وَقَدْ بَينه
Bunu açıklamıştır
النبيء ﷺ
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]
فَقَالَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ رَأَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ مِنْ خَيْرٍ فَأَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ»
ve şöyle buyurmuştur: “Mümine vefat anı geldiğinde Allah'ın kendisi için hazırladığı hayrı görür ve Allah'a kavuşmayı sever.”
أَيْ وَالْكَافِرُ بِعَكْسِهِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى خِطَابًا لِلْيَهُودِ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ [الْجُمُعَة: ٨] .
Yani kâfir bunun aksinedir. Nitekim Yüce Allah Yahudilere hitaben şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ } [Cuma: 8].
وَتَقْدِيمُ مِنْهُ عَلَى تَحِيدُ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا مِنْهُ الْحِيَادُ، وَلِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ مِنْهُ } ifadesinin { تَحِيدُ } kelimesinden önce getirilmesi, kendisinden kaçılan şeye önem verilmesi ve fâsılaya riayet edilmesi içindir.
[٢٠، ٢١]
[20-21]
[سُورَة ق (٥٠) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[Kâf Suresi (50), 20-21. Âyetler]
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠) وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١)
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠) وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١) } “Sûra üflenmiştir; işte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür! Her can, yanında bir sevk edici [melek] ve bir şahit ile gelir.”
عَطْفٌ عَلَى وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ [ق: ١٩] عَلَى تَفْسِيرِ الْجُمْهُورِ. فَأَمَّا عَلَى تَفْسِيرِ الْفَخْرِ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ وَصِيغَةُ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَنُفِخَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْمُضَارِعِ، أَيْ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَصِيغَ لَهُ الْمُضِيُّ لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النَّحْل: ١] ، وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ إِذْ أَنَّ ذَلِكَ الزَّمَانَ الَّذِي نُفِخَ فِي الصُّورِ عِنْدَهُ هُوَ يَوْمُ الْوَعِيدِ.
Cumhurun tefsirine göre { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ } [Kâf: 19] kavline atfedilmiştir. Fahreddin er-Râzî'nin tefsirine göre ise cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). { وَنُفِخَ } kavlindeki mazi sîgası muzari anlamında kullanılmıştır; yani «Sûra üflenir» demektir. Vukuunun kesinliği sebebiyle, Yüce Allah'ın { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } [Nahl: 1] kavlinde olduğu gibi mazi olarak kurgulanmıştır. { ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ } kavlindeki «zâlike» ile işaret edilen husus ise Sûra üflendiği o vaktin tehdit günü (yevmü'l-vaîd) olmasıdır.
وَالنَّفْخُ فِي الصُّوَرِ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٣] .
Sûra üflenmesi konusundaki açıklama, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } [73] kavli açıklanırken geçmişti.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ مُعْتَرِضَةٌ. وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ رَاجِعَةٌ إِلَى النَّفْعِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ. وَالْإِخْبَارُ عَنِ النَّفْخِ بِأَنَّهُ يَوْمُ الْوَعِيدِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ ذَلِكَ حُلُولُ يَوْمِ الْوَعِيدِ. وَإِضَافَةُ يَوْمُ إِلَى الْوَعِيدِ مِنْ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى مَا يَقَعُ فِيهِ، أَيْ يَوْمَ حُصُولِ الْوَعِيدِ الَّذِي كَانُوا تُوُعِّدُوا بِهِ، وَالِاقْتِصَارُ عَلَى ذِكْرِ الْوَعِيدِ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَوَّلَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ. وَفِي الْكَلَامِ اكْتِفَاءٌ، تَقْدِيرُهُ: وَيَوْمُ الْوَعْدِ.
{ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ } cümlesi mu'tarızadır (ara cümledir). { ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ } kavlindeki işaret, { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } fiilinden anlaşılan üfleme eylemine dönüktür. Üflemenin «yevmü'l-vaîd» (tehdit günü) olarak haber verilmesi takdiri bir muzaf iledir; yani «İşte bu, tehdit gününün gelmesidir» demektir. { يَوْمُ } kelimesinin { الْوَعِيدِ } kelimesine izafeti, bir şeyin içinde gerçekleştiği şeye izafeti kabildendir; yani kendisiyle tehdit edildikleri şeyin gerçekleştiği gündür. Tehdidin (vaîd) zikriyle yetinilmesi, bu ayetin ilk muhataplarının müşrikler olduğunu bilmenden ötürüdür. İfadede iktifâ sanatı vardır; takdiri: «Ve vaad (müjde) günüdür».
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ عَلَى جُمْلَةِ نُفِخَ فِي الصُّورِ. وَالْمُرَادُ بِ كُلُّ نَفْسٍ كُلُّ نَفْسٍ مِنَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أُمُورٌ:
{ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ } cümlesi { نُفِخَ فِي الصُّورِ } cümlesine atfedilmiştir. { كُلُّ نَفْسٍ } (her can) ile kastedilen, haklarında konuşulan kimselerden yani müşriklerden her bir candır. Buna birkaç husus delalet etmektedir:
أَحَدُهَا: السِّيَاقُ.
Birincisi: Siyaktır.
وَالثَّانِي: قَوْلُهُ مَعَها سائِقٌ لِأَنَّ السَّائِقَ يُنَاسِبُ إِزْجَاءَ أَهْلِ الْجَرَائِمِ، وَأَمَّا الْمَهْدِيُّونَ إِلَى الْكَرَامَةِ فَإِنَّمَا يَهْدِيهِمْ قَائِدٌ يَسِيرُ أَمَامَهُمْ قَالَ تَعَالَى: كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ [الْأَنْفَال: ٦] .
İkincisi: { مَعَها سائِقٌ } kavlidir; çünkü sevk edici (sâik), suçluların sürülmesine uygundur. İkrama eriştirilecek olanlara gelince, onları önlerinde yürüyen bir önder (kâid) yönlendirir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ } [Enfâl: 6].
وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ بَعْدَهُ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا [ق: ٢٢] .
Üçüncüsü: Bundan sonra gelen { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } [Kâf: 22] kavlidir.
وَالرَّابِعُ: قَوْلُهُ بَعْدَهُ وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ [ق: ٢٣] الْآيَةَ.
Dördüncüsü: Bundan sonra gelen { وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } [Kâf: 23] ayetidir.
وَجُمْلَةُ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ. وسائِقٌ مَرْفُوعٌ بِالظَّرْفِ الَّذِي هُوَ مَعَها عَلَى رَأْيِ مَنْ أَجَازَهُ، أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَعَها. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ حَالًا مِنْ كُلُّ نَفْسٍ. وَعَطْفُ وَشَهِيدٌ عَلَى سائِقٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَطْفِ ذَاتٍ عَلَى ذَاتٍ فَيكون المُرَاد ملكان أَحَدُهُمَا يَسُوقُ النَّفْسَ إِلَى الْمَحْشَرِ وَالْآخَرُ يَشْهَدُ عَلَيْهَا بِمَا حَوَتْهُ صَحَائِفُ أَعْمَالِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَطْفِ الصِّفَاتِ مِثْلَ:
{ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ } cümlesi, { جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. { سائِقٌ } kelimesi, bunu caiz görenlerin görüşüne göre { مَعَها } zarfıyla merfûdur yahut haberi { مَعَها } olan bir mübtedadır. { مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ } cümlesinin { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesinden hâl olması da caizdir. { وَشَهِيدٌ } kelimesinin { سائِقٌ } üzerine atfedilmesi, zâtın zâta atfı kabilinden olabilir; bu durumda kastedilen iki melektir: Biri nefsi mahşere sevk eder, diğeri de amel defterlerinin içerdiği şeylerle onun aleyhine şahitlik eder. Sıfatların atfı kabilinden olması da caizdir; tıpkı şu örnekte olduğu gibi:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرَمِ وَابْنِ الْهُمَامِ فَهُوَ مَلِكٌ وَاحِدٌ.
«Cömert lidere ve yiğit kimsenin oğluna» [ifadesinde olduğu gibi]; burada kastedilen tek bir kraldır/önderdir.
