يُسْتَأْجَرُ مَنْ يَحُجُّ عَنْهُ فَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ لَمْ يُفْسَخْ» وَقَالَ ابْنُ الْقَصَّارِ: «يَجُوزُ ذَلِكَ فِي الْمَيِّتِ دُونَ الْمَعْضُوبِ» (وَهُوَ الْعَاجِزُ عَنِ النُّهُوضِ) . وَقَالَ ابْنُ حَبِيبٍ: «قَدْ جَاءَتِ الرُّخْصَةُ فِي ذَلِكَ عَنِ الْكَبِيرِ الَّذِي لَا
fakat böyle yapıldığı takdirde [akdin] feshedilmeyeceğini söylemiştir.» İbnü'l-Kassâr ise: «Bu, ma'dûb (yerinden kalkamayacak derecede aciz olan) hakkında değil, ölü hakkında caizdir» demiştir. İbn Habîb de şöyle demiştir: «Yerinden kalkamayan yaşlı kimse ile
يَنْهَضُ وَعَنِ الْمَيِّتِ أَنَّهُ يَحُجُّ عَنْهُ ابْنُهُ وَإِنْ لَمْ يُوصِ بِهِ» .
ölü adına vasiyet etmemiş olsa bile oğlunun onun yerine hac edebileceğine dair ruhsat gelmiştir.»
وَقَالَ الْأُبِّيُّ فِي «شَرْحِ مُسْلِمٍ» : «ذُكِرَ أَنَّ الشَّيْخَ ابْنَ عَرَفَةَ عَامَ حَجَّ اشْتَرَى حَجَّةً لِلسُّلْطَانِ أَبِي الْعَبَّاسِ الْحَفْصِيِّ عَلَى مَذْهَبِ الْمُخَالِفِ» ، أَيْ خِلَافًا لِمَذْهَبِ مَالِكٍ.
el-Übbî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: «Şeyh İbn Arefe'nin hac ettiği yıl, muhalif mezhebe göre -yani Mâlik'in mezhebinin hilafına- Sultan Ebü'l-Abbâs el-Hafsî adına bir hac satın aldığı (ücretle birini tuttuğu) zikredilmiştir.»
وَأَمَّا الصَّلَاةُ وَالصِّيَامُ، فَسُئِلَ مَالِكٌ عَنِ الْحَجِّ عَنِ الْمَيِّتِ فَقَالَ: «أَمَّا الصَّلَاةُ وَالصِّيَامُ وَالْحَجُّ عَنْهُ فَلَا نَرَى ذَلِكَ» . وَقَالَ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : «يُتَطَوَّعُ عَنْهُ بِغَيْرِ هَذَا أَحَبُّ إِلَيَّ: يُهْدَى عَنهُ، أَو يتَصَدَّق عَنْهُ، أَوْ يُعْتَقُ عَنْهُ» . قَالَ الْبَاجِيُّ: «فَفَصَلَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّفَقَاتِ» .
Namaz ve oruca gelince; Mâlik'e ölü adına hac yapılması sorulduğunda: «Onun adına namaza, oruca ve hacca gelince, biz bunu uygun görmüyoruz» demiştir. el-Müdevvene'de ise şöyle demiştir: «Onun adına bundan başkasıyla nafile ibadet yapılması benim için daha sevimlidir: Onun adına kurban hediye edilir veya sadaka verilir yahut köle azat edilir.» Bâcî: «Böylece bu ibadetler ile mâlî harcamalar arasını ayırmıştır» demiştir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلِهِ: لَا يَصِلُهُ ثَوَابُ الصَّلَوَاتِ التَّطَوُّعِ وَسَائِرِ التَّطَوُّعَاتِ.
eş-Şâfiî iki görüşünden birinde: Nafile namazların ve diğer nafilelerin sevabı ona ulaşmaz, demiştir.
قَالَ صَاحِبُ «التَّوْضِيحِ» مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: «وَعِنْدَنَا يَجُوزُ الِاسْتِنَابَةُ فِي حُجَّةِ التَّطَوُّعِ عَلَى أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ» ، وَقَالَ أَحْمَدُ: «يَصِلُهُ ثَوَابُ الصَّلَوَاتِ وَسَائِرِ التَّطَوُّعَاتِ» .
Şâfiîlerden et-Tavdîh müellifi şöyle demiştir: «Bizim mezhebimize göre iki görüşten daha sahih olanına göre nafile hacda niyâbet caizdir.» Ahmed [b. Hanbel] ise: «Namazların ve diğer nafilelerin sevabı ona ulaşır» demiştir.
وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ وَاهِدَاءَ ثَوَابِهَا لِلْمَيِّتِ لَا يَصِلُهُ ثَوَابُهَا، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَكَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ: يَصِلُهُ ثَوَابُهَا.
Şâfiî'nin mezhebinden meşhur olan görüş: Kur'an okunmasının ve sevabının ölüye bağışlanmasının sevabının ona ulaşmayacağı yönündedir. Ahmed b. Hanbel ve Şâfiî'nin ashabının birçoğu ise: «Sevabı ona ulaşır» demişlerdir.
وَحَكَى ابْنُ الْفَرَسِ عَنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّ مَنْ قَرَأَ وَوَهَبَ ثَوَابَ قِرَاءَتِهِ لِمَيِّتٍ جَازَ ذَلِكَ وَوَصَلَ لِلْمَيِّتِ أَجْرُهُ وَنَفْعُهُ فَمَا يُنْسَبُ إِلَى مَالِكٍ مِنْ عَدَمِ جَوَازِ إِهْدَاءِ ثَوَابِ الْقِرَاءَةِ فِي كُتُبِ الْمُخَالِفِينَ غَيْرُ مُحَرِّرٍ.
İbnü'l-Feres, Mâlik'in mezhebinden nakletmiştir ki: Bir kimse Kur'an okur ve kıraatinin sevabını bir ölüye bağışlarsa bu caiz olur ve sevabı ile faydası ölüye ulaşır. Muhaliflerin kitaplarında Mâlik'e nispet edilen, kıraat sevabının bağışlanmasının caiz olmadığı yönündeki görüş tahkik edilmemiştir.
وَقَدْ
Nitekim
وَرَدَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُعَوِّذُ نَفْسَهُ بِالْمُعَوِّذَاتِ فَلَمَّا ثَقُلَ بِهِ الْمَرَضُ كُنْتُ أَنَا أُعَوِّذُهُ بِهِمَا وَأَضَعُ يَدَهُ عَلَى جَسَدِهِ رَجَاءَ بَرَكَتِهَا»
Âişe'nin hadisinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Resûlullah Muavvizât sureleriyle kendi üzerine okurdu. Hastalığı ağırlaşınca ben bu iki sureyi onun üzerine okur ve bereketini umarak elini vücuduna sürerdim.»
فَهَلْ قِرَاءَةُ الْمُعَوِّذَتَيْنِ إِلَّا نِيَابَةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيمَا كَانَ يَفْعَلُهُ بِنَفْسِهِ، فَإِذَا صَحَّتِ النِّيَابَةُ فِي التَّعَوُّذِ والتبرك بِالْقُرْآنِ فَلَمَّا ذَا لَا تَصِحُّ فِي ثَوَابِ الْقِرَاءَةِ.
Muavvizeteyn surelerini okumak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendisinin yaptığı şeyde onun adına bir niyâbet değil midir? Kur'an ile sığınma ve teberrük etmede niyâbet caiz olduğuna göre, kıraat sevabında niçin caiz olmasın?
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا كُلَّهُ فِي تَطَوُّعِ أَحَدٍ عَنْ أَحَدٍ بِقُرْبَةٍ، وَأَمَّا الِاسْتِئْجَارُ عَلَى النِّيَابَةِ فِي الْقُرَبِ: فَأَمَّا الْحَجُّ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهِ جَوَازَ الِاسْتِئْجَارِ بِوَصِيَّةٍ، أَوْ بِغَيْرِهَا، لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ مِنْ مُقَوِّمَاتِ الْحَجِّ، وَيَظْهَرُ أَنَّ كُلَّ عِبَادَةٍ لَا يَجُوزُ أَخْذُ فَاعِلِهَا أُجْرَةً عَلَى فِعْلِهَا كَالصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ لَا يَصِحُّ الِاسْتِئْجَارُ عَلَى الِاسْتِنَابَةِ فِيهَا، وَأَنَّ الْقُرَبَ الَّتِي يَصِحُّ أَخْذُ الْأَجْرِ عَلَيْهَا يَصِحُّ الِاسْتِئْجَارُ عَلَى النِّيَابَةِ فِيهَا مِثْلَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، فَقَدَ أَقَرَّ النَّبِيءُ ﷺ فِعْلَ الَّذِينَ أَخَذُوا أَجْرًا عَلَى رُقْيَةِ الْمَلْدُوغِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ.
