ثُمَّ لِمَا فِي فِعْلِ تُمْنى مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ النُّطْفَةَ تُقَطَّرُ وَتُصَبُّ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ لِأَنَّ الصَّبَّ يَقْتَضِي مَصْبُوبًا عَلَيْهِ فيشير إِلَى أَن التَّخَلُّقِ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنِ انْصِبَابِ النُّطْفَةِ عَلَى أُخْرَى، فَعِنْدَ اخْتِلَاطِ الْمَاءَيْنِ يَحْصُلُ تَخَلُّقُ النَّسْلِ فَهَذَا سِرُّ التَّقْيِيدِ بِقَوْلِهِ: إِذا تُمْنى.
Ayrıca { تُمْنى } fiilinde, nutfenin başka bir şeyin üzerine damlatılıp döküldüğüne dair bir işaret bulunmasından dolayıdır; çünkü dökmek, üzerine dökülen bir şeyi gerektirir. Böylece yaratılışın ancak bir nutfenin diğerinin üzerine dökülmesiyle meydana geldiğine işaret eder. İki su karıştığında neslin yaratılışı hasıl olur. İşte { إِذا تُمْنى } “akıtıldığı zaman” buyruğuyla kayıtlanmasının sırrı budur.
وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ لِمَا بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مِنْ شِبْهِ التَّضَادِّ.
Erkek ile dişi arasında bir nevi zıtlık bulunduğundan ötürü, erkek ve dişinin bir arada zikredilmesinde tıbâk sanatı vardır.
وَلَمْ يُؤْتَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ بَضَمِيرِ الْفَصْلِ كَمَا فِي اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا لِعَدَمِ الدَّاعِي إِلَى الْقَصْرِ إِذْ لَا يُنَازِعُ أَحَدٌ فِي أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ الْخَلْقِ وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ إِلَى آخِرِهَا كَمَوْقِعِ جُمْلَةِ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى [النَّجْم: ٤٠] .
Önceki iki cümlede olduğu gibi bu cümlede fasıl zamiri getirilmemiştir; çünkü hasr (sınırlandırma) gerektiren bir durum yoktur; zira hiç kimse mahlukatı yaratanın Allah olduğu konusunda çekişmez. { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ } cümlesinin ve devamının konumu, { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } [Necm: 40] cümlesinin konumu gibidir.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٤٧]
[Necm Suresi (53), Ayet 47]
وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى (٤٧)
{ وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى (٤٧) } “Ve şüphesiz öteki diriliş de O'na aittir.”
كَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ مِنَ التَّنْظِيرِ أَنْ يُقَدَّمَ قَوْلُهُ: وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى [النَّجْم: ٤٨] عَلَى قَوْلِهِ: وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى لِمَا فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى مِنَ الِامْتِنَانِ وَإِظْهَارِ الِاقْتِدَارِ الْمُنَاسِبَيْنِ لِقَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ [النَّجْم: ٤٣- ٤٥] إِلَخْ. إِذْ يَنْتَقِلُ مِنْ نِعْمَةِ الْخَلْقِ إِلَى نِعْمَةِ الرِّزْقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ [الشُّعَرَاء:
Benzerlik açısından zahir olan mukteza, { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } [Necm: 48] buyruğunun { وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى } buyruğundan önce gelmesiydi; çünkü { وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } buyruğunda, { وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ } [Necm: 43-45] vb. buyruklarına uygun olan nimet hatırlatma (imtinan) ve kudreti ortaya koyma anlamı vardır. Zira yaratma nimetinden rızık nimetine geçilmektedir; nitekim Yüce Allah'ın İbrahim'den naklen buyurduğu { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } [Şuarâ:
٧٨، ٧٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ [الرّوم: ٤٠] وَلَكِنْ عَدَلَ عَنْ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةٍ تُشْبِهُ الِاعْتِرَاضَ لِيُقْرَنَ بَيْنَ الْبَيَانَيْنِ ذِكْرُ قُدْرَتِهِ عَلَى النَّشْأَتَيْنِ.
78-79] “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur. Beni yediren ve içiren O'dur.” ayetinde ve Yüce Allah'ın { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren Allah'tır.” [Rûm: 40] buyruğunda da böyledir. Fakat iki açıklama arasında O'nun iki yaratılışa da kâdir olduğunun zikrinin bir araya getirilmesi için itiraz (ara cümle) yöntemine benzer bir yolla bundan sarf-ı nazar edilmiştir.
وَمِمَّا يُشَابِهُ هَذَا مَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي شَرْحِ قَوْلِ الْمُتَنَبِّي فِي سَيْفِ الدَّوْلَةِ:
Buna benzer bir husus, Vâhidî'nin Mütenebbî'nin Seyfüddevle hakkındaki şu sözünün şerhinde söylediği şeydir:
وَقَفْتَ وَمَا فِي الْمَوْتِ شَكٌّ لِوَاقِفٍ ... كَأَنَّك فِي جن الرَّدَى وَهْوَ نَائِمُ
Durdun orada, duran için ölümde şüphe yokken... / Sanki sen helakin kanatları altındaydın da o uyuyordu.
تَمُرُّ بِكَ الْأَبْطَالُ كَلْمَى هزيمَة ... ووجهك وضاء وَثَغْرُكَ بَاسِمُ
Kahramanlar yaralı ve hezimete uğramış halde yanından geçiyor / Senin ise yüzün aydınlık, dudakların gülümsüyordu.
أَنَّهُ لَمَّا أَنْشَدَ هَذَيْنِ الْبَيْتَيْنِ أَنْكَرَ عَلَيْهِ سَيْفُ الدَّوْلَةِ تَطْبِيقَ عَجُزَيِ الْبَيْتَيْنِ عَلَىِِ
O bu iki beyti okuduğunda, Seyfüddevle iki beytin ikinci mısralarının (acüz)
صَدْرَيْهِمَا وَقَالَ: يَنْبَغِي أَنْ تُطَبِّقَ عَجُزَ الْأَوَّلِ عَلَى الثَّانِي وَعَجُزَ الثَّانِي عَلَى الْأَوَّلِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: وَأَنْتَ فِي هَذَا مِثْلَ امْرِئِ الْقَيْسِ فِي قَوْلِهِ:
birinci mısralarına (sadr) uygulanışına itiraz etti ve şöyle dedi: "Birinci beytin ikinci mısraını ikinciye, ikincinin ikinci mısraını da birinciye bağlaman gerekirdi." Sonra ona: "Sen bu konuda İmruülkays'ın şu sözündeki hali gibisin:" dedi:
كَأَنِّيَ لَمْ أَرْكَبْ جَوَادًا لِلَذَّةٍ ... وَلَمْ أَتَبَطَّنْ كَاعِبًا ذَاتَ خَلْخَالِ
Sanki zevk için soylu bir ata binmemişim / Ve halhallı, göğüsleri tomurcuklanmış bir güzeli kucaklamamışım gibi...
وَلَمْ أَسْبَإِ الزِّقَّ الرَّوِيَّ وَلَمْ أَقُلْ ... لِخَيْلِيَ كُرِّي كَرَّةً بَعْدَ إِجْفَالِ
Ve sanki dolu şarap tulumunu satın almamışım / Ve süvarilerime "Ürkütülüp kaçtıktan sonra tekrar hücum edin!" dememişim gibi...
