[سُورَة الطّور (٥٢) : الْآيَات ٣٣ إِلَى ٣٤]
[Tûr Suresi (52), Âyetler 33 ilâ 34]
أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٣٤)
{ أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٣٤) } “Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? Hayır, onlar iman etmezler. Eğer doğru sözlü iseler, onun benzeri bir söz getirsinler!”
انْتِقَالٌ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ [الطّور: ٣٠] إِلَخْ. وَهَذَا حِكَايَةٌ لِإِنْكَارِهِمْ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ وَحْيًا مِنَ اللَّهِ، فَزَعَمُوا أَنَّهُ تَقَوَّلَهُ النَّبِيءُ ﷺ عَلَى اللَّهِ، فَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ لِقَوْلِهِمْ، وَهُمْ قَدْ أَكْثَرُوا من الطعْن وتمالؤوا عَلَيْهِ وَلِذَلِكَ جِيءَ فِي حِكَايَتِهِ عَنْهُمْ بِصِيغَةِ يَقُولُونَ الْمُفِيدَةِ لِلتَّجَدُّدِ.
[Tûr: 30] { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ } vb. kavillerine bağlı bir geçiştir. Bu, onların Kur'an'ın Allah'tan bir vahiy olduğunu inkâr edişlerinin bir hikâyesidir; zira onlar Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onu Allah'a karşı kendisinin uydurduğunu iddia etmişlerdir. Buradaki istifham onların sözlerini bir inkârdır. Onlar Kur'an'a dil uzatmayı çoğaltmışlar ve bunda birbirleriyle yardımlaşmışlardır; işte bu sebeple onların bu tavrı hikâye edilirken süreklilik ve yenilenme (teceddüd) ifade eden { يَقُولُونَ } sîgası getirilmiştir.
وَالتَّقَوُّلُ: نِسْبَةُ كَلَامٍ إِلَى أَحَدٍ لَمْ يَقُلْهُ، وَيَتَعَدَّى إِلَى الْكَلَامِ بِنَفْسِهِ وَيَتَعَدَّى إِلَى مَنْ يُنْسَبُ إِلَيْهِ بِحَرْفِ (عَلَى) ، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ [الحاقة: ٤٤، ٤٥] الْآيَةَ. وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي تَقَوَّلَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ.
Tekavvül (التَّقَوُّلُ); bir sözü söylememiş olan birine nispet etmektir. Sözün bizzat kendisine geçişli (müteaddî) olduğu gibi, nispet edilen kimseye de (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Hâkka Suresindeki [44, 45] { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } “Eğer o Bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, onu kuvvetle yakalardık.” { تَقَوَّلَهُ } ifadesindeki nasb zamiri, makamdan anlaşılan Kur'an'a râcidir.
وَابْتُدِئَ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ لِتَعْجِيلِ تَكْذِيبِهِمْ قَبْلَ الْإِدْلَاءِ بِالْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَلِيَكُونَ وُرُودُ الِاسْتِدْلَالِ مُفَرَّعًا عَلَى قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ بِمَنْزِلَةِ دَلِيلٍ ثَانٍ. وَمَعْنَى لَا يُؤْمِنُونَ: أَنَّ دَلَائِلَ تَنْزِيهِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ تَقَوُّلِ الْقُرْآنِ بَيِّنَةٌ لَدَيْهِمْ وَلَكِنَّ الزَّاعِمِينَ ذَلِكَ يَأْبَوْنَ الْإِيمَانَ فَهُمْ يُبَادِرُونَ إِلَى الطَّعْنِ دُونَ نَظَرٍ وَيُلْقُونَ الْمَعَاذِيرَ سَتْرًا لِمُكَابَرَتِهِمْ.
Onlara verilecek cevaba, aleyhlerine hüccet getirilmeden önce onları bir an evvel yalanlamak ve delillendirmenin gelişi { لَا يُؤْمِنُونَ } kavline bağlanarak ikinci bir delil mesabesinde olsun diye { بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ } kavliyle başlanmıştır. { لَا يُؤْمِنُونَ } ifadesinin manası şudur: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı uydurmaktan münezzeh olduğuna dair deliller onların nezdinde apaçıktır, lâkin bunu iddia edenler iman etmekten kaçınmaktadırlar; dolayısıyla onlar hiç düşünmeksizin hemen ta'n etmeye girişirler ve inatlarını gizlemek için birtakım bahaneler ileri sürerler.
وَلَمَّا كَانَتْ مَقَالَتُهُمْ هَذِهِ طَعْنًا فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ الْمُعْجِزَةُ الْقَائِمَةُ عَلَى صِدْقِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَانَتْ دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ تَقَوَّلَ عَلَى اللَّهِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ قَدْ تَرُوجُ عَلَى الدَّهْمَاءِ تَصَدَّى الْقُرْآنُ لِبَيَانِ إِبْطَالِهَا بِأَنْ تَحَدَّاهُمْ بِأَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ
Onların bu sözleri, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin doğruluğuna delalet eden kaim mucize olan Kur'an'a bir ta'n olduğunda ve onun Allah'a karşı kendiliğinden uydurduğu yönündeki iddiaları halk tabakası (dehmâ) nezdinde revaç bulabileceğinden; Kur'an: { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ
كانُوا صادِقِينَ
كانُوا صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseler, onun benzeri bir söz getirsinler!” buyurarak bu Kur'an'ın bir benzerini getirmeleri hususunda onlara meydan okumak suretiyle bu iddiayı iptal etmeye yönelmiştir.
أَيْ صَادِقِينَ فِي أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ تَقَوَّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، أَيْ فَعَجْزُهُمْ عَنْ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ.
Yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onu kendiliğinden uydurduğu iddialarında eğer doğru sözlü iseler [getirsinler]; dolayısıyla onun benzerini getirmekten âciz kalmaları, onların yalancı olduklarının delilidir.
وَوَجْهُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَحَدُ الْعَرَبِ وَهُوَ يَنْطِقُ بِلِسَانِهِمْ. فَالْمُسَاوَاةُ بَيْنَهَ وَبَيْنَهُمْ فِي الْمَقْدِرَةِ عَلَى نَظْمِ الْكَلَامِ ثَابِتَةٌ، فَلَوْ كَانَ الْقُرْآنُ قَدْ قَالَهُ مُحَمَّدٌ ﷺ لَكَانَ بَعْضُ خَاصَّةِ الْعَرَبِ الْبُلَغَاءِ قَادِرًا عَلَى تَأْلِيفِ مِثْلِهِ، فَلَمَّا تَحَدَّاهُمُ اللَّهُ بِأَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ الْقُرْآنِ وَفِيهِمْ بُلَغَاؤُهُمْ وَشُعَرَاؤُهُمْ وَكَلِمَتُهُمْ وَكُلُّهُمْ وَاحِدٌ فِي الْكُفْرِ كَانَ عَجْزُهُمْ
Bu bağın (mülâzemenin) gerekçesi şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Araplardan biridir ve onların diliyle konuşmaktadır. Söz dizme kabiliyeti bakımından onunla onlar arasındaki eşitlik sabittir; şayet Kur'an'ı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem söylemiş olsaydı, beliğ Arapların seçkinlerinden bir kısmı onun benzerini telif etmeye güç yetirebilirdi. Allah Teâlâ, içlerinde beliğleri, şairleri ve hatipleri bulunduğu ve hepsi de inkârda tek bir saf olduğu halde onlara Kur'an'ın bir benzerini getirmeleri için meydan okuduğunda, onların
عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ دَالًّا عَلَى عَجْزِ الْبَشَرِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْقُرْآنِ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ هُودٍ [١٣، ١٤] : أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ.
Kur'an'ın benzerini getirmekten âciz kalmaları, insanın Kur'an'ı getirmekten aciz olduğuna delalet etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ Hud Suresinde [13, 14] şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, haydi onun benzeri uydurulmuş on sure getirin ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz herkesi de çağırın!' Eğer size cevap veremezlerse bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir.”
كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ [الْأَنْعَام: ٣٣] .
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: En'âm Suresindeki [33] { فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.”
وَالْإِتْيَانُ بِالشَّيْءِ: إِحْضَارُهُ مِنْ مَكَانٍ آخَرَ. وَاخْتِيرَ هَذَا الْفِعْلُ دُونَ نَحْوِ: فَلْيَقُولُوا مِثْلَهُ وَنَحْوِهِ، لِقَصْدِ الْإِعْذَارِ لَهُمْ بِأَنْ يُقْتَنَعَ مِنْهُمْ بِجَلْبِ كَلَامٍ مِثْلِهِ وَلَوْ مِنْ أَحَدٍ غَيْرِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣] فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ أَنَّهُ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ، هُمَا:
Bir şeyi getirmek (el-ityân bi'ş-şey'); onu başka bir yerden hazır etmektir. "Onun benzerini söylesinler" ve benzeri ifadeler yerine bu fiilin seçilmesi, kendilerinden başkasından bile olsa onun benzeri bir sözü getirmelerinin onlardan kabul edileceğini bildirerek mazeretlerini ortadan kaldırmak (i'zâr) maksadıyladır. Bakara Suresinde [23] yer alan { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } kavlinde geçtiği üzere bu ifade şu iki manaya muhtemeldir:
فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِ الْقُرْآنِ، أَو فَأتوا بِسُورَة مِنْ مِثْلِ الرَّسُولِ ﷺ، أَيْ مِنْ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ.
Kur'an'ın benzeri bir sure getirin veya Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem benzeri birinden, yani insanlardan herhangi birinden bir sure getirin.
