وَاجْتُلِبَ الْمُضَارِعُ فِي تَنْطِقُونَ دُونَ أَنْ يُقَالَ: نُطْقُكُمْ، يُفِيدُ التَّشْبِيهَ بِنُطْقِهِمُ الْمُتَجَدِّدِ وَهُوَ أَقْوَى فِي الْوُقُوعِ لِأَنَّهُ محسوس.
“Nütkukum” (نُطْقُكُمْ) denmeyip { تَنْطِقُونَ } şeklinde muzari fiilin getirilmesi, onların sürekli yenilenen konuşmalarına benzetmeyi ifade eder; bu da hissedilir (somut) olduğu için gerçekleşme bakımından daha kuvvetlidir.
[٢٤- ٣٠]
[24-30]
[سُورَة الذاريات (٥١) : الْآيَات ٢٤ إِلَى ٣٠]
[Zâriyât Suresi (51), Ayetler 24-30]
هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ (٢٤) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٢٥) فَراغَ إِلى أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ (٢٦) فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٢٧) فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٢٨)
{ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ (٢٤) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٢٥) فَراغَ إِلى أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ (٢٦) فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٢٧) فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٢٨) } “İbrahim'in ağırlanan misafirlerinin haberi sana geldi mi? Hani onlar onun yanına girip: ‘Selâm’ demişlerdi. O da: ‘Selâm! [Sizler] yabancı kimselersiniz’ demişti. Hemen gizlice ailesinin yanına gidip semiz bir buzağı getirdi. Onu önlerine yaklaştırıp: ‘Yemez misiniz?’ dedi. Bunun üzerine onlardan içine bir korku düştü. ‘Korkma!’ dediler ve ona bilgin bir oğul müjdelediler.”
فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَقالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ (٢٩) قالُوا كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٣٠)
{ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَقالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ (٢٩) قالُوا كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٣٠) } “Bunun üzerine karısı bir çığlık içinde dönüp geldi, elini yüzüne vurdu ve: ‘[Ben] kısır bir kocakarıyım!’ dedi. Onlar: ‘Rabbin böyle buyurdu. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir’ dediler.”
انْتِقَالٌ مِنَ الْإِنْذَارِ وَالْمَوْعِظَةِ وَالِاسْتِدْلَالِ إِلَى الِاعْتِبَارِ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ الْمُمَاثِلَةِ لِلْمُخَاطَبِينَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْكُفْرِ وَتَكْذِيبِ الرُّسُلِ. وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَغُيِّرَ أُسْلُوبُ الْكَلَامِ مِنْ خِطَابِ الْمُنْذِرِينَ مُوَاجَهَةً إِلَى أُسْلُوبِ التَّعْرِيضِ تَفَنُّنًا بِذِكْرِ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ لِتَكَوْنَ تَوْطِئَةً لِلْمَقْصُودِ مِنْ ذِكْرِ مَا حَلَّ بِقَوْمِ لُوطٍ حِينَ كَذَّبُوا رَسُولَهُمْ، فَالْمَقْصُودُ هُوَ مَا بَعْدُ
Uyarı, öğüt ve delil getirmeden; küfürde ve peygamberleri yalanlamada muhatap olan müşriklere benzeyen geçmiş ümmetlerin durumlarından ibret almaya bir geçiştir. Cümle iptidâî bir istînâftır. Sözün üslubu, uyarılanlara doğrudan hitaptan, üslup çeşitliliği amacıyla üstü kapalı anlatım (tariz) üslubuna çevrilmiş ve elçilerini yalanladıklarında Lût kavminin başına gelenleri zikretme asıl maksadına bir mukaddime olması için İbrahim'in kıssası zikredilmiştir. Asıl maksat ise...
قَوْلِهِ قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ [الْحجر: ٥٧] .
{ قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } [Hicr: 57] kavlinden sonraki kısımdır.
وَكَانَ فِي الِابْتِدَاءِ بِذِكْرِ قَوْمِ لُوطٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى خِلَافِ التَّرْتِيبِ الَّذِي جَرَى عَلَيْهِ اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ فِي تَرْتِيبِ قَصَصِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ بِابْتِدَائِهَا بِقَوْمِ نُوحٍ ثُمَّ عَادٍ ثُمَّ ثَمُودَ ثُمَّ قَوْمِ لُوطٍ أَنَّ الْمُنَاسَبَةَ لِلِانْتِقَالِ مِنْ وَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْعِبْرَةِ بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ أَنَّ
Kur'an'ın yalanlayan ümmetlerin kıssalarını sıralarken Nûh kavmiyle başlayıp sonra Âd, sonra Semûd, sonra Lût kavmi şeklinde takip ettiği mutat usulün aksine bu ayette Lût kavminin zikriyle başlanmasının sebebi; müşrikleri tehditten geçmiş ümmetlerden ibret almaya geçişin münasebetinin şu olmasıdır:
الْمُشْرِكِينَ وُصِفُوا آنِفًا بِأَنَّهُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ فَكَانُوا فِي تِلْكَ الْغَمْرَةِ أَشْبَهَ بِقَوْمِ لُوطٍ إِذْ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ [الْحجر: ٧٢] ، وَلِأَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي عُذِّبَ بِهِ قَوْمُ لُوطٍ كَانَ حِجَارَةً أُنْزِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مُشَبَّهَةً بِالْمَطَرِ. وَقَدْ سُمِّيَتْ مَطَرًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Müşrikler az önce { فِي غَمْرَةٍ ساهُونَ } “bir gaflet ve cehalet içindedirler” şeklinde nitelendirilmişlerdi; dolayısıyla bu gaflet ve cehalet içinde, Allah'ın haklarında { لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” [Hicr: 72] buyurduğu Lût kavmine çok benziyorlardı. Ayrıca Lût kavminin cezalandırıldığı azap, gökten üzerlerine yağmura benzetilerek indirilen taşlardı. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda bu taşlar yağmur olarak isimlendirilmiştir:
وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ [الْفرْقَان: ٤٠] وَقَوْلِهِ: وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [هود: ٨٢] وَلِأَنَّ فِي قِصَّةِ حُضُورِ الْمَلَائِكَةِ عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ وَزَوْجِهِ عِبْرَةً بِإِمْكَانِ الْبَعْثِ فَقَدْ تَضَمَّنَتْ بِشَارَتَهَا بِمَوْلُودٍ يُولَدُ لَهَا بَعْدَ الْيَأْسِ مِنَ الْوِلَادَةِ وَذَلِكَ مِثْلُ الْبَعْثِ بِالْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَمَاتِ.
{ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } “Andolsun ki onlar, o felaket yağmuruna tutulan beldeye uğramışlardı” [Furkan: 40] ve { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık” [Hûd: 82]. Bir diğer sebep de meleklerin İbrahim'in ve eşinin yanına geliş kıssasında yeniden dirilişin (ba's) imkânına dair bir ibret bulunmasıdır; zira bu kıssa, doğum yapmaktan ümit kesildikten sonra doğacak bir çocukla müjdelenmesini içermektedir ki bu da ölümden sonra hayat ile yeniden diriltilmeye benzer.
وَلَمَّا وُجِّهَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِقَوْلِهِ: هَلْ أَتاكَ عُرِفَ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ تَسْلِيَتُهُ عَلَى مَا لَقِيَهُ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ. وَيَتْبَعُ ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِالسَّامِعِينَ حِينَ يَقْرَأُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ أَوْ يُبَلِّغُهُمْ بِأَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ الْعَذَابِ لِاتِّحَادِ الْأَسْبَابِ.
{ هَلْ أَتاكَ } buyruğu ile hitap Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilince, asıl maksadın kavminin yalanlaması karşısında karşılaştığı sıkıntılardan dolayı onu teselli etmek olduğu anlaşılmıştır. Buna bağlı olarak, Peygamber onlara Kur'an'ı okuduğunda veya tebliğ ettiğinde, sebeplerin aynı olması dolayısıyla dinleyenlerin de benzer bir azaba uğrayacaklarına dair üstü kapalı bir uyarı (tariz) yer almaktadır.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ فِي سُورَةِ ص [٢١] ، وَأَنَّهُ يُفْتَتَحُ بِهِ الْأَخْبَارُ الْفَخْمَةُ الْمُهِمَّةُ.
{ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ } ifadesinin benzerine dair açıklama, Sâd Suresi'ndeki { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ } [21] kavlinde geçmiş ve bununla azametli ve mühim haberlere başlandığı belirtilmişti.