وَالسَّائِقُ الَّذِي يَجْعَلُ غَيْرَهُ أَمَامَهُ يُزْجِيهِ فِي السَّيْرِ لِيَكُونَ بِمَرْأًى مِنْهُ كَيْلَا يَنْفَلِتَ وَذَلِكَ مِنْ شَأْنِ الْمَشْيِ بِهِ إِلَى مَا يَسُوءُ قَالَ تَعَالَى: كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ [الْأَنْفَال: ٦] وَقَالَ:
Sâik (sevk eden/sürücü); kaçıp kurtulmasın diye başkasını önüne katıp gözünün önünde olacak şekilde yürümeye zorlayan kimsedir. Bu durum, onu kötü bir şeye doğru götürme hâllerinde söz konusudur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ } [Enfâl: 6] ve şöyle buyurmuştur:
وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً [الزمر: ٧١] ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى
{ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً } [Zümer: 71]. Yüce Allah'ın şu kavline gelince: { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى
الْجَنَّةِ زُمَراً [الزمر: ٧٣] فَمُشَاكَلَةٌ. وَضِدُّ السُّوق: الْقود.
الْجَنَّةِ زُمَراً } [Zümer: 73] burada müşâkele (söz sanatı) vardır. Sevk etmenin (sürmenin) zıddı ise önden çekip götürmektir (kavd).
[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٢٢]
[Kâf Suresi (50), 22. Âyet]
لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢)
{ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢) } “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin; işte senden perdeni kaldırdık, artık bugün gözün pek keskindir!”
مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوف دلّ عَلَيْهِ تَعَيُّنِهُ مِنَ الْخِطَابِ، أَيْ يُقَالُ هَذَا الْكَلَامُ لِكُلِّ نَفْسٍ مِنْ نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ خِطَابُ التَّهَكُّمِ التَّوْبِيخِيِّ لِلنَّفْسِ الْكَافِرَةِ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَمْ يَكُنْ فِي غَفْلَةٍ عَنِ الْحَشْرِ وَالْجَزَاءِ.
Hitaptan açıkça anlaşıldığı üzere bu, hazfedilmiş bir sözün mukavvelidir (söylenmiş sözdür). Yani bu söz müşriklerin her bir ferdine söylenir. Bu, kâfir nefse yönelik alay ve kınama içeren bir hitaptır; zira mümin, haşirden ve cezadan/karşılıktan gaflet içinde değildi.
وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ وَمَقُولِهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ كُلُّ نَفْسٍ [ق: ٢١] أَوْ مَوْقِعِ الصِّفَةِ، وَعَلَامَاتُ الْخِطَابِ فِي كَلِمَاتِ كُنْتَ وعَنْكَ وغِطاءَكَ وفَبَصَرُكَ مَفْتُوحَةٌ لِتَأْوِيلِ النَّفْسِ بِالشَّخْصِ أَوْ بِالْإِنْسَانِ ثُمَّ غَلَبَ فِيهِ التَّذْكِيرُ عَلَى التَّأْنِيثِ. وَهَذَا الْكَلَامُ صَادِرٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ شُرُوعٌ فِي ذِكْرِ الْحِسَابِ.
Söz (kavl) ve söylenilen sözün (makûl) oluşturduğu cümle, { كُلُّ نَفْسٍ } [Kâf: 21] ifadesinden hâl yahut sıfat konumundadır. { كُنْتَ }, { عَنْكَ }, { غِطاءَكَ } ve { فَبَصَرُكَ } kelimelerindeki hitap alametleri; nefis (nefs) kelimesinin şahıs veya insan olarak tevil edilmesi sebebiyle fethalıdır, ardından da müzekkerlik müennesliğe galip kılınmıştır. Bu söz Yüce Allah tarafından sadır olmuştur ve hesabın zikredilmesine bir başlangıçtır.
وَالْغَفْلَةُ: الذُّهُولُ عَمَّا شَأْنُهُ أَنْ يُعْلَمَ وَأُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى الْإِنْكَارِ وَالْجَحَدِ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ، وَرَشَّحَ ذَلِكَ قَوْلُهُ فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ بِمَعْنَى: بَيَّنَّا لَكَ الدَّلِيلَ بِالْحِسِّ فَهُوَ أَيْضًا تَهَكُّمٌ. وَأُوثِرَ قَوْلُهُ: فِي غَفْلَةٍ عَلَى أَنْ يُقَالَ غَافِلًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ الْغَفْلَةِ مِنْهُ وَلِذَلِكَ اسْتَتْبَعَ تَمْثِيلَهَا بِالْغِطَاءِ.
Gaflet; bilinmesi gereken bir şeyden habersiz kalmaktır. Burada ise alay yollu inkâr ve inat anlamında kullanılmıştır. { فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ } kavli de bunu pekiştirmiştir ki bu, «Sana delili hissi olarak açıkladık» demektir ve bu da bir alaydır (tehekküm). «Gâfilen» (gafil olarak) denilmeyip { فِي غَفْلَةٍ } (gaflet içinde) ifadesinin tercih edilmesi, gafletin onda iyice yerleştiğini göstermek içindir; bu sebeple de onun bir örtüye (gıtâ) benzetilmesini gerektirmiştir.
وَكَشْفُ الْغِطَاءِ تَمْثِيلٌ لِحُصُولِ الْيَقِينِ بِالشَّيْءِ بَعْدَ إِنْكَارِ وُقُوعِهِ، أَيْ كَشَفْنَا عَنْكَ الْغِطَاءَ الَّذِي كَانَ يَحْجُبُ عَنْكَ وُقُوعَ هَذَا الْيَوْمِ بِمَا فِيهِ، وَأُسْنِدَ الْكَشْفُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ الَّذِي أَظْهَرَ لَهَا أَسْبَابَ حُصُولِ الْيَقِينِ بِشَوَاهِدِ عَيْنِ الْيَقِينِ. وَأُضِيفَ (غِطَاءَ) إِلَى ضَمِيرِ الْإِنْسَانِ الْمُخَاطِبِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اخْتِصَاصِهِ بِهِ وَأَنَّهُ مِمَّا يُعْرَفُ بِهِ.
Örtünün kaldırılması (keşfü'l-gıtâ), vuku bulması inkâr edildikten sonra bir şey hakkında yakînin (kesin bilginin) hasıl olmasının temsilidir. Yani içindekilerle birlikte bu günün gerçekleşmesini senden perdeleyen örtüyü kaldırdık [demektir]. Kaldırma (keşf) eylemi Yüce Allah'a isnat edilmiştir; çünkü ayne'l-yakîn şahitleriyle yakînin hasıl olma sebeplerini ortaya koyan O'dur. (Gıtâ/örtü) kelimesi muhatap olan insanın zamirine izafe edilmiştir; bu da örtünün ona has olduğunu ve onunla bilinen bir şey olduğunu göstermek içindir.
وَحِدَّةُ الْبَصَرِ: قُوَّةُ نَفَاذِهِ فِي الْمَرْئِيِّ، وَحِدَّةُ كُلِّ شَيْءِ قُوَّةُ مَفْعُولِهِ، وَمِنْهُ حِدَّةُ الذِّهْنِ، وَالْكَلَامُ يَتَضَمَّنُ تَشْبِيهَ حُصُولِ الْيَقِينِ بِرُؤْيَةِ الْمَرْئِيِّ بِبَصَرٍ قَوِيٍّ، وَتَقْيِيدُهُ بِقَوْلِهِ: الْيَوْمَ تَعْرِيضٌ بِالتَّوْبِيخِ، أَيْ لَيْسَ حَالُكَ الْيَوْمَ كَحَالِكَ قَبْلَ الْيَوْمِ إِذْ كُنْتَ فِي الدُّنْيَا مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ.
Gözün keskinliği (hiddetü'l-basar), görülen şeye nüfuzunun güçlü olmasıdır. Her şeyin keskinliği/şiddeti, etkisinin gücüdür; zihin keskinliği (hiddetü'z-zihn) tabiri de bundandır. Bu ifade, yakînin hasıl oluşunu görülen şeyin güçlü bir gözle görülmesine benzetmeyi içerir. Bunun { الْيَوْمَ } (bugün) kavliyle kayıtlanması ise kınamaya tarizdir; yani dünyadayken dirilişi inkâr ettiğin günün öncesindeki hâlin gibi değildir bugünkü hâlin [demektir].
وَالْمَعْنَى: فَقَدْ شَاهَدْتَ الْبَعْثَ وَالْحَشْرَ وَالْجَزَاءَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ ذَلِكَ كُله، قَالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ [الصافات: ٥٣] وَقَالُوا: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [الصافات: ٥٩] فَقَدْ رَأَى الْعَذَاب ببصره.