وَالْحَدِيثُ: الْإِخْبَارُ بِالْحَوَادِثِ، وَأَصْلُ الْحَوَادِثِ أَنَّهَا الْوَاقِعَاتُ الْحَدِيثَةُ، ثُمَّ تُوُسِّعَ فَأُطْلِقَتْ عَلَى الْوَاقِعَاتِ، وَلَوْ كَانَتْ قَدِيمَةً كَقَوْلِهِمْ: حَوَادِثُ سَنَةِ كَذَا، وَتَبِعَ ذَلِكَ إِطْلَاقُ الْحَدِيثِ عَلَى الْخَبَرِ مُطْلَقًا، وَتُوسِّعَ فِيهِ فَأُطْلِقَ عَلَى الْكَلَامِ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِخْبَارًا، وَمِنْهُ إِطْلَاقُ الْحَدِيثِ عَلَى كَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ.
Hadis (الْحَدِيثُ); hâdiseleri haber vermektir. Hâdiselerin aslı, yeni meydana gelen olaylardır (vâkıât-ı hadîse); sonra genişletilerek, "filan yılın hâdiseleri" denilmesinde olduğu gibi, eski de olsa tüm vâkıalar için kullanılmıştır. Buna bağlı olarak 'hadis' lafzı mutlak surette 'haber' için kullanılmış, daha da genişletilerek haber olmasa bile 'söz' manasında kullanılmıştır; nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kelâmına 'hadis' denilmesi de bu kabildendir.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحَدِيثُ هُنَا قَدْ أُطْلِقَ عَلَى الْكَلَامِ مَجَازًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، أَيْ فَلْيَأْتُوا بِكَلَامٍ مِثْلِهِ، أَيْ فِي غَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ الَّتِي يَشْتَمِلُ عَلَيْهَا الْقُرْآنُ لَا خُصُوصَ الْأَخْبَارِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحَدِيثُ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى الْأَخْبَارِ، أَيْ فَلْيَأْتُوا بِأَخْبَارٍ مِثْلِ قَصَصِ الْقُرْآنِ فَيَكُونَ اسْتِنْزَالًا لَهُمْ فَإِنَّ التَّكَلُّمَ بِالْأَخْبَارِ أَسْهَلُ عَلَى الْمُتَكَلِّمِ مِنِ ابْتِكَارِ الْأَغْرَاضِ الَّتِي يَتَكَلَّمُ فِيهَا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ الْقُرْآنَ «أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ» ، أَيْ أَخْبَارٌ عَنِ الْأُمَمِ الْمَاضِينَ فَقِيلَ لَهُمْ: فَلْيَأْتُوا بِأَخْبَارٍ مِثْلِ أَخْبَارِهِ لِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِمِثْلِ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمَعَارِفِ وَالشَّرَائِعِ وَالدَّلَائِلِ لَا قِبَلَ لِعُقُولِهِمْ بِهِ، وَقُصَارَاهُمْ أَنْ يَفْهَمُوا ذَلِكَ إِذَا سَمِعُوهُ.
Buradaki 'hadis' lafzının ıtlak alâkasıyla mecaz olarak 'kelâm' anlamında kullanılmış olması caizdir; yani sadece haberler özelinde değil, Kur'an'ın içerdiği maksatlardan herhangi bir maksatta onun benzeri bir söz getirsinler demektir. Buradaki 'hadis' lafzının haberler anlamında kullanılmış olması da caizdir; yani Kur'an kıssaları gibi haberler getirsinler demektir ki bu, onlar için seviyeyi daha da düşürmek (istinzâl) olur. Zira haber niteliğindeki şeyleri konuşmak, konuşulan maksatları bizzat icat edip ortaya koymaktan konuşan kimseye daha kolay gelir. Nitekim onlar Kur'an için "eskilerin masalları" (esâtîru'l-evvelîn), yani geçmiş ümmetlerin haberleridir diyorlardı; bunun üzerine onlara: 'Haydi onun haberleri gibi haberler getirin' denilmiştir; zira Kur'an'daki maarif, teşri ve delillerin benzerini getirmeye onların akılları güç yetiremez, onların varacağı son nokta ancak işittiklerinde bunu anlamaktan ibarettir.
وَمَعْنَى الْمِثْلِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: مِثْلِهِ الْمِثْلِيَّةُ فِي فَصَاحَتِهِ وَبَلَاغَتِهِ، وَهِيَ خُصُوصِيَّاتٌ
{ مِثْلِهِ } kavlindeki benzerlikten kasıt; onun fesahat ve belagatindeki benzerliktir. Bunlar öyle hususiyetlerdir ki,
يُدْرِكُونَهَا إِذَا سَمِعُوهَا وَلَا تُحِيطُ قَرَائِحُهُمْ بِإِيدَاعِهَا فِي كَلَامِهِمْ. وَقَدْ بَيَّنَا أُصُولَ الْإِعْجَازِ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
işittikleri vakit bunları idrak ederler, fakat zihin ve kabiliyetleri bunları kendi kelâmlarına yerleştirmeyi kuşatamaz. Biz bu tefsirin Onuncu Mukaddimesinde i'câzın esaslarını açıklamıştık.
وَلَامُ الْأَمْرِ فِي فَلْيَأْتُوا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي أَمْرِ التَّعْجِيزِ كَقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْ قَول إِبْرَاهِيم فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [الْبَقَرَة: ٢٥٨] .
{ فَلْيَأْتُوا } ifadesindeki emir lâmı, Bakara Suresindeki [258] İbrahim'in şu sözünün hikâye edilişinde olduğu gibi ta'ciz (âciz bırakma) emrinde kullanılmıştır: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “Allah güneşi doğudan getirmektedir; haydi sen de onu batıdan getir!”
وَقَوْلُهُ: إِنْ كانُوا صادِقِينَ أَيْ فِي زَعْمِهِمْ أَنَّهُ تَقَوَّلَهُ، أَيْ فَإِنَّ لَمْ يَأْتُوا بِكَلَامٍ مِثْلِهِ فَهُمْ كَاذِبُونَ. وَهَذَا إِلْهَابٌ لِعَزِيمَتِهِمْ لِيَأْتُوا بِكَلَامٍ مِثْلِ الْقُرْآنِ لِيَكُونَ عَدَمُ إِتْيَانِهِمْ بِمِثْلِهِ حُجَّةً عَلَى كَذِبِهِمْ وَقَدْ أَشْعَرَ نَظْمُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ الْوَاقِعِ مَوْقِعًا شَبِيهًا بِالتَّذْيِيلِ وَالْمَخْتُومِ بِكَلِمَةِ الْفَاصِلَةِ، أَنَّهُ نِهَايَةُ غَرَضٍ وَأَنَّ مَا بَعْدَهُ شُرُوعٌ فِي غَرَضٍ آخَرَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظْمِ قَوْلِهِ: قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ [الطّور:
{ إِنْ كانُوا صادِقِينَ } kavli; yani onu kendisinin uydurduğu yönündeki iddialarında [doğru iseler] demektir; şu halde onun benzeri bir kelâm getiremezlerse onlar yalancıdırlar. Bu, onun bir benzerini getirememeleri yalancı olduklarına delil olsun diye Kur'an benzeri bir söz getirmeleri hususunda azimlerini kamçılamaktır. { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ } kavlindeki nazım düzeni, tezyil benzeri bir konumda yer alması ve fasıla kelimesiyle son bulması sebebiyle, bir konunun sonu olduğunu ve bundan sonrasının başka bir konuya başlangıç teşkil ettiğini hissettirmiştir; nitekim [Tûr: 31] { قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ } nazmında da geçtiği gibidir.
٣١] .
[31]
[٣٥، ٣٦]
[35, 36]
[سُورَة الطّور (٥٢) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٦]
[Tûr Suresi (52), Âyetler 35 ilâ 36]
أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ (٣٥) أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ (٣٦)
{ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ (٣٥) أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ (٣٦) } “Yoksa hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar? Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattı? Hayır, onlar kesin bir bilgiyle inanmazlar.”
أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ.
{ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } “Yoksa hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar?”
إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ إِلَى إِبْطَالِ ضَرْبٍ آخَرَ مِنْ شُبْهَتِهِمْ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ، وَقَدْ عَلِمْتَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّ مِنْ أَغْرَاضِهَا إِثْبَاتُ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ عَلَى أَنَّ مَا جَاءَ بَعْدَهُ مِنْ وَصْفِ يَوْمِ الْجَزَاءِ وَحَالِ أَهْلِهِ قَدِ اقْتَضَتْهُ مُنَاسَبَاتٌ نَشَأَتْ عَنْهَا تِلْكَ التَّفَاصِيلُ، فَإِذْ وُفِّيَ حَقُّ مَا اقتضته تِلْكَ المناسبات ثُنِّيَ عِنَانُ الْكَلَامِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَإِبْطَالِ شُبْهَتِهِمُ الَّتِي تَعَلَّلُوا بِهَا مِنْ نَحْو قَوْلهم: أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً [الْإِسْرَاء: ٤٩] .
Bu, onların dirilişi inkâr etme konusundaki şüphelerinin bir başka türünü iptal etmeye yönelik bir geçiş idrâbıdır. Surenin başında bilindiği üzere, surenin maksatlarından biri dirilişi ve karşılığı ispat etmektir; bunun ardından ceza gününün ve ehlinin vasfının gelişi, o ayrıntıları doğuran münasebetlerin gereği olmuştur. Bu münasebetlerin gerektirdiği hak yerine getirilince, sözün dizgini dirilişin imkânına delil getirmeye ve İsrâ Suresindeki [49] { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” sözleri gibi ileri sürdükleri şüpheleri iptal etmeye çevrilmiştir.
فَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ الْآيَاتِ أَدِلَّةٌ عَلَى أَنَّ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ مِنْ بَدْءِ الْخَلْقِ أَعْظَمُ مِنْ إِعَادَةِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ. وَهَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ آنِفًا إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ [الطّور: ٧] لِأَنَّ شُبْهَتَهُمُ الْمَقْصُودَ رَدُّهَا بِقَوْلِهِ: إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ هِيَ قَوْلهم: أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الْإِسْرَاء: ٤٩] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ.
Allah Teâlâ'nın { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } ve devamındaki ayetleri, Allah'ın ilk yaratılışta yarattığı şeylerin insanın yeniden yaratılmasından daha büyük olduğuna dair delillerdir. Bu, az önce geçen: [Tûr: 7] { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ } kavline bağlıdır; zira { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ } kavliyle reddedilmesi kastedilen şüpheleri, onların [İsrâ: 49] { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } ve benzeri sözleridir.
فَحَرْفُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلِابْتِدَاءِ، فَيَكُونُ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ الْمُقَدَّرِ بَعْدَ (أَمْ) تَقْرِيرِيًّا. وَالْمَعْنَى: أَيُقِرُّونَ أَنَّهُمْ خُلِقُوا بَعْدَ أَنْ كَانُوا عَدَمًا فَكُلَّمَا خُلِقُوا مِنْ عَدَمٍ فِي نشأتهم الأولى ينشأون مِنْ عَدَمٍ فِي النَّشْأَةِ الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ إِثْبَاتٌ لِإِمْكَانِ
{ مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } kavlindeki { مِنْ } harfinin ibtidâiye (başlangıç bildiren) olması caizdir; bu takdirde { أَمْ } edatından sonra takdir edilen istifhamın manası takrîrî (ikrar ettirici) olur. Mana şudur: Yokluktan sonra yaratıldıklarını ikrar ediyorlar mı? İlk yaratılışlarında yokluktan yaratıldıklarına göre, ikinci yaratılışta da yokluktan var edileceklerdir; bu ise
الْبَعْثِ، فَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرائِبِ إِنَّهُ عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ [الطارق: ٥- ٨]
dirilişin imkânını ispattır. Bu durumda ayet, Târık Suresindeki [5-8] şu kavlin manasında olur: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرائِبِ إِنَّهُ عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ } “İnsan neden yaratıldığına bir baksın! Atılan bir sudan yaratıldı. Ki o [su], bel ile göğüs kafesi arasından çıkar. Şüphesiz [Allah], onu yeniden döndürmeye elbette kādirdir.”
وَقَوْلِهِ: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Enbiyâ Suresindeki [104] { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratılışa nasıl başladıysak, onu öylece iade edeceğiz” kavli ve benzeri ayetler de bu kabildendir.
وَمَعْنَى شَيْءٍ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: الْمَوْجُودُ فَغَيْرُ شَيْءٍ: الْمَعْدُومُ، وَالْمَعْنَى: أَخُلِقُوا مِنْ عَدَمٍ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مِنْ) لِلتَّعْلِيلِ فَيَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ (أَمْ) إِنْكَارِيًّا، وَيَكُونَ اسْمُ شَيْءٍ صَادِقًا عَلَى مَا يَصْلُحُ لِمَعْنَى التَّعْلِيلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ حَرْفِ (مِنَ) التَّعْلِيلِيَّةِ، وَالْمَعْنَى: إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ خَلْقَهُمْ بِغَيْرِ حِكْمَةٍ، وَهَذَا إِثْبَاتٌ أَنَّ الْبَعْثَ وَاقِعٌ لِأَجْلِ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ، بِأَنَّ الْجَزَاءَ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ الَّتِي لَا يَخْلُو عَنْهَا فِعْلُ أَحْكَمِ الْحُكَمَاءِ، فَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] وَقَوْلِهِ: مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ [الْحجر:
Bu veche göre 'şey' kelimesinin anlamı 'mevcut'tur; 'şey olmayan' ise 'madum'dur (yokluktur). Mana da: "Yokluktan mı yaratıldılar?" şeklinde olur. { مِنْ } edatının ta'lîl (gerekçe bildirme) için olması da caizdir; bu takdirde { أَمْ } edatından sonra takdir edilen istifham inkârî olur. 'Şey' ismi de ta'lîl bildiren { مِنْ } harfinden anlaşılan gerekçe manasına uygun düşen şeye tekabül eder. Mana şudur: Onların yaratılışının hikmetsiz olduğu inkâr edilmektedir; bu ise amellere karşılık vermek için dirilişin muhakkak vuku bulacağını ispat etmektir, zira ceza ve mükâfat, hüküm verenlerin en üstünü olan Allah'ın fiillerinin asla hali kalamayacağı hikmetin bir gereğidir. Bu takdirde ayet, Mü'minûn Suresindeki [115] şu kavlin: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” ve Hicr Suresindeki [85] şu kavlin manasında olur: { مَا خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir.”
٨٥] .
[85]
وَلِحَرْفِ (مِنْ) فِي هَذَا الْكَلَامِ الْوَقْعُ الْبَدِيعُ إِذْ كَانَتْ عَلَى احْتِمَالِ مَعْنَيَيْهَا دَلِيلًا عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَعَلَى وُقُوعِهِ وَعَلَى وُجُوبِ وُقُوعِهِ وُجُوبًا تَقْتَضِيهِ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ الْعُلْيَا. وَلَعَلَّ الْعُدُولَ عَنْ صَوْغِ الْكَلَامِ بِالصِّيغَةِ الْغَالِبَةِ فِي الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ، أَعْنِي صِيغَةَ النَّفْيِ بِأَنْ يُقَالَ: أَمَا خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ وَالْعُدُولُ عَنْ تَعْيِينِ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ غَيْرِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِلَفْظٍ مُبْهَمٍ وَهُوَ لَفْظُ شَيْءٍ، رُوعِيَ فِيهِ الصَّلَاحِيَّةُ لِاحْتِمَالِ الْمَعْنَيَيْنِ وَذَلِكَ مِنْ مُنْتَهى البلاغة.
Bu kelâmda { مِنْ } harfinin harikulade bir tesiri vardır; zira iki anlamına gelen ihtimaliyle dirilişin imkânına, vukuuna ve ilahî yüce hikmetin gerektirdiği bir vücubiyetle vuku bulmasının zorunluluğuna delildir. Sözün takrîrî istifhamda galip olan sîgadan, yani: "Yokluktan yaratılmadılar mı?" denilerek olumsuzluk sîgasından çevrilmesi ve { غَيْرِ } kelimesinin muzaf olduğu şeyin tayin edilmeyip mübhem bir lafız olan { شَيْءٍ } lafzının getirilmesi, her iki manaya da elverişli olma ihtimalini gözetmiş olabilir ki bu da belagatin zirvesindendir.
وَإِذ كَانَ فَرْضُ أَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ وَاضِحَ الْبُطْلَانِ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى اسْتِدْلَالٍ عَلَى إِبْطَالِهِ بِقَوْلِهِ:
Onların hiçbir şey olmaksızın yaratıldıkları faraziyesi açıkça batıl olunca, şu kavliyle bunun iptaline delil getirmeye ihtiyaç kalmamıştır:
أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ.
{ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar? Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattı?”
وَهُوَ إِضْرَابُ انْتِقَالٍ أَيْضًا، وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ أَمْ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ مَا هُمُ الْخَالِقُونَ وَإِذْ كَانُوا لَمْ يَدَّعُوا ذَلِكَ فَالْإِنْكَارُ مُرَتَّبٌ عَلَى تَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ خَالِقُونَ.
Bu da bir geçiş idrâbıdır; { أَمْ } edatından sonra takdir edilen istifham inkârîdir, yani "Yaratıcı onlar değildir." Onlar bunu iddia etmediklerine göre inkâr, yaratıcı olduklarını iddia eden kimseler konumuna indirgenmiş olmalarına bina edilmiştir.
وَصِيغَتِ الْجُمْلَةُ فِي صِيغَةِ الْحَصْرِ الَّذِي طَرِيقُهُ تَعْرِيفُ الْجُزْأَيْنِ قَصْرًا إِضَافِيًّا لِلرَّدِ عَلَيْهِمْ بِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُمُ الْخَالِقُونَ لَا اللَّهَ، لِأَنَّهُمْ عَدُّوا مِنَ
Cümle, iki cüzün de marife kılınması yoluyla hasr sîgasında kurgulanmıştır; bu, kendilerini Allah değil de bizzat yaratıcı iddia eden kimseler yerine koyarak onlara cevap vermek maksadıyla yapılmış bir kasr-ı izâfîdir. Çünkü onlar,
الْمُحَالِ مَا هُوَ خَارِجٌ عَنْ قُدْرَتِهِمْ، فَجَعَلُوهُ خَارِجًا عَنْ قُدْرَةِ اللَّهِ، فَالتَّقْدِيرُ: أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ لَا نَحْنُ. وَالْمَعْنَى:
kendi güçlerinin dışında olan şeyi imkânsız saymışlar, böylece onu Allah'ın kudretinin de dışında tutmuşlardır. Buna göre takdir: "Biz değil de onlar mı yaratıcıdır?" şeklindedir. Mana ise:
نَحْنُ الْخَالِقُونَ لَا هُمْ.