وَالضَّيْفُ: اسْمٌ يُقَالُ لِلْوَاحِدِ وَلِلْجَمْعِ لِأَنَّ أَصْلَهُ مَصْدَرُ ضَافَ، إِذَا مَالَ فَأُطْلِقَ عَلَى الَّذِي يَمِيلُ إِلَى بَيْتِ أَحَدٍ لِيَنْزِلَ عِنْدَهُ. ثُمَّ صَارَ اسْمًا فَإِذَا لُوحِظَ أَصْلُهُ أُطْلِقَ عَلَى الْوَاحِدِ وَغَيْرِهِ وَلَمْ يُؤَنِّثُوهُ وَلَا يَجْمَعُونَهُ وَإِذَا لُوحِظَ الِاسْمُ جَمَعُوهُ لِلْجَمَاعَةِ وَأَنَّثُوهُ لِلْأُنْثَى فَقَالُوا أَضْيَافٌ وَضُيُوفٌ وَامْرَأَةٌ ضَيْفَةٌ وَهُوَ هُنَا اسْمُ جَمْعٍ وَلِذَلِكَ وُصِفَ بِ الْمُكْرَمِينَ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦٨] قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي.
Dayf (ضَيْف) kelimesi tekil için de çoğul için de kullanılan bir isimdir; çünkü aslı, yöneldi/meyletti anlamına gelen “dâfe” (ضَافَ) fiilinin masdarıdır ve bir kimsenin evine konaklamak üzere yönelen kişi için kullanılmıştır. Sonra isimleşmiştir; aslı gözetildiğinde tekil ve diğerleri için kullanılır, müennes yapılmaz ve çoğul yapılmaz. İsim olduğu gözetildiğinde ise çoğul için çoğul yapılır ve dişil için müennes yapılır; nitekim “adyâf” (أَضْيَاف), “duyûf” (ضُيُوف) ve “imraetün dayfetün” (امْرَأَةٌ ضَيْفَةٌ) demişlerdir. Burada ise bir isim-i cem (topluluk ismi)dir; bu sebeple { الْمُكْرَمِينَ } ile nitelenmiştir. Hicr Suresi'nde [68] { قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي } kavlinde geçmişti.
وَالْمَعْنِيُّ بِهِ الْمَلَائِكَة الَّذِي أَظْهَرَهُمُ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فَأَخْبَرُوهُ بِأَنَّهُمْ مُرْسَلُونَ مِنَ اللَّهِ لِتَنْفِيذِ الْعَذَابِ لِقَوْمِ لُوطٍ وَسَمَّاهُمُ اللَّهُ ضَيْفًا نَظَرًا لِصُورَةِ مَجِيئِهِمْ فِي هَيْئَةِ الضَّيْفِ كَمَا سمى الْملكَيْنِ الَّذين جَاءَا دَاوُدَ خَصْمًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ [ص: ٢١] ، وَذَلِكَ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ الصُّورِيَّةِ.
Bununla kastedilenler, Allah'ın İbrahim'e [aleyhisselâm] gösterdiği ve ona Lût kavmine azabı uygulamak üzere Allah tarafından gönderildiklerini haber veren meleklerdir. Allah Teâlâ, misafir kılığında gelme suretlerini dikkate alarak onlara “misafir” (ضَيْف) adını vermiştir; nitekim Dâvûd'a gelen iki meleği de { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ } [Sâd: 21] ayetinde davacı (hasım) olarak isimlendirmiştir. Bu, sûrî (şeklî) istiâre türündendir.
وَفِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ: أَنَّهُمْ كَانُوا ثَلَاثَةً. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُمْ جِبْرِيلُ
Tevrat'ın Tekvin (Yaratılış) bölümünde onların üç kişi olduğu belirtilmektedir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre onlar Cibrîl,
وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ. وَعَنْ عَطَاءٍ: جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَمَعَهُمَا مَلَكٌ آخَرُ.
Mîkâîl ve İsrâfîl'dir. Atâ'dan ise Cibrîl, Mîkâîl ve yanlarında bir melek daha olduğu rivayet edilmiştir.
وَلَعَلَّ سَبَبَ إِرْسَالِ ثَلَاثَةٍ لِيَقَعَ تَشَكُّلُهُمْ فِي شَكْلِ الرِّجَالِ لِمَا تَعَارَفَهُ النَّاسُ فِي أَسْفَارِهِمْ أَنْ لَا يَقِلَّ رَكْبُ الْمُسَافِرِينَ عَنْ ثَلَاثَةِ رِفَاقٍ. وَذَلِكَ أَصْلُ جَرَيَانِ الْمُخَاطَبَةِ
Üç melek gönderilmesinin sebebi, insanların yolculuklarında yolcu kafilesinin üç arkadaştan az olmaması şeklindeki örflerine uygun olarak insan suretine bürünmelerini sağlamak olabilir. Nitekim Arap kelamında...
بِصِيغَةِ الْمُثَنَّى فِي نَحْوِ: «قَفَا نَبْكِ» .
“Kıfâ nebki” (قَفَا نَبْكِ - [Ey iki arkadaşım!] Durun da ağlayalım) gibi ifadelerde tesniye (ikil) sigasıyla hitap edilmesinin aslı da budur.
وَفِي الْحَدِيثِ «الْوَاحِدُ شَيْطَانُ وَالِاثْنَانِ شَيْطَانَانِ وَالثَّلَاثَةُ رَكْبٌ» . رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bir yolcu bir şeytandır, iki yolcu iki şeytandır, üç kişi ise bir kafiledir.” Bunu Hâkim, el-Müstedrek'te rivayet etmiş
وَذَكَرَ أَنَّ سَنَدَهُ صَحِيحٌ. وَقَدْ يَكُونُ سَبَبُ إِرْسَالِهِمْ ثَلَاثَةً أَنَّ عَذَاب قوم لَو كَانَ بِأَصْنَافٍ مُخْتَلِفَةٍ لِكُلِّ صِنْفٍ مِنْهَا مَلَكُهُ الْمُوَكَّلُ بِهِ.
ve senedinin sahih olduğunu zikretmiştir. Üç kişi olarak gönderilmelerinin bir sebebi de Lût kavminin azabının farklı türlerde olması ve her tür için onunla görevli bir meleğin bulunması olabilir.
وَوَصْفُهُمْ بِالْمُكْرَمِينَ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ لِأَنَّهُ يُوهِمُ أَنَّ ذَلِكَ لِإِكْرَامِ إِبْرَاهِيمَ إِيَّاهُمْ كَمَا جَرَتْ عَادَتُهُ مَعَ الضَّيْفِ وَهُوَ الَّذِي سَنَّ الْقِرَى، وَالْمَقْصُودُ: أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمَهُمْ بِرَفْعِ الدَّرَجَةِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ مُقَرَّبُونَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] وَقَالَ: كِراماً كاتِبِينَ [الانفطار: ١١] .
Onların { الْمُكْرَمِينَ } (ağırlanan / ikram olunanlar) şeklinde nitelendirilmesi çift yönlü (tevcihli) bir sözdür; çünkü bunun, İbrahim'in misafire karşı âdeti olduğu üzere ve misafir ağırlamayı (kırâ) ilk sünnet kılan kişi olarak onlara ikram etmesinden kaynaklandığı vehmini verir. Asıl maksat ise Allah'ın derecelerini yükselterek onlara ikramda bulunmuş olmasıdır; zira melekler, Allah Teâlâ'nın { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” [Enbiyâ: 26] ve { كِراماً كاتِبِينَ } “Değerli yazıcılar” [İnfitâr: 11] buyurduğu gibi O'nun katında mukarreb (yakınlaştırılmış) kullardır.
وَظَرْفُ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ يَتَعَلَّقُ بِ حَدِيثُ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ، أَيْ خَبَرُهُمْ حِينَ دَخَلُوا عَلَيْهِ.
{ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ } zarfı, fiil anlamı taşıdığı için { حَدِيثُ } kelimesine müteallıktır; yani onun yanına girdikleri zamanki haberleridir.
وَقَوْلُهُ: فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ هُودٍ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: قالَ سَلامٌ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قَالَ سِلْمٌ بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ اللَّامِ.
{ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } kavlinin benzeri Hûd Suresi'nde geçmişti. Cumhur { قالَ سَلامٌ } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise sin'in kesresi ve lâm'ın sükûnu ile “kâle silmün” (قَالَ سِلْمٌ) şeklinde okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: قَوْمٌ مُنْكَرُونَ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ قَالَهُ خَفْتًا إِذْ لَيْسَ مِنَ الْإِكْرَامِ أَنْ يُجَاهِرَ الزَّائِرَ بِذَلِكَ، فَالتَّقْدِيرُ: هُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ.
{ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } kavli İbrahim'in sözüdür. Zahir olan, bunu kısık bir sesle (kendi kendine) söylemiş olmasıdır; zira ziyaretçinin yüzüne karşı bunu açıkça söylemek misafirperverliğe yakışmaz. Takdiri: “Onlar yabancı kimselerdir” (هُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ) şeklindedir.