Anlamı şudur: İşte dirilişi, haşri ve karşılığı bizzat gördün! Zira onlar bütün bunları inkâr ediyorlardı; { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَدِينُونَ } [Sâffât: 53] demişler ve { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } [Sâffât: 59] demişlerdi. Artık o, azabı kendi gözüyle görmüştür.
[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٢٣]
[Kâf Suresi (50), 23. Âyet]
وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣)
{ وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣) } “Yoldaşı [olan melek] dedi ki: «İşte yanımdaki [amel defteri] hazır!»”
الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنْ تَاءِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ
Vâv (و), hâl vâvıdır; cümle ise { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ
هَذَا [ق: ٢٢]
هَذَا } [Kâf: 22] kavlindeki hitap tāsından bir hâldir.
أَيْ يُوَبَّخُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الْعَذَابِ بِكَلِمَةِ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا، فِي حَالِ قَوْلِ قَرِينِهِ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ.
Yani azabı gördüğü sırada, yoldaşının { هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } dediği hâlde kendisine { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } sözüyle kınama yapılır.
وَهَاءُ الْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ: قَرِينُهُ عَائِدَةٌ إِلَى كُلُّ نَفْسٍ [ق: ٢١] أَوْ إِلَى الْإِنْسَانِ.
{ قَرِينُهُ } kavlindeki gaib zamiri (hâ/hu), { كُلُّ نَفْسٍ } [Kâf: 21] ifadesine yahut insana dönmektedir.
وَقَرِينُ فَعِيلُ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مَقْرُونٌ إِلَى غَيْرِهِ. وَكَأَنَّ فِعْلَ قَرَنَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقَرَنِ بِالتَّحْرِيكِ وَهُوَ الْحَبْلُ وَكَانُوا يَقْرِنُونَ الْبَعِيرَ بِمِثْلِهِ لِوَضْعِ الْهَوْدَجِ، فَاسْتُعِيرَ الْقَرِينُ لِلْمُلَازِمِ.
Karîn (قَرِين), mef'ûl anlamında faîl veznindedir; yani başkasına bitiştirilmiş (makrûn) demektir. Karane (قَرَنَ) fiili, harekeyle okunan ve ip anlamına gelen el-karan (الْقَرَن) kelimesinden türetilmiş gibidir. Onlar hevdenci (mahfeyi) yerleştirmek için bir deveyi emsaliyle birbirine bağlarlardı (yakrinûne). Dolayısıyla karîn, ayrılmayan yoldaş için istiare edilmiştir.
وَهَذَا لَيْسَ بِالْتِفَاتٍ إِذْ لَيْسَ هُوَ تَغْيِيرَ ضَمِيرٍ وَلَكِنَّهُ تَعْيِينُ أُسْلُوبِ الْكَلَامِ وَأُعِيدَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ الْغَائِبِ الْمُفْرَدِ بِاعْتِبَارِ مَعْنَى نَفْسٍ أَيْ شَخْصٍ، أَوْ غَلَبَ التَّذْكِيرُ عَلَى التَّأْنِيثِ.
Bu bir iltifat değildir; zira zamir değişikliği söz konusu olmayıp sözün üslubunun tayin edilmesidir. Nefis kelimesinin anlamı yani şahıs itibara alınarak ona müfred gaib zamiri döndürülmüştür yahut müzekkerlik müennesliğe galip kılınmıştır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: هَذَا مَا لَدَيَّ إِلَخْ، يُفَسِّرُهُ قَوْلُهُ: مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ.
{ هَذَا مَا لَدَيَّ } kavlindeki işaret ismini, { مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } ifadesi tefsir etmektedir.
وَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا لَدَيَّ مَوْصُولَةٌ بَدَلٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. ولَدَيَّ صِلَةٌ، وعَتِيدٌ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
{ مَا لَدَيَّ } kavlindeki mâ (مَا) mevsûledir, işaret isminden bedeldir. { لَدَيَّ } sıladır; { عَتِيدٌ } ise işaret isminin haberidir.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ بِالْقَرِينِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: فَقَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ وَمُجَاهِدٌ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ هُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالْإِنْسَانِ الَّذِي يَسُوقُهُ إِلَى الْمَحْشَرِ أَيْ هُوَ السَّائِقُ الشَّهِيدُ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْقَرِينُ فِي قَوْلِهِ الْآتِي قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ [ق: ٢٧] بِمَعْنًى غَيْرِ مَعْنَى الْقَرِينِ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ.
Müfessirler bu ayetteki karîn (yoldaş) ile kastedilen hususta üç görüşe ayrılmışlardır: Katâde, Hasan, Dahhâk, İbn Zeyd ve iki görüşünden birinde Mücâhid, onun insana vekil kılınan ve onu mahşere sevk eden melek olduğunu, yani sâik ve şehîd olduğunu söylemişlerdir. Bu durum, ileride gelecek olan { قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ } [Kâf: 27] kavlindeki karînin, { وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } kavlindeki karîn anlamından farklı bir anlamda olmasını gerektirir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا: أَنَّ الْقَرِينَ شَيْطَانُ الْكَافِرِ الَّذِي كَانَ يُزَيِّنُ لَهُ الْكُفْرَ فِي الدُّنْيَا أَيِ الَّذِي وَرَدَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ [فصلت: ٢٥] . وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَيْضًا: أَنْ قَرِينَهُ صَاحِبُهُ مِنَ الْإِنْسِ، أَيِ الَّذِي كَانَ قَرِينَهُ فِي الدُّنْيَا.
Yine Mücâhid'den nakledildiğine göre karîn, kâfirin dünyada iken kendisine küfrü süsleyen şeytanıdır; yani Yüce Allah'ın { وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } [Fussilet: 25] kavlinde geçen kimsedir. Yine İbn Zeyd'den nakledildiğine göre onun karîni, insanlardan olan arkadaşıdır; yani dünyada onun yoldaşı olan kimsedir.
وَعَلَى الِاخْتِلَافِ فِي الْمُرَادِ بِالْقَرِينِ يَخْتَلِفُ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ فَإِنْ كَانَ الْقَرِينُ الْمَلَكَ كَانْتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ هَذَا إِلَى الْعَذَابِ الْمُوكَّلِ بِهِ ذَلِكَ الْمَلَكُ وَإِنْ كَانَ الْقَرِينُ شَيْطَانًا أَوْ إِنْسَانًا كَانَتِ الْإِشَارَةُ مُحْتَمَلَةً لِأَنَ تَعُودَ إِلَى الْعَذَابِ كَمَا فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، أَوْ أَنْ تَعُودَ إِلَى مَعَادِ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: قَرِينُهُ
Karîn ile neyin kastedildiği konusundaki ihtilafa bağlı olarak { هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } kavlinin tefsiri de farklılık gösterir. Şayet karîn melek ise, { هَذَا } kavlindeki işaret o meleğe tevdi edilen azaba yönelik olur. Eğer karîn şeytan veya insan ise, işaretin birinci vecihte olduğu gibi azaba dönmesi de muhtemeldir yahut { قَرِينُهُ } kavlindeki gaib zamirinin merciine dönmesi de muhtemeldir.
وَهُوَ نَفْس الْكَافِرِ، أَيْ هَذَا الَّذِي مَعِي، فَيَكُونُ لَدَيَّ بِمَعْنَى: مَعِي، إِذْ لَا يَخْلُو أَحَدٌ مِنْ صَاحِبٍ يَأْنَسُ بِمُحَادَثَتِهِ وَالْمُرَادُ بِهِ قرين الشّرك الممائل.
Ki o da kâfirin kendisidir; yani "işte bu yanımdakidir" demektir. Bu durumda { لَدَيَّ } kelimesi "yanımda / benimle beraber" anlamında olur; zira hiç kimse sohbetiyle ünsiyet kurduğu bir arkadaştan hali kalmaz ve bununla kastedilen, şirke denk/benzer olan yoldaştır.
وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ مَنْ كَانَ قَرِينًا لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَاخْتِلَافَ حَالَيْهِمَا يَوْمَ الْجَزَاءِ بِقَوْلِهِ
Nitekim Allah, müşriklerden olup da müminin yoldaşı olan kimseyi ve ceza gününde ikisinin hallerinin farklılığını şu kavliyle zikretmiştir:
قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ الْآيَةُ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٥١، ٥٢] . وَقَوْلُ الْقَرِينِ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ مُسْتَعْمل فِي التهلف وَالتَّحَسُّرِ وَالْإِشْفَاقِ، لِأَنَّهُ لَمَّا رَأَى مَا بِهِ الْعَذَابَ عَلِمَ أَنه قد هيّىء لَهُ، أَوْ لَمَّا رَأَى مَا قَدَّمَ إِلَيْهِ قَرِينُهُ علم أَنه لَا حق عَلَى أَثَرِهِ كَقِصَّةِ الثَّوْرَيْنِ الْأَبْيَضِ وَالْأَحْمَرِ اللَّذَيْنِ اسْتَعَانَ الْأَسَدُ بِالْأَحْمَرِ مِنْهُمَا عَلَى أَكْلِ الثَّوْرِ الْأَبْيَضِ ثُمَّ جَاءَ الْأَسَدُ بَعْدَ يَوْمٍ لِيَأْكُلَ الثَّوْرَ الْأَحْمَرَ فَعَلَا الْأَحْمَرُ رَبْوَةً وَصَاحَ أَلَا إِنَّمَا أُكِلْتُ يَوْمَ أُكِلَ الثَّوْرُ الْأَبْيَضُ.
Sâffât sûresindeki { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “İçlerinden biri der ki: ‘Benim bir yoldaşım vardı, derdi ki: Sen gerçekten tasdik edenlerden misin?’” [Sâffât: 51-52] ayetidir. Karînin { هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } sözü ise hayıflanma, teessüf ve endişe bildirmek için kullanılmıştır; çünkü kendisini bekleyen azabı görünce onun kendisi için hazırlandığını anlamıştır yahut yoldaşına sunulanı görünce onun peşinden gideceğini anlamıştır; tıpkı aslanın beyaz öküzü yemek için kırmızı öküzden yardım aldığı, sonra bir gün sonra aslan kırmızı öküzü de yemek için geldiğinde kırmızı öküzün bir tepeye çıkıp "Haberiniz olsun, ben aslında beyaz öküzün yendiği gün yendim!" diye bağırdığı iki öküz (beyaz ve kırmızı öküz) hikâyesinde olduğu gibi.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى عَتِيدٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] ، وَهُوَ هُنَا مُتَعَيِّنٌ لِلْمَعْنَى الَّذِي فَسَّرَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ، أَيْ معدّ ومهيّأ.
{ عَتِيدٌ } kelimesinin anlamı Yüce Allah'ın { إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } [Kâf: 18] kavlinde geçmişti; burada da müfessirlerin tefsir ettiği anlama, yani hazırlanmış ve hazır edilmiş anlamına tayin olunmuştur.
[٢٤، ٢٥]
[24, 25]
[سُورَة ق (٥٠) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٢٥]
[Kâf Sûresi (50), Âyetler 24-25]
أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤) مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥)
{ أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤) مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥) } “[Allah buyurur:] ‘Atın cehenneme her inatçı kâfiri! Hayra engel olan, haddi aşan, şüpheciyi!’”
انْتِقَالٌ مِنْ خِطَابِ النَّفْسِ إِلَى خِطَابِ الْمَلَكَيْنِ الْمُوَكَّلَيْنِ السَّائِقِ وَالشَّهِيدِ. وَالْكَلَامُ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ. وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ انْتِقَالٌ مِنْ خِطَابِ فَرِيقٍ إِلَى خِطَابِ فَرِيقٍ آخَرَ، وَصِيغَةُ الْمُثَنَّى فِي قَوْلِهِ: أَلْقِيا تَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَعْمَلَةً فِي أَصْلِهَا فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِلسَّائِقِ وَالشَّهِيدِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَعْمَلَةً فِي خِطَابِ الْوَاحِدِ وَهُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِجَهَنَّمَ وَخُوطِبَ بِصِيغَةِ الْمُثَنَّى جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةٍ مُسْتَعْمَلَةٍ فِي الْخِطَابِ جَرَتْ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَكْثُرُ فِيهِمْ أَنْ يُرَافِقَ السَّائِرَ رَفِيقَانِ، وَهِيَ طَرِيقَةٌ مَشْهُورَةٌ، كَمَا قَالَ امْرُؤ الْقَيْس:
[Bu ayet], nefse olan hitaptan görevli iki meleğe, yani sâik (sevk eden) ve şehîd (şahit) meleklere hitaba geçiştir. Bu söz, hazfedilmiş bir sözün mekulüdür (söylenmişidir). Cümle ise bir zümreye hitaptan başka bir zümreye hitaba geçiş bildiren bir ibtidâî isti'nâftır. { أَلْقِيا } kavlindeki tesniye (ikil) sîgasının asıl anlamında kullanılmış olması caizdir; bu takdirde hitap sâik ve şehîde yöneliktir. Tek bir kişiye, yani cehenneme vekil kılınan meleğe hitapta kullanılmış olması da caizdir; onun tesniye sîgasıyla muhatap alınması, dillerinde cari olan ve hitapta kullanılan bir üsluba binaendir; çünkü onlarda yolcuya iki arkadaşın refakat etmesi çok yaygındı. Bu meşhur bir üsluptur; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
قفانبك مِنْ ذِكْرَى حَبِيبٍ وَمَنْزِلِ وَقَوْلِهِمْ: يَا خَلِيلَيَّ، وَيَا صَاحِبَيَّ. وَالْمُبَرِّدُ يَرَى أَنَّ تَثْنِيَةَ الْفَاعِلِ نَزَلَتْ مَنْزِلَةَ تَثْنِيَةِ الْفِعْلِ لِاتِّحَادِهِمَا كَأَنَّهُ قِيلَ: أَلْقِ أَلْقِ لِلتَّأْكِيدِ.
"Durun ikiniz (kıfâ), sevgilinin ve konağın hatırasına ağlayalım!" ve onların "Ey iki dostum!", "Ey iki arkadaşım!" sözleri gibi. el-Müberred ise failin tesniye yapılmasının, aralarındaki birlikten ötürü fiilin tesniye yapılması menzilesine indirgendiği görüşündedir; sanki tekit için "At, at! (elki elki)" denilmiş gibidir.
وَهَذَا أَمْرٌ بِأَنْ يَعُمَّ الْإِلْقَاءُ فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ، فَيَعْلَمُ مِنْهُ كُلُّ حَاضِرٍ فِي الْحَشْرِ مِنْ هَؤُلَاءِ أَنَّهُ مَدْفُوعٌ بِهِ إِلَى جَهَنَّمَ.
Bu, cehenneme atmanın her inatçı kâfiri kapsamasını bildiren bir emirdir; böylece haşirde hazır bulunan bunlardan her biri, kendisinin cehenneme itileceğini anlar.
وَالْكَفَّارُ: الْقَوِيُّ الْكُفْرِ، أَيِ الشِّرْكِ.
Keffâr (كَفَّار): Küfrü, yani şirki pek kuvvetli olan kimsedir.
وَالْعَنِيدُ: الْقَوِيُّ الْعِنَادِ، أَيِ الْمُكَابَرَةِ وَالْمُدَافَعَةِ لِلْحَقِّ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مُبْطِلٌ.
Anîd (عَنِيد): İnadı, yani bâtıl üzere olduğunu bildiği halde kibri ve hakkı geri püskürtmesi pek şiddetli olan kimsedir.
وَالْمَنَّاعُ: الْكَثِيرُ الْمَنْعِ، أَيْ صَدِّ النَّاسِ عَنِ الْخَيْرِ، وَالْخَيْرُ هُوَ الْإِيمَانُ، كَانُوا يَمْنَعُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَذَوِيهِمْ مِنِ اتِّبَاعِ الْإِيمَانِ وَمِنْ هَؤُلَاءِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ كَانَ يَقُولُ لِبَنِي أَخِيهِ «مَنْ دَخَلَ مِنْكُمْ فِي الْإِسْلَامِ لَا أَنْفَعُهُ بِشَيْءٍ مَا عِشْتُ» . وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ أَيْضًا مَنْعُ الْفُقَرَاءِ مِنَ الْمَالِ لِأَنَّ الْخَيْرَ يُطْلَقُ عَلَى الْمَالِ وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَمْنَعُونَ الْفُقَرَاءَ وَيُعْطُونَ الْمَالَ
Mennâ' (مَنَّاع): Çokça meneden, yani insanları hayırdan alıkoyan kimsedir. Hayır ise imandır; zira onlar çocuklarını ve yakınlarını imana uymaktan menederlerdi. Bunlardan biri olan Velîd b. el-Mugîre, kardeşinin oğullarına şöyle derdi: "Sizden kim İslâm'a girerse, yaşadığım müddetçe ona hiçbir şeyle fayda sağlamam." Bununla fakirlerin maldan menedilmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü hayır kelimesi mala da ıtlak olunur. Câhiliye ehli fakirleri meneder, malı ise
لِأَكَابِرِهِمْ تَقَرُّبًا وَتَلَطُّفًا.
yakınlaşmak ve yaranmak maksadıyla ileri gelenlerine verirlerdi.