"Yaratıcı olan onlar değil, Biziz" demektir.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ الْخالِقُونَ لِقَصْدِ الْعُمُومِ، أَيِ الْخَالِقُونَ لِلْمَخْلُوقَاتِ وَعَلَى هَذَا جَرَى الطَّبَرِيُّ وَقَدَّرَهُ الْمُفَسِّرُونَ عَدَا الطَّبَرِيِّ: أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ أَنْفُسَهُمْ كَأَنَّهُمْ جَعَلُوا ضَمِيرَ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْمَحْذُوفَ اسْمُ مَعَادِ ذَلِكَ الضَّمِيرِ وَلَا افْتِرَاءَ فِي انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونُوا خَالِقِينَ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُتَصَدَّ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى هَذَا الِانْتِفَاءِ.
Umum ifade etmesi maksadıyla { الْخالِقُونَ } lafzının mef'ûlü hazfedilmiştir; yani "mahlûkatın yaratıcıları" demektir. Taberî bu görüşe meyletmiştir. Taberî dışındaki müfessirler ise bunu: "Yoksa onlar kendi kendilerini mi yarattılar?" şeklinde takdir etmişlerdir; sanki onlar { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } ifadesindeki zamiri, hazfedilen lafzın bu zamirin merciinin ismi olduğuna delil saymışlardır. Onların yaratıcı olmadıklarının nefyedilmesinde hiçbir şüphe bulunmadığından, bu nefyin ispatı için delil getirmeye girişilmemiştir.
وَجُمْلَةُ أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ يَظْهَرُ لِي أَنَّهَا بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ بَدَلٌ مُفَصَّلٌ مِنْ مُجْمَلٍ إِنْ كَانَ مَفْعُولُ الْخالِقُونَ الْمَحْذُوفُ مُرَادًا بِهِ الْعُمُومُ وَكَانَ الْمُرَادُ بِالسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ذَاتَيْهِمَا مَعَ مَنْ فِيهِمَا، أَوْ بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ أَنَّ الْمُرَادُ ذَاتَيِ السَّمَاوَات وَالْأَرْضِ، فَيَكُونُ تَخْصِيصُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِالذِّكْرِ لِعِظَمِ خَلْقِهِمَا.
{ أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } cümlesi, bana göre { أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ } cümlesinden bedeldir; şayet { الْخالِقُونَ } lafzının hazfedilen mef'ûlü ile umum kastedilmiş ve semâ ile arzdan maksat içindekilerle birlikte bizzat kendileri ise mücmelden tafsîlî bedeldir; yahut maksat sadece göklerin ve yerin zatı ise ba'zın küllden bedelidir. Bu durumda göklerin ve yerin zikredilerek tahsis edilmesi, yaratılışlarının büyüklüğünden dolayıdır.
وَإِعَادَةُ حَرْفِ أَمْ لِلتَّأْكِيدِ كَمَا يُعَادُ عَامِلُ الْمُبَدَلِ مِنْهُ فِي الْبَدَلِ، وَالْمَعْنَى: أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.
{ أَمْ } harfinin tekrarlanması, mübdelün minhin âmilinin bedelde tekrarlanması gibi tekit içindir. Mana: "Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattı?" şeklindedir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ وَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنْ إِثْبَاتِ أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.
İstifham inkârîdir; söz ise gökleri ve yeri Allah'ın yarattığını ispat etmekten kinayedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَا يُعْجِزُهُ إِعَادَةَ الْأَجْسَادِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَالْفَنَاءِ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [الْإِسْرَاء: ٩٩] أَيْ أَنْ يَخْلُقَ أَمْثَالَ أَجْسَادِهِمْ بَعْدَ انْعِدَامِهِمْ.
Mana şudur: Gökleri ve yeri yaratan [Allah], ölüm ve yok oluştan sonra bedenleri yeniden diriltmekten âciz kalmaz. Bu, Allah Teâlâ'nın İsrâ Suresindeki [99] şu kavlinin manasıdır: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, onların benzerlerini de yaratmaya kādir olduğunu görmediler mi?” Yani yok olmalarının ardından bedenlerinin benzerlerini yaratmaya [kādir olduğunu].
بَلْ لَا يُوقِنُونَ.
{ بَلْ لَا يُوقِنُونَ } “Hayır, onlar kesin olarak inanmıyorlar.”
إِضْرَابُ إِبْطَالٍ عَلَى مَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهُ، أَيْ لَمْ يُخْلَقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ وَلَا خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، فَإِنَّ ذَلِكَ بَيِّنٌ لَهُمْ فَمَا إِنْكَارُهُمُ الْبَعْث إِلَّا ناشىء عَنْ عَدَمِ إِيقَانِهِمْ فِي مَظَانِّ الْإِيقَانِ وَهِيَ الدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَأَنَّهُ لَيْسَ
Bu, kendisinden önceki iki cümlenin muhtevasını ibtal eden bir idrâbdır (vazgeçiştir); yani onlar ne bir yaratıcı olmaksızın yaratıldılar ne de gökleri ve yeri yarattılar. Çünkü bu durum onlar için gayet açıktır; binaenaleyh onların dirilişi inkâr etmeleri, ancak kesin inanç (îkan) mahallinde, yani dirilişin imkânına ve onun...
أَغْرَبَ مِنْ إِيجَادِ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةِ، فَمَا كَانَ إِنْكَارُهُمْ إِيَّاهُ إِلَّا عَنْ مُكَابَرَةٍ وتصميم على الْكفْر.
...büyük yaratılmışları var etmekten daha şaşırtıcı olmadığına delalet eden deliller karşısında kesin bir inanca ulaşmamalarından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla onların dirilişi inkâr etmeleri, sadece bir inatlaşma ve küfürde ısrardan ibarettir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَمْرَ لَا هَذَا وَلَا ذَلِك وَلَكِنَّهُمْ لَا يُوقِنُونَ بِالْبَعْثِ فَهُمْ يُنْكِرُونَهُ بِدُونِ حُجَّةٍ وَلَا شُبْهَةٍ بَلْ رَانَتِ الْمُكَابَرَةُ على قُلُوبهم.
Mana şudur: Durum ne öyle ne de böyledir; bilakis onlar dirilişe kesin olarak inanmamaktadırlar. Bu sebeple hiçbir delil ve [makul] şüpheye dayanmaksızın onu inkâr etmektedirler; hatta inatlaşma kalplerini bürümüştür.
[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٣٧]
[Tûr Suresi (52), Âyet 37]
أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧)
{ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧) } “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır? Yahut hâkim ve mutlak tasarruf sahibi onlar mıdır?”
أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ.
{ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ } “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır?”
انْتِقَال بِالْعودِ إِلَى رَدِّ جُحُودِهِمْ رِسَالَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلِذَلِكَ غُيِّرَ أُسْلُوبُ الْإِخْبَارِ فِيهِ إِلَى مُخَاطَبَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَكَانَ الْأَصْلُ الَّذِي رَكَّزُوا عَلَيْهِ جُحُودَهُمْ تَوَهُّمَ أَنَّ اللَّهَ لَوْ أَرْسَلَ رَسُولًا
Bu, Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini inkâr etmelerine reddiye vermeye geri dönen bir geçiştir. Bu sebeple buradaki haber üslubu, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap üslubuna dönüştürülmüştür. İnkârlarını üzerine bina ettikleri temel dayanak; Allah'ın şayet insanlardan bir elçi gönderecek olsaydı,...
مِنَ الْبَشَرِ لَكَانَ الْأَحَقُّ بِالرِّسَالَةِ رَجُلًا عَظِيمًا مِنْ عُظَمَاءِ قَوْمِهِمْ كَمَا حَكَى الله عَنْهُم:
...peygamberliğe en lâyık olan kişinin, kendi kavimlerinin ileri gelenlerinden ulu bir kimse olması gerektiği yönündeki vehimleriydi; nitekim Allah onlardan şöyle nakletmiştir:
أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا [ص: ٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] يَعَنُونُ قَرْيَةَ مَكَّةَ وَقَرْيَةَ الطَّائِفِ.
{ أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا } [Sâd: 8] “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf: 31] “Ve dediler ki: 'Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?'” [Bu iki şehirle] Mekke ve Tâif şehirlerini kastetmektedirler.
وَالْمَعْنَى: إِبْطَالُ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ تصرف فِي شؤون الرُّبُوبِيَّةِ فَيَجْعَلُوا الْأُمُورَ عَلَى مَشِيئَتِهِمْ كَالْمَالِكِ فِي مِلْكِهِ وَالْمُدَبِّرِ فِيمَا وُكِّلَ عَلَيْهِ، فَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ بِتَنْزِيلِهِمْ فِي إِبْطَالِ النُّبُوءَةِ عَمَّنْ لَا يَرْضَوْنَهُ مَنْزِلَةَ مَنْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ اللَّهِ يَخْلَعُونَ الْخِلَعَ مِنْهَا على من يشاؤون وَيمْنَعُونَ من يشاؤون.
Mana şudur: Onların rablik işlerinde bir tasarruf sahibi olup işleri -mülkünde tasarruf eden mâlik yahut yetki verilen işi idare eden vekil gibi- kendi diledikleri doğrultuda yürütmelerini ibtal etmektir. Buradaki istifham inkârîdir; razı olmadıkları kimseden peygamberliği nefyetmeleri hususunda onlar, sanki Allah'ın hazinelerine sahip olan ve oradan dilediklerine ihsanda bulunup dilediklerini mahrum bırakan kimseler konumuna konulmuştur.