وَالْمُنْكَرُ: الَّذِي يُنْكِرُهُ غَيْرُهُ، أَيْ لَا يَعْرِفُهُ. وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى مَنْ يُنْكَرُ حَالُهُ وَيُظَنُّ أَنَّهُ حَالٌ غَيْرُ مُعْتَادٍ، أَيْ يُخْشَى أَنَّهُ مُضْمِرُ سُوءٍ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٠] فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Münker (مُنْكَر): Başkasının tanımadığı, yani bilmediği kimsedir. Burada ise durumu yadırganan ve alışılmışın dışında olduğu zannedilen, yani kötülük beslediğinden korkulan kimse için kullanılmıştır; nitekim Hûd Suresi'nde [70] { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü” buyrulmuştur. A'şâ'nın şu beyti de bundandır:
وَأَنْكَرَتْنِي وَمَا كَانَ الَّذِي نَكِرَتْ ... مِنَ الْحَوَادِثِ إِلَّا الشَّيْبَ وَالصَّلَعَا
“Beni yadırgadı; oysa yadırgadığı olaylar, saçın ağarmasından ve kellikten başka bir şey değildi.”
أَيْ كَرِهَتْ ذَاتِي.
Yani beni yadırgadı/hoşlanmadı.
وَقِصَّةُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ تَقَدَّمَتْ فِي سُورَة هود.
İbrahim'in misafirlerinin kıssası Hûd Suresi'nde geçmişti.
وفَراغَ مَالَ فِي الْمَشْيِ إِلَى جَانِبٍ، وَمِنْهُ: رَوَغَانُ الثَّعْلَبِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ حَادَ عَنِ الْمَكَانِ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ الضُّيُوفُ إِلَى أَهْلِهِ، أَيْ إِلَى بَيْتِهِ الَّذِي فِيهِ أَهْلُهُ.
{ فَراغَ } ifadesi, yürürken bir tarafa sapmaktır; tilkinin kıvrakça yön değiştirmesi (reveğânü's-sa'leb) de bundandır. Anlamı şudur: İbrahim, misafirlerin indiği yerden ailesinin yanına, yani ailesinin bulunduğu evine yönelip gitti.
وَفِي التَّوْرَاةِ: أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا أَمَامَ بَابِ خَيْمَتِهِ تَحْتَ شَجَرَةٍ وَأَنَّهُ أَنْزَلَ الضُّيُوفَ تَحْتَ
Tevrat'ta, onun çadırının kapısının önünde bir ağacın altında oturmakta olduğu ve misafirleri ağacın altında...
الشَّجَرَةِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَامٍ: إِنَّ الرَّوَغَانَ مَيْلٌ فِي الْمَشْيِ عَنِ الِاسْتِوَاءِ إِلَى الْجَانِبِ مَعَ إِخْفَاءِ إِرَادَتِهِ ذَلِكَ وَتَبِعَهُ عَلَى هَذَا التَّقْيِيدِ الرَّاغِبُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ فَانْتَزَعَ مِنْهُ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّ إِخْفَاءَ إِبْرَاهِيمَ مَيْلَهُ إِلَى أَهْلِهِ مِنْ حُسْنِ الضِّيَافَةِ كَيْلَا يُوهِمَ الضَّيْفَ أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُحْضِرَ لَهُمْ شَيْئًا فَلَعَلَّ الضَّيْفَ أَنْ يَكُفَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَيَعْذُرَهُ وَهَذَا مَنْزَعٌ لَطِيفٌ.
konaklattığı ifade edilmektedir. Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm şöyle demiştir: Reveğân (الرَّوَغَان), yürüyüşte niyetini gizleyerek doğru yoldan yana doğru sapmaktır. Râgıb, Zemahşerî ve İbn Atıyye de bu kayıtta ona uymuştur. Zemahşerî bundan, İbrahim'in ailesinin yanına yönelişini gizlemesinin misafirperverliğin inceliğinden olduğu sonucunu çıkarmıştır; zira misafire kendilerine bir şeyler getirmek istediği hissini vermemek istemiştir, aksi takdirde misafir onu bundan alıkoyabilir ve mazur görebilirdi. Bu çok latif bir nüktedir.
وَكَانَ مَنْزِلُ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي جَرَتْ عِنْدَهُ هَذِهِ الْقِصَّةُ بِمَوْضِعٍ يُسَمَّى (بُلُوطَاتِ مَمْرَا) مِنْ أَرْضِ جَبْرُونَ.
Bu kıssanın gerçekleştiği İbrahim'in menzili, Cebrûn (Hebron/El-Halil) arazisindeki “Memre Meşeleri” (بلوطات ممرا) denilen mevkideydi.
وَوُصِفَ الْعِجْلُ هُنَا بِ سَمِينٍ، وَوُصِفَ فِي سُورَةِ هُودٍ بِحَنِيذٍ، أَيْ مَشْوِيٍّ فَهُوَ عِجْلٌ سَمِينٌ شَوَاهُ وَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ، وَكَانَ الشِّوَا أَسْرَعَ طَبْخِ أَهْلِ الْبَادِيَةِ وَقَامَ امْرُؤُ الْقَيْسِ يَذْكُرُ الصَّيْدَ:
Buzağı burada { سَمِينٍ } (semiz) olarak nitelendirilmiş, Hûd Suresi'nde ise “hanîz” (حَنِيذ), yani kızartılmış olarak nitelendirilmiştir. Dolayısıyla o, kızartıp önlerine yaklaştırdığı semiz bir buzağıdır. Kızartma, çöl ehlinin en hızlı pişirme yöntemiydi. Nitekim İmruülkays avı anlatırken şöyle demiştir:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحْمِ مَا بَيْنَ مُنْضِجٍ ... صَفِيفَ شِوَاءٍ أَوْ قَدِيرٍ مُعَجَّلِ
“Et pişiricileri, sıra sıra dizilmiş eti kızartıp olgunlaştıran ile acele kaynatılan tencere yemeği pişiren arasında dönüp durdular.”
فَقَيَّدَ (قَدِيرٍ) بِ (مُعَجَّلِ) وَلَمْ يُقَيِّدْ (صَفِيفَ شِوَاءٍ) لِأَنَّهُ مَعْلُوم.
Burada “kadîr” (tencere yemeği) kelimesini “muaccel” (acele/hızlı yapılan) kaydıyla nitelemiş, “safîf-i şivâ” (sıra sıra dizilmiş kızartma) kelimesini ise kayda bağlamamıştır; çünkü onun hızlı olduğu zaten bilinmektedir.
وَمعنى فَقَرَّبَهُ وَضَعَهُ قَرِيبًا مِنْهُمْ، أَيْ لَمْ يَنْقُلْهُمْ مِنْ مَجْلِسِهِمْ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ بَلْ جَعَلَ الطَّعَامَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ. وَهَذَا مِنْ تَمَامِ الْإِكْرَامِ لِلضَّيْفِ بِخِلَافِ مَا يَطْعَمُهُ الْعَافِي وَالسَّائِلُ فَإِنَّهُ يُدْعَى إِلَى مَكَانِ الطَّعَامِ كَمَا قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
{ فَقَرَّبَهُ } kavlinin anlamı: Onu misafirlerin yakınına koydu; yani onları oturdukları yerden başka bir yere taşımadı, aksine yemeği önlerine getirdi. Bu, misafire ikramın kemalindendir. Yardım isteyen veya dilenen kimseye verilen yemek ise böyle değildir; zira o kimse yemeğin bulunduğu yere çağrılır. Nitekim Ferezdak şöyle demiştir:
فَقُلْتُ إِلَى الطَّعَامِ فَقَالَ مِنْهُمْ ... فَرِيقٌ يَحْسُدُ الْأُنْسُ الطَّعَامَا
“‘Yemeğe buyrun!’ dedim; içlerinden bir grup: ‘İnsanlar yemeğe gıpta ediyor’ dedi.”
وَمَجِيءُ الْفَاءِ لِعَطْفِ أَفْعَالِ فَراغَ فَجاءَ فَقَرَّبَهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَفْعَالَ وَقَعَتْ فِي سُرْعَةٍ، وَالْإِسْرَاعُ بِالْقِرَى مِنْ تَمَامِ الْكَرَمِ، وَقَدْ قِيلَ: خَيْرُ الْبِرِّ عَاجِلُهُ.
{ فَراغَ }, { فَجاءَ } ve { فَقَرَّبَهُ } fiillerini bağlamak üzere fâ (فَ) harfinin gelmesi, bu eylemlerin süratle gerçekleştiğini göstermek içindir. Misafire ikramda acele etmek cömertliğin kemalindendir; nitekim “İyiliğin en hayırlısı acele olanıdır” denilmiştir.
وَجُمْلَةُ قالَ أَلا تَأْكُلُونَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ من جملَة فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ.
{ قالَ أَلا تَأْكُلُونَ } cümlesi, { فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ } cümlesinden bedel-i iştimaldir.