Bil ki bu anlatılanların tamamı bir kimsenin başkası adına nafile bir kurbette bulunması hakkındadır. Kurbetlerde niyâbet için ücret tutmaya gelince: Hac konusunda, vasiyetle veya vasiyetsiz olarak ücretle tutmanın caiz olduğunu belirtmişlerdir; çünkü infak haccın kurucu unsurlarındandır. Açıkça anlaşılan odur ki; namaz ve oruç gibi bizzat yapan kimsenin fiili karşılığında ücret alması caiz olmayan her ibadette, onda niyâbet için ücret tutmak da caiz değildir; Kur'an okumak gibi karşılığında ücret alınması caiz olan kurbetlerde ise niyâbet için ücret tutmak da caizdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, akrep sokmuş kimseye Fâtiha suresiyle rukye yapıp karşılığında ücret alanların fiilini ikrar etmiştir.
وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا كُلَّهُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى هُوَ حُكْمٌ كَانَ فِي شَرِيعَةٍ سَالِفَةٍ، فَالْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَا يَنْسَحِبُ عَلَيْنَا لَمْ يَكُنْ فِيمَا وَرَدَ مِنَ الْأَخْبَارِ بِصِحَّةِ
Bütün bunları bildiğinde, Yüce Allah'ın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” buyruğu önceki bir şeriatta bulunan bir hükümdür. Bu hükmün bizim için geçerli olmadığını söyleyenlere göre, dinimizde amellerde
النِّيَابَةِ فِي الْأَعْمَالِ فِي دِينِنَا مَعَارِضٌ لِمُقْتَضَى الْآيَةِ، وَالْقَائِلُونَ بِأَنَّ شَرْعَ غَيْرِنَا شَرْعٌ لَنَا مَا لَمْ يَرِدْ نَاسِخٌ، مِنْهُمْ مَنْ أَعْمَلَ عُمُومَ الْآيَةِ وَتَأَوَّلَ الْأَخْبَارَ الْمُعَارِضَةَ لَهَا بِالْخُصُوصِيَّةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهَا مُخَصِّصَةً لِلْعُمُومِ، أَوْ نَاسِخَةً، وَمِنْهُمْ مَنْ تَأَوَّلَ ظَاهِرَ الْآيَةِ بِأَنَّ الْمُرَادَ لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ حَقِيقَةً بِحَيْثُ يَعْتَمِدُ عَلَى عَمَلِهِ، أَوْ تَأَوَّلَ السَّعْيَ بِالنِّيَّةِ. وَتَأَوَّلَ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ:
niyâbetin sıhhatine dair gelen haberler ayetin gereğine aykırı düşmemektedir. Bizden öncekilerin şeriatı, onu nesheden bir delil bulunmadıkça bizim için de şeriattır diyenlerden kimisi ayetin umumunu işletmiş ve ona muhalif görünen haberleri hususilikle tevîl etmiş; kimisi bu haberleri umumun tahsis edicisi veya nasih kılmış; kimisi de ayetin zahirini, 'Kişi kendi ameline güvendiği gibi hakiki manada buna sahip değildir' şeklinde veya 'sa'y'ı niyet ile tevîl etmiştir. [Yine kimisi]
لِلْإِنْسانِ بِمَعْنى (على) ، أَي لَيْسَ عَلَيْهِ سَيِّئَاتُ غَيْرِهِ.
{ لِلْإِنْسانِ } ifadesindeki lâm harfini alâ (عَلَى) manasında, yani 'başkalarının günahları onun aleyhine yüklenmez' şeklinde tevîl etmiştir.
وَفِي تَفْسِير سُورَة الرحمان مِنَ «الْكَشَّافِ» : أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ طَاهِرٍ قَالَ لِلْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ: أُشْكِلَتْ عَلَيَّ ثَلَاثُ آيَاتٍ. فَذَكَرَ لَهُ مِنْهَا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى فَمَا بَالُ الْأَضْعَافِ، أَيْ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً [الْبَقَرَة: ٢٤٥] ، فَقَالَ الْحُسَيْنُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ إِلَّا مَا سَعَى عَدْلًا، وَلِي أَنْ أُجْزِيَهُ بِوَاحِدَةٍ ألفا فضلا .
el-Keşşâf'ın Rahmân suresi tefsirinde şöyle yer almaktadır: Abdullah b. Tâhir, Hüseyin b. el-Fadl'a: «Üç ayet bana müşkül geldi» demiştir. Ona bunlardan biri olarak Yüce Allah'ın: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” buyruğunu zikredip: «Öyleyse kat kat fazlası, yani Yüce Allah'ın: { فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } [el-Bakara: 245] “O da onu kendisi için kat kat artırsın” buyruğu ne anlama geliyor?» diye sormuştur. Bunun üzerine Hüseyin şöyle demiştir: «Bunun anlamı, adalet gereği insanın ancak kendi çalıştığı vardır; fakat bir ameline bir lütuf olarak bin katıyla karşılık vermek de bana aittir demektir.»
[٤٠، ٤١]
[40, 41]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٤٠ إِلَى ٤١]
[en-Necm Suresi (53), 40 ila 41. Ayetler]
وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (٤٠) ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (٤١)
{ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (٤٠) ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (٤١) } “Ve şüphesiz onun çalışması yakında görülecektir. Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [النَّجْم: ٣٨] فَهِيَ مِنْ تَمام تَفْسِير بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ [النَّجْم: ٣٦، ٣٧] فَيَكُونُ تَغْيِيرُ الْأُسْلُوبِ إِذْ جِيءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِحَرْفِ أَنَّ الْمُشَدَّدَةِ لِاقْتِضَاءِ الْمَقَامِ أَنْ يَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْ سَعْيِ الْإِنْسَانِ بِأَنَّهُ
[Bu cümlenin], { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [en-Necm: 38] “Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez” cümlesine matuf olması caizdir; dolayısıyla bu, { بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ } [en-Necm: 36, 37] “Musa ve İbrahim'in sahifelerindekiler” ifadesinin tefsirinin tamamlayıcı bir parçası olur. Bu ayette şeddeli olan enne (أَنَّ) harfinin getirilmesiyle üslup değişikliğine gidilmesi ise makamın, insanın çalışması hakkında...
يُعْلَنُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (وَذَلِكَ مِنْ تَوَابِعِ أَن لَيْسَ بِهِ إِلَّا مَا سَعَى) ، فَلَمَّا كَانَ لَفْظُ سَعْيَهُ صَالِحًا لِلْوُقُوعِ اسْمًا لِحَرْفِ أَنَّ زَالَ مُقْتَضَى اجْتِلَابِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ فَزَالَ مُقْتَضَى (أَنِ) الْمُخَفَّفَةِ. وَقَدْ يَكُونُ مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ [الشُّعَرَاء: ٨٧] .
kıyamet günü açığa vurulacağı şeklinde haber verilmesini gerektirmesindendir (bu da 'kendisine ancak kendi çalıştığının ait olmasının' gereklerindendir). { سَعْيَهُ } lafzı enne (أَنَّ) harfinin ismi olmaya elverişli olunca, şe'n zamirini getirme gerekliliği ortadan kalkmış, böylece muhaffefe olan en (أَنْ) harfinin gerekliliği de zail olmuştur. Bu cümlenin İbrahim'in şeriatındaki muhtevası, Allah'ın ondan naklettiği şu sözü olabilir: { وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } [eş-Şuarâ: 87] “İnsanların diriltileceği gün beni utandırma.”
وَيَجُوزُ أَنْ لَا يَكُونَ قَوْلِهِ مَضْمُونُ قَوْلِهِ: وَأَنَّ سَعْيَهُ مَشْمُولًا لِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ فَعَطْفُهُ عَلَى (مَا) الْمَوْصُولَةِ مِنْ قَوْلِهِ: بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ [النَّجْم:
{ وَأَنَّ سَعْيَهُ } sözünün muhtevasının Musa ve İbrahim'in sahifelerindekilere dahil olmaması da caizdir; bu durumda onun { بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ } [en-Necm:
٣٦، ٣٧] ، عَطْفُ الْمُفْرَدِ عَلَى الْمُفْرَدِ فَيَكُونُ مَعْمُولًا لِبَاءِ الْجَرِّ فِي قَوْلِهِ: فِي صُحُفِ مُوسى إِلَخْ، وَالتَّقْدِيرُ: لَمْ يُنَبَّأْ بِأَنَّ سَعْيَ الْإِنْسَانِ سَوْفَ يُرَى، أَيْ لَا بُدَّ أَنْ يُرَى، أَيْ يُجَازَى عَلَيْهِ، أَيْ لَمْ يُنَبَّأْ بِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ الدِّينِيَّةِ وَعَلَيْهِ فَلَا نَتَطَلَّبُ ثُبُوتَ مَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
36, 37] sözündeki mevsûl olan mâ (ما) lafzına atfı, müfredin müfrede atfı olur ve { فِي صُحُفِ مُوسى } vb. sözündeki cer harfi olan bâ (بِ) harfinin ma'mûlü haline gelir. Takdiri şöyledir: İnsanın çalışmasının mutlaka görüleceği -yani mutlaka görüleceği, karşılığının verileceği- yani bu dinî hakikat kendisine bildirilmedi mi? Buna göre, bu cümlenin muhtevasının İbrahim aleyhisselâm'ın şeriatında sabit olmasını aramamız gerekmez.