وَوَجْهُ الْكَلَامِ فِي الْبَيْتَيْنِ عَلَى مَا قَالَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالشِّعْرِ أَنْ يَكُونَ عَجُزُ الْأَوَّلِ عَلَى الثَّانِي وَالثَّانِي عَلَى الْأَوَّلِ (أَيْ مَعَ نَقْلِ كَلِمَةِ (لِلَذَّةٍ) مِنْ صَدْرِ الْأَوَّلِ إِلَى الثَّانِي، وَكَلِمَةِ (وَلَمْ أَقُلْ) مِنْ صَدْرِ الثَّانِي إِلَى الْأَوَّلِ لِيَسْتَقِيمَ الْكَلَامُ) فَيَكُونَ رُكُوبُ الْخَيْلِ مَعَ الْأَمْرِ لِلْخَيْلِ بِالْكَرِّ وَسَبْأُ الْخَمْرِ مَعَ تَبَطُّنِ الْكَاعِبِ فَقَالَ أَبُو الطّيب: «أدام اللَّهُ عِزَّ مَوْلَانَا إِنْ صَحَّ أَنَّ الَّذِي اسْتَدْرَكَ هَذَا عَلَى امْرِئِ الْقَيْسِ أَعْلَمُ مِنْهُ بِالشِّعْرِ فَقَدْ أَخْطَأَ امْرُؤُ الْقَيْسِ وَأَخْطَأْتُ أَنَا، وَمَوْلَانَا يَعْرِفُ أَنَّ الْبَزَّازَ لَا يَعْرِفُ الثَّوْبَ مَعْرِفَةَ الْحَائِكِ لِأَنَّ الْبَزَّازَ يَعْرِفُ جُمْلَتَهُ وَالْحَائِكَ يَعْرِفُ جُمْلَتَهُ وَتَفْصِيلَهُ، وَإِنَّمَا قَرَنَ امْرُؤُ الْقَيْسِ لَذَّةَ النِّسَاءِ بِلَذَّةِ الرُّكُوبِ لِلصَّيْدِ وَقَرَنَ السَّمَاحَةَ فِي شِرَاءِ الْخَمْرِ لِلْأَضْيَافِ بِالشَّجَاعَةِ فِي مُنَازَلَةِ الْأَعْدَاءِ، وَإِنَّمَا لَمَّا ذَكَرْتُ الْمَوْتَ فِي أَوَّلِ الْبَيْتِ أَتْبَعْتُهُ بِذِكْرِ الرَّدَى لِيُجَانِسَهُ، وَلَمَّا كَانَ وَجْهُ الْمُنْهَزِمِ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ عُبُوسًا وَعَيْنُهُ مِنْ أَنْ تَكُونَ بَاكِيَةً قُلْتُ: وَوَجْهُكَ وَضَّاءٌ، لأجمع بَين الأضداد فِي الْمَعْنَى» اه.
Şiir ehlinin söylediğine göre iki beyitte sözün asıl yönü, birinci mısraın ikincisine, ikincinin ise birincisine bağlanmasıdır (yani sözün düzgün olması için "lezzet için" kelimesinin birincinin başından ikinciye, "dememişim" ifadesinin ise ikincinin başından birinciye aktarılmasıyla). Böylece ata binmek atlara hücum emri vermekle, şarap satın almak ise güzel kadını kucaklamakla eşleşmiş olur. Bunun üzerine Ebü't-Tayyib şöyle dedi: «Allah Efendimizin izzetini daim kılsın; şayet bunu İmruülkays'a itiraz olarak yönelten kimsenin şiiri ondan daha iyi bildiği doğruysa, o takdirde İmruülkays da hata etmiştir, ben de hata etmişimdir! Efendimiz bilir ki kumaş tüccarı elbiseyi dokumacı kadar bilmez; çünkü kumaş tüccarı onun genelini bilir, dokumacı ise hem genelini hem ayrıntısını bilir. İmruülkays kadınlardan alınan lezzeti av için ata binme lezzetiyle, misafirler için şarap satın almadaki cömertliği de düşmanlarla savaşmadaki cesaretle birleştirmiştir. Bana gelince, beytin başında ölümü zikrettiğim için türdeşlik (cinas) olsun diye peşinden helaki zikrettim; hezimete uğrayanın yüzü asık olmaktan ve gözü ağlamaktan uzak kalamayacağı için de manada zıtlıkları bir araya getirmek adına 've senin yüzün aydınlıktı' dedim.»
وَلَوْ أَنَّ أَبَا الطَّيِّبِ شَعَرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ لَذَكَرَهَا لِسَيْفِ الدَّوْلَةِ فَكَانَتْ لَهُ أَقْوَى حُجَّةً مِنْ تَأْوِيلِهِ شِعْرَ امْرِئِ الْقَيْسِ.
Şayet Ebü't-Tayyib bu ayetin farkında olsaydı, bunu Seyfüddevle'ye zikrederdi ve bu onun için İmruülkays'ın şiirini tevil etmesinden daha güçlü bir delil olurdu.
وَفِي جُمْلَةِ وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ تَحْقِيقٌ لِفِعْلِهِ إِيَّاهَا شَبَهًا بِالْحَقِّ الْوَاجِبِ عَلَى الْمَحْقُوقِ بِهِ بِحَيْثُ لَا يَتَخَلَّفُ فَكَأَنَّهُ حَقٌّ وَاجِبٌ لِأَنَّ الله وعد بِحُصُول بِمَا اقْتَضَتْهُ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ لِظُهُورِ أَنَّ اللَّهَ لَا يُكْرِهُهُ شَيْءٌ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ [الْأَنْعَام: ١٢] .
{ وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ } cümlesinde, O'nun bunu gerçekleştirmesinin kesinliği, üzerine hak düşen kimseye vacip olan hakka benzetilmiştir; öyle ki asla aksamaz. Dolayısıyla sanki vacip bir haktır; zira Allah'ı hiçbir şeyin zorlayamayacağı aşikar olduğundan, ilahi hikmetin gerektirdiği üzere Allah onun meydana geleceğini vadetmiştir. Mana şudur: Allah, Yüce Allah'ın { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “O, merhamet etmeyi kendi zatına farz kılmıştır. Sizi mutlaka kıyamet gününde toplayacaktır” [En'âm: 12] buyruğunda olduğu gibi, ikinci yaratılışı irade buyurmuştur.
والنَّشْأَةَ: الْمَرَّةُ مِنَ الْإِنْشَاءِ، أَيِ الْإِيجَادِ وَالْخَلْقِ.
Neş'et (النَّشْأَةَ): İnşâ (var etme ve yaratma) eyleminin bir defa gerçekleşmesidir (ism-i merre).
والْأُخْرى: مُؤَنَّثُ الْأَخِيرِ، أَيِ النَّشْأَةُ الَّتِي لَا نَشْأَةَ بَعْدَهَا، وَهِيَ مُقَابِلُ النَّشْأَةِ
Uhrâ (الْأُخْرى): Sonuncu (ahîr) kelimesinin müennesidir; yani kendisinden sonra başka yaratılışın olmadığı yaratılıştır. O, şu yaratılışın karşılığıdır:
الْأُولَى الَّتِي يَتَضَمَّنُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [النَّجْم: ٤٥] . وَهَذِهِ الْمُقَابَلَةُ هِيَ مُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذِهِ النَّشْأَةِ الْأُخْرَى.
Yüce Allah'ın { وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Şüphesiz O, iki çifti; erkeği ve dişiyi yarattı” [Necm: 45] buyruğunun içerdiği ilk yaratılışın [karşılığıdır]. İşte bu karşıtlık (mukabele), bu ikinci yaratılışın zikredilmesinin münasebetidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ النَّشْأَةَ بِوَزْنِ الْفَعْلَةِ وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرِ أَنْشَأَ، وَلَيْسَ مَصْدَرًا، إِذْ لَيْسَ نَشَأَ الْمُجَرَّدَ بِمُتَعَدٍّ وَإِنَّمَا يُقَالُ: أَنْشَأَ.
Cumhûr { النَّشْأَةَ } kelimesini el-fa'le (الْفَعْلَة) vezninde okumuştur; bu da enşe'e (أَنْشَأَ) fiilinin ismi masdarıdır, masdarı değildir; zira mücerret olan neşe'e (نَشَأَ) fiili geçişli (müteaddi) değildir, bilakis enşe'e (أَنْشَأَ) denilir.