وأَ لَا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ حِرَفُ عَرْضٍ، أَيْ رَغْبَةٍ فِي حُصُولِ الْفِعْلِ الَّذِي تَدْخُلُ عَلَيْهِ. وَهِيَ هُنَا مُتَعَيِّنَةٌ لِلْعَرَضِ لِوُقُوعِ فِعْلِ الْقَوْلِ بَدَلًا من فعل فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ،
{ أَلا } tek bir kelimedir ve arz (teklif/ikram) harfidir; yani başına geldiği fiilin gerçekleşmesini arzu etmektir. Söz fiilinin { فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ } fiilinden bedel olması sebebiyle burada arz anlamında olması kesindir;
وَلَا يَحْسُنُ جَعْلُهَا كَلِمَتَيْنِ مِنْ هَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ لِلْإِنْكَارِ مَعَ (لَا) النَّافِيَةِ.
bunu inkâr ifade eden istifhâm hemzesi ile olumsuzluk bildiren “lâ”dan (لَا) oluşan iki kelime kılmak uygun değildir.
وَالْعَرْضُ عَلَى الضَّيْفِ عَقِبَ وَضْعِ الطَّعَامِ بَيْنَ يَدَيْهِ زِيَادَةٌ فِي الْإِكْرَامِ بِإِظْهَارِ الْحِرْصِ عَلَى مَا يَنْفَعُ الضَّيْفَ وَإِنْ كَانَ وَضْعُ الطَّعَامِ بَيْنَ يَدَيْهِ كَافِيًا فِي تَمْكِينِهِ مِنْهُ. وَقَدِ اعْتُبِرَ ذَلِكَ إِذْنًا عِنْدَ الْفُقَهَاءِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْوَلَائِمِ بِخِلَافِ مُجَرَّدِ وُجُودِ مَائِدَةِ طَعَامٍ أَوْ سُفْرَةٍ، إِذْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ قَدْ أُعِدَّتْ لِغَيْرِ الْمَدْعُوِّ.
Yemeği misafirin önüne koyduktan hemen sonra ona teklifte bulunmak (arz), yemeği önüne koymak yemesine imkân tanımak için yeterli olsa bile, misafire fayda verecek şeye duyulan arzuyu göstermek suretiyle ikramda bir artıştır. Fakihler nezdinde bu, ziyafet davetlerinde bir izin sayılmıştır; sadece sofranın veya yiyeceğin bulunması ise böyle değildir, zira davet edilenin dışındakiler için hazırlanmış olması da muhtemeldir.
وَالْفَاءُ فِي فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً فَصِيحَةٌ لِإِفْصَاحِهَا عَنْ جُمْلَةٍ مُقَدَّرَةٍ يَقْتَضِيهَا رَبْطُ الْمَعْنَى، أَيْ فَلَمْ يَأْكُلُوا فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً، كَقَوْلِهِ: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاء: ٦٣] ، وَقَدْ صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي سُورَةِ هُودٍ فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ (أَيْ إِلَى الْعَجَلِ) نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً [هود: ٧٠] .
{ فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } ifadesindeki fâ (فَ), mananın bağlanmasının gerektirdiği takdirî bir cümleyi açıkladığı için fasîhadır; yani “Yemediler, bunun üzerine içine onlardan bir korku düştü” demektir; nitekim { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Asânla denize vur, [vurdu] derhal yarıldı” [Şuarâ: 63] kavlinde de böyledir. Hûd Suresi'nde bu husus açıkça ifade edilmiştir: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ (أَيْ إِلَى الْعَجَلِ) نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Ellerinin ona (yani buzağıya) uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü” [Hûd: 70].
وفَأَوْجَسَ أَحَسَّ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُظْهِرْ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ هُودٍ. وَقَوْلُهُمْ لَهُ لَا تَخَفْ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا مَا فِي نَفْسِهِ مِمَّا ظَهَرَ عَلَى مَلَامِحِهِ مِنَ الْخَوْفِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ هُودٍ.
{ فَأَوْجَسَ } ifadesi, içten hissetti ve dışa vurmadı demektir; benzeri Hûd Suresi'nde geçmişti. Onların ona { لَا تَخَفْ } demeleri ise yüz hatlarında beliren korkudan ötürü onun içindekini anladıkları içindir; benzeri Hûd Suresi'nde geçmişti.
وَالْغُلَامُ الَّذِي بَشَّرُوهُ بِهِ هُوَ إِسْحَاقُ لِأَنَّهُ هُوَ ابْنُ سَارَّةَ، وَهُوَ الَّذِي وَقَعَتِ الْبِشَارَةُ بِهِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي التَّوْرَاةِ، وَوُصِفَ هُنَا بِ عَلِيمٍ، وَأَمَّا الَّذِي ذُكِرَتِ الْبِشَارَةُ بِهِ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [١٠١] فَهُوَ إِسْمَاعِيلُ وَوُصِفَ بِ حَلِيمٍ وَلِذَلِكَ فَامْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ الْحَادِثُ عَنْهَا هُنَا هِيَ سَارَّةُ، وَهِيَ الَّتِي وَلَدَتْ بَعْدَ أَنْ أَيِسَتْ، أَمَّا هَاجَرُ فَقَدْ كَانَتْ فَتَاةً وَلَدَتْ فِي مُقْتَبَلِ عُمْرِهَا. وَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ حِينَ سَمِعْتُ الْبِشَارَةَ لَهَا بِغُلَامٍ، أَيْ أَقْبَلَتْ عَلَى مَجْلِسِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ ضَيْفِهِ، قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ هُودٍ [٧١] وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ.
Onunla müjdeledikleri erkek çocuk İshak'tır; zira o Sâre'nin oğludur ve Tevrat'ta bu kıssada müjdelenen odur; burada { عَلِيمٍ } (bilgin) olarak nitelendirilmiştir. Sâffât Suresi'nde [101] müjdesi zikredilen ise İsmâil'dir ve orada { حَلِيمٍ } (yumuşak huylu) olarak nitelendirilmiştir. Bu sebeple burada kendisinden bahsedilen İbrahim'in hanımı Sâre'dir ve o ümidini kestikten sonra doğum yapmıştır; Hâcer ise genç bir kadındı ve ömrünün baharında doğum yapmıştı. Bir erkek çocukla müjdelendiğini işittiği anda karısı yönelip geldi; yani misafirleriyle birlikte oturan İbrahim'in meclisine yöneldi. Nitekim Yüce Allah Hûd Suresi'nde [71] { وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ } “Karısı ise ayakta idi” buyurmuştur.
وَكَانَ النِّسَاءُ يَحْضُرْنَ مَجَالِسَ الرِّجَالِ فِي بُيُوتِهِنَّ مَعَ أَزْوَاجِهِنَّ وَيُوَاكِلْنَهُمْ. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» : قَالَ مَالِكٌ: لَا بَأْسَ أَنْ تَحَضُرَ الْمَرْأَةُ مَعَ زَوْجِهَا وَضَيْفِهِ وَتَأْكُلَ مَعَهُمْ.
Kadınlar evlerinde kocalarıyla birlikte erkeklerin meclislerinde bulunur ve onlarla birlikte yemek yerlerdi. el-Muvatta'da şöyle geçmektedir: Mâlik şöyle demiştir: ‘Kadının kocası ve misafiriyle birlikte bulunmasında ve onlarla yemek yiyebilmesinde bir beis yoktur.’
وَالصُّرَّةُ: الصِّيَاحُ، وَمِنْهُ اشْتُقَّ الصَّرِيرُ. وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ وَهِيَ الْمُلَابَسَةُ.
Sarre (صَرَّة): Çığlık ve feryattır; gıcırtı anlamına gelen “sarîr” (صَرِير) de bundan türemiştir. { فِي } edatı mecazî zarfiyyet içindir ki bu da mülâbeset (o durumun içinde/eşliğinde bulunma) anlamındadır.
وَالصَّكُّ: اللَّطْمُ، وَصَكُّ الْوَجْهِ عِنْدَ التَّعَجُّبِ عَادَةُ النِّسَاءِ أَيَامَئِذٍ، وَنَظِيرُهُ
Sakk (صَكّ): Çarpmak, tokat vurmaktır. Hayret anında yüze hafifçe vurmak, o günkü kadınların âdetiydi. Bunun benzeri,
وَضْعُ الْيَدِ عَلَى الْفَمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ [إِبْرَاهِيم: ٩] .
Yüce Allah'ın { فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ } “Ellerini ağızlarına götürdüler” [İbrâhîm: 9] kavlindeki elin ağıza konulmasıdır.
وَقَوْلُهُا عَجُوزٌ عَقِيمٌ خَبَرٌ مَحْذُوفٍ، أَيْ أَنَا عَجُوزٌ عَقِيمٌ.
Onun { عَجُوزٌ عَقِيمٌ } sözü hazfedilmiş bir [mübtedanın] haberidir; yani “Ben kısır bir kocakarıyım” [demektir].
وَالْعَجُوزُ: فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَهُوَ يَسْتَوِي فِي الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَجْزِ وَيُطْلَقُ عَلَى كِبَرِ السِّنِّ لِمُلَازِمَةِ الْعَجْزِ لَهُ غَالِبًا.