وَالْمُعْتَدِي: الظَّالِمُ الَّذِي يَعْتَدِي عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِالْأَذَى وعَلى الرَّسُول ﷺ بِالتَّكْذِيبِ وَالْقَوْلِ الْبَاطِلِ.
Mu'tedî (مُعْتَدِي): Müslümanlara eziyetle, Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise yalanlama ve bâtıl sözle tecavüz eden zalim kimsedir.
وَالْمُرِيبُ الَّذِي أَرَابَ غَيْرَهُ، أَيْ جَعَلَهُ مُرْتَابًا، أَيْ شَاكًّا، أَيْ بِمَا يُلْقُونَهُ إِلَى النَّاسِ مِنْ صُنُوفِ الْمُغَالَطَةِ لِيُشَكِّكُوهُمْ فِي صدق الرَّسُول ﷺ وَصِحَّةِ الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ. وَبَيْنَ لَفْظِي عَتِيدٌ [ق: ١٨] وعَنِيدٍ الجناس الْمُصحف.
Murîb (مُرِيب) ise başkasını şüpheye düşüren, yani Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] doğruluğunda, imanın ve tevhidin sıhhatinde şüpheye düşürmek için insanlara sundukları çeşitli mugalatalarla onları şüpheci/kuşkucu kılan kimsedir. { عَتِيدٌ } [Kâf: 18] ve { عَنِيدٍ } lafızları arasında cinâs-ı musahhaf vardır.
[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٢٦]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 26]
الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ (٢٦)
{ الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ (٢٦) } “O ki, Allah ile beraber başka bir ilah edindi. Artık atın onu o şiddetli azaba!”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْمَوْصُولِ بَدَلًا مِنْ كَفَّارٍ عَنِيدٍ فَإِنَّ الْمَعْرِفَةَ تُبَدَّلُ مِنَ النَّكِرَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ [الشورى: ٥٢، ٥٣] ، عَلَى أَنَّ الْمَوْصُولَ هُنَا تَعْرِيفُهُ لَفْظِيٌّ مُجَرَّدٌ لِأَنَّ مَعْنَى الصِّلَةِ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِمُعَيَّنٍ، وَأَنَّ قَوْلَهُ:
İsmi mevsûlün { كَفَّارٍ عَنِيدٍ } ifadesinden bedel olması caizdir; zira ma'rife, nekradan bedel yapılabilir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, Allah’ın yoluna iletiyorsun.” [Şûrâ: 52-53]. Kaldı ki buradaki mevsûlün ma'rifeliği sırf lafzîdir; zira sılanın anlamı muayyen bir kimseye tahsis edilmiş değildir. Şüphesiz O'nun:
فَأَلْقِياهُ تَفْرِيعٌ عَلَى أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ [ق: ٢٤] وَمَصَبُّ التَّفْرِيعِ الْمُتَعَلِّقِ وَهُوَ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ، أَيْ فِي أَشَدِّ عَذَابِ جَهَنَّمَ تَفْرِيعًا عَلَى الْأَمْرِ بِإِلْقَائِهِ فِي جَهَنَّمَ تَفْرِيعُ بَيَانٍ، وَإِعَادَةُ فِعْلِ أَلْقِيا لِلتَّأْكِيدِ مَعَ تَفْرِيعِ مُتَعَلِّقِ الْفِعْلِ الْمُؤَكَّدِ. وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ النَّظْمِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ [الْقَمَر: ٩]
{ فَأَلْقِياهُ } kavli, { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } [Kâf: 24] üzerine bir tefri'dir. Tefri'in odak noktası müteallaktır; o da bir beyan tefri'i olarak cehenneme atılma emrine dayandırılan { فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ } yani "cehennemin en şiddetli azabında" ifadesidir. { أَلْقِيا } fiilinin tekrarı ise tekit içindir; bununla birlikte tekit edilen fiilin müteallakı tefri' edilmiştir. Bu, nazmın bediî inceliklerindendir ve bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ } “Onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanladılar ve ‘Mecnundur’ dediler ve o tartaklandı.” [Kamer: 9].
فَفَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِ: كَذَّبَتْ إِلَخْ قَوْلَهُ: فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ.
Zira { كَذَّبَتْ } kavli üzerine { فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ } kavlini tefri' etmiştir.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ [آل عمرَان: ١٨٨] ، فَالْمَقْصُودُ بِالتَّفْرِيعِ هُوَ قَوْلُهُ: بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَإِعَادَةُ تَحْسَبَنَّهُمْ تُفِيدُ التَّأْكِيد، وَعَلِيهِ ف الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ:
Yine Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri sakın azaptan kurtulacak bir yerde sanma!” [Âl-i İmrân: 188]. Burada tefri' ile kastedilen { بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } kavlidir; { تَحْسَبَنَّهُمْ } lafzının tekrarı ise tekit ifade eder. Buna göre { الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } ifadesi:
الْكَفَّارُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ كُلَّ [ق: ٢٤] فَهُوَ صَادِقٌ عَلَى جَمَاعَةِ الْكَفَّارِينَ فَضَمِيرُ النصب فِي فَأَلْقِياهُ بِمَنْزِلَةِ ضَمِيرِ جَمْعٍ، أَيْ فَأَلْقَيَاهُمْ.
{ كُلَّ } [Kâf: 24] kelimesinin kendisine muzaf olduğu kâfirdir; dolayısıyla kâfirler topluluğuna sadıktır (uygundur). { فَأَلْقِياهُ } lafzındaki mansub zamir de cemî zamiri menzilesindedir, yani "onları ikiniz atın" demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْمَوْصُولِ مُبْتَدَأً عَلَى اسْتِئْنَافِ الْكَلَامِ وَيُضَمَّنُ الْمَوْصُولُ مَعْنَى الشَّرْطِ فَيَكُونُ فِي وُجُودِ الْفَاءِ فِي خَبَرِهِ لِأَجْلِ مَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الشَّرْطِ وَهَذَا كَثِيرٌ.
Sözün isti'nâfı olarak ismi mevsûlün mübteda olması ve mevsûle şart anlamı yüklenmesi de caizdir; bu durumda haberinde fâ harfinin bulunması, onda barınan şart anlamı sebebiyledir ve bu pek çoktur.
وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ هُنَا تَأْكِيدُ الْعُمُومِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ.
Buradaki maksat, { كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } kavlindeki umumîliği (kapsamı) tekit etmektir.
[سُورَة ق (٥٠) : آيَة ٢٧]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 27]
قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ (٢٧)
{ قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ (٢٧) } “Yoldaşı dedi ki: ‘Rabbimiz! Onu ben azdırmadım; fakat kendisi derin bir sapıklık içindeydi.’”
