iştimaldir.
وَ (أَوْ) لِلتَّرْدِيدِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ وَالتَّنْوِيعِ فِي حَالَةِ تُدْعَوْنَ، أَيْ تُدْعَوْنَ إِلَى قِتَالِهِمْ وَإِسْلَامِهِمْ، وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ الْإِمْعَانَ فِي مُقَاتَلَتِهِمْ وَالِاسْتِمْرَارَ فِيهَا مَا لَمْ يُسْلِمُوا، فَبِذَلِكَ كَانَ أَوْ يُسْلِمُونَ حَالًا مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ تُقاتِلُونَهُمْ وَهُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تُدْعَوْنَ.
“(Ev / أَوْ)” edatı iki durum arasında muhayyerlik/seçenek ve { تُدْعَوْنَ } fiilinin durumunda çeşitlilik bildirmek içindir; yani onların savaşmalarına veya İslam'a girmelerine çağrılırsınız. Bu ise Müslüman olmadıkları müddetçe onlarla savaşta sebat etmeyi ve devam etmeyi gerektirir. Bu sebeple { أَوْ يُسْلِمُونَ } kavli { تُقاتِلُونَهُمْ } cümlesine matuf bir hâldir ve bu da { تُدْعَوْنَ } fiilindeki zamirden hâldir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً تَعْبِيرٌ بِالتَّوَالِي الَّذِي مَضَى، وَتَحْذِيرٌ مِنَ ارْتِكَابِ مِثْلِهِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الدَّعْوَةِ بِأَنَّهُ تَوَلٍّ يُوقِعُ فِي الْإِثْمِ لِأَنَّهُ تَوَلٍّ عَنْ دَعْوَةٍ إِلَى وَاجِبٍ وَهُوَ الْقِتَالُ لِلْجِهَادِ. فَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ تَشْبِيهٌ فِي مُطْلَقِ التَّوَلِّي لِقَصْدِ التَّشْوِيهِ وَلَيْسَ تَشْبِيهًا فِيمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِك التولي.
{ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Şayet daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yine yüz çevirirseniz, sizi elem verici bir azapla cezalandırır” kavli; geçmişteki yüz çevirmeyi hatırlatmak ve böylesi bir davette benzerini işlemekten sakındırmaktır. Zira bu, günaha sokan bir yüz çevirmedir; çünkü vacip olan bir şeye, yani cihat için savaşa yapılan bir davetten yüz çevirmedir. Dolayısıyla: { كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “daha önce yüz çevirdiğiniz gibi” kavlindeki benzetme, çirkinliğini göstermek maksadıyla mutlak yüz çevirmede bir benzetmedir; yoksa o yüz çevirmenin neticesinde terettüp eden hükümde bir benzetme değildir.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ١٧]
[Fetih Suresi (48), Ayet 17]
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلِيماً (١٧)
{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلِيماً } “Köre bir sorumluluk yoktur, topala bir sorumluluk yoktur, hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar. Kim de yüz çevirirse, onu elem verici bir azapla cezalandırır.” (17)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً [الْفَتْح:
{ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yine yüz çevirirseniz [Allah] sizi elem verici bir azapla cezalandırır” [Fetih: cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyye).
١٦] وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ الْآيَةَ قُصِدَ مِنْهَا نَفْيُ الْوَعِيدِ عَنْ أَصْحَابِ الضَّرَارَةِ تَنْصِيصًا عَلَى الْعُذْرِ لِلْعِنَايَةِ بِحُكْمِ التَّوَلِّي وَالتَّحْذِيرِ مِنْهُ.
16] “Şayet daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yine yüz çevirirseniz, sizi elem verici bir azapla cezalandırır” cümlesi ile { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ayeti arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyye). Bununla, yüz çevirme hükmüne ehemmiyet vermek ve ondan sakındırmak maksadıyla mazereti açıkça belirterek engelli/özür sahibi kimselerden tehdidin kaldırılması kastedilmiştir.
وَجُمْلَةُ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ إِلَخْ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً [الْفَتْح:
{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ } ilâ ahirihâ cümlesi, { فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسَناً } [Fetih:
١٦] الْآيَةَ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ إِيتَاءِ الْأَجْرِ لِكُلِّ مُطِيعٍ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ وَغَيْرِهِمْ، وَالتَّعْذِيبِ لِكُلِّ مُتَوَلٍّ كَذَلِكَ، مَعَ مَا فِي جُمْلَةِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ مِنْ بَيَانِ أَنَّ الْأَجْرَ هُوَ إِدْخَالُ الْجَنَّاتِ، وَهُوَ يُفِيدُ بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ أَنَّ التَّعْذِيبَ الْأَلِيمَ بِإِدْخَالِهِمْ جَهَنَّمَ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ نُدْخِلْهُ وَنُعَذِّبْهُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُدْخِلْهُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ جَرْيًا عَلَى أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ بِعَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَى اسْم الْجَلالَة.