Acûz (عَجُوز): Fâil (etken) anlamında feûl veznindedir; hem müzekker hem müennes için ortak kullanılır. Acz kökünden türemiştir ve çoğunlukla acizlik yaşlılıkla birlikte bulunduğundan yaşlılık için kullanılır.
وَالْعَقِيمُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَهُوَ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ إِذَا جَرَى عَلَى مَوْصُوفٍ مُؤَنَّثٍ، مُشْتَقٌّ مِنْ عَقَمَهَا اللَّهُ، إِذَا خَلَقَهَا لَا تَحْمَلُ بِجَنِينٍ، وَكَانَتْ سَارَّةُ لَمْ تَحْمِلْ قَطُّ.
Akîm (عَقِيم): Mef'ûl (edilgen) anlamında faîl veznindedir; müennes bir nitelenene sıfat olduğunda hem müzekker hem müennes için aynı şekilde kullanılır. “Allah onu kısır yarattı” anlamına gelen 'akamehâllah' ifadesinden türemiştir; yani cenin taşımayacak şekilde yaratılması demektir. Sâre de hiç gebe kalmamıştı.
وَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ الْإِشَارَةُ إِلَى الْحَادِثِ وَهُوَ التَّبْشِيرُ بِغُلَامٍ. وَالْكَافُ
Meleklerin { كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ } sözündeki işaret gerçekleşen olaya, yani bir erkek çocukla müjdelenmeye yöneliktir. [Baştaki] kâf harfi
لِلتَّشْبِيهِ، أَيْ مِثْلُ قَوْلِنَا: قَالَ رَبُّكِ فَنَحْنُ بَلَّغْنَا مَا أُمِرْنَا بِتَبْلِيغِهِ.
teşbih (benzetme) içindir; yani “Bizim söylediğimiz gibi Rabbin de buyurdu; biz yalnızca tebliğ etmekle emrolunduğumuz şeyi tebliğ ettik” demektir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ الْمُقْتَضِيَةِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَا أَخْبَرُوا إِبْرَاهِيمَ إِلَّا تَبْلِيغًا مِنَ اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ صَادِقُ وَعْدِهِ وَأَنَّهُ لَا مَوْقِعَ لِتَعَجُّبِ امْرَأَةِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ اللَّهَ حَكِيمٌ يُدَبِّرُ تَكْوِينَ مَا يُرِيدُهُ، وَعَلِيمٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ حَالُهَا مِنَ الْعَجْزِ وَالْعُقْمِ.
{ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } cümlesi, { كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ } cümlesinin gerekçesidir. Bu da meleklerin İbrahim'e sadece Allah'tan bir tebliği haber verdiklerini, Allah'ın vaadinde sâdık olduğunu ve İbrahim'in karısının şaşırmasının yersiz olduğunu gerektirir; çünkü Allah dilediği şeyin meydana gelmesini hikmetle tedbir eden bir Hakîm'dir ve onun yaşlılık ile kısırlık durumunu gayet iyi bilen bir Alîm'dir.
وَهَذِهِ الْمُحَاوَرَةُ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَسَارَّةَ امْرَأَةِ إِبْرَاهِيمَ وَقَعَ مِثْلُهَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ إِبْرَاهِيمَ كَمَا قُصَّ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، فَحُكِيَ هُنَا مَا دَارَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ سَارَّةَ، وَحُكِيَ هُنَاكَ مَا دَارَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَالْمَقَامُ وَاحِدٌ، وَالْحَالَةُ وَاحِدَةٌ كَمَا بُيِّنَ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٢] قالَتْ يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ.
Melekler ile İbrahim'in hanımı Sâre arasındaki bu diyalogun bir benzeri, Hicr Suresi'nde anlatıldığı üzere melekler ile İbrahim arasında da geçmiştir. Burada melekler ile Sâre arasında cereyan eden durum aktarılmış, orada ise melekler ile İbrahim arasında cereyan eden durum aktarılmıştır; makam birdir, durum birdir. Nitekim Hûd Suresi'nde [72] şöyle açıklanmıştır: { قالَتْ يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “Dedi ki: 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Gerçekten bu çok şaşılacak bir şey!'”
[سُورَة الذاريات (٥١) : الْآيَات ٣١ إِلَى ٣٤]
[Zâriyât Suresi (51): Âyetler 31 ila 34]
قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٣١) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٣٢) لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ (٣٣) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ (٣٤)
{ قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٣١) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٣٢) لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ (٣٣) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ (٣٤) } “[İbrahim] dedi ki: 'Ey elçiler! Göreviniz nedir?' Dediler ki: 'Biz günahkâr bir topluluğa gönderildik ki, üzerlerine çamurdan [pişirilmiş] taşlar yağdıralım; haddi aşanlar için Rabbinin katında işaretlenmiş [taşlar]!'”
عَلِمَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ مُحَاوَرَتِهِمْ فِيمَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا وَرَدَ ذِكْرُهُ فِي آيَاتٍ أُخْرَى أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ مُرْسَلُونَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَسَأَلَهُمْ عَنِ الشَّأْنِ الَّذِي أُرْسِلُوا لِأَجْلِهِ. وَإِنَّمَا سَأَلَهُمْ بَعْدَ أَنْ قَرَاهُمْ جَرْيًا عَلَى سُنَّةِ الضِّيَافَةِ أَنْ لَا يُسْأَلَ الضَّيْفُ عَنِ الْغَرَضِ الَّذِي أَوْرَدَهُ ذَلِكَ الْمَنْزِلَ إِلَّا بَعْدَ اسْتِعْدَادِهِ لِلرَّحِيلِ كَيْلَا يَتَوَهَّمَ سَآمَةَ مُضَيِّفِهِ مِنْ نُزُولِهِ بِهِ، وَلِيُعِينَهُ عَلَى أَمْرِهِ إِنْ كَانَ مُسْتَطِيعًا، وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا قَدْ بَشَّرُوهُ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ هَلْ ذَلِكَ هُوَ قُصَارَى مَا جَاءُوا لِأَجْلِهِ؟
İbrahim, bu ayette ve diğer ayetlerde zikredilen konuşmalarından onların Allah katından gönderilmiş melekler olduğunu anladı ve kendilerine ne maksatla gönderildiklerini sordu. Onlara ancak kendilerini ağırladıktan sonra soru sorması, misafirin ağırlayan kişinin kendisinden bıkıp usandığı zannına kapılmaması ve gücü yetiyorsa işine yardım edebilmesi için yola çıkmaya hazırlandığı ana kadar geliş maksadının sorulmaması şeklindeki misafirlik âdetine uymasından ileri gelmektedir. Melekler kendisine büyük bir müjde vermiş olsalar da geliş maksatlarının yalnızca bundan ibaret olup olmadığını henüz bilmiyordu.
وَحُكِيَ فِعْلُ الْقَوْلِ بِدُونِ عَاطِفٍ لِأَنَّهُ فِي مَقَاوِلِهِ مُحَاوَرَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ضَيْفِهِ.
Söz fiili, kendisi ile misafiri arasındaki bir diyalog çerçevesinde geçtiği için bağlaçsız olarak nakledilmiştir.
وَالْفَاءُ فِيمَا حُكِيَ مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ فَصِيحَةٌ مُؤْذِنَةٌ بِكَلَام مَحْذُوف ناشىء عَنِ الْمُحَاوَرَةِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ضَيْفِهِ وَهُوَ مِنْ عَطْفِ كَلَامٍ عَلَى كَلَامِ مُتَكَلِّمٍ آخَرَ وَيَقَعُ كَثِيرًا فِي الْعَطْفِ بِالْوَاوِ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي [الْبَقَرَة: ١٢٤] بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İbrahim'in sözünden aktarılan kısımdaki fâ harfi fasîhadır; kendisi ile misafiri arasında geçen diyalogdan doğan mahzuf bir söze delalet eder. Bu durum bir sözün başka bir konuşmacının sözüne atfedilmesidir ve vâv ile yapılan atıflarda çokça görülür; nitekim Yüce Allah'ın:
قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً [الْبَقَرَة: ١٢٤] وَقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْ نُوحٍ: قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الشُّعَرَاء: ١١٢] . فَإِبْرَاهِيمُ خَاطَبَ الْمَلَائِكَةَ بَلُغَتِهِ مَا يُؤَدَّى مِثْلُهُ بِفَصِيحِ الْكَلَامَ الْعَرَبِيِّ بِعِبَارَةِ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ. وَتَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ: إِذْ كُنْتُمْ مُرْسَلِينَ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى فَمَا خَطْبُكُمُ الَّذِي أرسلتم لأَجله.
{ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “[Rabbi] 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu” [Bakara: 124] kavlinden sonra İbrahim'den naklen { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “[İbrahim] 'Soyumdan da!' dedi” [Bakara: 124] buyurması ve Nuh'tan naklen { قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “[Nûh] dedi ki: 'Onların neler yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir?'” [Şuarâ: 112] buyurması böyledir. İbrahim, meleklere kendi diliyle öyle bir hitapta bulunmuştur ki bunun fasih Arapçadaki dengi { فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } ifadesidir. Mahzuf kısmın takdiri şöyledir: “Mademki Allah Teâlâ tarafından gönderilmiş elçilersiniz, o halde gönderilmenize sebep olan önemli işiniz nedir?”