حِكَايَةُ قَوْلِ الْقَرِينِ بِالْأُسْلُوبِ الْمُتَّبَعِ فِي حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَاتِ فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ أُسْلُوبُ
Karînin sözünün hikâye edilmesi, Kur'an'da karşılıklı konuşmaların (mukâvelelerin) hikâye edilmesinde takip edilen üslup üzeredir; o da
الْفَصْلِ دُونَ عَطْفِ فِعْلِ الْقَوْلِ عَلَى شَيْءٍ، وَهُوَ الْأُسْلُوبُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
kavil fiilini bir şeye atfetmeksizin fasl üslubudur. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde zikrettiğimiz üsluptur:
قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها الْآيَةُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] ، تُشْعِرُ بِأَنَّ فِي الْمَقَامِ كَلَامًا مَطْوِيًّا هُوَ كَلَامُ صَاحِبِ الْقَرِينِ طُوِيَ لِلْإِيجَازِ، وَدَلِيلُهُ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُ الْقَرِينِ مِنْ نَفْيِ أَنْ يَكُونَ هُوَ أَطْغَى صَاحِبَهُ إِذْ قَالَ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ. وَقَدْ حُكِيَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ ص صَرِيحًا بِقَوْلِهِ: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ [ص: ٥٩- ٦١] . وَتَقْدِيرُ الْمَطْوِيِّ هُنَا: أَن الكفّار الْعَنِيدَ لَمَّا قَدِمَ إِلَى النَّارِ أَرَادَ التَّنَصُّلَ مِنْ كُفْرِهِ وَعِنَادِهِ وَأَلْقَى تَبِعَتَهُ عَلَى قَرِينِهِ الَّذِي كَانَ يُزَيِّنُ لَهُ الْكُفْرَ فَقَالَ: هَذَا الْقَرِينُ أَطْغَانِي، فَقَالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ.
Bakara sûresindeki { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “‘Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?’ dediler” [Bakara: 30] ayeti, burada îcâz (kısalık) gayesiyle dürülmüş (hazfedilmiş) bir sözün, yani karînin yoldaşının sözünün bulunduğunu hissettirir. Bunun delili ise karînin { رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } diyerek yoldaşını kendisinin azdırdığını nefyetmesinde saklıdır. Bu durum Sâd sûresinde açıkça şöyle hikâye edilmiştir: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ } “‘İşte sizinle beraber cehenneme girecek bir güruh! Onlara rahat yüzü yok; çünkü onlar ateşe gireceklerdir.’ [Diğerleri de] derler ki: ‘Hayır, asıl size rahat yüzü yok! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz; ne kötü bir duraktır!’ Derler ki: ‘Rabbimiz! Bunu kim bizim önümüze getirdiyse, ateşte onun azabını kat kat artır!’” [Sâd: 59-61]. Buradaki matvînin (dürülmüş kısmın) takdiri şöyledir: İnatçı kâfir ateşe getirildiğinde, küfründen ve inadından sıyrılmak istemiş, sorumluluğu kendisine küfrü süsleyen karînine yükleyerek: "Beni bu karîn azdırdı!" demiştir. Bunun üzerine karîni de: { رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } demiştir.
فَالْقَرِينُ هَذَا هُوَ الْقَرِينُ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ [ق:
Buradaki karîn, { وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } [Kâf:
٢٣] .
23] kavlinde daha önce zikri geçen karîndir.
وَالطُّغْيَانُ: تَجَاوُزُ الْحَدِّ فِي التَّعَاظُمِ وَالظُّلْمِ وَالْكُفْرِ، وَفِعْلُهُ يَائِيٌّ وَوَاوِيٌّ، يُقَالُ: طَغِيَ يَطْغَى كَرَضِيَ، وَطَغَا يَطْغُو كَدَعَا. فَمَعْنَى مَا أَطْغَيْتُهُ مَا جَعَلْتُهُ طَاغِيًا، أَيْ مَا أَمَرْتُهُ بِالطُّغْيَانِ وَلَا زَيَّنْتُهُ لَهُ. والاستدراك ناشىء عَنْ شِدَّةِ الْمُقَارَنَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَرِينِهِ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالْقَرِينِ شَيْطَانَهُ الْمُقَيَّضَ لَهُ فَإِنَّهُ قُرِنَ بِهِ مِنْ وَقْتِ إِدْرَاكِهِ، فَالِاسْتِدْرَاكُ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّ الْمُقَارَنَةَ بَيْنَهُمَا تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مَا بِهِ مِنَ الطُّغْيَانِ بِتَلْقِينِ الْقَرِينِ فَهُوَ يَنْفِي ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ، وَلِذَلِكَ أَتْبَعَ الِاسْتِدْرَاكَ بِجُمْلَةِ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ فَأَخْبَرَ الْقَرِينُ بِأَنَّ صَاحِبَهُ ضَالٌّ مِنْ قَبْلُ فَلَمْ يَكُنِ اقْتِرَانُهُ مَعَهُ فِي التَّقْيِيضِ أَوْ فِي الصُّحْبَةِ بِزَائِدِ إِيَّاهُ إِضْلَالًا، وَهَذَا نَظِيرُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنِ الْفَرِيقَيْنِ فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [الْبَقَرَة:
Tugyân (طُغْيَان): Büyüklük taslamada, zulümde ve küfürde haddi aşmaktır; fiili hem yâ'lı hem vâv'lı gelir; radıye gibi tagıye-yetgâ (طَغِيَ يَطْغَى) ve de'â gibi tagâ-yetgû (طَغَا يَطْغُو) denir. { مَا أَطْغَيْتُهُ } ifadesinin anlamı: "Onu azgın kılmadım; yani ona azgınlığı emretmedim ve bunu ona süslemedim" demektir. İstidrâk ise, kendisi ile karîni arasındaki yakın yoldaşlıktan kaynaklanmaktadır; bilhassa karîn ile kastedilen ona musallat kılınan şeytanı ise; zira o, temyiz/akıl çağından itibaren ona bağlanmıştır. Dolayısıyla istidrâk, aralarındaki bu yoldaşlığın, adamdaki azgınlığın karînin telkiniyle meydana geldiği vehmini savuşturmak içindir; o da bunu kendisinden nefyetmektedir. Bu sebeple istidrâkın peşinden { كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } cümlesini getirmiştir; böylece karîn, yoldaşının daha önceden de sapık olduğunu, dolayısıyla onunla musallat kılınma yahut arkadaşlık bağıyla bir arada bulunmasının ona fazladan bir sapıklık katmadığını haber vermiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde iki fırkadan hikâye ettiğinin bir benzeridir: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “O zaman uyulanlar, uyanlardan uzak durup kaçmışlardır” [Bakara:
١٦٦] . وَفِعْلُ كانَ لِإِفَادَةِ أَنَّ الضَّلَالَ ثَابِتٌ لَهُ بِالْأَصَالَةِ مُلَازِمٌ لِتَكْوِينِهِ.
166]. { كانَ } fiili ise sapıklığın onda aslen sabit olduğunu ve tabiatının ayrılmaz bir parçası olduğunu ifade etmek içindir.
وَالْبَعِيدُ: مُسْتَعَارٌ لِلْبَالِغِ فِي قُوَّةِ النَّوْعِ حَدًّا لَا يَبْلُغُ إِلَيْهِ إِدْرَاكُ الْعَاقِلِ بِسُهُولَةٍ كَمَا لَا يَبْلُغُ سَيْرُ السَّائِرِ إِلَى الْمَكَانِ الْبَعِيدِ إِلَّا بِمَشَقَّةٍ أَوْ بَعِيدُ الزَّمَانِ، أَيْ قَدِيمٌ أَصِيلٌ فَيَكُونُ تَأْكِيدًا لِمُفَادِ فِعْلِ كانَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١١٦] .
Baîd (بَعِيد): Kendi nev'inin kuvvetinde, yolcunun uzak bir mekâna ancak meşakkatle ulaşabilmesi gibi akıl sahibinin idrakinin de kolaylıkla ulaşamayacağı bir sınıra varan durum için istiare edilmiştir; yahut zaman bakımından uzak yani kadîm ve köklü anlamındadır; bu takdirde { كانَ } fiilinin ifade ettiği manaya tekit olur. Bu, Nisâ sûresindeki { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “Kim Allah’a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür” [Nisâ: 116] kavlinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ تَمَكُّنَ الضَّلَالِ مِنْهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ بِتَابِعٍ لِمَا يُمْلِيهِ غَيْرُهُ عَلَيْهِ لِأَنَّ شَأْنَ التَّابِعِ فِي شَيْءٍ أَنْ لَا يَكُونَ مَكِينًا فِيهِ مِثْلَ عِلْمِ الْمُقَلَّدِ وَعلم النظّار.
Mana şudur: Sapıklığın onda kök salmış olması, onun bu hususta başkasının kendisine dikte ettirdiğine uyan bir kimse olmadığını gösterir; zira bir şeyde tâbi olan kimsenin şanı, taklitçinin ilmi ile nazar ehlinin ilmi arasındaki farkta olduğu gibi, o şeyde köklü/derinleşmiş olmamaktır.