16] “Eğer itaat ederseniz, Allah size güzel bir ecir verir” cümlesinin fezlekesidir (tezyîl). Zira bu cümle gerek muhataplardan gerekse başkalarından olsun her itaat edene ecir verileceğini ve aynı şekilde her yüz çevirene azap edileceğini tazammun etmektedir; ayrıca { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ } cümlesinde bu ecrin cennetlere girdirilmek olduğu beyan edilmiş olup bu da mukabele yoluyla elem verici azabın cehenneme sokulmakla olacağını ifade etmektedir. Nâfi' ve İbn Âmir, gâib sigasından mütekellim sigasına iltifat yaparak azamet nûnu ile { نُدْخِلْهُ } ve { نُعَذِّبْهُ } şeklinde okumuşlardır. Cumhur ise lafza-i celâle dönen zamirle gâib üslubunu sürdürerek ye (ي) harfiyle { يُدْخِلْهُ } ve { يُعَذِّبْهُ } şeklinde okumuştur.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : الْآيَات ١٨ إِلَى ١٩]
[Fetih Suresi (48), Ayetler 18-19]
لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً (١٨) وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٩)
{ لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً (١٨) وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur. Gönüllerindekini bilmiş, üzerlerine sekineti (huzur ve güveni) indirmiş ve onları yakın bir fetihle ve elde edecekleri birçok ganimetle mükâfatlandırmıştır. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (18-19)
عَوْدٌ إِلَى تَفْصِيلِ مَا جَازَى اللَّهُ بِهِ أَصْحَابَ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ الْمُتَقَدِّمِ إِجْمَالُهُ فِي قَوْلِهِ:
Bu, daha önce şu ayette icmali geçen, Rıdvan Biatı ashabına Allah'ın verdiği mükâfatların tafsilatına dönüştür:
إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْح: ١٠] ، فَإِنَّ كَوْنَ بيعتهم الرَّسُول ﷺ تُعْتَبَرُ بَيْعَةً لِلَّهِ تَعَالَى أَوْمَأَ إِلَى أَنَّ لَهُمْ بِتِلْكَ الْمُبَايَعَةِ مَكَانَةً رَفِيعَةً مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَلَمَّا قُطِعَ الِاسْتِرْسَالُ فِي ذَلِكَ بِمَا كَانَ تَحْذِيرًا مِنَ النَّكْثِ وَتَرْغِيبًا فِي الْوَفَاءِ، بِمُنَاسَبَةِ التَّضَادِّ وَذِكْرِ مَا هُوَ وَسَطٌ بَيْنَ الْحَالَيْنِ وَهُوَ حَالُ الْمُخَلَّفِينَ، وَإِبْطَالُ اعْتِذَارِهِمْ وَكَشْفُ طَوِيَّتِهِمْ، وَإِقْصَائِهِمْ عَنِ الْخَيْرِ الَّذِي أَعَدَّهُ اللَّهُ لِلْمُبَايِعِينَ وَإِرْجَائِهِمْ إِلَى خَيْرٍ يَسْنَحُ مِنْ بَعْدِ إِنْ هُمْ صَدَقُوا التَّوْبَةَ وَأَخْلَصُوا النِّيَّةَ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } [Fetih: 10] “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar”. Zira onların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat etmelerinin Allah Teâlâ'ya biat sayılması, bu biat vesilesiyle dünya ve ahiret hayırlarından yüce bir makama sahip olduklarını ima etmiştir. Zıtlık münasebetiyle ahdi bozmaktan sakındırma ve vefaya teşvik etme sadedindeki bu anlatım akışı; iki durumun ortasında yer alan geride kalanların durumu, mazeretlerinin iptali, iç yüzlerinin ortaya serilmesi, Allah'ın biat edenlere hazırladığı hayırdan uzaklaştırılmaları ve şayet samimi tövbe edip niyetlerini ihlaslı kılarlarsa sonradan elde edebilecekleri bir hayra tehir edilmeleriyle kesintiye uğramıştı.