وَقَدْ عَلِمَ إِبْرَاهِيمُ أَنَّ نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ بِتِلْكَ الصُّورَةِ لَا تَكُونُ لِمُجَرَّدِ بِشَارَتِهِ بِابْنٍ يُولَدُ لَهُ وَلِزَوْجِهِ إِذْ كَانَتِ الْبِشَارَةُ تَحْصُلُ لَهُ
İbrahim meleklerin bu surette inişinin yalnızca kendisi ve eşi için doğacak bir çocuk müjdesinden ibaret olamayacağını biliyordu; zira bu müjde kendisine
بِالْوَحْيِ، فَكَانَ مِنْ عِلْمِ النُّبُوءَةِ أَنَّ إِرْسَالَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى الْأَرْضِ بِتِلْكَ الصُّورَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِخَطْبٍ قَالَ تَعَالَى: مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ [الْحجر: ٨] .
vahiy ile de hasıl olabilirdi. Peygamberlik ilminden biliyordu ki meleklerin yeryüzüne bu surette gönderilmesi ancak çok mühim bir iş için olurdu. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ } “Biz melekleri ancak hak ile indiririz; o zaman da kendilerine mühlet verilmez” [Hicr: 8].
وَالْخَطْبُ: الْحَدَثُ الْعَظِيمُ وَالشَّأْنُ الْمُهِمُّ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِهِمْ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ.
Hatb (خَطْب): Büyük hadise ve mühim mesele demektir. Onların zamirine izafe edilmesi en küçük bir irtibattan ötürüdür.
وَالْمَعْنَى: مَا الْخَطْبُ الَّذِي أُرْسِلْتُمْ لِأَجْلِهِ إِذْ لَا تَنْزِلُ الْمَلَائِكَةُ إِلَّا بِالْحَقِّ. وَخَاطَبَهُمْ بِقَوْلِهِ: أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ لِأَنَّهُ لَا يَعْرِفُ مَا يُسَمِّيهِمْ بِهِ إِلَّا وَصْفَ أَنَّهُمُ الْمُرْسَلُونَ، وَالْمُرْسَلُونَ مِنْ صِفَاتِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً [المرسلات: ١] عَن أَحَدِ تَفْسِيرَيْنِ.
Anlam şudur: Melekler ancak hak ile indiklerine göre, gönderilmenize sebep olan mühim iş nedir? Onlara { أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } diye hitap etti; çünkü onların gönderilmiş elçiler olma vasfından başka kendilerini çağıracağı bir isim bilmiyordu. Mürselûn meleklerin sıfatlarındandır; nitekim iki tefsirden birine göre Yüce Allah'ın { وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً } “Andolsun birbiri ardınca gönderilenlere” [Mürselât: 1] kavlinde de böyledir.
وَالْمُرَادُ بِالْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ أَهْلُ سَدُومَ وَعَمُّورِيَّةَ، وَهُمْ قَوْمُ لُوطٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ قِصَّتُهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ هُودٍ.
Mücrim kavimden kasıt, Sodom ve Gomore halkıdır; onlar Lût'un kavmidir. Onların kıssası daha önce A'râf ve Hûd surelerinde geçmişti.
وَالْإِرْسَالُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ مُسْتَعْمَلٌ فِي الرَّمْيِ مَجَازًا كَمَا يُقَالُ: أَرْسَلَ سَهْمَهُ عَلَى الصَّيْدِ، وَهَذَا الْإِرْسَالُ يَكُونُ بَعْدَ أَنْ أَصْعَدُوا الْحِجَارَةَ إِلَى الْجَوِّ وَأَرْسَلَتْهَا عَلَيْهِمْ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ مَطَرًا فِي بَعْضِ الْآيَاتِ.
{ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ } kavlindeki irsal (gönderme) kelimesi, tıpkı “Okunu ava fırlattı (irsâl etti)” denilmesinde olduğu gibi mecazen fırlatmak ve yağdırmak anlamında kullanılmıştır. Bu irsal ise taşları göğe yükselttikten sonra üzerlerine salıvermek şeklinde olmuştur; bundan ötürü bazı ayetlerde yağmur olarak isimlendirilmiştir.
وَحَصَلَ بَيْنَ أُرْسِلْنا وَبَيْنَ لِنُرْسِلَ جِنَاسٌ لَاخْتِلَافِ مَعْنَى اللَّفْظَيْنِ.
{ أُرْسِلْنا } ile { لِنُرْسِلَ } kelimeleri arasında, iki lafzın anlam farklılığından ötürü cinas meydana gelmiştir.
وَالْحِجَارَةُ: اسْمُ جَمْعٍ لِلْحَجَرِ، وَمَعْنَى كَوْنِ الْحِجَارَةِ مِنْ طِينٍ: أَنَّ أَصْلَهَا طِينٌ تَحَجَّرَ بِصَهْرِ النَّارِ، وَهِيَ حِجَارَةٌ بُرْكَانِيَّةٌ مِنْ كِبْرِيتٍ قَذَفَتْهَا الْأَرْضُ مِنَ الْجِهَةِ الَّتِي صَارَتْ بُحَيْرَةً تُدْعَى الْيَوْمَ بُحَيْرَةَ لُوطٍ، وَأَصْعَدَهَا نَامُوسٌ إِلَهِيٌّ بِضَغْطٍ جَعَلَهُ اللَّهُ يَرْفَعُ الْخَارِجَ مِنَ الْبُرْكَانِ إِلَى الْجَوِّ فَنَزَلَتْ عَلَى قُرَى قَوْمِ لُوطٍ فَأَهْلَكَتْهُمْ، وَذَلِكَ بِأَمْرِ التَّكْوِينِ بِوَاسِطَةِ الْقُوَى الْمَلَكِيَّةِ.
Hicâre (حِجَارَة), hacer (taş) kelimesinin ism-i cem'idir (topluluk ismidir). Taşların çamurdan olmasının anlamı: Aslının çamur olup ateşin eritip pişirmesiyle taşlaşmış olmasıdır. Bunlar, bugün Lût Gölü olarak adlandırılan bölgenin oluşturduğu yerden yeryüzünün fışkırttığı kükürtlü volkanik taşlardır. Allah'ın koyduğu bir kanun ve basınçla volkandan çıkan maddeler göğe yükseltilmiş, sonra da Lût kavminin şehirleri üzerine inerek onları helak etmiştir. Bu da meleklerin güçleri vasıtasıyla tekvinî bir emirle gerçekleşmiştir.
وَالْمُسَوَّمَةُ: الَّتِي عَلَيْهَا السُّومَةُ أَيْ الْعَلَامَةُ، أَيْ عَلَيْهَا عَلَامَاتٌ مِنْ أَلْوَانٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْحِجَارَةِ الْمُتَعَارَفَةِ.
Müsevvame (مُسَوَّمَة): Üzerinde sûme, yani alâmet (işaret) bulunan demektir; yani üzerlerinde alışılagelmiş taşlardan olmadığını gösteren renklerden işaretler vardır.
وَمَعْنَى عِنْدَ رَبِّكَ أَنَّ عَلَامَاتِهَا بَخَلْقِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ.
{ عِنْدَ رَبِّكَ } ifadesinin anlamı, o taşların işaretlerinin Allah'ın yaratması ve var etmesiyle meydana gelmiş olduğudur.
وَالْمُسْرِفُونَ: الْمُفْرِطُونَ فِي الْعِصْيَانِ، وَذَلِكَ بَكُفْرِهِمْ وَشُيُوعِ الْفَاحِشَةِ فِيهِمْ، فَالْمُسْرِفُونَ: الْقَوْمُ الْمُجْرِمُونَ، عَدَلَ عَنْ ضَمِيرِهِمْ إِلَى الْوَصْفِ الظَّاهِرِ، لِتَسْجِيلِ إِفْرَاطِهِمْ فِي الإجرام.
Müsrifûn (مُسْرِفُونَ): İsyanda haddi aşanlardır; bu da inkârları ve aralarında hayâsızlığın yaygınlaşması sebebiyledir. Dolayısıyla müsrifler, mücrim olan kavimdir; cürümlerindeki aşırılığı tescil etmek için onlar hakkındaki zamir yerine açık nitelik (zâhir sıfat) kullanılmıştır.