[٢٨، ٢٩]
[28, 29]
[سُورَة ق (٥٠) : الْآيَات ٢٨ إِلَى ٢٩]
[Kâf Sûresi (50), Âyetler 28-29]
قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ (٢٨) مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩)
{ قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ (٢٨) مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩) } “[Allah] buyurur ki: ‘Huzurumda çekişmeyin! Ben size daha önce uyarı göndermiştim. Benim katımda söz değiştirilmez ve Ben kullara asla zulmedici değilim.’”
هَذَا حِكَايَةُ كَلَامٍ يَصْدُرُ يَوْمَئِذٍ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْفَرِيقَيْنِ الَّذِي اتَّبَعُوا وَالَّذِينَ اتُّبِعُوا، فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ [ق: ٢٢] .
Bu, o gün Yüce Allah tarafından uyan ve uyulan her iki fırkaya yönelik olarak sadır olacak sözün hikâyesidir; dolayısıyla zamir, kelamda açıkça zikredilmeyen fakat { فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ } [Kâf: 22] kavlinin delalet ettiği zata dönmektedir.
وَعَدَمُ عَطْفِ فِعْلِ قالَ عَلَى مَا قَبْلَهُ لِوُقُوعِهِ فِي مَعْرِضِ الْمُقَاوَلَةِ، وَالتَّعْبِيرِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ فَقَدْ صَارَتِ المقاولة بَين ثَلَاثَة جَوَانِبَ.
{ قالَ } fiilinin öncesine atfedilmemesi mukâvele (karşılıklı konuşma) bağlamında vuku bulmasındandır; mazi sîgasıyla ifade edilmesi ise gerçekleşmesinin kesinliğindendir; nitekim mukâvele üç taraf arasında cereyan etmiştir.
وَالِاخْتِصَامُ: الْمُخَاصَمَةُ وَهُوَ مَصْدَرٌ بِصِيغَةِ الِافْتِعَالِ الَّتِي الْأَصْلُ فِيهَا أَنَّهَا لِمُطَاوَعَةِ بَعْضِ الْأَفْعَالِ فَاسْتُعْمِلَتْ لِلتَّفَاعُلِ مَثَلَ: اجْتَوَرُوا وَاعْتَوَرُوا وَاخْتَصَمُوا.
İhtisâm (اخْتِصَام): Çekişmek (muhâsame) demektir; aslı bazı fiillerin mutavaatı (dönüşlülüğü) için olan ifti'âl babında bir masdardır ve işteşlik (tefâ'ul) için kullanılmıştır; tıpkı icteverû (komşuluk yaptılar), i'teverû (sırayla yaptılar) ve ihtasamû (çekiştiler) gibi.
وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُخَاصَمَةِ بَيْنَهُمْ يَقْتَضِي أَنَّ النُّفُوسَ الْكَافِرَةَ ادَّعَتْ أَنَّ قُرَنَاءَهَا أَطْغَوْهَا، وَأَنَّ الْقُرَنَاءَ تَنَصَّلُوا مِنْ ذَلِكَ وَأَنَّ النُّفُوسَ أَعَادَتْ رَمْيَ قُرَنَائِهَا بِذَلِكَ فَصَارَ خِصَامًا فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَطُوِيَ ذِكْرُهُ لِدَلَالَةِ لَا تَخْتَصِمُوا عَلَيْهِ إِيثَارًا لِحَقِّ الْإِيجَازِ فِي الْكَلَامِ. وَالنَّهْيُ عَنِ الِاخْتِصَامِ بَعْدَ وُقُوعِهِ بِتَأْوِيلِ النَّهْيِ عَنِ الدَّوَامِ عَلَيْهِ، أَيْ كَفُّوا عَنِ الْخِصَامِ.
Aralarındaki çekişmenin yasaklanması, kâfir nefislerin karînlerinin kendilerini azdırdığını iddia ettiğini, karînlerin bundan sıyrılmaya çalıştığını ve nefislerin bu suçu tekrar karînlerine attığını, böylece bir çekişmenin doğduğunu iktiza eder; işte bu yüzden Yüce Allah: { لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ } buyurmuştur. Kelamda îcâz (kısalık) hakkını gözetmek gayesiyle, { لَا تَخْتَصِمُوا } ifadesinin buna delaleti sebebiyle bunun zikri dürülmüştür (metinde açıkça verilmemiştir). Çekişmenin vuku bulmasından sonra yasaklanması ise, ona devam edilmesinin yasaklanması tevilindedir; yani "Çekişmeyi bırakın!" demektir.
وَمَعْنَى النَّهْيُ أَنَّ الْخِصَامَ فِي ذَلِكَ لَا جَدْوَى لَهُ لِأَنَّ اسْتِوَاءَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْكُفْرِ كَافٍ فِي مُؤَاخَذَةِ كِلَيْهِمَا عَلَى السَّوَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٨] ، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَدْ تَقَرَّرَ فَلَا يُفِيدُهُمُ التَّخَاصُمُ لِإِلْقَاءِ التَّبِعَةِ عَلَى أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ.
Bu nehyin anlamı şudur: Bu hususta çekişmenin hiçbir faydası yoktur; zira iki zümrenin küfürde eşit olması, her ikisinin de aynı şekilde muaheze edilmesi için yeterlidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } “Sonrakiler öncekiler için: ‘Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır; onlara ateşten kat kat azap ver!’ derler. [Allah da] der ki: ‘Her biri için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz.’” [A'râf: 38]. Bu da Allah'ın onlar hakkındaki hükmünün kesinleştiğine, dolayısıyla sorumluluğu iki taraftan birine yüklemek için çekişmelerinin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına kinayedir.
وَوَجْهُ اسْتِوَائِهِمَا فِي الْعَذَابِ أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى إِضْلَالِهِ قَائِمٌ بِمَا اشْتَهَتْهُ نَفْسُهُ مِنْ تَرْوِيجِ الْبَاطِلِ دُونَ نَظَرٍ فِي الدَّلَائِلِ الْوِزَاعَةِ عَنْهُ وَأَنَّ مُتَلَقِّيَ الْبَاطِلِ مِمَّنْ دَعَاهُ إِلَيْهِ قَائِمٌ بِمَا اشْتَهَتْهُ نَفْسُهُ من الطَّاعَة لأيمة الضَّلَالِ فَاسْتَوَيَا فِي الدَّاعِي وَتَرَتُّبِ أَثَرِهِ.
Azapta eşit olmalarının vechi şudur: Sapıklığa çağıran kimse, kendisini bundan alıkoyan delillere bakmaksızın nefsinin arzuladığı bâtılı yayma işini yapmaktadır; kendisine çağrıda bulunan kimseden bâtılı alan ise, nefsinin arzuladığı sapıklık önderlerine itaat işini yapmaktadır; böylece itici güçte (sâikte) ve onun eserinin terettüp etmesinde eşit olmuşlardır.
وَالْوَاوُ فِي وَقَدْ قَدَّمْتُ وَاوُ الْحَالِ. وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تَخْتَصِمُوا وَهِيَ حَالٌ مُعَلِّلَةٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الِاخْتِصَامِ.
{ وَقَدْ قَدَّمْتُ } kavlindeki vâv, hâl vâvıdır. Cümle, { تَخْتَصِمُوا } fiilindeki zamirin hâlidir ve çekişmenin yasaklanışını gerekçelendiren bir hâldir.
وَالْمَعْنَى: لَا تَطْمَعُوا فِي أَنَّ تَدَافُعَكُمْ فِي إِلْقَاءِ التَّبِعَةِ يُنْجِيكُمْ مِنَ الْعِقَابِ بَعْدَ حَالِ إِنْذَارِكُمْ بِالْوَعِيدِ مِنْ وَقْتِ حَيَاتِكُمْ فَمَا اكْتَرَثْتُمْ بِالْوَعِيدِ فَلَا تَلُومُوا إِلَّا أَنْفُسَكُمْ لِأَنَّ مَنْ أَنْذَرَ
Mana şudur: Hayatta olduğunuz andan itibaren tehditle uyarılmış olmanızın ardından, sorumluluğu birbirinize atmanızın sizi cezadan kurtaracağına tamah etmeyin. Siz tehdidi umursamadınız, öyleyse ancak kendinizi kınayın; çünkü uyaran kişi
فَقَدْ أَعْذَرَ.
mazereti ortadan kaldırmıştır (özrü kalmamıştır).