وَقَرَأَهَا ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ النَّشَاءَةَ بِأَلِفٍ بَعْدَ الشِّينِ الْمَفْتُوحَةِ بِوَزْنِ الْفَعَالَةِ وَهُوَ مِنْ أَوْزَانِ الْمَصَادِرِ لَكِنَّهُ مَقِيسٌ فِي مَصْدَرِ الْفِعْلِ الْمَضْمُومِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِي نَحْوِ الْجَزَالَةِ وَالْفَصَاحَةِ. وَلِذَلِكَ فَالنَّشَاءَةُ بِالْمَدِّ مَصْدَرٌ سَمَاعِيٌّ مِثْلُ الْكَآبَةِ. وَلَعَلَّ مَدَّتَهَا مِنْ قَبِيلِ الْإِشْبَاعِ مِثْلِ قَوْلِ عَنْتَرَةَ:
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb ise fethalı şın harfinden sonra bir elif ile el-fe'âle (الْفَعَالَة) vezninde { النَّشَاءَةَ } şeklinde okumuşlardır. Bu da masdar vezinlerindendir; ancak geçmiş zamanında aynü'l-fiili zammeli olan fiilin masdarında kıyasidir; cezâlet (الْجَزَالَة) ve fesâhat (الْفَصَاحَة) gibi. Bu sebeple med ile gelen en-neşâe (النَّشَاءَةُ), keâbet (الْكَآبَة) gibi semâî bir masdardır. Belki de buradaki med, Antere'nin şu sözündeki gibi işbâ' (uzatma) kabilindendir:
يَنْبَاعُ مِنْ ذِفْرَى غَضُوبٍ جَسْرَةٍ أَيْ: يَنْبَعُ.
"Yenbâu min zifrâ gadûbin cesretin", yani yenbeu (kaynar).
وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ عَلَى اسْمِ أَنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّحْقِيقِ الَّذِي أَفَادَتْهُ (عَلَى) تَنْبِيهًا عَلَى زِيَادَةِ تَحْقِيقِهِ بَعْدَ أَنْ حُقِّقَ بِمَا فِي (أَنَّ) من التوكيد.
Haberin inne'nin isminden önce getirilmesi, { أَنَّ } edatındaki pekiştirme (tekit) ile kesinleştirildikten sonra, bunun kesinliğini daha da artırmaya dikkat çekmek amacıyla { عَلَى } edatının ifade ettiği kesinliğe (tahkike) verilen önemden dolayıdır.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٤٨]
[Necm Suresi (53), Ayet 48]
وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى (٤٨)
{ وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى (٤٨) } “Ve şüphesiz O'dur zengin eden ve sermaye veren.”
وَمَعْنَى أَغْنى جَعَلَ غَنِيًّا، أَيْ أَعْطَى مَا بِهِ الْغِنَى، وَالْغِنَى التَّمَكُّنُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِمَا يُحِبُّ الِانْتِفَاعُ بِهِ.
{ أَغْنى } fiilinin manası: Zengin kıldı, yani zenginlik sağlayan şeyi verdi demektir. Zenginlik (gınâ) ise yararlanılmak istenen şeyden yararlanma imkânına sahip olmaktır.
وَيَظْهَرُ أَنَّ مَعْنَى أَقْنى ضِدُّ مَعْنَى أَغْنى رَعْيًا لِنَظَائِرِهِ الَّتِي زَاوَجَتْ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: أَضْحَكَ وَأَبْكى [النَّجْم: ٤٣] وأَماتَ وَأَحْيا [النَّجْم: ٤٤] ، والذَّكَرَ وَالْأُنْثى [النَّجْم: ٤٥] ، وَلِذَلِكَ فَسَّرَهُ ابْنُ زَيْدٍ وَالْأَخْفَشُ وَسُلَيْمَانُ التَّمِيمِيُّ بِمَعْنَى أَرْضَى.
{ أَقْنى } fiilinin manasının, { أَضْحَكَ وَأَبْكى } [Necm: 43], { أَماتَ وَأَحْيا } [Necm: 44] ve { الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } [Necm: 45] buyruklarında olduğu gibi iki zıddı bir araya getiren benzerlerine riayetle { أَغْنى } fiilinin zıddı olduğu görülmektedir; nitekim İbn Zeyd, Ahfeş ve Süleyman et-Teymî onu razı etti anlamıyla tefsir etmişlerdir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ: أَقْنى: أَخْدَمَ، فَيَكُونُ مُشْتَقًّا مِنَ الْقِنِّ وَهُوَ الْعَبْدُ أَوِ الْمَوْلُودُ فِي الرِّقِّ فَيَكُونُ زِيَادَةً عَلَى الْإِغْنَاءِ. وَقِيلَ: أَقْنى: أَعْطَى الْقُنْيَةَ. وَهَذَا زِيَادَةٌ فِي الْغِنَى. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَقْنى: أَرْضَى، أَيْ أَرْضَى الَّذِي أَغْنَاهُ بِمَا أَعْطَاهُ، أَيْ أَغْنَاهُ حَتَّى أَرْضَاهُ فَيَكُونُ زِيَادَةً فِي الِامْتِنَانِ.
Mücâhid, Katâde ve Hasan'dan [nakledildiğine göre]: { أَقْنى }, hizmetçi verdi demektir; bu durumda köle veya kölelikte doğan kimse demek olan el-kınn (الْقِنّ) kelimesinden türemiş olur ve zengin kılmanın üzerine bir fazlalık ifade eder. { أَقْنى } fiilinin kalıcı mal ve mülk (kunye) verdi anlamına geldiği de söylenmiştir; bu da zenginlikte bir artıştır. İbn Abbâs'tan ise şöyle nakledilmiştir: { أَقْنى }, razı etti demektir; yani zengin kıldığı kimseyi ona verdiği şeylerle razı etti; diğer bir ifadeyle onu razı oluncaya kadar zengin kıldı demektir; bu da minnet ve ihsanda bir ziyadeliktir.
وَالْإِتْيَانُ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ لِقَصْرِ صِفَةِ الْإِغْنَاءِ وَالْإِقْنَاءِ عَلَيْهِ تَعَالَى دُونَ غَيْرِهِ وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِمُقَابَلَةِ ذُهُولِ النَّاسِ عَنْ شُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِإِسْنَادِهِمُ الْأَرْزَاقَ لِوَسَائِلِهِ الْعَادِيَّةِ،
Fasıl zamirinin getirilmesi, zengin kılma ve sermaye verme sıfatını başkasına değil yalnızca Yüce Allah'a hasretmek (kasr) içindir. Bu, insanların rızıkları olağan vasıtalara isnat ederek Allah Teâlâ'nın nimetine şükretmekten gaflet etmelerine karşılık gelen iddiâî bir kasrdır;
مَعَ عَدَمِ التَّنَبُّهِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ أَوْجَدَ مَوَادَّ الْإِرْزَاقِ وَأَسْبَابَهَا وَصَرَفَ مَوَانِعَهَا، وَهَذَا نَظِيرُ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْفَاتِحَة: ٢] .
rızık maddelerini ve sebeplerini yaratanın ve engellerini ortadan kaldıranın Allah olduğuna dikkat etmemelerine karşı [yapılmıştır]. Bu, Yüce Allah'ın { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [Fâtiha: 2] buyruğunda daha önce geçen hasrın (kasr) bir benzeridir.
وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى كَمَوْقِعِ جُمْلَةِ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى [النَّجْم:
{ وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى } cümlesinin konumu, { وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى } [Necm:
٤٠] .
40] cümlesinin konumu gibidir.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٤٩]
[Necm Suresi (53), Ayet 49]
وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى (٤٩)
{ وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى (٤٩) } “Ve şüphesiz Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.”
فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ لَا يَجُوزُ اعْتِبَارُهَا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [النَّجْم: ٣٨] إِذْ لَا تصلح لِأَنْ تَكُونَ مِمَّا فِي صُحُفِ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ الشِّعْرَى لَمْ تُعْبَدْ فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ وَلَا فِي زَمَنِ مُوسَى ﵉ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى (مَا) الْمَوْصُولَةِ مِنْ قَوْلِهِ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ [النَّجْم: ٣٦، ٣٧] إِلَخْ.
Bu cümlenin { أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [Necm: 38] cümlesine matuf olduğunu kabul etmek caiz değildir; çünkü Mûsâ ve İbrâhim'in sahifelerinde yer alan şeylerden olmaya uygun değildir. Zira Şi'râ yıldızına İbrâhim zamanında da Mûsâ (aleyhimesselâm) zamanında da tapılmamıştı. Dolayısıyla { بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ } [Necm: 36-37] buyruğundaki mevsul olan { مَا } edatına matuf olması zorunludur.