[٣٥- ٣٧]
[35-37]
[سُورَة الذاريات (٥١) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٧]
[Zâriyât Suresi (51): Âyetler 35 ila 37]
فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٣٥) فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٦) وَتَرَكْنا فِيها آيَةً لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٣٧)
{ فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٣٥) فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٦) وَتَرَكْنا فِيها آيَةً لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٣٧) } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada müslümanlardan bir tek ev halkından başkasını bulamadık. Can yakıcı azaptan korkanlar için orada bir ibret bıraktık.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ لَيْسَتْ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ بَلْ هِيَ تَذْيِيلٌ لِقِصَّةِ مُحَاوَرَةِ الْمَلَائِكَةِ مَعَ إِبْرَاهِيمَ، وَالْفَاءُ فِي فَأَخْرَجْنا فَصِيحَةٌ لِأَنَّهَا تُفْصِحُ عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ هُوَ مَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ هُودٍ مِنْ مَجِيءِ الْمَلَائِكَةِ إِلَى لُوطٍ وَمَا حَدَثَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ، فَالتَّقْدِيرُ: فَحَلُّوا بِقَرْيَةِ لُوطٍ فَأَمَرْنَاهُمْ بِإِخْرَاجِ مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَخْرَجُوهُمْ. وَضَمِيرُ «أَخْرَجْنَا» ضَمِيرُ عَظَمَةِ الْجَلَالَةِ.
Bu cümle meleklerin sözünün aktarımı olmayıp bilakis meleklerin İbrahim ile olan diyalog kıssasının bir fezlekesidir (tamamlayıcı sonucudur). { فَأَخْرَجْنا } kelimesindeki fâ harfi fasîhadır; zira Hûd Suresi'nde zikredilen meleklerin Lût'a gelişi ve onunla kavmi arasında geçen olaylar gibi takdirî bir söze delalet eder. Takdiri şöyledir: “Lût'un kasabasına vardılar; biz de oradaki müminleri çıkarmalarını kendilerine emrettik, onlar da çıkardılar.” “Ahrecnâ” (çıkardık) ifadesindeki zamir, Allah Teâlâ'nın azamet zamiridir.
وَإِسْنَادُ الْإِخْرَاجِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ أَمَرَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يُبَلِّغُوهُ لُوطًا، وَلِأَنَّ اللَّهَ يَسَّرَ إِخْرَاجَ الْمُؤْمِنِينَ وَنَجَاتَهُمْ إِذْ أَخَّرَ نُزُولَ الْحِجَارَةِ إِلَى أَنْ خَرَجَ الْمُؤْمِنُونَ وَهُمْ لُوطٌ وَأَهْلُهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ.
Çıkarma fiilinin Allah'a isnat edilmesi; bunu Lût'a tebliğ etmelerini meleklere emretmiş olmasından ve taşların yağdırılmasını müminlerin çıkışına kadar erteleyerek müminlerin çıkışını ve kurtuluşunu kolaylaştırmış bulunmasındandır. Onlar da karısı hariç Lût ve ailesidir.
وَعبر عَنْهُم ب الْمُؤْمِنِينَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ هُوَ سَبَبُ نَجَاتِهِمْ، أَيْ إِيمَانُهُمْ بلوط. وَالتَّعْبِير عَنهُ ب الْمُسْلِمِينَ لأَنهم آل نبيء وَإِيمَانُ الْأَنْبِيَاءِ إِسْلَامٌ قَالَ تَعَالَى:
Kurtuluşlarının sebebinin imanları, yani Lût'a iman etmeleri olduğuna işaret etmek için onlardan { الْمُؤْمِنِينَ } diye söz edilmiştir. Onlardan { الْمُسْلِمِينَ } diye söz edilmesi ise bir peygamberin ailesi olmalarındandır ve peygamberlerin imanı İslâm'dır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] .
{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “İbrahim de bunu kendi oğullarına vasiyet etti, Yakub da: 'Oğullarım! Allah sizin için bu dini seçti; öyleyse siz de ancak müslümanlar olarak ölün!'” [Bakara: 132].
وَضَمِيرُ فِيها عَائِدٌ إِلَى الْقَرْيَةِ وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهَا ذِكْرٌ لِكَوْنِهَا مَعْلُومَةً مِنْ آيَاتٍ أُخْرَى كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ [الْفرْقَان: ٤٠] .
{ فِيها } ifadesindeki zamir kasabaya râcidir; daha önce zikri geçmemiş olsa da { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } “Andolsun ki onlar, o belâ yağmuruna tutulmuş kasabaya uğramışlardı” [Furkân: 40] kavli gibi diğer ayetlerden bilinmektedir.
وَتَفْرِيعُ فَما وَجَدْنا تَفْرِيعُ خَبَرٍ عَلَى خَبَرٍ، وَفِعْلُ وَجَدْنا مَعْنَى عَلِمْنَا لِأَنَّ (وَجَدَ) مِنْ أَخَوَاتِ (ظَنَّ) فَمَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ قَوْلُهُ: مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ (مِنَ) مَزِيدَةٌ لَتِأْكِيدِ النَّفْيِ وَقَوْلُهُ: فِيها فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ الثَّانِي.
{ فَما وَجَدْنا } ifadesinin [önceki cümleye] bağlanması, bir haberin diğer bir habere tafri'idir (bağlanmasıdır). { وَجَدْنا } fiili “bildik” anlamındadır; zira “vecede” fiili “zanne” grubunun kardeşlerindendir. Dolayısıyla birinci mef'ûlü { مِنَ الْمُسْلِمِينَ } kavlidir; buradaki “min” harfi nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek için zâiddir. { فِيها } kavli ise ikinci mef'ûl konumundadır.
وَإِنَّمَا قَالَ: فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ دُونَ أَنْ يَقُولَ: فَأَخْرَجْنَا لُوطًا وَأَهْلَ بَيْتِهِ قَصْدًا لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ نَجَّاهُمْ مِنَ الْعَذَابِ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ بِمَا جَاءَ بِهِ رَسُولُهُمْ لَا لِأَجْلِ أَنَّهُمْ أَهْلُ لُوطٍ، وَأَنَّ كَوْنَهُمْ أَهْلَ بَيْتِ لُوطٍ لِأَنَّهُمُ انْحَصَرَ فِيهِمْ وَصْفُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تِلْكَ الْقَرْيَةِ، فَكَانَ كَالْكُلِّيِّ الَّذِي انْحَصَرَ فِي فَرْدٍ مُعَيَّنٍ.
“Lût'u ve onun ev halkını çıkardık” demek yerine { فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } buyurması, imanın ve İslâm'ın şanını yüceltmek gayesiyledir. Yani Allah onları Lût'un ailesi oldukları için değil, elçilerinin getirdiklerine iman ettikleri için azaptan kurtarmıştır. Onların Lût'un ev halkı olması ise, o kasabadaki müminler vasfının yalnızca onlarda bulunmasından ileri gelmektedir; bu durum muayyen bir fertte münhasır kalan küllî kavram gibidir.
وَالْمُؤْمِنُ: هُوَ الْمُصَدِّقُ بِمَا يَجِبُ التَّصْدِيقُ بِهِ. وَالْمُسْلِمُ الْمُنْقَادُ إِلَى مُقْتَضَى الْإِيمَانِ وَلَا نَجَاةَ إِلَّا بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، فَحَصَلَ فِي الْكَلَامِ مَعَ التَّفَنُّنِ فِي الْأَلْفَاظِ الْإِشَارَةُ إِلَى التَّنْوِيهِ بِكِلَيْهِمَا وَإِلَى أَنَّ النَّجَاةَ بِاجْتِمَاعِهِمَا.
Mümin: Tasdik edilmesi zorunlu olan şeyleri tasdik edendir. Müslüman ise: İmanın gereğine boyun eğip teslim olandır. Kurtuluş ancak bu iki hususun birlikte bulunmasıyla mümkündür. Böylece sözde, lafız çeşitliliği ile birlikte her ikisinin şanını yüceltmeye ve kurtuluşun ancak ikisinin birleşmesiyle gerçekleşeceğine işaret edilmiştir.
وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى أَنَّ امْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتْ تظهر الانقياد لزَوجهَا وَتُضْمِرُ الْكُفْرَ وَمُمَالَاةَ
Ayet, Lût'un karısının kocasına zahiren boyun eğer göründüğüne, fakat içten içe inkârı ve kasaba halkına fesatlarında yardım etmeyi gizlediğine işaret etmektedir.
أَهْلِ الْقَرْيَةِ عَلَى فَسَادِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما [التَّحْرِيم: ١٠] الْآيَةَ، فَبَيْتُ لُوطٍ كَانَ كُلُّهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلَمْ يَكُنْ كُلُّهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلِذَلِكَ لَمْ يَنْجُ مِنْهُمْ إِلَّا الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِالْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ مَعًا.
Nitekim Yüce Allah: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما } “Allah inkâr edenlere Nuh'un karısı ile Lût'un karısını misal verdi. Onlar kullarımızdan iki salih kulun [nikâhı] altındaydılar da onlara hıyanet ettiler” [Tahrîm: 10] buyurmaktadır. Dolayısıyla Lût'un ev halkının tamamı müslüman [görünümlü] idi fakat hepsi mümin değildi; bu sebeple onlardan yalnızca hem iman hem de İslâm vasfını bir arada taşıyanlar kurtulmuştur.