وَالْخَزَائِنُ: جَمْعُ خَزِينَةٍ وَهِيَ الْبَيْتُ، أَوِ الصُّنْدُوقُ الَّذِي تُخَزَّنُ فِيهِ الْأَقْوَاتُ، أَوِ الْمَالُ وَمَا هُوَ نَفِيسٌ عِنْدَ خَازِنِهِ، وَتَقَدَّمُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ [يُوسُف: ٥٥] . وَهِيَ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِمَا فِي عِلْمِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ مِنْ إِعْطَاءِ الْغَيْر للمخلوقات، وَمِنْه اصْطِفَاءُ مَنْ هَيَّأَهُ مِنَ النَّاسِ لِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ عَنْهُ إِلَى الْبَشَرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٠] قَوْلُهُ: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته [الْأَنْعَام: ١٢٤] . وَقَالَ: وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ [الْقَصَص: ٦٨] .
Hazâin (خَزَائِن), hazîne (خَزِينَة) kelimesinin çoğuludur; bu da yiyeceklerin, malların veya saklayıcısının katında değerli olan şeylerin depolandığı oda veya sandıktır. Bu kelime daha önce Allah Teâlâ'nın { قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } [Yûsuf: 55] “Beni yeryüzünün hazineleri üzerine yetkili kıl” kavlinde geçmişti. Burada ise yaratılmışlara ihsanda bulunmaya dair Allah'ın ilminde ve iradesinde bulunan hususlar için istiare yoluyla kullanılmıştır; O'nun, insanlara risaletini tebliğ etmek üzere hazırladığı kimseleri seçmesi de bu kabildendir. Nitekim En'âm Suresinde [50] geçen { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “De ki: Size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum” kavli daha önce geçmişti. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسالاته } [En'âm: 124] “Onlara bir âyet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } [Kasas: 68] “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların seçme hakkı yoktur. Allah onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.”
وَقَدْ سُلِكَ مَعَهُمْ هُنَا مَسْلَكَ الْإِيجَازِ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِإِحَالَتِهِمْ عَلَى مُجْمَلٍ أَجْمَلَهُ قَوْلُهُ:
Burada, şu kavlinin mücmel olarak ifade ettiği bir hususa onları havale etmek suretiyle delil getirmede îcâz (kısalık) yolu tutulmuştur:
أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ، لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ غَضَبٍ عَلَيْهِمْ لِجُرْأَتِهِمْ عَلَى
{ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ } “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır?” kavlidir. Çünkü bu makam, onların Resûl'e...
الرَّسُولِ ﷺ فِي نَفْيِ الرِّسَالَةِ عَنْهُ بِوَقَاحَةٍ مِنْ قَوْلِهِمْ: كَاهِنٌ، وَمَجْنُونٌ، وَشَاعِرٌ إِلَخْ بِخِلَافِ آيَةِ الْأَنْعَامِ فَإِنَّهَا رَدَّتْ عَلَيْهِمْ تَعْرِيضَهُمْ أَنْفُسَهُمْ لِنَوَالِ الرِّسَالَةِ عَنِ اللَّهِ.
...(sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı 'kâhin', 'mecnun', 'şair' vb. küstahça sözlerle peygamberliği inkâr etmelerindeki cüretlerinden ötürü onlara karşı bir gazap makamıdır. En'âm ayeti ise bundan farklıdır; zira o, kendilerini Allah katından risalete nail olmaya layık görme imalarını reddetmiştir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ هُوَ كَقَوْلِهِ فِي سُورَة ص [٨، ٩] أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٣٢] أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ.
Allah Teâlâ'nın buradaki { أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ } “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır?” kavli; Sâd Suresindeki [8, 9] { أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ } “Aramızdan zikir ona mı indirildi? Hayır, onlar benim zikrimden şüphe içindedirler. Hayır, henüz azabımı tatmadılar. Yoksa Azîz ve bol ihsan sahibi Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?” kavli ve Zuhruf Suresindeki [32] { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar?” kavli gibidir.
وَكَلِمَةُ «عِنْدَ» تُسْتَعْمَلُ كَثِيرًا فِي مَعْنَى الْمِلْكِ وَالِاخْتِصَاصِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَام: ٥٩] ، فَالْمَعْنَى: أَيَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَبِّكَ، أَيِ الْخَزَائِنُ الَّتِي يَمْلِكُهَا رَبُّكَ كَمَا اقْتَضَتْهُ إِضَافَةُ خَزائِنُ إِلَى رَبِّكَ عَلَى نَحْوِ أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى [النَّجْم:
‘İnde (عِنْدَ) kelimesi çoğunlukla mülkiyet ve tahsis manasında kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } [En'âm: 59] “Gaybın anahtarları O'nun yanındadır” kavlinde böyledir. Dolayısıyla mana: 'Rabbinin hazinelerine onlar mı sahiptir?' yani { خَزائِنُ } lafzının { رَبِّكَ } lafzına izafetinin gerektirdiği üzere 'Rabbinin sahip olduğu hazinelere [onlar mı sahiptir?]' demektir; tıpkı { أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى } [Necm:
٣٥] . وَقَدْ عُبِّرَ عَنْ هَذَا بِاللَّفْظِ الْحَقِيقِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ [الْإِسْرَاء: ١٠٠] .
35] “Gaybın ilmi onun yanında mıdır da o görüyor?” [kavlinde olduğu gibi]. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde hakiki lafızla ifade edilmiştir: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ } [İsrâ: 100] “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, harcama korkusuyla kesinlikle tutardınız.'”
أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧) .
{ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧) } “Yoksa hâkim ve mutlak tasarruf sahibi onlar mıdır?”
إِنْكَارٌ لِأَنْ يَكُونَ لَهُمْ تَصَرُّفٌ فِي عَطَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَوْ دُونَ تَصَرُّفِ الْمَالِكِ مِثْلُ تَصَرُّفِ الْوَكِيلِ وَالْخَازِنِ وَهُوَ مَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالْمُصَيْطِرُونَ.
Bu, mâlikin tasarrufundan daha alt seviyede olan vekil ve hazinedar tasarrufu gibi bir tasarruf dahi olsa, Allah Teâlâ'nın ihsanında bir tasarrufa sahip olmalarını inkârdır; nitekim bu durum { الْمُصَيْطِرُونَ } kelimesiyle ifade edilmiştir.
وَالْمُصَيْطِرُ: يُقَالُ بِالصَّادِ وَالسِّينِ فِي أَوَّلِهِ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ صَيْطَرَ بِالصَّادِ وَالسِّينِ، إِذَا حَفِظَ وَتَسَلَّطَ، وَهُوَ فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنْ سَيْطَرَ إِذَا قَطَعَ، وَمِنْهُ الساطور، وَهُوَ حَدِيدَة يقطع بهَا اللَّحْمُ وَالْعَظْمُ. وَصِيغَ مِنْهُ وزن فيعل لِلْإِلْحَاقِ بِالرُّبَاعِيِّ كَقَوْلِهِمْ: بَيْقَرَ، بِمَعْنَى هَلَكَ أَوْ تَحَضَّرَ، وَبَيْطَرَ بِمَعْنَى شَقَّ، وَهَيْمَنَ، وَلَا خَامِسَ لَهَا فِي الْأَفْعَالِ. وَإِبْدَالُ السِّينِ صَادًا لُغَةٌ فِيهِ مِثْلُ الصِّرَاطِ وَالسِّرَاطَ.
Musaytır (الْمُصَيْطِرُ): Başında sâd (ص) ve sîn (س) harfleriyle söylenir. Bir şeyi koruyup gözettiğinde ve ona tahakküm ettiğinde kullanılan -sâd ve sîn ile- saytara (صَيْطَرَ) fiilinin ism-i fâilidir. Bu fiil, kesti manasındaki saytara (سَيْطَرَ) fiilinden türemiştir; et ve kemiğin kendisiyle kesildiği demir alet olan sâtûr (الساطور / satır) kelimesi de bundandır. Rubâîye (dört harflilere) mülhak kılınmak için ondan fey'ale (فَيْعَلَ) vezni türetilmiştir; tıpkı helak oldu veya şehre yerleşti manasındaki beykara (بَيْقَرَ), yardı manasındaki baytara (بَيْطَرَ) ve heymene (هَيْمَنَ) kelimelerinde olduğu gibi; fiillerde bunun beşincisi yoktur. Sîn harfinin sâd harfine dönüştürülmesi, es-Sırât (الصِّرَاطِ) ve es-Sirât (السِّرَاطَ) kelimelerinde olduğu gibi bir lehçedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الْمُصَيْطِرُونَ بِصَادٍ. وَقَرَأَهُ قُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَحَفْص فِي رِوَايَة بِالسِّينِ فِي أَوَّلِهِ.
Cumhur, { الْمُصَيْطِرُونَ } lafzını sâd ile okumuştur. İbn Kesîr'den Kunbul, İbn Âmir'den Hişâm ve bir rivayette Hafs ise başını sîn ile okumuştur.
وَفِي مَعْنَى الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ [الزخرف: ٣٢] ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ
Bu ayetin manasında Allah Teâlâ'nın: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } [Zuhruf: 32] “Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar?” kavli de vardır. Ayette...
الِاسْتِدْلَالُ لِهَذَا النَّفْيِ فِي قَوْلِهِ: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ لِأَنَّ وُضُوحَهُ كَنَارٍ عَلَى عَلَمٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ حَدِيثُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ لَمَّا سَمِعَ هَذِهِ الْآيَةَ وَكَانَتْ سَبَب إِسْلَامه.
...{ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ } kavlindeki bu nefy için ayrıca delil getirilmemiştir; zira bu durum, tepedeki ateş kadar açıktır. Bu surenin tefsirinin başında, Cübeyr b. Mut'ım'ın bu ayeti işittiğinde onun Müslüman olmasına vesile olan hadisi daha önce geçmişti.
[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٣٨]
[Tûr Suresi (52), Âyet 38]
أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨)
{ أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Yoksa onların, [göğe çıkıp sırları] dinleyecekleri bir merdivenleri mi var? Öyleyse dinleyenleri açık bir delil getirsin!”