وسَوْفَ حَرْفُ اسْتِقْبَالٍ وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمُسْتَقْبَلُ الْبَعِيدُ.
{ سَوْفَ } istikbal (gelecek zaman) harfidir ve çoğunlukla bununla uzak gelecek kastedilir.
وَمَعْنَى يُرى يُشَاهَدُ عِنْدَ الْحِسَابِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً [الْكَهْف: ٤٩] ، فَيَجُوزُ أَنْ تُجَسَّمَ الْأَعْمَالُ فَتَصِيرَ مُشَاهَدَةً وَأُمُورُ الْآخِرَةِ مُخَالِفَةٌ لِمُعْتَادِ أُمُورِ الدُّنْيَا. وَيَجُوزُ أَنْ تُجْعَلَ عَلَامَاتٍ عَلَى الْأَعْمَالِ يُعْلَنُ بِهَا عَنْهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ [التَّحْرِيم: ٨] . وَمَا
{ يُرى } ifadesinin anlamı, Yüce Allah'ın: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } [el-Kehf: 49] “Yaptıklarını hazır bulmuşlardır” buyruğunda olduğu gibi hesap anında müşahede edilmesidir. Amellerin cisimleştirilip müşahede edilir hale gelmesi mümkündür; zira ahiret işleri dünyanın alışılmış hallerinden farklıdır. Yüce Allah'ın: { نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } [et-Tahrîm: 8] “Nurları önlerinde ve sağlarında koşar” buyruğunda olduğu gibi amellerin kendileriyle ilan edildiği alametler kılınması da caizdir. Nitekim
فِي الْحَدِيثِ «يُنْصَبُ لِكُلِّ غَادَرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ: هَذِهِ غَدْرَةُ فُلَانٍ»
hadiste: «Kıyamet günü her ahdini bozan hain için bir sancak dikilir ve: Bu, falanın vefasızlığıdır denilir» buyrulmuştur.
فَيُقَدَّرُ مُضَافٌ تَقْدِيرُهُ: وَأَنَّ عُنْوَانَ سَعْيِهِ سَوْفَ يُرَى.
Buna göre bir muzaf takdir edilir; takdiri: 'Şüphesiz onun çalışmasının unvanı (alameti) görülecektir' şeklindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِإِشْهَارِ الْعَمَلِ وَالسَّعْيِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ [الْأَعْرَاف: ٤٩] الْآيَةَ، وَكَمَا
Bunun, Yüce Allah'ın: { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } [el-A'râf: 49] “'Allah bunları bir rahmete eriştirmez' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete!” ayetinde olduğu gibi amelin ve sa'yin teşhir edilmesiyle olması da caizdir. Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «مَنْ سَمَّعَ بِأَخِيهِ فِيمَا يَكْرَهُ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ سَامِعَ خَلْقِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle teşhir ederse, Allah da kıyamet günü mahlukatının duyacağı şekilde onu teşhir eder»
، فَتَكُونُ الرُّؤْيَةُ مُسْتَعَارَةً لِلْعِلْمِ لِقَصْدِ تحقق الْعلم واشتهاره.
buyurmuştur. Böylece görme (rüyet), bilginin kesinleşmesi ve şöhret bulması kastıyla ilim için istiare edilmiş olur.
وَحِكْمَةُ ذَلِكَ تَشْرِيفُ الْمُحْسِنِينَ بِحُسْنِ السُّمْعَةِ وَانْكِسَارِ الْمُسِيئِينَ بِسُوءِ الْأُحْدُوثَةِ.
Bunun hikmeti, iyilik yapanların güzel bir şöhretle onurlandırılması, kötülük yapanların ise kötü anılmakla perişan edilmesidir.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ.
{ ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى } buyruğu ise cümlenin asıl maksadıdır.
وَ (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ حُصُولَ الْجَزَاءِ أَهَمُّ مِنْ إِظْهَارِهِ أَوْ إِظْهَارِ الْمَجْزِيِّ عَنْهُ.
{ ثُمَّ } (sümme) edatı rütbece terâhî (derece üstünlüğü) içindir; çünkü cezanın/karşılığın gerçekleşmesi, onun veya karşılık verilen amelin ortaya konmasından daha mühimdir.
وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي قَوْلِهِ: يُجْزاهُ عَائِدٌ إِلَى السَّعْيِ، أَيْ يُجْزَى عَلَيْهِ، أَوْ يُجْزَى بِهِ فَحَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ وَنَصَبَ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ فَقَدْ كَثُرَ أَنْ يُقَالَ: جَزَاهُ عَمَلُهُ، وَأَصْلُهُ: جَزَاهُ عَلَى عَمَلِهِ أَوْ جَزَاهُ بِعَمَلِهِ.
{ يُجْزاهُ } fiilindeki nasb zamiri sa'ye dönmektedir; yani 'onun karşılığı verilir' veya 'onunla cezalandırılır' demektir. Cer harfi hazfedilmiş ve nez'u'l-hâfız yoluyla mansub kılınmıştır; nitekim 'cezâhu amelehû' denilmesi çok yaygındır, aslı ise 'cezâhu alâ amelihî' veya 'cezâhu bi-amelihî'dir.
وَالْأَوْفَى: اسْمُ تَفْضِيلٍ مِنَ الْوَفَاءِ وَهُوَ التَّمَامُ وَالْكَمَالُ، وَالتَّفْضِيلُ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي الْقُوَّةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ تَفْضِيلَهُ عَلَى غَيْرِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى الْفِعْلِ مِنْ حسن أَو سيء مُوَافِقٌ لِلْمَجَزِيِّ عَلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاء: ١٧٣] وَقَالَ: وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ [هود: ١٠٩] وَقَالَ: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ [النُّور: ٣٩] وَقَالَ: فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً [الْإِسْرَاء: ٦٣] .
{ الْأَوْفى }: vefâ kökünden ism-i tafdildir; vefâ ise tamamlık ve kemaldir. Burada tafdil üstünlük/kuvvet anlamında kullanılmıştır, yoksa başkasına üstün kılınması kastedilmemiştir. Anlam şudur: İster iyi ister kötü olsun fiilin karşılığı, karşılık verilen amele tam tamına uygundur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } [en-Nisâ: 173] “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Allah onların mükâfatlarını tastamam verecek ve onlara lütfundan daha fazlasını da bağışlayacaktır.”; { وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ } [Hûd: 109] “Ve şüphesiz biz onların paylarını eksiksiz olarak tastamam vereceğiz.”; { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } [en-Nûr: 39] “Allah'ı yanında bulmuş, O da onun hesabını tastamam görmüştür.”; { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً } [el-İsrâ: 63] “Şüphesiz cehennem sizin tastamam bir cezanızdır.”
وَانْتَصَبَ الْجَزاءَ الْأَوْفى عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ.
{ الْجَزاءَ الْأَوْفى } türü açıklayan mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur.
وَقَدْ حَكَى اللَّهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ [الشُّعَرَاء: ٨٧] .
Allah Teâlâ İbrahim'den naklen şöyle buyurmuştur: { وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } [eş-Şuarâ: 87] “Ve insanların diriltileceği gün beni utandırma.”
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٤٢]
[en-Necm Suresi (53), 42. Ayet]
وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى (٤٢)
{ وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى (٤٢) } “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir.”
الْقَوْلُ فِي مَوْقِعِهَا كَالْقَوْلِ فِي مَوْقِعِ جُمْلَةِ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى [النَّجْم: ٤٠] سَوَاءً، فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى فَتَكُونَ تَتِمَّةً لِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ، وَيَكُونَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: إِلى رَبِّكَ الْتِفَاتًا مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ وَالْمُخَاطَبُ غَيْرُ مُعَيَّنٍ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَأَنَّ إِلَى رَبِّهِ الْمُنْتَهَى، وَقَدْ يَكُونُ نَظِيرُهَا مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [الصافات: ٩٩] .
Bu cümlenin konumuna dair söz, { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } [en-Necm: 40] cümlesinin konumuna dair söz ile tamamen aynıdır. Bu cümlenin { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } cümlesine matuf olması caizdir; bu durumda Musa ve İbrahim'in sahifelerindekilerin devamı olur. { إِلى رَبِّكَ } buyruğundaki hitap ise gaybdan hitaba iltifattır ve muhatap belirli değildir; dolayısıyla sanki 'şüphesiz en son varış Rabbinedir' denilmiş gibidir. Bunun İbrahim'in sözünden benzeri, Allah'ın ondan naklettiği şu buyruğu olabilir: { وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } [es-Sâffât: 99] “Ve dedi ki: Ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola iletecektir.”