فَقَدْ أَنَالَ اللَّهُ الْمُبَايِعِينَ رِضْوَانَهُ وَهُوَ أَعْظَمُ خَيْرٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ قَالَ تَعَالَى:
Allah biat edenleri rızasına eriştirmiştir ki bu, dünya ve ahiretteki en büyük hayırdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة: ٧٢] وَالشَّهَادَةَ لَهُمْ بِإِخْلَاصِ النِّيَّةِ، وَإِنْزَالَهُ السَّكِينَةَ قُلُوبَهُمْ وَوَعْدَهُمْ بِثَوَابِ فَتْحٍ قَرِيبٍ وَمَغَانِمَ كَثِيرَةٍ.
{ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } [Tevbe: 72] “Allah'ın rızası ise en büyüktür”. Ayrıca onların niyetlerinin ihlasına şahitlik etmiş, kalplerine sekinet indirmiş ve onları yakın bir fetih ve çok ganimetlerle mükâfatlandırmayı vaat etmiştir.
وَفِي قَوْلِهِ: عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ إِيذَانٌ بِأَنَّ مَنْ لَمْ يُبَايِعْ مِمَّنْ خَرَجَ مَعَ النبيء ﷺ لَيْسَ حِينَئِذٍ بِمُؤْمِنٍ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْجَدِّ بْنِ قَيْسٍ إِذْ كَانَ يَوْمَئِذٍ مُنَافِقًا ثُمَّ حَسُنَ إِسْلَامُهُ.
{ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ } “sana biat ederlerken müminlerden” kavlinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktığı hâlde biat etmeyen kimsenin o sırada mümin olmadığına bir işaret vardır; bu da Cedd b. Kays'a bir tarizdir (dokundurmadır), zira o gün o münafıktı, daha sonra İslam'ı güzelleşti.
وَقَدْ دُعِيَتْ هَذِهِ الْبَيْعَةُ بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ. وإِذْ يُبايِعُونَكَ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ رَضِيَ، وَفِي تَعْلِيقِ هَذَا الظّرْف بِفعل الرضى مَا يفهم أَن الرضى مُسَبَّبٌ عَنْ مَفَادِ ذَلِكَ الظَّرْفِ الْخَاصِّ بِمَا أُضِيفَ هُوَ إِلَيْهِ، مَعَ مَا يُعْطِيهِ تَوْقِيت الرضى بِالظَّرْفِ الْمَذْكُورِ مِنْ تَعْجِيل حُصُول الرضى بِحِدْثَانِ ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَمَعَ مَا فِي جَعْلِ الْجُمْلَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا الظَّرْفُ فِعْلِيَّةً مُضَارِعِيَّةً من حُصُول الرضى قَبْلَ انْقِضَاءِ الْفِعْلِ بَلْ فِي حَالِ تَجَدُّدِهِ. فَالْمُضَارِعُ فِي قَوْلِهِ يُبايِعُونَكَ مُسْتَعْمِلٌ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ
Bu biat, Allah Teâlâ'nın { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur” kavlinden dolayı “Bey'atü'r-Rıdvân (Rıdvan Biatı)” diye isimlendirilmiştir. { إِذْ يُبايِعُونَكَ } ifadesi { رَضِيَ } fiiline müteallık bir zarftır. Bu zarfın rıza fiiline bağlanmasında, rızanın muzaf olduğu o özel zarfın ifade ettiği manadan kaynaklandığı anlaşılır. Ayrıca rızanın söz konusu zarfla vakitlendirilmesi, o vaktin hemen akabinde rızanın gerçekleşmesinde acele edildiğini ifade eder; zarfın muzafun ileyhi olan cümlenin muzari fiil cümlesi kılınması da rızanın fiil bitmeden, hatta onun yenilenişi esnasında gerçekleştiğini gösterir. { يُبايِعُونَكَ } kavlindeki muzari fiil, o yüce...