لَمَّا نَفَى أَنْ يَكُونَ لَهُمْ تَصَرُّفٌ قَوِيٌّ أَوْ ضَعِيفٌ فِي مَوَاهِبِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ أَعْقَبَهُ بِنَفْيِ أَنْ يَكُونَ لَهُمُ اطِّلَاعٌ عَلَى مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ اطِّلَاعًا يُخَوِّلُهُمْ إِنْكَارَ أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ بَشَرًا أَوْ يُوحِيَ إِلَيْهِ وَذَلِكَ لِإِبْطَالِ قَوْلهم: تَقَوَّلَهُ [الطّور: ٣٣] . وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهِمْ: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطّور: ٣٠] الْمُقْتَضِي أَنَّهُمْ وَاثِقُونَ بِأَنَّهُمْ يَشْهَدُونَ هَلَاكَهُ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَسْتَمِعُونَ لِيَعُمَّ كَلَامًا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُسْمَعَ مِنَ الْأَخْبَارِ الْمَغِيبَةِ بِالْمُسْتَقْبَلِ وَغَيْرِهِ الْوَاقِعِ وَغَيْرِهِ.
Allah Teâlâ'nın kullarına olan lütuflarında onların -güçlü veya zayıf- bir tasarrufa sahip olmalarını nefyedince, bunun ardından Allah'ın bir insana peygamberlik vermesini veya ona vahyetmesini inkâr etmelerine yetki verecek şekilde, Allah'ın kulları için takdir ettiği şeylere muttali olmalarını da nefyetti. Bu, onların { تَقَوَّلَهُ } [Tûr: 33] “Onu uydurdu” sözlerini boşa çıkarmak içindir. Nitekim onun helak oluşuna şahit olacaklarından emin olduklarını ima eden { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } [Tûr: 30] “Onun hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz” sözleri de böyledir. { يَسْتَمِعُونَ } fiilinin mef'ûlü, geleceğe dair gaybî haberlerden ve gerçekleşen yahut gerçekleşmeyen diğer şeylerden işitilmesi muhtemel her sözü kapsasın diye hazfedilmiştir.
وَسَلَكَ فِي نَفْيِ عِلْمِهِمْ بِالْغَيْبِ طَرِيقَ التَّهَكُّمِ بِهِمْ بِإِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ سُلَّمٌ يَرْتَقُونَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ لِيَسْتَمِعُوا مَا يَجْرِي فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ مِنْ أَمْرٍ تَتَلَقَّاهُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ أَهْلُ الْمَلَإِ الْأَعْلَى بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ فَيَسْتَرِقُوا بَعْضَ الْعِلْمِ مِمَّا هُوَ مَحْجُوبٌ عَنِ النَّاسِ إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا سُلَّمَ يَصِلُ أَهْلَ الْأَرْضِ بِالسَّمَاءِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَيَعْلَمُهُ كُلُّ أَحَدٍ.
Onların gayb ilmine sahip olmadıklarını nefyetme konusunda, alay yolu tutularak; meleklerin yahut Mele-i A'lâ ehlinin birbiriyle konuştuğu ve yüce âlemde cereyan eden emirleri dinlemek, böylece insanlardan gizlenmiş olan ilimden bir şeyler kapıp çalmak için göğe tırmanacakları bir merdivenleri olduğu inkâr edilmiştir. Zira yeryüzü ehlini göğe ulaştıran bir merdivenin bulunmadığı malumdur; bunu onlar da herkes de bilmektedir.
وَعُلِمَ مِنِ اسْمِ السُّلَّمِ أَنَّهُ آلَةُ الصُّعُودِ، وَعُلِمَ مِنْ ذِكْرِ السَّمَاوَاتِ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا أَنَّ الْمُرَادَ سُلَّمٌ يَصْعَدُونَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ، فَلِذَلِكَ وُصِفَ بِ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ أَيْ يَرْتَقُونَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ فَيَسْتَمِعُونَ وَهُمْ فِيهِ، أَيْ فِي دَرَجَاتِهِ الْكَلَامَ الَّذِي يَجْرِي فِي السَّمَاءِ. وفِيهِ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يَسْتَمِعُونَ، أَيْ وَهُمْ كَائِنُونَ فِيهِ لَا يُفَارِقُونَهُ إِذْ لَا يُفْرَضُ أَنَّهُمْ يَنْزِلُونَ مِنْهُ إِلَى سَاحَاتِ السَّمَاءِ.
Süllem (السُّلَّمُ) isminden onun yükselme vasıtası (merdiven) olduğu anlaşılmış; önceki ayette göklerin zikredilmesinden de maksadın göğe çıkacakları bir merdiven olduğu anlaşılmıştır. Bu sebeple { يَسْتَمِعُونَ فِيهِ } şeklinde vasıflanmıştır; yani onunla göğe tırmanıp onun içindeyken, yani basamaklarındayken gökte cereyan eden sözleri dinlerler. { فِيهِ } lafzı zarf-ı müstakarr olup { يَسْتَمِعُونَ } lafzındaki zamirden hâldir; yani onlar onun üzerindeyken ve ondan ayrılmazken [dinlerler], zira onların merdivenden göğün meydanlarına inebilecekleri farz edilemez.
وَإِسْنَادُ الِاسْتِمَاعِ إِلَى ضَمِيرِ جَمَاعَتِهِمْ عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّ الْمُسْتَمِعَ سَفِيرٌ عَنْهُمْ عَلَى عَادَةِ اسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ مِنْ إِسْنَادِ فِعْلِ بَعْضِ الْقَبِيلَةِ إِلَى جَمِيعِهَا إِذَا لَمْ تَصُدُّهُ عَنْ عَمَلِهِ فِي قَوْلِهِمْ: قَتَلَتْ بَنُو أَسَدٍ حَجَرًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ هَذَا
Dinleme eyleminin onların topluluk zamirine isnad edilmesi, dinleyen kimsenin onlardan bir elçi kabul edilmesi sebebiyledir. Bu, kabile fertlerinden birinin fiilini -eğer onu bu fiilden engellememişlerse- kabilenin tamamına isnad etme şeklindeki Arap kelamının kullanım âdetine dayanır; nitekim 'Benî Esed, Hucr'u öldürdü' sözlerinde olduğu gibidir. Görmez misin ki bundan sonra şöyle buyurmuştur:
فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ، أَيْ مَنَ اسْتَمَعَ مِنْهُمْ لِأَجْلِهِمْ، أَيْ أَرْسَلُوهُ لِلسَّمْعِ. وَمِثْلُ هَذَا الْإِسْنَادِ شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الْآيَاتِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٤٩] .
{ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ } “Öyleyse dinleyenleri getirsin!” Yani onlar adına dinleyen, yani dinlemesi için gönderdikleri kimse [getirsin]. Bu tür bir isnad Kur'an'da yaygındır; nitekim Bakara Suresinde [49] geçen { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık; onlar size azabın en kötüsünü tattırıyorlardı” kavlinde ve sonraki ayetlerde daha önce geçmişti.
و (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ وَهِيَ ظَرْفِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ اشْتُهِرَتْ حَتَّى سَاوَتِ الْحَقِيقَةَ لِأَنَّ الرَّاقِيَ فِي السُّلَّمِ يَكُونُ كُلُّهُ عَلَيْهِ، فَالسُّلَّمِ لَهُ كَالظَّرْفِ لِلْمَظْرُوفِ، وَإِذْ كَانَ فِي الْحَقِيقَةِ اسْتِعْلَاءٌ ثُمَّ شَاعَ فِي الْكَلَامِ فَقَالُوا: صَعِدَ فِي السُّلَّمِ، وَلَمْ يَقُولُوا: صَعِدَ عَلَى السُّلَّمِ وَلِذَلِكَ اعْتُبِرَتْ ظَرْفِيَّةً حَقِيقِيَّةً، أَيْ حَقِيقَةً عُرْفِيَّةً بِخِلَافِ الظَّرْفِيَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ [طه: ٧١] لِأَنَّهُ لَمْ يَشْتَهِرْ أَنْ يُقَالَ: صَلَبَهُ فِي جِذْعٍ، بَلْ يُقَالُ: صَلَبَهُ عَلَى جِذْعٍ، فَلِذَلِكَ كَانَتِ اسْتِعَارَةً، فَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الظَّرْفِيَّةَ مَجَازِيَّةٌ وَقَوْلِ مَنْ زَعَمَهَا حَقِيقَةً.
Fî (فِي) edatı zarfiyyet (bulunma) içindir; bu, hakikat seviyesine ulaşacak kadar meşhur olmuş mecazi bir zarfiyyettir. Çünkü merdivene tırmanan kimse tamamen onun üzerindedir; dolayısıyla merdiven, mazruf (içindeki) için zarf (kap) gibidir. Gerçekte bu bir isti'lâ (üstünde olma) iken, kelamda yaygınlaşarak 'Merdivende yükseldi (صَعِدَ فِي السُّلَّمِ)' demişler, 'Merdivenin üzerine çıktı (صَعِدَ عَلَى السُّلَّمِ)' dememişlerdir. Bu yüzden hakiki bir zarfiyyet, yani örfî bir hakikat sayılmıştır; Allah Teâlâ'nın { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } [Tâhâ: 71] “Sizi hurma kütüklerinde asacağım” kavlindeki zarfiyyetin aksine. Zira 'Onu kütüğün içinde astı (صَلَبَهُ فِي جِذْعٍ)' demek meşhur olmamış, bilakis 'Onu kütüğün üzerinde astı (صَلَبَهُ عَلَى جِذْعٍ)' denilmiştir; bu sebeple oradaki istiâredir. Dolayısıyla zarfiyyetin mecaz olduğunu söyleyen ile hakikat olduğunu söyleyenin görüşü arasında bir çelişki yoktur.