وَيَجُوزُ أَنَّهَا لَيْسَتْ مِمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ صُحُفُ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ وَيَكُونُ عَطْفُهَا عَطْفَ مُفْرَدٍ عَلَى مُفْرَدٍ، فَيَكُونُ الْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنَّ وَمَعْمُولَهَا مَدْخُولًا لِلْبَاءِ، أَيْ لَمْ يُنَبَّأْ بِأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى، وَالْخطاب للنبيء صلى الله
Musa ve İbrahim'in sahifelerinin içerdiği hususlardan olmaması da caizdir ve atfı müfredin müfrede atfı olur; bu durumda enne (أَنَّ) ve ma'mûlünden meydana gelen masdar-ı müevvel bâ (بِ) harfinin ma'mûlü olur; yani 'şüphesiz en son varışın Rabbine olduğu bildirilmedi mi?' demektir. Hitap Peygamber sallallâhu
عَلَيْهِ وَسلم. وَعَلَيْهِ فَلَا نَتَطَلَّبُ لَهَا نَظِيرًا مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
aleyhi ve sellem'edir. Buna göre, onun için İbrahim aleyhisselâm'ın sözünden bir benzer aramayız.
وَمَعْنَى الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ الرُّجُوعُ إِلَى حُكْمِهِ الْمَحْضِ الَّذِي لَا تُلَابِسُهُ أَحْكَامٌ هِيَ فِي الظَّاهِرِ مِنْ تَصَرُّفَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ مِمَّا هُوَ شَأْنُ أُمُورِ الدُّنْيَا، فَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ.
Allah'a dönüşün anlamı; dünya işlerinin durumunda olduğu gibi mahlukatın tasarruflarından sayılan zahirî hükümlerin karışmadığı, sırf O'nun hükmüne dönüştür. Dolayısıyla söz, bağlamın delalet ettiği bir muzafın hazfi üzeredir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ اللَّهِ بِلَفْظِ رَبِّكَ تشريف للنبيء ﷺ وتعريض بِالتَّهْدِيدِ لِمُكَذِّبِيهِ لِأَنَّ شَأْنَ الرَّبِّ الدِّفَاعُ عَنْ مَرْبُوبِهِ.
Allah Teâlâ'dan { رَبِّكَ } (Rabbin) lafzıyla bahsedilmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teşrif, onu yalanlayanlara karşı da üstü kapalı bir tehdittir; çünkü Rabbin şânı, terbiye edip yetiştirdiği kulunu savunmaktır.
وَفِي الْآيَةِ مَعْنًى آخَرَ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُنْتَهَى مَجَازًا عَنِ انْتِهَاءِ السَّيْرِ، بِمَعْنَى الْوُقُوفِ، لِأَنَّ الْوُقُوفَ انْتِهَاءُ سَيْرِ السَّائِرِ، وَيَكُونُ الْوُقُوفُ تَمْثِيلًا لِحَالِ الْمُطِيعِ لِأَمْرِ اللَّهِ تَشْبِيهًا لأمر الله بِالْحَدِّ الَّذِي تُحَدَّدُ بِهِ الْحَوَائِطُ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ أَبِي الشِّيصِ:
Ayette başka bir mana daha vardır ki o da el-müntehâ (الْمُنْتَهَى) lafzının durmak anlamında seyrin (yürüyüşün) son bulmasından mecaz olmasıdır; zira durmak, yürüyenin yürüyüşünün nihayetidir. Durmak ise Allah'ın emrine itaat edenin durumunu temsil eder; bu da Allah'ın emrinin, duvarların sınırlandığı sınıra benzetilmesidir; tıpkı Ebü'ş-Şîs'in şu sözünde olduğu gibi:
وَقَفَ الْهَوَى بِي حَيْثُ أَنْتِ فَلَيْسَ لِي ... مُتَأَخَّرٌ عَنْهُ وَلَا مُتَقَدَّمُ
Sevda beni senin olduğun yerde durdurdu, artık benim için ... Ne ondan geri kalmak vardır ne de ileri geçmek.
كَمَا عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِالْوُقُوفِ عِنْدَ الْحَدِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْبَقَرَة: ٢٢٩] . وَالْمَعْنَى: التَّحْذِيرُ مِنَ الْمُخَالَفَةِ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ وَنَهَى.
Nitekim bu anlam, Yüce Allah'ın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [el-Bakara: 229] “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğunda sınırda durmak şeklinde ifade edilmiştir. Mana ise; Allah'ın emrettiği ve yasakladığı şeylere muhalefetten sakındırmaktır.
وَفِي الْآيَةِ مَعْنًى ثَالِثٌ وَهُوَ انْتِهَاءُ دَلَالَةِ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ لِأَنَّ النَّاظِرَ إِلَى الْكَائِنَاتِ يَعْلَمُ أَنَّ وُجُودَهَا مُمْكِنٌ غَيْرُ وَاجِبٍ فَلَا بُدَّ لَهَا من مَوْجُود، فَإِذَا خَيَّلَتِ الْوَسْوَسَةُ لِلنَّاظِرِ أَنْ يَفْرِضَ لِلْكَائِنَاتِ مُوجِدًا مِمَّا يَبْدُو لَهُ مِنْ نَحْوِ الشَّمْسِ أَوِ الْقَمَرِ أَوِ النَّارِ لِمَا يَرَى فِيهَا مِنْ عِظَمِ الْفَاعِلِيَّةِ، لَمْ يَلْبَثْ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَفْرُوضَ لَا يَخْلُو عَنْ تَغَيُّرٍ يَدُلُّ عَلَى حُدُوثِهِ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ أَوْجَدَهُ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَيَالُ يُسَلْسِلُ مَفْرُوضَاتِ الْإِلَهِيَّةِ
Ayette üçüncü bir mana daha vardır ki o da varlıkların Allah'ın varlığına ve birliğine olan delaletinin son bulmasıdır. Çünkü varlıklara bakan kimse, onların varlığının zorunlu (vâcip) değil mümkün olduğunu bilir; bu yüzden onlar için mutlaka bir var edici (mûcid) gereklidir. Şayet vesvese, bakan kimseye varlıklardaki büyük etkiyi görmesinden ötürü güneş, ay veya ateş gibi gözüne çarpan şeylerden varlıklar için bir yaratıcı varsaymayı hayal ettirse bile; çok geçmeden varsayılan bu şeyin, sonradan yaratıldığına (hudûsuna) delalet eden değişimden uzak olmadığını anlar; dolayısıyla onu var eden bir yaratıcı (muhdis) mutlaka gereklidir. Hayal, ilahlık varsayımlarını zincirleme sürdürmeye kalkışsa bile,
(كَمَا فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي [الْأَنْعَام: ٧٦] الْآيَاتُ) لَمْ يَجِدِ الْعَقْلُ بُدًّا مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى وُجُوبِ وجود صانع لممكنات كُلِّهَا، وَجُودُهُ غَيْرُ مُمْكِنٍ بَلْ وَاجِبٌ، وَأَنْ يَكُونَ مُتَّصِفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَهُوَ الْإِلَهُ الْحَقُّ، فَاللَّهُ هُوَ الْمُنْتَهَى الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ اسْتِدْلَالُ الْعَقْلِ، ثُمَّ إِذَا لَاحَ لَهُ دَلِيلُ وُجُودِ الْخَالِقِ وَأَفْضَى بِهِ إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّهُ وَاحِدٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُتَعَدِّدًا لَكَانَ كُلٌّ مِنَ الْمُتَعَدِّدِ غَيْرَ كَامِلِ الْإِلَهِيَّةِ إِذْ لَا يَتَصَرَّفُ أَحَدُ الْمُتَعَدِّدِ فِيمَا قَدْ تَصَرَّفَ
(Tıpkı İbrahim'in kıssasında olduğu gibi: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي } [el-En'âm: 76] “Üzerine gece basınca bir yıldız gördü: 'Bu benim Rabbim' dedi” ve devam eden ayetler) akıl, bütün mümkün varlıklar için varlığı zorunlu (vâcip) olan ve varlığı mümkün olmayan, bilakis zorunlu olan ve kemal sıfatlarıyla muttasıf bulunan bir yaratıcının (sâni') varlığının zorunluluğuna ulaşmaktan başka bir yol bulamaz; O da Hak İlahtır. Dolayısıyla aklın delil getirme sürecinin nihayete erdiği son nokta (el-müntehâ) Allah'tır. Sonra akla Yaratıcı'nın varlığının delili belirip bu delil O'nun bir olduğunu ispat etmeye ulaştırdığında —çünkü eğer birden çok olsaydı, çok olanların her biri tam bir ilah olamazdı; zira çok olanlardan biri diğerinin tasarrufta bulunduğu şeye
فِيهِ الْآخَرُ، فَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مُحْتَاجًا إِلَى الْآخَرِ لِيَرْضَى بِإِقْرَارِهِ عَلَى إِيجَادِ مَا أَوْجَدَهُ، وَإِلَّا لَقَدَرَ عَلَى نَقْضِ مَا فَعَلَهُ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَعَدِّدِ مُحْتَاجًا إِلَى مَنْ يَسْمَحُ لَهُ بِالتَّصَرُّفِ، قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] وَقَالَ: قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما تَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [الْإِسْرَاء: ٤٢] وَقَالَ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] فَانْتَهَى الْعَقْلُ لَا مَحَالَةَ إِلَى مُنْتَهى.