الشِّعْرَى: اسْمُ نَجْمٍ مِنْ نُجُومٍ بُرْجِ الْجَوْزَاءِ شَدِيدُ الضِّيَاءِ وَيُسَمَّى: كَلْبَ الْجَبَّارِ، لِأَنَّ بُرْجَ الْجَوْزَاءِ يُسَمَّى الْجَبَّارُ عِنْدَ الْعَرَبِ أَيْضًا، وَهُوَ مِنَ الْبُرُوجِ الرَّبِيعِيَّةِ، أَيِ الَّتِي تَكُونُ مُدَّةُ حُلُولِ الشَّمْسِ فِيهَا هِيَ فَصْلِ الرَّبِيعِ.
Şi'râ (الشِّعْرَى): Cevzâ (İkizler/Avcı) burcunun yıldızlarından çok parlak bir yıldızın adıdır; ona "Kelbü'l-Cebbâr" (Avcının Köpeği) da denilir. Çünkü Cevzâ burcuna Araplar katında el-Cebbâr (Dev/Avcı) da denilmektedir. Bu burç bahar burçlarındandır; yani güneşin onda kaldığı süre ilkbahar mevsimidir.
وَسُمِّيَتِ الْجَوْزَاءَ لِشِدَّةِ بَيَاضِهَا فِي سَوَادِ اللَّيْلِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالشَّاةِ الْجَوْزَاءِ وَهِيَ الشَّاةُ السَّوْدَاءُ الَّتِي وَسَطُهَا أَبْيَضُ.
Gecenin karanlığında aşırı beyazlığı sebebiyle "eş-Şâtü'l-Cevzâ"ya benzetilerek el-Cevzâ diye isimlendirilmiştir; o da ortası beyaz olan siyah koyundur.
وَبُرْجُ الْجَوْزَاءِ ذُو كَوَاكِبَ كَثِيرَةٍ وَلِكَثِيرٍ مِنْهَا أَسْمَاءٌ خَاصَّةٌ وَالْعَرَبُ يَتَخَيَّلُونَ مَجْمُوعَ نُجُومِهَا فِي صُورَةِ رَجُلٍ وَاقِفٍ بِيَدِهِ عَصًا وَعَلَى وَسَطِهِ سَيْفٌ، فَلِذَلِكَ سَمُّوهُ الْجَبَّارَ. وَرُبَّمَا تَخَيَّلُوهَا صُورَةَ امْرَأَةٍ فَيُطْلِقُونَ عَلَى وَسَطِهَا اسْمَ الْمِنْطَقَةِ.
Cevzâ burcu çok sayıda yıldıza sahiptir ve bunların birçoğunun özel isimleri vardır. Araplar onun yıldızlar kümesini elinde asa, belinde kılıç bulunan ayakta duran bir adam şeklinde hayal ederlerdi; bu yüzden ona el-Cebbâr adını verdiler. Kimi zaman da onu bir kadın şeklinde tasavvur ederler ve beline "el-Mıntaka" (kemer) adını verirlerdi.
وَلَمْ أَقِفْ عَلَى وَجْهِ تَسْمِيَتِهَا الشِّعْرَى، وَسُمِّيتْ كَلْبَ الْجَبَّارِ تَخَيَّلُوا الْجَبَّارَ صَائِدًا وَالشِّعْرَى يَتْبَعُهُ كَالْكَلْبِ وَرُبَّمَا سَمُّوا الشِّعْرَى يَدَ الْجَوْزَاءِ، وَهُوَ أَبْهَرُ نَجْمِ بُرْجِ الْجَوْزَاءِ، وَتُوصَفُ الشِّعْرَى بِالْيَمَانِيَّةِ لِأَنَّهَا إِلَى جِهَةِ الْيَمَنِ. وَتُوصَفُ بِالْعَبُورِ (بِفَتْحِ الْعَيْنِ) لِأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا زَوْجُ كَوْكَبِ سُهَيْل وأنهما كَانَا مُتَّصِلَيْنِ وَأَنَّ سُهَيْلًا انْحَدَرَ نَحْوَ الْيَمَنِ فَتَبِعَتْهُ الشِّعْرَى وَعَبَرَتْ نَهْرَ الْمَجَرَّةِ، فَلِذَلِكَ وُصِفَتْ
Ona Şi'râ isminin verilmesinin gerekçesine vakıf olamadım. "Kelbü'l-Cebbâr" diye isimlendirilmesi ise Cebbâr'ı bir avcı, Şi'râ'yı da köpek gibi onu takip eden bir varlık olarak hayal etmelerindendir. Bazen de Şi'râ'ya "Yedü'l-Cevzâ" derlerdi; o, Cevzâ burcunun en parlak yıldızıdır. Şi'râ, Yemen tarafında bulunduğu için "el-Yemâniyye" (Yemen'e ait) olarak nitelenir. Ayrıca ayn harfinin fethasıyla "el-Abûr" olarak nitelenir; çünkü onlar onun Süheyl yıldızının eşi olduğunu, ikisinin bitişik bulunduğunu, Süheyl'in Yemen'e doğru kaydığını, Şi'râ'nın da onu takip edip Samanyolu nehrini geçtiğini (abere) iddia ederler; bundan dolayı
بِالْعَبُورِ فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ، وَهُوَ احْتِرَازٌ عَنْ كَوْكَبٍ آخَرَ لَيْسَ من كواكب الْجَوْزَاءِ يُسَمُّونَهُ الشِّعْرَى الْغُمَيْصَاءَ (بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ بِصِيغَةِ تَصْغِيرٍ) وَذَكَرُوا لِتَسْمِيَتِهِ قِصَّةً.
fâile anlamında feûl vezninde "el-Abûr" diye nitelenmiştir. Bu, Cevzâ burcunun yıldızlarından olmayan ve "eş-Şi'ra'l-Gumaysâ" (noktalı gayn ve noktasız sad ile, ism-i tasgir kalıbında) dedikleri diğer bir yıldızdan ayırt etmek içindir. Onun isimlendirilmesi hakkında da bir kıssa zikretmişlerdir.
وَالشِّعْرَى تُسَمَّى الْمِرْزَمَ (كَمِنْبَرٍ) وَيُقَالُ: مِرْزَمُ الْجَوْزَاءِ لِأَنَّ نَوْءَهُ يَأْتِي بِمَطَرٍ بَارِدٍ فِي
Şi'râ yıldızına (minber vezninde) el-Mirzem (الْمِرْزَم) de denilir; "Mirzemü'l-Cevzâ" da denir; çünkü onun batışı ve doğuşu (nev'i),
فَصْلِ الشِّتَاءِ فَاشْتُقَّ لَهُ اسْم آلَة الرّزم وَهُوَ شِدَّةُ الْبَرْدِ (فَإِنَّهُمْ كَنَّوْا رِيحَ الشّمال أمّ رزم) .
kış mevsiminde soğuk bir yağmur getirir. Bu sebeple şiddetli soğuk demek olan rezm kökünden ona alet ismi türetilmiştir (nitekim kuzey rüzgarını da Ümmü Rezm diye künyelemişlerdir).
وَكَانَ كَوْكَبُ الشِّعْرَى عَبَدَتْهُ خُزَاعَةُ وَالَّذِي سَنَّ عِبَادَتَهُ رَجُلٌ مِنْ سَادَةِ خُزَاعَةَ يُكَنَّى أَبَا كَبْشَةَ. وَاخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ فَفِي «تَاجِ الْعَرُوسِ» عَنِ الْكَلْبِيِّ أَنَّ اسْمَهُ جَزْءٌ (بِجِيمٍ وَزَايٍ وَهَمْزَةٍ) . وَعَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ أَنَّهُ وَجْزُ (بِوَاوٍ وَجِيمٍ وَزَايٍ) بْنُ غَالِبِ بْنِ عَامِرِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ غُبْشَانَ كَذَا فِي «التَّاجِ» ، وَالَّذِي فِي «جَمْهَرَةِ ابْنِ حَزْمٍ» أَنَّ الْحَارِثَ هُوَ غُبْشَانُ الْخُزَاعِيُّ.