الْمُبَايَعَةِ الجليلة، وَكَون الرضى حَصَلَ عِنْدَ تَجْدِيدِ الْمُبَايَعَةِ وَلَمْ يَنْتَظِرْ بِهِ تَمَامُهَا، فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ السُّورَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ الِانْصِرَافِ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ.
biat hâlini zihinde canlandırmak ve rızanın biatin yenilenmesi esnasında gerçekleşip tamamlanmasının beklenmediğini belirtmek için geçmiş zamanda kullanılmıştır. Nitekim surenin Hudeybiye'den dönüşten sonra indiğini bilmektesin.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الشَّجَرَةِ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ وَهِيَ: الشَّجَرَةُ الَّتِي عَهِدَهَا أَهْلُ الْبَيْعَةِ حِينَ كَانَ النبيء ﷺ جَالِسًا فِي ظِلِّهَا، وَهِيَ شَجَرَةٌ مِنْ شَجَرِ السَّمُرِ- بِفَتْحِ السِّينِ الْمُهْمَلَةِ وَضَمِّ الْمِيمِ- وَهُوَ شَجَرُ الطَّلْحِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الْبَيْعَةَ كَانَتْ لَمَّا أُرْجِفَ بِقَتْلِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ بِمَكَّةَ فَعَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ «بَيْنَمَا نَحْنُ قَائِلُونَ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَقَدْ تَفَرَّقَ النَّاسُ فِي ظِلَالِ الشَّجَرِ إِذْ نَادَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: أَيُّهَا النَّاسُ الْبَيْعَةَ الْبَيْعَةَ، نَزَلَ رُوحُ الْقُدُسِ فَاخْرُجُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَكَانَ رَسُول الله ﷺ هُوَ الَّذِي دَعَا النَّاسَ
{ الشَّجَرَةِ } kelimesindeki harf-i tarif ahd içindir; bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gölgesinde otururken biat ehlinin bildiği o ağaçtır. Bu, semur ağaçlarından –noktasız sin harfinin fethası ve mim harfinin dammesiyle (samur)– bir ağaç olup talh (akasya) türündendir. Daha önce geçtiği üzere biat, Mekke'de Osman b. Affân'ın öldürüldüğü şayiası yayılınca vuku bulmuştu. Nitekim Seleme b. el-Ekva' ve Abdullah b. Ömer'den –biri diğerinden fazla olarak– rivayet edildiğine göre şöyle demişlerdir: “Hudeybiye günü biz öğle uykusundayken ve insanlar ağaçların gölgelerine dağılmışken birden Ömer b. el-Hattâb: ‘Ey insanlar, biata gelin, biata gelin! Rûhu'l-Kudüs indi, Allah'ın adıyla çıkın!’ diye seslendi. Aslında insanları biata davet eden...
إِلَى الْبَيْعَةِ فَثَارَ النَّاسُ إِلَى رَسُول الله ﷺ وَهُوَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَبَايَعُوهُ كُلُّهُمْ إِلَّا الْجَدَّ بْنَ قَيْسٍ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem idi. İnsanlar ağacın altında bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına koştular ve Cedd b. Kays müstesna hepsi ona biat etti.”
وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ عَمِيَ لَوْ كُنْتُ أُبْصِرُ لَأَرَيْتُكُمْ مَكَانَ الشَّجَرَةِ. وَتَوَاتَرَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عِلْمُ مَكَانِ الشَّجَرَةِ بِصَلَاةِ النَّاسِ عِنْدَ مَكَانِهَا. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَانَ فِيمَنْ بَايَعَ رَسُول الله ﷺ تَحْتَ الشَّجَرَةِ قَالَ: فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ أَيْ فِي عُمْرَةِ الْقَضِيَّةِ نَسِينَاهَا فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَيْهَا وَعَنْ طَارِقِ بن عبد الرحمان قَالَ: انْطَلَقْتُ حَاجًّا فَمَرَرْتُ بِقَوْمٍ يُصَلُّونَ قُلْتُ: مَا هَذَا الْمَسْجِدُ؟ قَالُوا: هَذِهِ الشَّجَرَةُ حَيْثُ بَايَعَ رَسُولُ اللَّهِ بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ. فَأَتَيْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ سَعِيدٌ: إِنَّ أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ لَمْ يَعْلَمُوهَا وَعَلِمْتُمُوهَا أَنْتُمْ أَفَأَنْتُمْ أَعْلَمُ» .
Gözlerini kaybettikten sonra Câbir b. Abdullah'tan: “Eğer görüyor olsaydım size o ağacın yerini gösterirdim” dediği rivayet edilmiştir. İnsanların ağacın bulunduğu yerde namaz kılmasıyla ağacın yerinin bilinmesi Müslümanlar arasında tevatüren nakledilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'in babası el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre kendisi ağacın altında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenlerdendi; şöyle demiştir: “Ertesi yıl –yani Umretü'l-Kazâ'da– çıktığımızda onu unuttuk ve yerini tespit edemedik.” Târık b. Abdirrahmân'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hacca gitmek üzere yola çıktım, namaz kılan bir topluluğa rastladım. ‘Bu mescit nedir?’ dedim. ‘Bu, Resûlullah'ın Rıdvan Biatı'nı yaptığı ağaçtır’ dediler. Saîd b. el-Müseyyeb'e gelip bunu anlattım. Saîd: ‘Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onun yerini bilemedi de siz mi bildiniz? Siz onlardan daha mı iyi biliyorsunuz?’ dedi.”