müdahale edemezdi. Böylece her biri, var ettiği şey üzerinde onu onaylayıp razı olması için diğerine muhtaç olurdu; aksi takdirde diğerinin yaptığını bozmaya muktedir olurdu. Bu durumda da birden çok olanların her birinin, tasarrufta bulunmasına izin verecek birine muhtaç olması gerekirdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } [el-Mü'minûn: 91] “O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı”; yine şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما تَقُولُونَ إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } [el-İsrâ: 42] “De ki: 'Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber başka ilahlar da olsaydı, o takdirde onlar da Arş'ın sahibine bir yol ararlardı'”; ve yine şöyle buyurmuştur: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [el-Enbiyâ: 22] “Eğer her ikisinde [yerde ve gökte] Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka bozulup giderdi”— akıl kaçınılmaz olarak bir nihayete (müntehâya) ulaşmıştır.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٤٣]
[Necm Suresi (53), Ayet 43]
وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى (٤٣)
{ وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Doğrusu güldüren de ağlatan da O'dur.” (43)
انْتِقَالٌ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ إِلَى الِاعْتِبَار بأحوال الْحَيَاة الدُّنْيَا وَضَمِيرُ هُوَ عَائِدٌ إِلَى رَبِّكَ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْم: ٤٢] .
Ahiret hallerinden ibret almaktan dünya hayatının hallerinden ibret almaya bir geçiştir. { هُوَ } zamiri, { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } [en-Necm: 42] ayetindeki { رَبِّكَ } (Rabbin) lafzına racidir.
وَالضَّحِكُ: أَثَرُ سُرُورِ النَّفْسِ، وَالْبُكَاءُ: أَثَرُ الْحُزْنِ، وَكُلٌّ مِنَ الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ مِنْ خَوَاصِّ الْإِنْسَانِ وَكِلَاهُمَا خَلْقٌ عَجِيبٌ دَالٌّ عَلَى انْفِعَالٍ عَظِيمٍ فِي النَّفْسِ.
Gülmek ruhun sevincinin eseri, ağlamak ise hüznün eseridir. Gülmek de ağlamak da insana has özelliklerdendir ve her ikisi de ruhtaki büyük bir etkilenmeye delalet eden şaşırtıcı bir yaratılıştır.
وَلَيْسَ لِبَقِيَّةِ الْحَيَوَانِ ضَحِكٌ وَلَا بُكَاءٌ وَمَا وَرَدَ مِنْ إِطْلَاقِ ذَلِكَ عَلَى الْحَيَوَانِ فَهُوَ كَالتَّخَيُّلِ أَوِ التَّشْبِيهِ كَقَوْلِ النَّابِغَة:
Diğer hayvanlar için ne gülme ne de ağlama söz konusudur. Hayvanlar için bu kavramların kullanıldığı yerler ise hayal ya da teşbih kabilindendir; Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
بكاء حَمَاقَة تَدْعُو هَدِيلًا ... مُطَوَّقَةٍ عَلَى فَنَنٍ تُغَنِّي
Dal üzerinde şarkı söyleyen boynu halkalı, ... Yavrusunu çağıran bir kumrunun ağlayışı gibi.
وَلَا يَخْلُو الْإِنْسَانُ مِنْ حَالَيْ حُزْنٍ وَسُرُورٍ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ حَزِينًا مَغْمُومًا كَانَ مَسْرُورًا لِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السُّرُورَ وَالِانْشِرَاحَ مُلَازِمًا لِلْإِنْسَانِ بِسَبَبِ سَلَامَةِ مَزَاجِهِ وَإِدْرَاكِهِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ سَالِمًا كَانَ نَشِيطَ الْأَعْصَابِ وَذَلِكَ النَّشَاطُ تَنْشَأُ عَنْهُ الْمَسَرَّةُ فِي الْجُمْلَةِ وَإِنْ كَانَتْ مُتَفَاوِتَةً فِي الضَّعْفِ وَالْقُوَّةِ، فَذِكْرُ الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ يُفِيدُ الْإِحَاطَةَ بِأَحْوَالِ الْإِنْسَانِ بِإِيجَازٍ وَيَرْمُزُ إِلَى أَسْبَابِ الْفَرَحِ وَالْحُزْنِ وَيُذَكِّرُ بِالصَّانِعِ الْحَكِيمِ، وَيُبَشِّرُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِي الْإِنْسَانِ لِأَنَّهُ خَلَقَ أَسْبَابَ فَرَحِهِ وَنَكَدِهِ وَأَلْهَمَهُ إِلَى اجْتِلَابِ ذَلِكَ بِمَا فِي مَقْدُورِهِ وَجَعَلَ حَدًّا عَظِيمًا مِنْ ذَلِك خَارِجا عَن مَقْدُورِ الْإِنْسَانِ وَذَلِكَ لَا يَمْتَرِي فِيهِ أَحَدٌ إِذَا تَأَمَّلَ وَفِيهِ مَا يُرْشِدُ إِلَى
İnsan, hüzün ve sevinç hallerinden büsbütün uzak kalmaz. Çünkü hüzünlü ve kederli olmadığında sevinçli olur. Zira Allah, mizacının ve idrakinin sağlıklı olması sebebiyle sevinci ve ferahlığı insanın ayrılmaz bir vasfı kılmıştır; çünkü insan sağlıklı olduğunda sinirleri zinde olur ve zayıflık ve kuvvet açısından farklılık gösterse de genel olarak bu zindelikten sevinç doğar. Dolayısıyla gülme ve ağlamanın zikredilmesi, insanın durumlarını özlü bir şekilde kuşatmayı ifade eder; sevinç ve hüzün sebeplerine işaret eder, Hakîm olan Yaratıcı'yı hatırlatır ve insanın üzerinde tasarruf edenin Allah olduğunu müjdeler. Çünkü O, insanın sevinç ve keder sebeplerini yaratmış, gücü yettiği ölçüde bunları elde etmeye onu sevk etmiş, bunlardan büyük bir kısmını ise insanın kudretinin dışında bırakmıştır. Düşünen hiç kimse bunda şüphe etmez; ayrıca bunda şuna yönlendirme vardır:
الْإِقْبَالِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَالتَّضَرُّعِ إِلَيْهِ لِيُقَدِّرَ لِلنَّاسِ أَسْبَابَ الْفَرَحِ، وَيَدْفَعَ عَنْهُمْ أَسْبَابَ الْحُزْنِ
İnsanlara sevinç sebeplerini takdir etmesi ve onlardan hüzün sebeplerini savması için Allah'ın itaatine yönelmek ve O'na yalvarmak.
وَإِنَّمَا جَرَى ذِكْرُ هَذَا فِي هَذَا الْمَقَامِ لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى لِسَعْيِ النَّاسِ: بَعْضُهُ سَارٌّ لِفَرِيقٍ وَبَعْضُهُ مُحْزِنٌ لِفَرِيقٍ آخَرَ.
Bunun bu makamda zikredilmesi, insanların çalışmalarının tastamam karşılığının bir kısmının bir grubu sevindirici, diğer bir kısmının ise başka bir grubu üzücü olması münasebetiyledir.
وَأَفَادَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ قَصْرًا لِصِفَةِ خَلْقِ أَسْبَابِ الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لِإِبْطَالِ الشَّرِيكِ فِي التَّصَرُّفِ فَتَبْطُلُ الشَّرِكَةُ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَهُوَ قَصْرُ إِفْرَادٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ نَفْيُ تَصَرُّفِ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ هَذَا الْقَصْرُ بِالنَّظَرِ إِلَى نَفْسِ الْأَمْرِ قَصْرًا حَقِيقِيًّا لِإِبْطَالِ اعْتِقَادِ أَنَّ الدَّهْرَ مُتَصَرِّفٌ.
Fasıl zamiri, tasarrufta ortağın varlığını geçersiz kılmak için gülme ve ağlama sebeplerini yaratma vasfını Allah Teâlâ'ya hasretmeyi (kasr) ifade etmiştir; böylece ilahlıktaki ortaklık da boşa çıkar. Bu bir kasr-ı ifraddır; çünkü maksat Allah Teâlâ'dan başkasının tasarrufunu nefyetmektir; gerçi işin esası bakımından bu kasr, zamanın (dehrin) tasarruf sahibi olduğu inancını iptal etmek için hakiki bir kasrdır.