Şi'râ yıldızına Huzâa kabilesi tapardı; ona tapınmayı başlatan ise Huzâa'nın ileri gelenlerinden Ebû Kebşe künyeli bir adamdı. Onun adında ihtilaf edilmiştir: Tâcü'l-Arûs'ta Kelbî'den nakledildiğine göre adı Cez'dir (cîm, zâ ve hemze ile). Dârekutnî'den nakledildiğine göre ise o, Vecz'dir (vâv, cîm ve zâ ile); Vecz b. Gâlib b. Âmir b. el-Hâris b. Gubşân'dır, Tâc'da böyle geçmektedir. İbn Hazm'ın Cemhere'sinde geçen rivayete göre ise el-Hâris, Gubşân el-Huzâî'nin kendisidir.
وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ اسْمَ أَبِي كَبْشَةَ عَبْدُ الشِّعْرَى. وَلَا أَحْسَبُ إِلَّا أَنَّ هَذَا وَصْفٌ غَلَبَ عَلَيْهِ بَعْدَ أَنِ اتَّخَذَ الشِّعْرَى مَعْبُودًا لَهُ وَلِقَوْمِهِ، وَلَمْ يُعَرِّجِ ابْنُ حَزْمٍ فِي «الْجَمْهَرَةِ» عَلَى ذِكْرِ أَبِي كَبْشَةَ.
Onlardan bazısı da Ebû Kebşe'nin adının Abdüşşi'râ olduğunu söylemiştir. Ben bunun, onun Şi'râ'yı kendisi ve kavmi için bir ilah edinmesinden sonra kendisine galip gelen bir vasıf olmaktan öte bir şey olmadığını zannediyorum. İbn Hazm ise el-Cemhere'de Ebû Kebşe'yi zikretmeye hiç değinmemiştir.
وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّ الشِّعْرَى لَمْ يَعْبُدهَا من قبائل الْعَرَبِ إِلَّا خُزَاعَةُ. وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» عَنِ السُّدِّيِّ أَنْ حِمْيَرَ عَبَدُوا الشِّعْرَى.
Cumhurun benimsediği görüşe göre, Arap kabileleri arasında Şi'râ'ya Huzâa'dan başkası tapmamıştır. Kurtubî Tefsiri'nde ise Süddî'den nakledildiğine göre Himyer kabilesi de Şi'râ'ya tapmıştır.
وَكَانَتْ قُرَيْشٌ تَدْعُو رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَبَا كَبْشَة خيل لِمُخَالَفَتِهِ إِيَّاهُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَكَانُوا يَصِفُونَهُ بِابْنِ أَبِي كَبْشَةَ. قيل لِأَنَّ أَبَا كَبْشَةَ كَانَ مِنْ أَجْدَادِ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ قِبَلِ أُمِّهِ يُعَرِّضُونَ أَوْ يُمَوِّهُونَ عَلَى دَهْمَائِهِمْ بِأَنَّهُ يَدْعُو إِلَى عِبَادَةِ الشِّعْرَى يُرِيدُونَ التَّغْطِيَةَ عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ لَمَّا أَرَاهُمُ انْشِقَاقَ الْقَمَرِ «سَحَرُكُمُ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ» وَقَوْلُ أَبِي سُفْيَانَ لِلنَّفَرِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ فِي حَضْرَةِ هِرَقْلَ «لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ أَنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ» .
Kureyş, putlara tapma konusunda kendilerine muhalefet etmesinden dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [alay yollu] Ebû Kebşe diye çağırır ve onu "İbn Ebî Kebşe" (Ebû Kebşe'nin oğlu) olarak nitelerlerdi. Denildi ki: Ebû Kebşe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in anne tarafından dedelerinden biri olduğu için, Allah Teâlâ'nın birliğine daveti örtbas etmek maksadıyla halk tabakasına onun Şi'râ'ya tapmaya çağırdığını ima ediyor veya onları yanıltıyorlardı. Nitekim onlara ayın ikiye ayrılmasını gösterdiğinde: "Ebû Kebşe'nin oğlu sizi büyüledi" demeleri ve Ebû Süfyân'ın Bizans İmparatoru Herakliyus'un huzurunda beraberindeki topluluğa: "Ebû Kebşe'nin oğlunun işi gerçekten büyüdü; baksana, Benü'l-Asfer'in (Rumların) hükümdarı bile ondan korkuyor!" sözü bundandır.
قَالَ ابْنُ أَبِي الْأُصْبُعِ «فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْبَدِيعِ مُحَسِّنُ التَّنْكِيتِ وَهُوَ أَنْ يَقْصِدَ الْمُتَكَلِّمُ إِلَى شَيْءٍ بِالذِّكْرِ دُونَ غَيره مِمَّا يسده مسد لِأَجْلِ نُكْتَةٍ فِي الْمَذْكُورِ تُرَجِّحُ مَجِيئَهُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى خَصَّ الشِّعْرَى بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ النُّجُومِ
İbn Ebî'l-İsba' şöyle demiştir: «Bu ayette bedî' sanatlarından 'tenkît' (nükteli tercihte bulunma) güzelliği vardır; bu da konuşanın, onun yerini tutacak başka şeyleri bırakıp zikredilen şeydeki zikredilmesini üstün kılan bir nükte sebebiyle bilhassa o şeyi kastetmesidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Doğrusu Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur” kavli, diğer yıldızları değil de bilhassa Şi'râ'yı zikretmiştir;
لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَ ظَهَرَ فِيهِمْ رَجُلٌ يُعْرَفُ بِأَبِي كَبْشَةَ عَبَدَ الشِّعْرَى وَدَعَا خَلْقًا إِلَى عِبَادَتِهَا» .
çünkü Araplar arasında Ebû Kebşe diye bilinen bir adam çıkmış, Şi'râ'ya tapmış ve insanları da ona tapmaya çağırmıştı.»
وَتَخْصِيصُ الشِّعْرَى بِالذِّكْرِ فِي هَاتِهِ السُّورَةِ أَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُ اللَّاتِ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ وَهِيَ مَعْبُودَاتٌ وَهْمِيَّةٌ لَا مُسَمَّيَاتِ لَهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها [النَّجْم: ٢٣] وَأَعْقَبَهَا بِإِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ الْمَلَائِكَةِ وَهِيَ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ الْمُجَرَّدَاتِ الْخَفِيَّةِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِبْطَالِ عِبَادَةِ الْكَوَاكِبِ وَخُزَاعَةُ أَجْوَارٍ لِأَهْلِ مَكَّةَ فَلَمَّا عَبَدُوا الشِّعْرَى ظَهَرَتْ عِبَادَةُ الْكَوَاكِبِ فِي الْحِجَازِ، وَإِثْبَاتُ أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى دَلِيلٌ عَلَى إِبْطَالِ إِلَهِيَّتِهَا لِأَنَّ الْمَخْلُوقَ لَا يَكُونُ إِلَهًا، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ [فصلت: ٣٧] مَعَ مَا فِي لَفْظِ الشِّعْرَى مِنْ مُنَاسَبَةِ فَوَاصَلِ هَذِهِ السُّورَةِ.
Bu surede Şi'râ'nın bilhassa zikredilmesi, daha önce Lât, Uzzâ ve Menât'ın zikredilmiş olmasındandır ki bunlar, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } “Onlar sizin taktığınız kuru isimlerden ibarettir” [Necm: 23] buyurduğu gibi, hakikatleri bulunmayan vehmî ilahlardır. Ardından soyut ve gizli varlıklardan olan meleklerin ilahlığını iptal etmiş; bunun akabinde de yıldızlara tapınmayı iptal etmiştir. Huzâa kabilesi Mekkelilerin komşularıydı; onlar Şi'râ'ya tapınca, Hicaz'da yıldızlara tapma inancı ortaya çıkmıştı. Yıldızların Allah Teâlâ'nın mahluku olduğunun ispatlanması, onların ilahlığını iptal eden bir delildir; zira yaratılmış olan varlık ilah olamaz. Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ } “Güneşe ve aya secde etmeyin; onları yaratan Allah'a secde edin” [Fussilet: 37] buyruğu gibidir. Bununla birlikte Şi'râ lafzında bu surenin fasılalarına (ayet sonu kafiyelerine) bir uyum da vardır.