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِ طَارِقٍ: مَا هَذَا الْمَسْجِدُ: مَكَانُ السُّجُودِ، أَيِ الصَّلَاةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْبَيْتَ الَّذِي يُبْنَى لِلصَّلَاةِ لِأَنَّ الْبِنَاءَ عَلَى مَوْضِعِ الشَّجَرَةِ وَقَعَ بَعْدَ ذَلِكَ الزَّمَنِ فَهَذِهِ الشَّجَرَةُ كَانَتْ مَعْرُوفَةً لِلْمُسْلِمِينَ وَكَانُوا إِذَا مَرُّوا بِهَا يُصَلُّونَ عِنْدَهَا تَيَمُّنًا بِهَا إِلَى أَنْ كَانَتْ خِلَافَةُ عُمَرَ فَأَمَرَ بِقَطْعِهَا خَشْيَةَ أَنْ تَكُونَ كَذَاتِ أَنْوَاطٍ الَّتِي كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَلَا مُعَارَضَةَ بَيْنَ مَا فَعَلَهُ الْمُسْلِمُونَ وَبَيْنَ مَا رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ وَبَعْضَ أَصْحَابِهِ نَسُوا مَكَانَهَا لِأَنَّ النَّاسَ مُتَفَاوِتُونَ فِي تَوَسُّمِ الْأَمْكِنَةِ وَاقْتِفَاءِ الْآثَارِ.
Târık'ın: “Bu mescit nedir?” sözünden maksat; secde edilen, yani namaz kılınan yerdir; yoksa namaz kılmak için inşa edilen bina değildir. Çünkü ağacın bulunduğu yer üzerine bina yapılması o dönemden sonra gerçekleşmiştir. Bu ağaç Müslümanlarca bilinmekteydi ve yanından geçtiklerinde teberrüken yanında namaz kılarlardı; nihayet Ömer'in hilafeti döneminde, Cahiliye'deki Zâtü Envât gibi olmasından endişe ederek onun kesilmesini emretti. Müslümanların bu yaptığı ile Saîd b. el-Müseyyeb'in babasından kendisinin ve bazı arkadaşlarının onun yerini unuttuklarına dair yaptığı rivayet arasında bir çelişki yoktur; zira insanlar mekânları teşhis etme ve izleri takip etme hususunda farklı kabiliyetlerdedir.
وَالْمَرْوِيُّ أَنَّ الَّذِي بَنَى مَسْجِدًا عَلَى مَكَانِ الشَّجَرَةِ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَنْصُورُ الْخَلِيفَةُ الْعَبَّاسِيُّ وَلَكِنْ فِي الْمَسْجِدِ الْمَذْكُورِ حَجَرٌ مَكْتُوبٌ فِيهِ «أَمَرَ عَبْدُ اللَّهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَكْرَمَهُ اللَّهُ بِبِنَاءِ هَذَا الْمَسْجِدِ مَسْجِدِ الْبَيْعَةِ وَأَنَّهُ بُنِيَ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَأَرْبَعِينَ وَمِائَتَيْنِ، وَهِيَ تُوَافِقُ مُدَّةَ الْمُتَوَكِّلِ جَعْفَرِ بْنِ الْمُعْتَصِمِ وَقَدْ تَخَرَّبَ فَجَدَّدَهُ الْمُسْتَنْصِرُ الْعَبَّاسِيُّ سَنَةَ ٦٢٩ ثُمَّ جَدَّدَهُ السُّلْطَانُ مَحْمُودُ خَانْ الْعُثْمَانِيُّ سَنَةَ ١٢٥٤ وَهُوَ قَائِمٌ إِلَى الْيَوْمِ.