وَإِسْنَادُ الْإِضْحَاكِ وَالْإِبْكَاءِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ خَالِقُ قُوَّتَيِ الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ فِي الْإِنْسَانِ، وَذَلِكَ خَلْقٌ عَجِيبٌ وَلِأَنَّهُ خَالِقُ طَبَائِعِ الْمَوْجُودَاتِ الَّتِي تَجْلِبُ أَسْبَابَ الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ مِنْ سُرُورٍ وَحُزْنٍ.
Güldürme ve ağlatmanın Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi; insandaki gülme ve ağlama kuvvetlerini yaratanın O olmasındandır ki bu hayret verici bir yaratılıştır; ve sevinç ile hüzünden ibaret gülme ve ağlama sebeplerini ortaya çıkaran varlıkların tabiatlarını yaratanın O olmasındandır.
وَلَمْ يُذْكَرْ مَفْعُولُ أَضْحَكَ وَأَبْكى لِأَنَّ الْقَصْدَ إِلَى الْفِعْلَيْنِ لَا إِلَى مَفْعُولَيْهِمَا فَالْفِعْلَانِ مُنَزَّلَانِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ أَوْجَدَ الضَّحِكَ وَالْبُكَاءَ.
{ أَضْحَكَ } (güldürdü) ve { أَبْكى } (ağlattı) fiillerinin mef'ulü (nesnesi) zikredilmemiştir; çünkü maksat iki mef'ule değil, iki fiilin kendisine yöneliktir. Dolayısıyla iki fiil lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir; yani gülmeyi ve ağlamayı var etti.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْغَرَضُ مِنْ إِثْبَاتِ انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ فِي الْإِنْسَانِ بِمَا يَجِدُهُ النَّاسُ فِي أَحْوَالِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ خُرُوجِ أَسْبَابِ الضحك والبكاء عَن قُدْرَتِهِمْ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ:
Allah Teâlâ'nın insan üzerindeki tasarrufunda tek olduğunu ispat etme gayesi, insanların kendi nefislerinin hallerinde gülme ve ağlama sebeplerinin kendi kudretlerinin dışında olduğunu görmeleriyle gerçekleştiğinden, kastedilenin şu olması kaçınılmazdır:
أَضْحَكَ وَأَبْكَى فِي الدُّنْيَا، وَلَا عَلَاقَةَ لِهَذَا بِالْمَسَرَّةِ وَالْحُزْنِ الْحَاصِلَيْنِ فِي الْآخِرَةِ.
Dünyada güldürdü ve ağlattı; bunun ahirette gerçekleşecek sevinç ve hüzünle bir alakası yoktur.
وَفِي الِاعْتِبَارِ بِخَلْقِ الشَّيْءِ وَضِدِّهِ إِشَارَةٌ إِلَى دَقَائِقِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bir şeyin ve zıddının yaratılmasından ibret alınmasında, Allah Teâlâ'nın hikmetinin inceliklerine bir işaret vardır.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مُحْسِنُ الطِّبَاقِ بَيْنَ الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ وَهُمَا ضِدَّانِ.
Bu ayette, birbirinin zıddı olan gülme ile ağlama arasında tıbâk sanatı bulunmaktadır.
وَتَقْدِيمُ الضَّحِكِ عَلَى الْبُكَاءِ لِأَنَّ فِيهِ امْتِنَانًا بِزِيَادَةِ التَّنْبِيهِ عَلَى الْقُدْرَةِ وَحَصَلَ بِذَلِكَ مُرَاعَاةُ الْفَاصِلَةِ.
Gülmenin ağlamaya takdim edilmesi; onda kudrete yapılan uyarının fazlalığıyla bir minnet bulunması sebebiyledir; ayrıca bununla ayet sonu uyumu (fâsıla) da gözetilmiştir.
وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي عَطْفِهَا مِثْلُ مَوْقِعِ جُمْلَةِ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى [النَّجْم: ٤٠] فِي الِاحْتِمَالَيْنِ، فَإِنْ كَانَتْ مِمَّا شَمِلَتْهُ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ كَانَتْ حِكَايَةً لِقَوْلِهِ: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشُّعَرَاء: ٨٠] .
Bu cümlenin atıf yönüyle konumu, iki ihtimal bakımından { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } [en-Necm: 40] cümlesinin konumu gibidir. Eğer İbrahim'in sahifelerinin kapsadığı hususlardan ise, onun şu sözünün bir aktarımı olur: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } [eş-Şuarâ: 80] “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur.”
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٤٤]
[Necm Suresi (53), Ayet 44]
وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا (٤٤)
{ وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا } “Doğrusu öldüren de dirilten de O'dur.” (44)
انْتَقَلَ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِانْفِرَادِ اللَّهِ بِالْقُدْرَةِ عَلَى إِيجَادِ أَسْبَابِ الْمَسَرَّةِ وَالْحُزْنِ وَهُمَا حَالَتَانِ لَا تَخْلُو عَنْ إِحْدَاهِمَا نَفْسُ الْإِنْسَانِ إِلَى الْعِبْرَةِ بِانْفِرَادِهِ تَعَالَى بِالْقُدْرَةِ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ،
İnsan nefsinin ikisinden birinden hâli kalamayacağı sevinç ve hüzün sebeplerini var etme kudretinde Allah'ın tekliğinden ibret almaktan, diriltme ve öldürme kudretinde Yüce Allah'ın tekliğinden ibret almaya geçilmiştir;
وَهُمَا حَالَتَانِ لَا يَخْلُو الْإِنْسَانُ عَنْ إِحْدَاهِمَا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ أَوَّلُ وُجُودِهِ نُطْفَةٌ مَيْتَةٌ ثُمَّ عَلَقَةٌ ثُمَّ مُضْغَةٌ (قِطْعَةٌ مَيْتَةٌ وَإِنْ كَانَتْ فِيهَا مَادَّةُ الْحَيَاةِ إِلَّا أَنَّهَا لَمْ تَبْرُزْ مَظَاهِرُ الْحَيَاةِ فِيهَا) ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرّوح فَيصير إِلَى حَيَاةٍ وَذَلِكَ بِتَدْبِيرِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ.
bu ikisi de insanın birinden hâli kalamayacağı iki durumdur. Zira insanın varlığının başlangıcı ölü bir nutfedir, sonra alaka, sonra mudğadır (içinde hayat maddesi bulunsa da hayat tezahürlerinin henüz belirmediği cansız bir et parçasıdır), sonra ona ruh üflenir ve hayata kavuşur; bu da Allah Teâlâ'nın tedbiri ve kudretiyledir.
وَلَعَلَّ الْمَقْصُودَ هُوَ الْعِبْرَةُ بِالْإِمَاتَةِ لِأَنَّهَا أَوْضَحُ عِبْرَةً وَلِلرَّدِّ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ: وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] ، وَأَنَّ عَطْفَ وَأَحْيا تَتْمِيمٌ وَاحْتِرَاسٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْملك: ٢] . وَلِذَلِكَ قَدَّمَ أَماتَ عَلَى أَحْيا مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَضْحَكَ وَأَبْكى [النَّجْم: ٤٣] .
Belki de asıl maksat öldürmekten ibret almaktır; çünkü o daha açık bir ibrettir ve onların: { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } [el-Câsiye: 24] “Bizi ancak zaman helak eder” sözlerine bir reddiyedir. { وَأَحْيا } (diriltti) ifadesinin atfedilmesi ise, tıpkı { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } [el-Mülk: 2] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratan O'dur” buyruğunda olduğu gibi bir tamamlama ve ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir). Bu sebeple, { أَضْحَكَ وَأَبْكى } [en-Necm: 43] ayetinde geçtiği gibi fâsıla da gözetilerek { أَماتَ } (öldürdü), { أَحْيا } (diriltti) üzerine takdim edilmiştir.
وَمَوْقِعُ الْجُمْلَةِ كَمَوْقِعِ جُمْلَةِ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى [النَّجْم: ٤٠] . فَإِنْ كَانَ مَضْمُونُهَا مِمَّا شَمِلَتْهُ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ كَانَ الْمَحْكِيُّ بِهَا مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ:
Cümlenin konumu, { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } [en-Necm: 40] cümlesinin konumu gibidir. Eğer içeriği İbrahim'in sahifelerinin kapsadığı hususlardan ise, bununla İbrahim'in sözünden aktarılan husus, Allah'ın ondan naklettiği şu sözüdür:
وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ [الشُّعَرَاء: ٨١] .
{ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } [eş-Şuarâ: 81] “Beni öldüren, sonra diriltecek olan da O'dur.”