وَالْإِتْيَانُ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ يُفِيدُ قَصْرَ مَرْبُوبِيَّةِ الشِّعْرَى عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ رَبَّ مَا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ مِنْ تَصَرُّفَاتِ الشِّعْرَى، أَيْ هُوَ رَبُّ تِلْكَ الْآثَارِ وَمُقَدِّرُهَا وَلَيْسَتِ الشِّعْرَى رَبَّةَ تِلْكَ الْآثَارِ الْمُسْنَدَةِ إِلَيْهَا فِي مَزَاعِمِهِمْ، وَلَيْسَ لِقَصْرِ كَوْنِ رَبِّ الشِّعْرَى عَلَى اللَّهِ تَعَالَى دُونَ غَيْرِهِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَقِدُوا أَنَّ لِلشِّعْرَى رَبًّا غَيْرَ اللَّهِ ضَرُورَةَ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّ الشِّعْرَى رَبَّةٌ مَعْبُودَةٌ وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّهَا تَتَصَرَّفُ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَن صفتهَا.
Fasl zamirinin getirilmesi, Şi'râ'nın yaratılmışlık ve kulluk vasfını yalnızca Allah Teâlâ'ya hasretmeyi (kasr) ifade eder. Bu da O'nun, onların Şi'râ'nın tasarruflarından zannettikleri şeylerin de Rabbi olduğuna kinayedir; yani o eserlerin ve tesirlerin Rabbi ve takdir edicisi O'dur, onların iddialarında Şi'râ'ya nispet edilen bu tesirlerin sahibi Şi'râ değildir. Yoksa bu, Şi'râ'nın Rabbinin başkası değil sadece Allah Teâlâ olmasına hasretmek için değildir; zira onlar Şi'râ'nın Allah'tan başka bir Rabbi olduğunu zaten düşünmüyorlardı. Çünkü onlardan kimi Şi'râ'nın bizatihi tapınılan bir ilah olduğunu iddia ediyor, kimi de onun vasfına bakılmaksızın fiilen tasarrufta bulunduğuna inanıyordu.
[٥٠- ٥٢]
[50-52]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٥٠ إِلَى ٥٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 50-52]
وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى (٥٠) وَثَمُودَ فَما أَبْقى (٥١) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى (٥٢)
{ وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى (٥٠) وَثَمُودَ فَما أَبْقى (٥١) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى (٥٢) } “Ve şüphesiz O, evvelki Âd'ı helâk etti. (50) Semûd'u da [helâk etti] ve geriye hiçbir şey bırakmadı. (51) Daha önce de Nûh kavmini [helâk etmişti]. Çünkü onlar, evet onlar daha zâlim ve daha azgındılar. (52)”
لَمَّا اسْتُوفِيَ مَا يَسْتَحِقُّهُ مَقَامُ النِّدَاءِ عَلَى بَاطِلِ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ تَكْذِيبِهِمُ النَّبِيءَ ﷺ وَطَعْنِهِمْ فِي الْقُرْآنِ، وَمِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَقَوْلِهِمْ فِي الْمَلَائِكَةِ، وَفَاسِدِ مُعْتَقَدِهِمْ فِي أُمُورِ الْآخِرَةِ، وَفِي الْمُتَصَرِّفِ فِي الدُّنْيَا، وَكَانَ مُعْظَمُ شَأْنِهِمْ فِي هَذِهِ الضَّلَالَاتِ شَبِيهًا بِشَأْنِ أُمَمِ الشِّرْكِ الْبَائِدَةِ نُقِلَ الْكَلَامُ إِلَى تَهْدِيدِهِمْ بِخَوْفِ أَنْ يَحُلَّ بِهِمْ مَا حَلَّ بِتِلْكَ الْأُمَمِ الْبَائِدَةِ فَذَكَرَ مِنْ تِلْكَ الْأُمَمِ أَشْهُرَهَا عِنْدَ الْعَرَبِ وَهُمْ: عَادٌ، وَثَمُودُ، وَقَوْمُ نُوحٍ، وَقَوْمُ لُوطٍ.
Şirk ehlinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları, Kur'an'ı dillerine dolamaları, putlara tapmaları, melekler hakkındaki iddiaları, ahiret işlerindeki ve dünyadaki tasarruf sahibi hakkındaki bozuk inançları gibi bâtıllarını ilan etme makamının gerektirdiği açıklamalar eksiksiz yerine getirilince -ki onların bu sapıklıklardaki durumlarının çoğu, yok olup gitmiş şirk ümmetlerinin durumuna benziyordu- söz, o yok edilmiş ümmetlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesi korkusuyla onları tehdit etmeye intikal ettirildi. Böylece o ümmetlerden Araplarca en çok bilinenlerini zikretti; bunlar Âd, Semûd, Nûh kavmi ve Lût kavmidir.
فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَمَوْقِعِ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا فِي احْتِمَالِ كَوْنِهَا زَائِدَةً عَلَى مَا فِي صُحُفِ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ وَيُحْتَمَلُ كَوْنُهَا مِمَّا شَمِلَتْهُ الصُّحُفُ الْمَذْكُورَةُ فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ بَعْدَ عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ نُوحٍ، وَكَانَ مُعَاصِرًا لِلْمُؤْتَفِكَةِ عَالِمًا بِهَلَاكِهَا.
Bu cümlenin konumu, Mûsâ ve İbrâhim'in sayfalarında bulunanlara bir ilave olma veya zikredilen sayfaların kapsamına giren hususlardan olma ihtimali bakımından kendisinden önceki cümlelerin konumu gibidir. Nitekim İbrâhim, Âd, Semûd ve Nûh kavminden sonra yaşamış, Mü'tefike (altüst edilen Lût kavmi) ile çağdaş olmuş ve onların helakini bilmiştir.
وَلِكَوْنِ هَلَاكِ هَؤُلَاءِ مَعْلُومًا لَمْ تُقْرَنِ الْجُمْلَةُ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ.
Bunların helaki bilinen bir husus olduğu için cümle fasl zamiri ile pekiştirilmemiştir.
وَوَصْفُ عَادٍ بِ الْأُولى عَلَى اعْتِبَارِ عَادٍ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ. وَمَعْنَى كَوْنِهَا أُولَى لِأَنَّهَا أَوَّلُ الْعَرَبِ ذِكْرًا وَهُمْ أَوَّلُ الْعَرَبِ الْبَائِدَةِ وَهُمْ أَوَّلُ أُمَّةٍ أُهْلِكَتْ بَعْدَ قَوْمِ نُوحٍ.
Âd kavminin "el-Ûlâ" (ilk, evvelki) diye nitelenmesi, zahir olduğu üzere Âd'ın kabilenin ismi kabul edilmesine göredir. Onların "ilk/evvelki" olmasının anlamı, Araplardan ilk zikredilen olmaları, yok olmuş ilk Arap kavmi (Arab-ı Bâide) olmaları ve Nûh kavminden sonra helak edilen ilk ümmet olmalarıdır.
وَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّ عَادًا هَذِهِ لَمَّا هَلَكَتْ خَلَفَتْهَا أُمَّةٌ أُخْرَى تُعْرَفُ بِعَادِ إِرَمَ أَوْ عَادٍ الثَّانِيَةِ كَانَتْ فِي زَمَنِ الْعَمَالِيقِ فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ.
Bu Âd helak olduktan sonra onun yerine Âd-ı İrem veya Âd-ı Sâniye (ikinci Âd) olarak bilinen ve Amâlika zamanında yaşamış başka bir ümmetin geçtiği şeklindeki iddia ise sahih değildir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأُولى وَصْفًا كَاشِفًا، أَيْ عَادًا السَّابِقَةَ. وَقِيلَ الْأُولى صِفَةُ عَظَمَةٍ، أَيِ الْأُولَى فِي مَرَاتِبِ الْأُمَمِ قُوَّةً وَسِعَةً، وَتَقَدَّمَ التَّعْرِيفُ بِعَادٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
"el-Ûlâ" kelimesinin tavzih edici (açıklayıcı) bir niteleme olması, yani "önceki Âd" anlamına gelmesi de caizdir. Denildi ki "el-Ûlâ", azamet sıfatıdır; yani güç ve genişlik bakımından ümmetlerin mertebelerinde en önde gelen demektir. Âd kavminin tanıtımı A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ ثَمُودَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ أَيْضًا.