Rivayet edildiğine göre ağacın bulunduğu yere mescidi inşa eden kişi Abbâsî halifesi Ebû Ca'fer el-Mansûr'dur. Ancak söz konusu mescitte şöyle yazılı bir taş bulunmaktadır: “Müminlerin emiri Abdullah –Allah onu aziz kılsın– bu mescidin, yani Biat Mescidi'nin inşa edilmesini emretti” ve bu mescit iki yüz kırk dört (244) yılında inşa edilmiştir ki bu da el-Mütevekkil Ca'fer b. el-Mu'tasım dönemine denk gelmektedir. Daha sonra harap olmuş, Abbâsî halifesi el-Müstansır 629 yılında onu yenilemiş, ardından Osmanlı Sultanı Mahmud Han 1254 yılında tekrar imar etmiştir ve mescit günümüze kadar ayaktadır.
وَذُكِرَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ لِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الصُّورَةِ تَنْوِيهًا بِالْمَكَانِ فَإِنَّ لِذِكْرِ مَوَاضِعِ الْحَوَادِثِ وَأَزْمَانِهَا مَعَانِيَ تُزِيدُ السَّامِعَ تَصَوُّرًا وَلِمَا فِي تِلْكَ الْحَوَادِثِ مِنْ ذِكْرَى مِثْلِ مَوَاقِعِ الْحُرُوبِ وَالْحَوَادِثِ كَقَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ «وَيَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ اشْتَدَّ برَسُول الله ﷺ وَجَعُهُ» الْحَدِيثَ. وَمَوَاقِعُ الْمَصَائِبِ وَأَيَّامُهَا.
{ تَحْتَ الشَّجَرَةِ } “ağacın altında” kaydı, mekânın şanını yüceltmek üzere o manzarayı zihinde canlandırmak için zikredilmiştir. Zira hadiselerin cereyan ettiği mekân ve zamanların anılması, dinleyicinin tasavvurunu artıran manalar taşır ve Abdullah b. Abbas'ın: “Perşembe günü, ah ne gündü o perşembe günü! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağrısı şiddetlendi...” hadisinde olduğu gibi savaş ve önemli hadise yerleri ile musibet mahallerinin ve günlerinin taşıdığı hatıralar kabilindendir.
وإِذْ ظَرْفٌ يَتَعَلَّقُ بِفِعْلِ رَضِيَ، أَيْ ﵃ فِي ذَلِكَ الْحِين. وَهَذَا رضى خَاصٌّ، أَي تعلّق رضى اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُمْ بِتِلْكَ الْحَالَةِ.
{ إِذْ } zarfı { رَضِيَ } fiiline müteallıktır; yani Allah o vakitte onlardan razı olmuştur. Bu, hususi bir rızadır; yani Yüce Allah'ın rızası onların o haline taalluk etmiştir.
وَالْفَاء فِي قَوْلِهِ: فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ لَيْسَتْ لِلتَّعْقِيبِ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ لَيْسَ عَقِبَ رِضَاهُ عَنْهُمْ وَلَا عَقِبَ وُقُوعِ بَيْعَتِهِمْ فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ فَاءً فَصِيحَةً تُفْصِحُ عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ بَعْدَهَا. وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا بَايَعُوكَ عَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْكَآبَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْأَخْبَارِ بِأَنَّ اللَّهَ عَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ بعد الْإِخْبَار برضى اللَّهُ عَنْهُمْ لِمَا فِي الْإِخْبَارِ بِعِلْمِهِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ إِظْهَارِ عِنَايَتِهِ بِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّفْرِيعِ قَوْلُهُ:
{ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “kalplerinde olanı bildi” ifadesindeki fâ harfi ta'kîb (hemen ardışıklık) için değildir. Çünkü Allah'ın onların kalplerindekini bilmesi, onlardan razı olmasının veya biatlarının gerçekleşmesinin hemen ardından meydana gelmiş değildir. Dolayısıyla bu fâ'nın, kendisinden sonraki takdirî bir söze delalet eden fasîha fâ'sı olması zorunlu hale gelir. Takdiri şöyledir: “Sana biat ettiklerinde, kalplerindeki kederi bildi.” Fâ'nın, Allah'ın onlardan razı olduğunu haber verdikten sonra kalplerindekini bildiğini haber vermeyi buna bağlamak (tefrî' etmek) için olması da caizdir; zira kalplerindekini bildiğinin haber verilmesinde onlara olan inayet ve ihtimamının gösterilmesi vardır. Bu tefrî'den kastedilenin şu ifade olması da caizdir:
فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ تَوْطِئَةً لَهُ عَلَى وَجْهِ الِاعْتِرَاضِ.
{ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ } “üzerlerine sekîneti indirdi”; bu takdirde { فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } ifadesi itiraz (ara cümle) kabilinden onun için bir girizgâh (tavtie) olur.