وَالْفَاءُ فِي فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ لِتَفْرِيعِ هَذَا الْأَمْرِ التَّعْجِيزِيِّ عَلَى النَّفْيِ الْمُسْتَفَادِ مِنِ اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ. فَالْمَعْنَى: فَمَا يَأْتِي مُسْتَمِعٌ مِنْهُمْ بِحُجَّةٍ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِ دَعْوَاهُمْ. فَلَامُ الْأَمْرِ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِرَادَةِ التَّعْجِيزِ بِقَرِينَةِ انْتِفَاءِ أَصِلِ الِاسْتِمَاعِ بِطَرِيقِ اسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِ.
{ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } kavlindeki fâ (فَ), bu ta'cîzî (âciz bırakıcı) emri, inkâr istifhamından anlaşılan nefyin üzerine tafri' etmek (sonuç olarak bağlamak) içindir. Mana: 'Onlardan dinleyen bir kimse, iddialarının doğruluğuna delalet eden bir hüccet getiremez' demektir. Emir lâmı, inkâr istifhamı yoluyla bizzat dinlemenin nefyedilmesi karinesiyle ta'cîz murat edilerek kullanılmıştır.
وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ، أَيْ حُجَّةٌ عَلَى صِدْقِهِمْ فِي نَفْيِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَوْ فِي كَوْنِهِ عَلَى وَشْكِ الْهَلَاكِ.
Sultân (السُّلْطَانُ): Hüccet (kesin delil) demektir; yani Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini nefyetmelerinde yahut onun helak olmanın eşiğinde olduğu iddialarında doğru söylediklerine dair bir hüccettir.
وَالْمُرَادُ بِالسُّلْطَانِ مَا يَدُلُّ عَلَى اطِّلَاعِهِمْ عَلَى الْغَيْبِ مِنْ أَمَارَاتٍ كَأَنْ يَقُولُوا: آيَةُ صِدْقِنَا فِيمَا نَدَّعِيهِ وَسَمِعْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ الْمَلَإِ الْأَعْلَى، أَنَّنَا سَمِعْنَا أَنَّهُ يَقَعُ غَدًا حَادِثُ كَذَا وَكَذَا مَثَلًا، مِمَّا لَا قِبَلَ لِلنَّاسِ بِعِلْمِهِ، فَيَقَعُ كَمَا قَالُوا وَيُتَوَسَّمُ مِنْهُ صِدْقُهُمْ فِيمَا عَدَاهُ. وَهَذَا مَعْنَى وصف السُّلْطَان بالمبين، أَيِ الْمُظْهِرُ لِصِحَّةِ الدَّعْوَى.
Sultandan maksat, gayba muttali olduklarına delalet eden emarelerdir; mesela şöyle demeleri gibi: 'İddia ettiğimiz ve Mele-i A'lâ'nın sözünden işittiğimiz şeydeki doğruluğumuzun delili, yarın insanların bilemeyeceği falan ve filan hadisenin vuku bulacağını işitmiş olmamızdır.' Böylece dedikleri gibi gerçekleşir ve bundan da diğer konulardaki doğrulukları anlaşılır. Delilin 'mübîn' (açık) olarak nitelendirilmesinin manası da budur; yani iddianın doğruluğunu ortaya koyan [delil].
وَهَذَا تَحَدٍّ لَهُمْ بِكَذِبِهِمْ فَلِذَلِكَ اكْتَفَى بِأَنْ يَأْتِيَ بَعْضُهُمْ بِحُجَّةٍ دُونَ تَكْلِيفِ جَمِيعِهِمْ بِذَلِكَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] أَيْ فَلْيَأْتِ مَنْ يَتَعَهَّدُ مِنْهُمْ بِالِاسْتِمَاعِ بِحُجَّةٍ. وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِلْكَلَامِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ [الطّور: ٣١] وَقَوْلِهِ: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ [الطّور: ٣٤] .
Bu, onların yalanlanması hususunda bir meydan okumadır (tehaddî). Bu sebeple, hepsine bunu yüklemeyip içlerinden bir kısmının hüccet getirmesiyle yetinilmiştir; nitekim { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [Bakara: 23] “Onun benzeri bir sure getirin” kavlinde olduğu gibi, yani içlerinden dinleme işini üstlenen kimse bir delil getirsin [denilmiştir]. Bu, daha önce geçen { قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ } [Tûr: 31] “De ki: Bekleyin, doğrusu ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” kavli ve { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ } [Tûr: 34] “Eğer doğru sözlü iseler onun benzeri bir söz getirsinler” kavlinde olduğu gibi kelam için tezyîl mesabesindedir.
[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٣٩]
[Tûr Suresi (52), Âyet 39]
أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ (٣٩)
{ أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ (٣٩) } “Yoksa kızlar O’na da oğullar size mi?”
لَمَّا جَرَى نَفْيُ أَنْ تَكُونَ لَهُمْ مُطَالَعَةُ الْغَيْبِ مِنَ الْمَلَإِ الْأَعْلَى إِبْطَالًا لمقالاتهم فِي شؤون الرُّبُوبِيَّةِ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِبْطَالِ نِسْبَتِهِمْ لِلَّهِ بَنَاتٍ اسْتِقْصَاءً لِإِبْطَالِ أَوْهَامِهِمْ فِي الْمُغَيَّبَاتِ مِنَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ، فَهَذِهِ الْجُمْلَة معترض بَيْنَ جُمْلَةِ أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ [الطّور: ٣٨] وَجُمْلَة أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً [الطّور: ٤٠] ، وَيُقَدَّرُ الِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارًا لِأَنْ يَكُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتُ.
Rablik işlerindeki iddialarını boşa çıkarmak üzere Mele-i A'lâ'dan gaybı müşahede etmeleri nefyedilince, bunun peşinden yüce âlemdeki gaybî hususlara dair vehimlerini büsbütün çürütmek için Allah'a kız çocukları isnad etmelerini ibtal etti. Bu cümle, { أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ } [Tûr: 38] cümlesi ile { أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً } [Tûr: 40] cümlesi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). İstifham, Allah'ın kız çocukları olmasını inkâr olarak takdir edilir.
وَدَلِيل الْإِنْكَار فِي نفس الْأَمْرِ اسْتِحَالَةُ الْوَلَدِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ عُقُولُ أَكْثَرِ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الرَّدِّ غَيْرَ مُسْتَعِدَّةٍ لِإِدْرَاكِ دَلِيلِ الِاسْتِحَالَةِ، وَكَانَ اعْتِقَادُهُمُ الْبَنَاتِ لِلَّهِ مُنْكَرًا، تُصُدِّيَ لِدَلِيلِ الْإِبْطَالِ وَسُلِكَ فِي إِبْطَالِهِ دَلِيلٌ إِقْنَاعِيٌّ يَتَفَطَّنُونَ بِهِ إِلَى خَطَلِ رَأْيِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَكُمُ الْبَنُونَ.
İnkârın asıl delili, Allah Teâlâ hakkında çocuk isnadının imkânsızlığıdır. Fakat bu reddin muhatabı olanların çoğunun aklı imkânsızlık delilini kavramaya hazır olmadığından ve Allah'a kız çocukları isnad etme inançları son derece çirkin olduğundan, ibtal deliline yönelinmiş ve bunun ibtalinde görüşlerinin tutarsızlığını fark edecekleri ikna edici bir delil yolu tutulmuştur ki bu da O'nun: { وَلَكُمُ الْبَنُونَ } “...oğullar size mi?” kavlidir.
فَجُمْلَةُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَائِبِ، أَيْ كَيْفَ يَكُونُ لِلَّهِ الْبَنَاتُ فِي حَالِ أَنَّ لَكُمْ بَنِينَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ صِنْفَ الذُّكُورِ أَشْرَفُ مِنْ صِنْفِ الْإِنَاثِ عَلَى الْجُمْلَةِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى [النَّجْم:
{ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } cümlesi gayb zamirinden hâl konumundadır; yani sizin erkek çocuklarınız varken Allah'ın nasıl kız çocukları olabilir? Oysa onlar genel olarak erkek cinsinin dişi cinsinden daha üstün olduğunu bilirler; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmektedir: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } [Necm:
٢١، ٢٢] . فَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي تَشْنِيعِ قَوْلِهِمْ فَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَوْ نَسَبُوا لِلَّهِ الْبَنِينَ لَكَانَ قَوْلُهُمْ مَقْبُولًا لِأَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا ذَلِكَ فَلَا طَائِلَ تَحْتَ إِبْطَالِهِ.
21, 22] “Erkek size, dişi O'na mı? Öyleyse bu, pek haksız bir taksimdir!” Bu, onların sözlerinin çirkinliğini vurgulamada bir mübalağadır. Yoksa maksat, şayet Allah'a erkek çocukları nispet etselerdi sözlerinin kabul edilebilir olacağı demek değildir; zira onlar böyle bir şey söylememişlerdir, dolayısıyla söylenmemiş bir şeyi ibtal etmenin bir faydası yoktur.
وَتَغَيِيرِ أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ الْمُتَّبَعِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ [الطّور: ٣٠] إِلَى أُسْلُوبِ الْخِطَابِ الْتِفَاتُ مُكَافِحَةٍ لَهُمْ بِالرَّدِ بِجُمْلَةِ الْحَالِ.
{ أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ } [Tûr: 30] kavlinden itibaren takip edilen gaib üslubunun hitap üslubuna dönüştürülmesi, hâl cümlesiyle reddiyede bulunarak onlarla yüzleşme (mükâfeha) amaçlı bir iltifattır.
وَتَقْدِيمُ لَكُمُ عَلَى الْبَنُونَ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ لَكُمُ الْبَنُونَ دُونَهُ فَهُمْ لَهُمْ بَنُونَ وَبَنَاتٌ، وَزَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ لَهُ إِلَّا الْبَنَاتُ.
{ لَكُمُ } lafzının { الْبَنُونَ } lafzından önce getirilmesi ihtisas (özgü kılma) ifade etmek içindir; yani 'O'na değil, sadece size erkek çocukları vardır' demektir. Çünkü onların hem oğulları hem de kızları vardı; oysa Allah'ın yalnızca kız çocukları olduğunu iddia etmişlerdi.
وَأَمَّا تَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمُبْتَدَإِ فِي قَوْلِهِ: أَمْ لَهُ الْبَناتُ فَلِلِاهْتِمَامِ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ وَقَدْ أُنْهِيَ الْكَلَامُ بِالْفَاصِلَةِ لِأَنَّهُ غَرَضٌ مُسْتَقِلٌّ
{ أَمْ لَهُ الْبَناتُ } kavlinde mecrûrun mübtedâdan önce getirilmesine gelince, bu lafza-i celâle (Allah'a dönen zamire) ihtimam göstermek içindir. Söz, müstakil bir gaye olduğu için fâsıla ile bitirilmiştir.
[سُورَة الطّور (٥٢) : آيَة ٤٠]
[Tûr Suresi (52), Âyet 40]
أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٠)
{ أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٠) } “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar?”
هَذَا مُرْتَبِطٌ بِقَوْلِهِ: أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ [الطّور: ٣٣] وَقَوْلِهِ: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ [الطّور: ٣٧] إِذْ كُلُّ ذَلِكَ إِبْطَالٌ لِلْأَسْبَابِ الَّتِي تَحْمِلُهُمْ عَلَى زعم انْتِفَاء النبوءة عَنْ مُحَمَّدٍ ﷺ فَبَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ وَسَائِلَ اكْتِسَابِ الْعِلْمِ بِمَا زَعَمُوهُ عَادَ إِلَى إِبْطَالِ الدَّوَاعِي الَّتِي تَحْمِلُهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ دَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ جَاءَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى أُسْلُوبِ الْكَلَامِ الَّذِي اتَّصَلَ هُوَ بِهِ، وَهُوَ أُسْلُوبُ خِطَابِ الرَّسُولِ ﷺ فَقَالَ هُنَا: أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً وَقَالَ هُنَالِكَ: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ [الطّور: ٣٧] .
Bu, O'nun: { أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ } [Tûr: 33] “Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?” ve { أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ } [Tûr: 37] “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır?” kavilleriyle bağlantılıdır. Zira bütün bunlar, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den peygamberliğin nefyedildiği iddiasına onları sevk eden sebepleri geçersiz kılmaktadır. İddia ettikleri şeyi bilme/öğrenme vasıtalarını geçersiz kıldıktan sonra, onları Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in davetinden yüz çevirmeye sevk eden saikleri geçersiz kılmaya dönmüştür. Bu sebeple bu söz, bağlantılı olduğu sözün üslubu üzere yani Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap üslubuyla gelmiştir. Nitekim burada: { أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً } “Yoksa onlardan bir ücret mi istiyorsun?” buyurmuş, orada ise: { أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ } [Tûr: 37] “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır?” buyurmuştur.
وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَ أَمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ بِهِمْ بِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَوَجَّسُ خِيفَةً مِنْ أَنْ يَسْأَلَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ أَجْرًا عَلَى إِرْشَادِهِمْ.
{ أَمْ } edatından sonra takdir edilen istifham (soru), Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini irşad etmesine karşılık bir ücret istemesinden korkuya kapılan kimseler konumuna indirgenmeleri suretiyle onlarla alay etme (tehekküm) anlamında kullanılmıştır.
وَالتَّهَكُّمُ اسْتِعَارَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى التَّشْبِيهِ، وَالْمَقْصُودُ، مَا فِي التَّهَكُّمِ مِنْ مَعْنَى أَنَّ مَا نَشَأَ عَنْهُ التَّهَكُّمُ أَمْرٌ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْطُرَ بِالْبَالِ.
Tehekküm (alay), teşbih üzerine kurulu bir istiaredir. Maksat ise, tehekkümün içerdiği şu manadır: Tehekküme konu olan durum, akla dahi gelmemesi gereken bir şeydir.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: تَسْأَلُهُمْ لِإِفَادَةِ التَّجَدُّدِ، أَيْ تَسْأَلُهُمْ سُؤَالًا مُتَكَرِّرًا لِأَنَّ الدَّعْوَةَ مُتَكَرِّرَةٌ، وَقَدْ شُبِّهَتْ بِسُؤَالِ سَائِلٍ.
{ تَسْأَلُهُمْ } kavlinde muzari fiil getirilmesi teceddüt (yenilenme ve süreklilik) ifade etmek içindir; yani 'onlardan mükerrer bir talepte bulunuyorsun' demektir. Çünkü davet süreklidir ve bu, bir dilencinin/isteyenin talebine benzetilmiştir.
وَتَفْرِيعُ فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ لِمَا فِيهِ مِنْ بَيَانِ الْمُلَازِمَةِ بَيْنَ سُؤَالِ الْأَجْرِ وَبَيْنَ تَجَهُّمِ مَنْ يَسْأَلُ وَالتَّحَرُّجِ مِنْهُ. وَقَدْ فَرَّعَ قَوْلَهُ: فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ عَلَى الْفِعْلِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ لَا عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، أَيْ مَا سَأَلْتَهُمْ أَجْرًا فَيَثْقُلَ غُرْمُهُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، وَالْإِثْقَالِ يَتَفَرَّعُ عَلَى سُؤَالِ الْأَجْرِ الْمَفْرُوضِ لِأَنَّ مُجَرَّدَ السُّؤَال محرج للمسؤول لِأَنَّهُ بَيْنَ الْإِعْطَاءِ فَهُوَ ثَقِيلٌ وَبَيْنَ الرَّدِّ وَهُوَ صَعْبٌ.
{ فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } kavlinin [önceki cümleye] tafri' edilmesi (fâ ile bağlanması), ücret istenmesi ile kendisinden bir şey istenen kimsenin yüzünü ekşitip bundan sıkıntı duyması arasındaki ayrılmaz bağı beyan etmek içindir. { فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } kavlini istifhama değil, hakkında soru sorulan fiile bağlamıştır; yani 'onlardan bir ücret istemedin ki borcu onlara ağır gelsin' demektir. Çünkü istifham nefy (olumsuzluk) anlamındadır. Ağırlık hissi ise varsayılan ücret talebine bağlanır; zira sırf bir talepte bulunulması dahi kendisinden talepte bulunulan kimseyi zora sokar; çünkü o, ya vermek durumundadır ki bu ağırdır ya da reddetmek durumundadır ki bu da zordur.
وَالْمَغْرَمُ بُفَتْحِ الْمِيمِ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، وَهُوَ الْغُرْمُ. وَهُوَ مَا يُفْرَضُ عَلَى أَحَدٍ مِنْ عِوَضٍ يَدْفَعُهُ.
Mim harfinin fethasıyla el-mağram (الْمَغْرَمُ), mimli masdardır ve el-ğurm (الْغُرْمُ) anlamındadır. Bu da bir kimseye ödemesi gereken bedel olarak yüklenen şeydir (borç/tazminat).
وَالْمُثْقَلُ: أَصْلُهُ الْمُحَمَّلُ بِشَيْءٍ ثَقِيلٍ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِمَنْ يُطَالَبُ بِمَا يَعْسُرُ
el-Müskal (الْمُثْقَلُ): Aslı, ağır bir şey yüklenmiş olandır. Burada ise yerine getirmesi kendisine güç gelen bir şey talep edilen kimse için istiare edilmiştir,
عَلَيْهِ أَدَاؤُهُ، شَبَّهَ طَلَبَهُ أَدَاءَ مَا يَعْسُرُ عَلَيْهِ بِحِمْلِ الشَّيْءِ الثَّقِيلِ عَلَى مَنْ لَا يَسْهُلُ عَلَيْهِ حَمْلُهُ.
yerine getirmesi kendisine güç gelen bir şeyi ödemesi talebi, taşınması kolay olmayan ağır bir şeyin taşınması külfetine benzetilmiştir.
ومِنْ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ مُثْقَلُونَ مِنْ أَجْلِ مُغْرَمٍ حُمِلَ عَلَيْهِمْ.
{ مِنْ } harf-i cerri ta'lil (gerekçe bildirme) içindir; yani kendilerine yüklenen bir borç/tazminat sebebiyle ağır bir yük altındadırlar.
وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ مَا كَلَّفْتَهُمْ شَيْئًا يُعْطُونَهُ إِيَّاكَ فَيَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْكَ تَخَلُّصًا مِنْ أَدَاءِ مَا يُطْلَبُ مِنْهُمْ، أَيِ انْتَفَى عُذْرُ إِعْرَاضِهِمْ عَن دعوتك.
Mana şudur: Sen onlara sana vermeleri gereken bir şey yüklemedin ki kendilerinden istenen şeyi ödemekten kurtulmak için senden yüz çevirmelerinin sebebi bu olsun. Yani senin davetinden yüz çevirmelerinin hiçbir mazereti kalmamıştır.