Semûd kavminin zikri de yine A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ نُوحٍ وَقَوْمِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَفِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Nûh ve kavminin zikri ise Âl-i İmrân Suresi'nde ve A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَإِنَّمَا قَدَّمَ فِي الْآيَةِ ذِكْرَ عَادٍ وَثَمُودَ عَلَى ذِكْرِ قَوْمِ نُوحٍ مَعَ أَنَّ هَؤُلَاءِ أَسْبَقُ لِأَن عادا
Ayette Nûh kavmi daha önce olduğu halde Âd ve Semûd'un zikrinin onlardan öne alınması, Âd
وثمودا أَشْهَرُ فِي الْعَرَبِ وَأَكْثَرُ ذِكْرًا بَيْنَهُمْ وَدِيَارَهُمْ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ.
ve Semûd'un Araplar arasında daha meşhur, kendi aralarında daha çok anılan ve yurtlarının Arap yarımadasında bulunması sebebiyledir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ عَادًا الْأُولى بِإِظْهَارِ تَنْوِينِ عَادًا وَتَحْقِيقِ هَمْزَةِ الْأُولى. وَقَرَأَ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَأَبُو عَمْرو عَاد لُّولَى بِحَذْفِ هَمْزَةِ (الْأُولَى) بَعْدَ نَقْلِ حَرَكَتِهَا إِلَى اللَّامِ الْمُعَرِّفَةِ وَإِدْغَامِ نُونِ التَّنْوِينِ مِنْ عَادًا فِي لَامِ لُّولَى. وَقَرَأَهُ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ بِإِسْكَانِ هَمْزَةِ الْأُولى بَعْدَ نَقْلِ حَرَكَتِهَا إِلَى اللَّام الْمعرفَة (عَاد لُّؤْلَى) عَلَى لُغَةِ مَنْ يُبْدِلُ الْوَاوَ النَّاشِئَةَ عَنْ إِشْبَاعِ الضَّمَّةِ هَمْزًا، كَمَا قُرِئَ فَاسْتَوى عَلى سُؤْقِهِ [الْفَتْح: ٢٩] .
Cumhur, { عَادًا الْأُولى } ibaresini "Âden" kelimesinin tenvinini izhar ederek ve "el-Ûlâ" kelimesinin hemzesini tahkik ederek okumuştur. Nâfi'den nakille Verş ve Ebû Amr ise "el-Ûlâ" kelimesinin harekesini belirteç olan lâm harfine naklettikten sonra hemzesini hazfederek ve "Âden" kelimesinin tenvin nûnunu "lü'lâ"nın lâmına idgam ederek { عَاد لُّولَى } şeklinde okumuştur. Nâfi'den nakille Kālûn ise, harekesi belirteç olan lâma nakledildikten sonra "el-Ûlâ"nın hemzesini sükûn ile { عَاد لُّؤْلَى } şeklinde okumuştur ki bu, { فَاسْتَوى عَلى سُؤْقِهِ } [Fetih: 29] kıraatinde olduğu gibi dammenin uzatılmasından doğan vâv harfini hemzeye dönüştürenlerin lügatine göredir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (وَثَمُودًا) بِالتَّنْوِينِ عَلَى إِطْلَاقِ اسْمِ جَدِّ الْقَبِيلَةِ عَلَيْهَا. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِدُونِ تَنْوِينٍ عَلَى إِرَادَةِ اسْمِ الْقَبِيلَةِ.
Cumhur, kabilenin atasının isminin kabileye ıtlak edilmesi esasına dayanarak tenvin ile (وَثَمُودًا) şeklinde okumuştur. Âsım ve Hamza ise kabilenin bizzat adını kastetme esasına dayanarak tenvinsiz olarak okumuştur.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ أَهْلَكَ عَادًا إِلَى آخِرِهَا، وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي إِنَّهُمْ كانُوا يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى قَوْمِ نُوحٍ، أَيْ كَانُوا أَظْلَمَ وَأَطْغَى مِنْ عَادٍ وَثَمُودَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ نُوحٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَظْلَمُ وَأَطْغَى مِنْ قَوْمِكَ الَّذِينَ كَذَّبُوكَ فَتَكُونَ تَسْلِيَةً لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّ الرُّسُلَ مِنْ قَبْلِهِ لَقُوا مِنْ أُمَمِهِمْ أَشَدَّ مِمَّا لَقِيَهُ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ مُبْقٍ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَا يُهْلِكُهَا لِأَنَّهُ قَدَّرَ دُخُولَ بَقِيَّتِهَا فِي الْإِسْلَامِ ثُمَّ أَبْنَائِهَا.
{ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى } “Çünkü onlar, evet onlar daha zâlim ve daha azgındılar” cümlesi, "Âd'ı helak etti" cümlesi ve sonrasının gerekçesidir. { إِنَّهُمْ كانُوا } ibaresindeki çoğul zamirinin Nûh kavmine dönmesi caizdir; yani onlar Âd ve Semûd'dan daha zalim ve daha azgındılar demektir. Bu zamirin Âd, Semûd ve Nûh kavminin tamamına dönmesi de caizdir; bu durumda mana: "Onlar, seni yalanlayan kavminden daha zalim ve daha azgındılar" şeklinde olur. Böylece bu, kendisinden önceki peygamberlerin ümmetlerinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in karşılaştığından daha şiddetlisini gördükleri belirtilerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli olur. Bunda ayrıca, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini baki kılacağına, onları toptan helak etmeyeceğine bir işaret vardır; zira O, geride kalanlarının ve ardından onların çocuklarının İslâm'a gireceğini takdir buyurmuştur.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ لتقوية الْخَبَر.
{ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ } kavlindeki fasl zamiri, haberi pekiştirmek içindir.
[٥٣، ٥٤]
[53, 54]
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : الْآيَات ٥٣ إِلَى ٥٤]
[Necm Suresi (53), Âyet 53-54]
وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى (٥٣) فَغَشَّاها مَا غَشَّى (٥٤)
{ وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى (٥٣) فَغَشَّاها مَا غَشَّى (٥٤) } “Altüst olan [Lût kavminin beldelerini] de O yere geçirdi. (53) Onları bürüyüp kaplayan [azap] kaplayıverdi. (54)”
وَالْمُؤْتَفِكَةُ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ اشْتِقَاقُ الْوَصْفِ كَمَا سَيَأْتِي، وَالتَّقْدِيرُ:
"el-Mü'tefike", geleceği üzere nitelemenin türeyişinin gösterdiği hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır. Takdiri şöyledir:
الْقُرَى الْمُؤْتَفِكَةُ، وَهِيَ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ الْأَرْبَعُ وَهِي (سدوم) و (عمورة) و (آدمة) و (صبوييم) . وَوُصِفَتْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٧٠] بِالْمُؤْتَفِكَاتِ لِأَنَّ وَصْفَ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ يَجُوزُ أَنْ يُجْمَعَ وَأَنْ يَكُونَ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ الْمُؤَنَّثِ. وَقَدْ صَارَ هَذَا الْوَصْفُ غَالِبًا عَلَيْهَا بِالْغَلَبَةِ.
"el-Kurâ el-mü'tefike" (altüst edilen beldeler) olup bunlar Lût kavminin dört beldesidir; bunlar Sodom, Gomora, Adma ve Seboyim'dir. Berâe (Tevbe) Suresi'nde [70] "el-Mü'tefikât" şeklinde çoğul olarak nitelenmiştir; çünkü müennes çoğulun sıfatı hem çoğul hem de müfret müennes kalıbında gelebilir. Bu vasıf, yaygın kullanım sebebiyle artık onlara özel bir isim haline gelmiştir.