فَقَوْلُهُ: وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِالْخِصَامِ كَوْنَ الْعِقَابِ عَدْلًا مِنَ اللَّهِ. وَالْبَاءُ فِي بِالْوَعِيدِ مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِه: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة:
Dolayısıyla O'nun: { وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ } “Oysa ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim” kavli, cezanın Allah'tan bir adalet olması hasebiyle çekişmenin bir fayda sağlamayacağına kinayedir. { بِالْوَعِيدِ } ifadesindeki bâ harf-i ceri, { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınıza meshedin” [Mâide:
٦] . وَالْمَعْنَى: وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمُ الْوَعِيدَ قَبْلَ الْيَوْمِ.
6] ayetinde olduğu gibi tekit için zâiddir (fazladan gelmiştir). Mana şudur: "Ben bugünden önce size tehdidi bildirmiştim."
وَالتَّقْدِيمُ: جَعْلُ الشَّيْءِ قُدَّامَ غَيْرِهِ.
Takdim (تَقْدِيم), bir şeyi diğerinin önüne geçirmektir.
وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: كَوْنُهُ سَابِقًا عَلَى الْمُؤَاخَذَةِ بِالشِّرْكِ لِأَنَّ اللَّهَ تَوَعَّدَهُمْ بِوَاسِطَة الرَّسُول ﷺ. فَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ الْمُكَنَّى عَنْهُ بُيِّنَ بِجُمْلَةِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ، أَيْ لَسْتُ مُبْطِلًا ذَلِكَ الْوَعِيدَ، وَهُوَ الْقَوْلُ، إِذِ الْوَعِيدُ مِنْ نَوْعِ الْقَوْلِ، وَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ، أَيْ فَمَا أَوْعَدْتُكُمْ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَهَّدَ أَنْ لَا يَغْفِرَ لِمَنْ يُشْرِكُ بِهِ وَيَمُوتُ عَلَى ذَلِكَ.
Burada kastedilen ise, şirk sebebiyle muaheze edilmeden önce gerçekleşmiş olmasıdır; zira Allah, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla onları tehdit etmiştir. Kendisine kinaye yapılan birinci mana, { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim huzurumda söz değiştirilmez” cümlesiyle açıklanmıştır; yani "Ben, söz niteliğinde olan o tehdidi iptal edici değilim." Zira tehdit, sözün bir türüdür ve [kavl kelimesindeki] belirlilik (ahd) içindir; yani "Size vadettiğim/tehdit ettiğim şey muhakkak gerçekleşecektir; çünkü Allah, kendisine ortak koşan ve bu hal üzere ölen kimseyi bağışlamayacağını taahhüt etmiştir."
وَالْمَعْنَى الثَّانِي الْمُكَنَّى عَنْهُ بُيِّنَ بِجُمْلَةِ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ، أَيْ فَلِذَلِكَ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمُ الْوَعِيدَ.
Kendisine kinaye yapılan ikinci mana ise, { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ve ben kullara asla zulmedici değilim” cümlesiyle açıklanmıştır; yani "İşte bu yüzden tehdidi size önceden bildirdim."
وَالْمُبَالَغَةُ الَّتِي فِي وصف بِظَلَّامٍ رَاجِعَةٌ إِلَى تَأْكِيدِ النَّفْيِ. وَالْمُرَادُ: لَا أَظْلِمُ شَيْئًا مِنَ الظُّلْمِ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى: مَا أَنَا بِشَدِيدِ الظُّلْمِ كَمَا قَدْ يُسْتَفَادُ مِنْ تَوَجُّهِ النَّفْيِ إِلَى الْمُقَيَّدِ يُفِيدُ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى الْقَيْدِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَغْلَبِيٌّ. وَالْأَكْثَرُ فِي نَفْيِ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ أَنْ يُقْصَدَ بِالْمُبَالَغَةِ مُبَالَغَةُ النَّفْيِ، قَالَ طَرَفَةُ:
{ بِظَلَّامٍ } vasfındaki mübalağa, nefyi (olumsuzluğu) tekit etmeye racidir. Kastedilen: "Zulmün hiçbir çeşidiyle zulmetmem" demektir. Yoksa -olumsuzluğun mukayyede yönelmesinin kayda yönelmeyi ifade etmesinden anlaşılabileceği gibi- "Ben çok zulmedici değilim [az zulmederim]" demek değildir; zira bu [kural] ekseridir (çoğunlukla böyledir). Mübalağa kiplerinin olumsuzlanmasında çoğunlukla kastedilen, nefiyde mübalağadır (olumsuzluğun şiddetidir). Nitekim Tarafe şöyle demiştir:
وَلَسْتُ بِحَلَّالِ التِّلَاعِ مَخَافَةً ... وَلَكِنْ مَتَى يَسْتَرْفِدِ الْقَوْمُ أَرْفِدِ
"Korkudan dolayı tepelere konup duran biri değilim, ... Lakin kavim ne zaman yardım isterse yardım ederim."
فَإِنَّهُ لَا يُرِيدُ نَفْيَ كَثْرَةِ حُلُولِهِ التِّلَاعَ وَإِنَّمَا أَرَادَ كَثْرَةَ النَّفْيِ.
Zira şair burada tepelere çokça konmasını nefyetmeyi değil, nefyi çoklaştırmayı (kesin olarak nefyetmeyi) kastetmiştir.
وَذَكَرَ الشَّيْخُ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» تَوَجُّهَ نَفْيِ الشَّيْءِ الْمُقَيَّدِ إِلَى خُصُوصِ الْقَيْدِ كَتَوَجُّهِ الْإِثْبَاتِ سَوَاءً، وَلَكِن كَلَام التفتازانيّ فِي كِتَابِ «الْمَقَاصِدِ فِي أُصُولِ الدِّينِ» فِي مَبْحَثِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَشَارَ إِلَى اسْتِعْمَالَيْنِ فِي ذَلِكَ، فَالْأَكْثَرُ أَنَّ النَّفْيَ يَتَوَجَّهُ إِلَى الْقَيْدِ فَيَكُونُ الْمَنْفِيُّ الْقَيْدَ، وَقَدْ يُعْتَبَرُ الْقَيْدُ قَيْدًا لِلنَّفْيِ وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ. عَلَى أَنِّي أَرَى أَنَّ عَدَّ مِثْلِ صِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي عِدَادِ الْقُيُودِ مَحَلَّ نَظَرٍ فَإِنَّ الْمُعْتَبَرَ مِنَ الْقُيُودِ هُوَ مَا كَانَ لَفْظًا زَائِدًا عَلَى اللَّفْظِ الْمَنْفِيِّ مِنْ صِفَةٍ أَوْ حَالٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ: لَسْتُ ظَلَّامًا، وَلَكِنْ أَظْلِمُ، وَيَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ لَا آتِيكَ مُحَارِبًا وَلَكِنْ مُسَالِمًا.
Şeyh (Abdülkāhir el-Cürcânî), Delâilü'l-İ'câz'da, mukayyet bir şeyin nefiy yönelişinin aynen ispat yönelişi gibi bizzat kayda yönelik olduğunu zikretmiştir. Fakat Teftâzânî, el-Makāsıd fî Usûli'd-Dîn adlı kitabında Allah Teâlâ'nın rüyeti bahsinde bu hususta iki kullanıma işaret etmiştir: Çoğunlukla nefiy kayda yönelir ve menfi (olumsuzlanan) olan kayıt olur; bazen de kayıt, nefyin kaydı kabul edilir ki tahkik olan (doğru) görüş budur. Bununla birlikte ben, mübalağa sîgası gibilerinin kayıtlar zümresinden sayılmasının tartışmaya açık olduğunu düşünüyorum; zira kayıttan muteber olan, sıfat, hâl veya benzeri gibi menfi lâfzın üzerine zâit bir lâfız olandır. Görmez misin ki: "Ben çok zulmedici değilim ama zulmederim" denmesi uygun düşmez; fakat "Sana savaşçı olarak gelmiyorum, barışçı olarak geliyorum" denmesi uygun düşer.
وَقَدْ أَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» إِلَى أَنَّ إِيثَار وصف بِظَلَّامٍ هُنَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمَنْفِيَّ
Keşşâf'ta, burada { بِظَلَّامٍ } vasfının tercih edilmesinin, menfi (olumsuzlanan) olan şeyin