وَفِعْلَا أَماتَ وَأَحْيا مُنَزَّلَانِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى [النَّجْم: ٤٣] إِظْهَار لِبَدِيعِ الْقُدْرَةِ عَلَى هَذَا الصُّنْعِ الْحَكِيمِ مَعَ التَّعْرِيضِ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى كَيْفِيَّةِ الْبَعْثِ وَإِمْكَانِهِ حَيْثُ أَحَالَهُ الْمُشْرِكُونَ، وَشَاهِدُهُ فِي خَلْقِ أَنْفُسِهِمْ.
{ أَماتَ } ve { أَحْيا } fiilleri, daha önce { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } [en-Necm: 43] buyruğunda geçtiği gibi, müşriklerin imkânsız gördükleri yeniden dirilmenin (ba's) keyfiyetine ve imkânına dair dolaylı bir delil getirmeyle —ki bunun şahidi bizzat kendi yaratılışlarındadır— bu hikmetli sanattaki eşsiz kudreti ortaya koymak üzere lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ لِلْقَصْرِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى [النَّجْم: ٤٣] رَدًّا عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ الَّذِينَ يُسْنِدُونَ الْإِحْيَاءَ وَالْإِمَاتَةَ إِلَى الدَّهْرِ فَقَالُوا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] . فَلَيْسَ الْمُرَادُ الْحَيَاةَ الْآخِرَةَ لِأَنَّ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا، وَلِأَنَّهَا مُسْتَقْبَلَةٌ وَالْمُتَحَدَّثُ عَنْهُ مَاضٍ.
Fasıl zamiri, tıpkı { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } [en-Necm: 43] buyruğunda olduğu gibi, diriltmeyi ve öldürmeyi zamana isnat edip { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } [el-Câsiye: 24] “Bizi ancak zaman helak eder” diyen Cahiliye ehline bir reddiye olmak üzere kasr içindir. Dolayısıyla kastedilen ahiret hayatı değildir; çünkü haklarında konuşulan kimseler ahirete inanmamaktadırlar ve ahiret gelecektedir, burada bahsedilen ise geçmiştedir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ أَيْضًا لِمَا بَيْنَ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ من التضاد.
Bu ayette de hayat ile ölüm arasındaki zıtlıktan ötürü tıbâk sanatı bulunmaktadır.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٦]
[Necm Suresi (53), Ayetler 45-46]
وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥) مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦)
{ وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥) مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦) } “Ve şüphesiz O, atıldığı zaman bir nutfeden erkek ve dişi iki çifti yarattı.” (45-46)
هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ مُسْتَقِلَّةً بِإِفَادَةِ أَنَّ اللَّهَ خَالِقٌ الْأَزْوَاجَ مِنَ الْإِنْسَانِ خَلْقًا بَدِيعًا مِنْ نُطْفَةٍ فَيَصِيرُ إِلَى خَصَائِصِ نَوْعِهِ وَحَسْبُكَ بِنَوْعِ الْإِنْسَانِ تَفْكِيرًا أَوْ مَقْدِرَةً وَعَمَلًا، وَذَلِكَ مَا لَا يَجْهَلُهُ الْمُخَاطَبُونَ فَمَا كَانَ ذِكْرُهُ إِلَّا تَمْهِيدًا وَتَوْطِئَةً لِقَوْلِهِ: وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى [النَّجْم: ٤٧] عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] وَبِاعْتِبَارِ اسْتِقْلَالِهَا بِالدَّلَالَةِ عَلَى عَجِيبِ تَكْوِينِ نَسْلِ الْإِنْسَانِ، عُطِفَتْ عَلَيْهَا جُمْلَةُ وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى [النَّجْم: ٤٧] وَإِلَّا لَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى بِدُونِ عَطْفٍ وَبِكَسْرِ هَمْزَةِ (إِنَّ) .
Bu ayet, her ne kadar Allah'ın insan çiftlerini bir nutfeden eşsiz bir yaratılışla yarattığını ve onun kendi türünün özelliklerine ulaştığını —ki düşünme, kudret ve eylem bakımından insan türü sana yeter— ifade etmede bağımsız olsa da ve bu muhatapların bilmediği bir şey olmasa da, bunun zikredilmesi ancak Yüce Allah'ın: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } [el-Enbiyâ: 104] “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece iade edeceğiz” buyruğunda olduğu gibi { وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } [en-Necm: 47] buyruğuna bir hazırlık ve mukaddimedir. İnsan neslinin hayret verici oluşumuna delalette bağımsız olması itibarıyla, üzerine { وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } [en-Necm: 47] cümlesi atfedilmiştir; aksi takdirde zahirin gereği, atıfsız ve (inne)nin hemzesinin kesresiyle: "İnne aleyhi'n-neş'ete'l-uhrâ" denilmesi olurdu.
وَمُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ إِلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّ فِيهَا كَيْفِيَّةَ ابْتِدَاءِ الْحَيَاةِ.
Bu cümleye geçişin münasebeti, onda hayatın başlangıcının keyfiyetinin bulunmasıdır.
وَالْمُرَادُ بِالزَّوْجَيْنِ: الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى مِنْ خُصُوصِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ سِيَاقَ الْكَلَامِ لِلِاعْتِبَارِ بِبَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ وَذَلِكَ أَشَدُّ اتِّفَاقًا فِي خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ، وَلِأَنَّ اعْتِبَارَ النَّاسِ بِمَا فِي أَحْوَالِ أَنْفُسِهِمْ أَقْرَبُ وَأَمْكَنُ وَلِأَنَّ بَعْضَ الْأَزْوَاجِ مِنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ لَا يَتَخَلَّقُ مِنْ نُطْفَةٍ بَلْ مِنْ بَيْضٍ وَغَيْرِهِ.
İki çiftten (ez-zevceyn) maksat: özellikle insandan olan erkek ve dişidir. Çünkü sözün bağlamı Allah'ın eşsiz sanatından ibret almaya yöneliktir ve bu, insanın yaratılışında daha belirgindir; ayrıca insanların kendi durumlarındaki şeylerden ibret alması daha yakın ve daha mümkündür; bir de erkek ve dişilerden oluşan bazı çiftler nutfeden değil, yumurtadan ve başka şeylerden yaratılır.
وَلَعَلَّ وَجْهَ ذِكْرِ الزَّوْجَيْنِ وَالْبَدَلِ مِنْهُ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَأَنَّهُ خَلَقَهُ، أَيِ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ، كَمَا قَالَ: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ [الطارق: ٥، ٦] الْآيَةَ أَمْرَانِ:
Yüce Allah'ın: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ } [et-Târık: 5-6] “İnsan neden yaratıldığına bir baksın; atılan bir sudan yaratıldı” ayetinde buyurduğu gibi: “Ve O, onu (yani insanı) bir nutfeden yarattı” demek yerine, iki çifti ve ondan bedel olarak da erkek ile dişiyi { الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } zikretmesinin hikmeti muhtemelen iki husustur:
أَحَدُهُمَا: إِدْمَاجُ الِامْتِنَانِ فِي أَثْنَاءِ ذِكْرِ الِانْفِرَادِ بِالْخَلْقِ بِنِعْمَةِ أَنْ خَلَقَ لِكُلِّ إِنْسَانٍ زَوْجَةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها [الرّوم:
Birincisi: Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها } [er-Rûm: 21] “Kendileriyle huzur bulasınız diye sizin için nefislerinizden eşler yaratması da O'nun ayetlerindendir” buyurduğu gibi, yaratmada tek oluşunu zikretme esnasında her insana bir eş yaratmış olma nimetini hatırlatarak minnette bulunmayı [söze] dahil etmektir.
٢١] الْآيَةَ.
...
الثَّانِي: الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ لِكِلَا الزَّوْجَيْنِ حَظًّا مِنَ النُّطْفَةِ الَّتِي مِنْهَا يُخْلَقُ الْإِنْسَانُ فَكَانَتْ لِلذَّكَرِ نُطْفَةٌ وَلِلْمَرْأَةِ نُطْفَةٌ كَمَا
İkincisi: İnsanın kendisinden yaratıldığı nutfede her iki eşin de bir payı olduğuna işaret etmektir; nitekim erkeğin bir nutfesi, kadının da bir nutfesi vardır; tıpkı
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّهُ «إِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ أَشْبَهَ الْمَوْلُودُ أَبَاهُ وَإِنْ سَبَقَ مَاءُ الْمَرْأَةِ أَشْبَهَ الْمَوْلُودُ أُمَّهُ»
sahih hadiste rivayet edildiği gibi: «Erkeğin suyu öne geçerse çocuk babasına benzer; kadının suyu öne geçerse çocuk annesine benzer.»
، وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ لِكُلٍّ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى نُطْفَةً وَإِنْ كَانَ الْمُتَعَارَفُ عِنْدَ النَّاسِ قَبْلَ الْقُرْآنِ أَنَّ النُّطْفَةَ
Bununla ortaya çıkmaktadır ki erkek ve dişiden her birinin bir nutfesi vardır; Kur'an'dan önce insanlar arasında bilinen şey nutfenin
هِيَ مَاءُ الرَّجُلِ إِلَّا أَنَّ الْقُرْآنَ يُخَاطِبُ النَّاسَ بِمَا يَفْهَمُونَ وَيُشِيرُ إِلَى مَا لَا يَعْلَمُونَ إِلَى أَنْ يَفْهَمَهُ الْمُتَدَبِّرُونَ.
sadece erkeğin suyu olduğu yönünde idiyse de Kur'an insanlara anladıkları dille hitap eder ve düşünenlerin anlayacağı zamana kadar bilmedikleri şeylere işaret eder.
وَحَسْبُكَ مَا وَقَعَ بَيَانُهُ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ آنِفًا.
Az önce zikredilen hadiste yapılan açıklama sana yeter.
وَالنُّطْفَةُ: فُعْلَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنْ: نَطَفَ الْمَاءُ، إِذَا قَطَرَ، فَالنُّطْفَةُ مَاءٌ قَلِيلٌ وَسُمِّي مَا مِنْهُ النَّسْلُ نُطْفَةً بِمَعْنَى مَنْطُوفٍ، أَيْ مَصْبُوبٌ فَمَاءُ الرَّجُلِ مَصْبُوبٌ، وَمَاءُ الْمَرْأَةِ أَيْضًا مَصْبُوبٌ فَإِنَّ مَاءَ الْمَرْأَةِ يَخْرُجُ مَعَ بُوَيْضَةٍ دَقِيقَةٍ تَتَسَرَّبُ مَعَ دَمِ الْحَيْضِ وَتَسْتَقِرُّ فِي كِيسٍ دَقِيقٍ فَإِذَا بَاشَرَ الذَّكَرُ الْأُنْثَى انْحَدَرَتْ تِلْكَ الْبَيْضَةُ مِنَ الْأُنْثَى وَاخْتَلَطَتْ مَعَ مَاءِ الذَّكَرِ فِي قَرَارَةِ الرَّحِمِ.
Nutfe (النُّطْفَةُ): Damladığı zaman söylenen "Natafe'l-mâu" (نَطَفَ الْمَاءُ) kökünden türemiş fu'le vezninde bir kelimedir. Nutfe az sudur; neslin kendisinden olduğu şeye de mantûf yani dökülen anlamında nutfe denilmiştir. Zira erkeğin suyu dökülür; kadının suyu da dökülür. Çünkü kadının suyu, hayız kanıyla birlikte süzülen ve ince bir kesede duran ince bir yumurtacıkla birlikte çıkar; erkek dişiyle birleştiğinde o yumurtacık dişiden iner ve rahmin derinliğinde erkeğin suyuyla karışır.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ نُطْفَةٍ ابْتِدَائِيَّةٌ فَإِنَّ خَلْقَ الْإِنْسَان آتٍ وناشىء بِوَاسِطَةِ النُّطْفَةِ، فَإِذَا تَكَوَّنَتِ النُّطْفَةُ وَأُمْنِيَتِ ابْتَدَأَ خَلْقُ الْإِنْسَانِ.
{ مِنْ نُطْفَةٍ } buyruğundaki { مِنْ } başlangıç (ibtidâiyye) bildirir; zira insanın yaratılışı nutfe vasıtasıyla meydana gelir ve başlar. Nutfe oluşup akıtıldığı (döküldüğü) zaman insanın yaratılışı başlar.
وتُمْنى تُدْفَقُ وَفَسَّرُوهُ بِمَعْنَى تُقْذَفُ أَيْضًا.
{ تُمْنى } fışkırtılır demektir; onu atılır/fırlatılır (tükzaf) anlamıyla da tefsir etmişlerdir.
وَقِيلَ إِنَّ تُمْنى بِمَعْنَى تُرَاقُ، وَجَعَلُوا تَسْمِيَةَ الْوَادِي الَّذِي بِقُرْبِ مَكَّةَ مِنًى لِأَنَّهُ تُرَاقُ بِهِ دِمَاءُ الْبُدْنِ مِنَ الْهَدَايَا. وَلَمْ يَذْكُرْ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي مَعَانِي مِنًى أَوْ أَمْنَى أَنَّ مِنْهَا الْإِرَاقَةَ. وَهَذَا مِنْ مُشْكِلَاتِ اللُّغَةِ.
{ تُمْنى } fiilinin dökülür (turâku) anlamında olduğu da söylenmiştir; Mekke yakınındaki vadinin Mina (Minâ) olarak isimlendirilmesini de kurbanlık develerin kanlarının orada akıtılmasına bağlamışlardır. Fakat dil âlimleri Minâ veya emnâ (أَمْنَى) kelimesinin anlamları arasında akıtmanın (irâka) bulunduğunu zikretmemişlerdir. Bu da dilin müşkil meselelerindendir.
ثُمَّ إِنَّ تُمْنى يُحْتَمَلُ أَنَّهُ مُضَارِعُ أَمْنَى بِهَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ وَسَقَطَتْ فِي الْمُضَارع فوزنه تأفعل، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ مُضَارِعُ مَنَى مِثْلُ رَمَى فَوَزْنُهُ: تُفْعَلُ.
Ayrıca { تُمْنى } fiilinin geçişlilik hemzesiyle emnâ (أَمْنَى) fiilinin muzarisi olması muhtemeldir; bu durumda muzaride hemze düşmüştür ve vezni tef'alu (تَأْفْعَلُ / تُفْعَلُ) olur; ramâ (رَمَى) gibi menâ (مَنَى) fiilinin muzarisi olması da muhtemeldir ve vezni tüf'al (تُفْعَلُ) olur.
وَبُنِيَ فِعْلُ تُمْنى إِلَى الْمَجْهُولِ لِأَنَّ النُّطْفَةَ تَدْفَعُهَا قُوَّةٌ طَبِيعِيَّةٌ فِي الْجِسْمِ خَفِيَّةٌ فَكَانَ فَاعِلُ الْإِمْنَاءِ مَجْهُولًا لِعَدَمِ ظُهُورِهِ.
{ تُمْنى } fiili meçhul (edilgen) olarak kurulmuştur; çünkü nutfeyi bedendeki gizli ve fıtri bir kuvvet fırlatır; dolayısıyla akıtma eylemini yapan fail açıkta olmamasından ötürü meçhul bırakılmıştır.
وَعَنِ الْأَخْفَشِ تُمْنى تُقَدَّرُ، يُقَالُ: مَنَى الْمَانِي، أَيْ قَدَّرَ الْمُقَدِّرُ. وَالْمَعْنَى: إِذَا قُدِّرَ لَهَا، أَيْ قُدِّرَ لَهَا أَنْ تَكُونَ مُخَلَّقَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ [الْحَج: ٥] .
Ahfeş'ten [nakledildiğine göre] { تُمْنى } takdir edilir demektir; takdir eden takdir etti anlamında "Menâ'l-mânî" (مَنَى الْمَانِي) denilir. Mana şudur: Ona takdir edildiği zaman, yani Yüce Allah'ın { مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ } “biçimlenmiş ve biçimlenmemiş” [Hac: 5] buyruğunda olduğu gibi, onun tam yaratılmış (şekillenmiş) olması takdir edildiği zaman demektir.
وَالتَّقْيِيدُ بِ إِذا تُمْنى لِمَا فِي اسْمِ الزَّمَانِ مِنَ الْإِيذَانِ بِسُرْعَةِ الْخَلْقِ عِنْدَ دَفْقِ النُّطْفَةِ فِي رَحِمِ الْمَرْأَةِ فَإِنَّهُ عِنْدَ التقاء النطفتين يبتدىء تخلق النَّسْل فَهَذَا إِشَارَةٌ خَفِيَّةٌ
{ إِذا تُمْنى } ile kayıtlanması, zaman isminde (zarfında), nutfenin kadının rahmine dökülmesi esnasında yaratılışın süratle gerçekleşeceğini bildiren bir anlam bulunmasından dolayıdır. Zira iki nutfe karşılaştığında neslin yaratılışı başlar. Bu da gizli bir işarettir;
إِلَى أَنَّ الْبُوَيْضَةَ الَّتِي هِيَ نُطْفَةُ الْمَرْأَةِ حَاصِلَةٌ فِي الرَّحِمِ فَإِذَا أُمْنِيَتْ عَلَيْهَا نُطْفَةُ الذَّكَرِ أَخَذَتْ فِي التَّخَلُّقِ إِذَا لَمْ يَعُقْهَا عَائِقٌ.
kadının nutfesi olan yumurtacığın rahimde hazır bulunduğuna, erkeğin nutfesi onun üzerine döküldüğünde ise bir engel bulunmadığı takdirde yaratılma sürecine başladığına [işarettir].