وَالْمَعْنَى: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَجْلِ مُبَايَعَتِهِمْ عَلَى نَصْرِكَ فَلَمَّا بَايَعُوا وَتَحَفَّزُوا لِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ وَوَقَعَ الصُّلْحُ حَصَلَتْ لَهُمْ كَآبَةٌ فِي نُفُوسِهِمْ فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّهُ اطَّلَعَ عَلَى مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ تِلْكَ الْكَآبَةِ، وَهَذَا مِنْ عِلْمِهِ الْأَشْيَاءَ بَعْدَ وُقُوعِهَا وَهُوَ مِنْ تَعَلُّقِ عِلْمِ اللَّهِ بِالْحَوَادِثِ بَعْدَ حُدُوثِهَا، أَيْ عِلْمِهِ بِأَنَّهَا وَقَعَتْ وَهُوَ تَعَلُّقٌ حَادِثٌ مِثْلُ التَّعَلُّقَاتِ التَّنْجِيزَيَّةِ. وَالْمَقْصُودُ بِإِخْبَارِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ عَلِمَ مَا حَصَّلَ فِي قُلُوبِهِمُ الْكَآبَةَ عَنْ أَنَّهُ قَدَرَ ذَلِكَ
Mana şöyledir: Allah, sana yardım etmek üzere biat etmelerinden ötürü müminlerden razı oldu. Onlar biat edip müşriklerle savaşmaya hazırlandıklarında ve [ardından] sulh vuku bulunca içlerinde bir keder hasıl oldu. Bunun üzerine Allah, kalplerindeki bu kederi bildiğini onlara bildirdi. Bu, [vâkıaların] vuku bulduktan sonra bilinmesi kabilindendir ki o da Allah'ın ilminin hadis olaylara meydana gelişlerinden sonra taalluk etmesidir; yani onların vuku bulduğunu bilmesidir; bu da tencîzî taalluklar gibi hâdis (sonradan gerçekleşen) bir taalluktur. Allah'ın onların kalplerinde keder hasıl eden şeyi bildiğinin kendilerine haber verilmesinden maksat, bunu onlar için
لَهُمْ وَشَكَرَهُمْ عَلَى حُبِّهِمْ نصر النبيء ﷺ بِالْفِعْلِ وَلِذَلِكَ رُتِّبَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً.
takdir etmiş olduğunu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e fiilen yardım etme arzularından dolayı onları mükâfatlandırdığını bildirmektir. Bu sebeple şu buyruk buna bağlanmıştır: { فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً } “üzerlerine sekînet indirdi ve onları yakın bir fetihle ödüllendirdi.”
وَالسَّكِينَةُ هُنَا هِيَ: الطُّمَأْنِينَة والثقة بتحقيق مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْفَتْحِ وَالِارْتِيَاضِ عَلَى تَرَقُّبِهِ دُونَ حَسْرَةٍ فَتَرَتَّبَ عَلَى عِلْمِهِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ إِنْزَالُهُ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ، أَيْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَعَبَّرَ بِضَمِيرِهِمْ عِوَضًا عَنْ ضَمِيرِ قُلُوبِهِمْ لِأَنَّ قُلُوبَهُمْ هِيَ نُفُوسُهُمْ.
Buradaki sekînet; huzur, Allah'ın onlara vaat ettiği fethin gerçekleşeceğine dair güven ve hiçbir hasret çekmeksizin onu beklemeye alışıp yatışmaktır. Böylece onların kalplerindekini bilmesine bağlı olarak üzerlerine, yani kalplerine sekîneti indirmiştir; kalplerinin zamiri yerine onların şahıslarının zamirini kullanmıştır, zira kalpleri bizzat kendileridir.
وَعُطِفَ أَثابَهُمْ عَلَى فِعْلِ رَضِيَ اللَّهُ. وَمَعْنَى أَثَابَهُمْ: أَعْطَاهُمْ ثَوَابًا، أَيْ عِوَضًا، كَمَا يُقَالُ فِي هِبَةِ الثَّوَابِ، أَيْ عَوَّضَهُمْ عَنِ الْمُبَايَعَةِ بِفَتْحٍ قَرِيبٍ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ وَعَدَهُمْ بِثَوَابٍ هُوَ فَتْحٌ قَرِيبٌ وَمَغَانِمُ كَثِيرَةٌ، فَفِعْلُ أَثابَهُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَهَذَا الْفَتْحُ هُوَ فَتْحُ خَيْبَرَ فَإِنَّهُ كَانَ خَاصًّا بِأَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ وَكَانَ قَرِيبًا مِنْ يَوْمِ الْبَيْعَةِ بِنَحْوِ شَهْرٍ وَنِصْفٍ.