وَالْوِجْدَانُ فِي قَوْلِهِ: فَما وَجَدْنا مُرَادٌ بِهِ تَعَلُّقُ علم الله تَعَالَى بِالْمَعْلُومِ بَعْدَ وُقُوعِهِ وَهُوَ تَعَلُّقٌ تَنْجِيزِيٌّ، وَوِجْدَانُ الشَّيْءِ إِدْرَاكُهُ وَتَحْصِيلُهُ.
{ فَما وَجَدْنا } kavlindeki vicdân (bulma) ile kastedilen, Allah Teâlâ'nın ilminin vuku bulduktan sonra mâlûma (bilinen şeye) taalluk etmesidir ki bu tencîzî bir taalluktur. Bir şeyi vecd etmek (bulmak) ise onu idrak etmek ve elde etmektir.
وَمَعْنَى وَتَرَكْنا فِيها آيَةً: أَنَّ الْقَرْيَةَ بَقِيَتْ خَرَابًا لَمْ تُعَمَّرْ، فَكَانَ مَا فِيهَا مِنْ آثَارِ الْخَرَابِ آيَةٌ لِلَّذِينَ يَخَافُونَ عَذَابَ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى فِي سُورَة الْحجر [٧٦] وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ، أَوْ يَعُودُ الضَّمِيرُ إِلَى مَا يُؤْخَذُ مِنْ مَجْمُوعِ قَوْلِهِ: قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ [الذاريات: ٣٢] عَلَى تَأْوِيلِ الْكَلَامِ بِالْقِصَّةِ، أَيْ تَرَكْنَا فِي قِصَّتِهِمْ.
{ وَتَرَكْنا فِيها آيَةً } kavlinin anlamı şudur: Kasaba harabe halinde kaldı ve imar edilmedi; dolayısıyla oradaki harabe kalıntıları, Allah'ın azabından korkanlar için bir ibret (ayet) oldu. Nitekim Yüce Allah Hicr Suresi'nde [76] { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “O [kasaba] hâlâ işlek bir yol üzerindedir” buyurmuştur. Yahut zamir, sözün kıssa olarak yorumlanması esasına dayalı olarak { قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } [Zâriyât: 32] sözünün tamamından anlaşılan mânâya râcidir; yani “Onların kıssasında bir ibret bıraktık” demektir.
وَالتَّرْكُ حَقِيقَتُهُ: مُفَارَقَةُ شَخْصٍ شَيْئًا حَصَلَ مَعَهُ فِي مَكَانٍ فَفَارَقَ ذَلِكَ الْمَكَانَ وَأَبْقَى مِنْهُ مَا كَانَ مَعَهُ، كَقَوْلِ عَنْتَرَةَ:
Terk kelimesinin hakiki anlamı: Bir kimsenin bir mekânda yanında bulunan bir şeyi bırakıp o mekândan ayrılması ve yanında bulunanı orada geride bırakmasıdır; nitekim Antere şöyle demiştir:
فَتَرَكْتُهُ جَزَرَ السِّبَاعِ يَنُشْنَهُ وَيُطْلَقُ عَلَى التَّسَبُّبِ فِي إِيجَادِ حَالَةٍ تَطُولُ، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
“Onu vahşi hayvanların parçalayacağı bir yem olarak terk ettim.” Bu kelime uzun süren bir durumun meydana gelmesine sebep olmak anlamında da kullanılır; nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:
فَلَا تَتْرُكَنِّي بِالْوَعِيدِ كَأَنَّنِي ... إِلَى النَّاسِ مَطْلِيٌّ بِهِ الْقَارُ أَجْرَبُ
“Tehditlerinle beni bırakma öylece / İnsanlar katında katran sürülmüş uyuz deve gibi...”
بِتَشْبِيهِ إِبْقَاءِ تِلْكَ الْحَالَةِ فِيهِ بِالشَّيْءِ الْمَتْرُوكِ فِي مَكَانٍ. وَوَجْهُ الشَّبَهِ عَدَمُ التَّغَيُّرِ.
Bu, o durumun onda sürdürülmesini bir mekânda terk edilmiş şeye benzetmek suretiyledir. Benzetme yönü ise değişmemektir.
وَالتَّرْكُ فِي الْآيَةِ: كِنَايَةٌ عَنْ إِبْقَاءِ الشَّيْءِ فِي مَوْضِعٍ دُونَ مُفَارَقَةِ التَّارِكِ، أَوْ هُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ فِي ذَلِكَ فَيَكُونُ نَظِيرَ مَا فِي بَيت النَّابِغَة.
Ayetteki terk ise: Terk edenin ayrılması söz konusu olmaksızın bir şeyi bir yerde sürekli bırakmaktan kinayedir; yahut bu anlamda mecâz-ı mürseldir ve bu durumda Nâbiğa'nın beytindeki kullanımla aynı olur.
ولِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَأَهْلِ الْكِتَابِ دُونَ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِدِلَالَةِ مَوَاقِعِ الِاسْتِئْصَالِ عَلَى أَسْبَابِ ذَلِكَ الِاسْتِئْصَالِ نُزِّلَتْ دِلَالَةُ آيَتِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ مَنْزِلَةَ مَا لَيْسَ بِآيَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ [ق: ٤٥] .
{ لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ } ifadesi, müşrikler hariç olmak üzere İslâm ehlinden ve Ehl-i Kitap'tan öldükten sonra dirilmeye ve cezaya inanan müminlerdir. Zira onlar kök kazıma helakinin vuku bulduğu yerlerin bu helakin sebeplerine delalet etmesinden faydalanmayınca, onun ayet oluşunun delaleti onlar açısından ayet olmayan bir şey mesabesinde kılınmıştır; nitekim Yüce Allah { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “Tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver” [Kâf: 45] buyurmuştur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِينَ يَخَافُونَ اتَّعَظُوا بِآيَةِ قَوْمِ لُوطٍ فَاجْتَنَبُوا مثل أَسبَاب إهلاكهم، وَأَنَّ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَا يَتَّعِظُونَ فَيُوشِكُ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِمْ عَذَاب أَلِيم.
Anlam şudur: Korkanlar Lût kavminin ibretinden öğüt aldılar da onların helak olma sebeplerinin benzerinden sakındılar; şirk koşanlar ise öğüt almazlar, bu sebeple üzerlerine can yakıcı bir azabın inmesi yakındır.
[٣٨- ٤٠]
[38-40]
[سُورَة الذاريات (٥١) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٤٠]
[Zâriyât Suresi (51): Âyetler 38 ila 40]
وَفِي مُوسى إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨) فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ (٤٠)
{ وَفِي مُوسى إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨) فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ (٤٠) } “Mûsâ’da da [ibretler vardır]. Hani biz onu apaçık bir delille Firavun’a göndermiştik. (38) Fakat o, bütün gücüyle yüz çevirdi ve: «O ya bir büyücüdür yahut bir delidir» dedi. (39) Bunun üzerine biz de onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıp attık; o kınanacak işler yapıyordu. (40)”
قَوْلُهُ: وَفِي مُوسى عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: فِيها آيَةً [الذاريات: ٣٧] .
Onun { وَفِي مُوسى } sözü, { فِيها آيَةً } [Zâriyât: 37] sözü üzerine matuftur.
وَالتَّقْدِيرُ: وَتَرَكْنَا فِي مُوسَى آيَةً، فَهَذَا الْعَطْفُ مِنْ عَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ لِتَقْدِيرِ فِعْلِ: تَرَكْنَا، بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ أَيْ فِي قِصَّةِ مُوسَى حِينَ أَرْسَلْنَاهُ إِلَى فِرْعَوْنَ بَسُلْطَانٍ مُبِينٍ فَتَوَلَّى إِلَخْ، فَيَكُونُ التَّرْكُ الْمُقَدَّرُ فِي حَرْفِ الْعَطْفِ مُرَادًا بِهِ جَعْلُ الدَّلَالَةِ بَاقِيَةً فَكَأَنَّهَا مَتْرُوكَةٌ فِي الْمَوْضِعِ لَا تُنْقَلُ مِنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي بَيْتِ عَنْتَرَةَ.
Takdiri şöyledir: “Mûsâ’da da bir ayet (ibret) bıraktık.” Dolayısıyla bu atıf, atıf vâv’ından sonra “bıraktık” (teraknâ) fiilinin takdir edilmesi sebebiyle cümlenin cümleye atfı kabilindendir. Sözde bir muzâf hazfi vardır; yani “Mûsâ’yı apaçık bir delille Firavun’a gönderdiğimizde, o da yüz çevirdiğinde... Mûsâ’nın kıssasında [bir ibret bıraktık]” demektir. Böylece atıf harfinde takdir edilen terk (bırakma) ile delaletin kalıcı kılınması murat edilmiştir; sanki az önce Antere’nin beytinde geçtiği gibi o mekânda bırakılmış ve oradan taşınmaz gibidir.