{ أَثابَهُمْ } fiili { رَضِيَ اللَّهُ } fiiline atfedilmiştir. { أَثَابَهُمْ } kelimesinin manası: Onlara sevap, yani bir karşılık verdi demektir; nitekim hibe-i sevap (karşılık beklenen hibe) tabirinde de bu manada kullanılır; yani biatlarına karşılık onları yakın bir fetihle ödüllendirdi. Maksat: Onlara yakın bir fetih ve bol ganimetler şeklinde bir mükâfat vaat etmiş olmasıdır. Dolayısıyla { أَثابَهُمْ } fiili gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Bu fetih Hayber fethidir; zira o sırf Hudeybiye ehline mahsustu ve biat gününden yaklaşık bir buçuk ay kadar yakın bir zaman sonraydı.
وَالْمَغَانِمُ الْكَثِيرَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا هِيَ: مَغَانِمُ أَرْضِ خَيْبَرَ وَالْأَنْعَامُ وَالْمَتَاعُ وَالْحَوَائِطُ فَوُصِفَتْ بِ كَثِيرَةً لِتَعَدُّدِ أَنْوَاعِهَا وَهِيَ أَوَّلُ الْمَغَانِمِ الَّتِي كَانَتْ فِيهَا الْحَوَائِطُ.
Burada zikredilen çok ganimetler: Hayber topraklarının ganimetleri, hayvanlar, menkul eşyalar ve hurma bahçeleridir. Türlerinin çokluğundan ötürü { كَثِيرَةً } “pek çok” şeklinde nitelenmiştir ki bu, içinde hurma bahçelerinin yer aldığı ilk ganimettir.
وَفَائِدَةُ وَصْفِ الْمَغَانِمِ بِجُمْلَةِ يَأْخُذُونَها تَحْقِيقُ حُصُولِ فَائِدَةِ هَذَا الْوَعْدِ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْبَيْعَةِ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ بِالْفِعْلِ فَفِيهِ زِيَادَةُ تَحْقِيقٍ لِكَوْنِ الْفَتْحِ قَرِيبًا وَبِشَارَةٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَهْلِكُ مِنْهُمْ أَحَدٌ قَبْلَ رُؤْيَةِ هَذَا الْفَتْحِ.
Ganimetlerin { يَأْخُذُونَها } “elde edecekleri” cümlesiyle nitelenmesinin faydası, bu vaadin getireceği faydanın fiilen gerçekleşmeden önce bütün biat ehli için kesinleşmiş olmasıdır. Bunda fethin yakın oluşunun iyice teyit edilmesi ve bu fethi görmeden önce onlardan hiçbirinin helak olmayacağına dair bir müjde bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً مُعْتَرِضَةٌ، وَهِيَ مُفِيدَةٌ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها لِأَنَّ تَيْسِيرَ الْفَتْحِ لَهُمْ وَمَا حَصَلَ لَهُمْ فِيهِ مِنَ الْمَغَانِمِ الْكَثِيرَةِ مِنْ أَثَرِ عِزَّةِ اللَّهِ الَّتِي لَا يَتَعَاصَى عَلَيْهَا شَيْءٌ صَعْبٌ، وَمِنْ أَثَرِ حِكْمَتِهِ فِي تَرْتِيبِ الْمُسَبِّبَاتِ عَلَى أَسْبَابِهَا فِي حَالَةٍ لِيَظُنَّ الرَّائِي أَنَّهَا لَا تُيَسَّرُ فِيهَا أَمْثَالُهَا.
{ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Allah Azîzdir, Hakîmdir” cümlesi itiraziyedir (ara cümledir) ve { وَأَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً وَمَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها } cümlesi için bir fezleke (tezyîl) bildirmektedir. Çünkü onlara fethin kolaylaştırılması ve orada elde ettikleri pek çok ganimet, hiçbir zorluğun kendisine karşı koyamayacağı Allah'ın izzetinin bir eseridir; keza gören kimsenin benzerlerinin kolaylaşmayacağını zannedeceği bir durumda sonuçları sebepleri üzerine tertip etmesindeki hikmetinin bir sonucudur.
[سُورَة الْفَتْح (٤٨) : آيَة ٢٠]
[FETİH SURESİ (48): AYET 20]