وَذُكِّرَتِ الْقُرَى بِاعْتِبَارِ مَا فِيهَا مِنَ السُّكَّانِ تَفَنُّنًا وَمُرَاعَاةً لِلْفَوَاصِلِ.
Beldeler, bir üslup güzelliği (tefennün) ve ayet sonu uyumunu (fevâsıl) gözetmek amacıyla içindeki sakinler dikkate alınarak müzekker kılınmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمُؤْتَفِكَةُ هُنَا وَصْفًا لِلْأُمَّةِ، أَيْ لِأُمَّةِ لُوطٍ لِيَكُونَ نَظِيرًا لِذِكْرِ عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ نُوحٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكاتُ بِالْخاطِئَةِ فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ [٩] . وَالِائْتِفَاكُ: الِانْقِلَابُ، يُقَالُ: أَفَكَهَا فَأْتَفَكَتْ. وَالْمَعْنَى: الَّتِي خُسِفَ بِهَا فَجُعِلَ عَالِيهَا سَافِلَهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ.
Buradaki "el-Mü'tefike"nin ümmete, yani Hâkka Suresi'ndeki: { وَجاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكاتُ بِالْخاطِئَةِ } “Firavun, ondan öncekiler ve altüst olan beldeler [halkı] hep o günahı işlediler” [Hâkka: 9] kavlinde olduğu gibi Âd, Semûd ve Nûh kavminin zikrine benzer şekilde Lût ümmetine ait bir sıfat olması da caizdir. İ'tifâk (الِائْتِفَاكُ); altüst olmak, devrilmek demektir; nitekim "onları altüst etti, onlar da altüst oldular" denir. Manası: Yere batırılıp altı üstüne getirilen beldeler demektir. Bunun zikri Berâe Suresi'nde geçmişti.
وَانْتَصَبَ الْمُؤْتَفِكَةَ مَفْعُولُ أَهْوى أَيْ أَسْقَطُ أَيْ جَعَلَهَا هَاوِيَةً.
{ الْمُؤْتَفِكَةَ } lafzı, { أَهْوى } fiilinin mef'ûlü olarak mansub kılınmıştır; yani onları düşürdü, aşağıya yuvarlanan kıldı demektir.
وَالْإِهْوَاءُ: الْإِسْقَاطُ، يُقَالُ: أَهْوَاهُ فَهَوَى، وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّهُ رَفَعَهَا فِي الْجَوِّ
İhvâ' (الْإِهْوَاءُ); düşürmek, fırlatıp atmak demektir; "onu aşağı attı, o da düştü" denir. Bunun anlamı: Onları göğe doğru kaldırdı,
ثُمَّ سَقَطَتْ أَوْ أَسْقَطَهَا فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ وَذَلِكَ مِنْ أَثَرِ زَلَازِلَ وَانْفِجَارَاتٍ أَرْضِيَّةٍ بُرْكَانِيَّةٍ.
sonra düştüler veya onları yerin dibine geçirdi; bu da depremler ve volkanik yer patlamaları neticesinde gerçekleşti.
وَلِكَوْنِ الْمُؤْتَفِكَةَ عَلَمًا انْتَفَى أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْمُؤْتَفِكَةَ وأَهْوى تَكْرِيرٌ. وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ لِلِاهْتِمَامِ بِعِبْرَةِ انْقِلَابِهَا.
"el-Mü'tefike" özel bir isim hükmünde olduğu için, { الْمُؤْتَفِكَةَ } ile { أَهْوى } arasında bir tekrarın bulunması durumu ortadan kalkmıştır. Mef'ûlün öne alınması ise onların altüst oluşundaki ibrete dikkat çekmek içindir.
وَغَشَّاهَا: غَطَّاهَا وَأَصَابَهَا مِنْ أَعْلَى.
{ غَشَّاهَا } ifadesi: Onu örttü, kapladı ve ona üstten isabet etti demektir.
وَمَا غَشَّى فَاعل فَغَشَّاها، وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ، وَجِيءَ بِصِلَتِهَا مِنْ مَادَّةِ وَصِيغَةِ الْفِعْلِ الَّذِي أُسْنِدَ إِلَيْهَا، وَذَلِكَ لَا يُفِيدُ خَبَرًا جَدِيدًا زَائِدًا عَلَى مُفَادِ الْفِعْلِ.
{ مَا غَشَّى } ise { فَغَشَّاها } fiilinin fâilidir. "Mâ" ism-i mevsûldür ve sılası kendisine isnat edilen fiilin kökünden ve kalıbından getirilmiştir; bu da fiilin ifade ettiği anlama ilave yeni bir haber sağlamaz.
وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّهْوِيلُ كَأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ بِالْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ وَصْفَ فَاعِلِ الْفِعْلِ فَلَمْ يَجِدْ لِبَيَانِهِ أَكْثَرَ مِنْ إِعَادَةِ الْفِعْلِ إِذْ لَا يُسْتَطَاعُ وَصْفُهُ. وَالَّذِي غَشَّاهَا هُوَ مَطَرٌ مِنَ الْحِجَارَةِ الْمُحَمَّاةِ، وَهِيَ حِجَارَةٌ بُرْكَانِيَّةٌ قُذِفَتْ مِنْ فُوَّهَاتٍ كَالْآبَارِ كَانَتْ فِي بِلَادِهِمْ وَلَمْ تَكُنْ مُلْتَهِبَةً مِنْ قَبْلُ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ [الْفرْقَان:
Bundan maksat dehşeti ve azameti ifade etmektir (tehvîl); sanki mütekellim mevsûl ve sıla ile fiilin failinin vasfını açıklamak istemiş, ancak nitelenemeyecek kadar büyük olduğundan onu açıklamak için fiili tekrarlamaktan başka bir yol bulamamıştır. Onları kaplayan şey ise kızgın taş yağmurudur; bu, memleketlerinde bulunan kuyu benzeri kraterlerden fışkıran volkanik taşlardı ve daha önce alevli değildi. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } “Andolsun ki onlar, o felaket yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı” [Furkan: 40]
٤٠] وَقَالَ: وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [هود: ٨٢] . وَفَاضَتْ عَلَيْهَا مِيَاهٌ غَمَرَتْ بِلَادَهُمْ فَأَصْبَحَتْ بَحْرًا مَيِّتًا.
buyurmuş ve: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık” [Hûd: 82] demiştir. Ayrıca üzerlerine taşan sular memleketlerini yutmuş ve orası Ölü Deniz (Lût Gölü) haline gelmiştir.
وَأَفَادَ الْعَطْفُ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ فِي قَوْلِهِ: فَغَشَّاها أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بعقب أهوائها.
{ فَغَشَّاها } kavlindeki ta'kîb ifade eden fâ harfiyle yapılan atıf, bu kaplamanın onların yere batırılıp düşürülmesinin hemen ardından gerçekleştiğini bildirmiştir.
[سُورَة النَّجْم (٥٣) : آيَة ٥٥]
[Necm Suresi (53), Âyet 55]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى (٥٥)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى (٥٥) } “Öyleyken Rabbinin hangi nimetlerinden şüpheye düşersin? (55)”
تَفْرِيعُ فَذْلَكَةٍ لِمَا ذُكِرَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ: مِمَّا يَخْتَصُّ بِالنَّبِيءِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: مَا ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى إِلَى قَوْلِهِ: لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى [النَّجْم: ٢- ١٨] .
Surenin başından itibaren zikredilen hususların özetleyici bir neticesidir (fezlekesidir): { مَا ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى } “Arkadaşınız sapmadı ve azmadı” kavlinden { لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى } “Andolsun o, Rabbinin en büyük ayetlerinden bir kısmını gördü” [Necm: 2-18] kavline kadar bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus olanlar;
وَمِمَّا يَشْمَلُهُ وَيَشْمَلُ غَيْرَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى إِلَى قَوْلِهِ: هُوَ رَبُّ الشِّعْرى [النَّجْم: ٤٣- ٤٩] فَإِنَّ ذَلِكَ خَلِيطٌ مِنْ نِعَمٍ وَضِدِّهَا عَلَى نَوْعِ الْإِنْسَانِ وَفِي مَجْمُوعِهَا نِعْمَةُ تَعْلِيمِ الرَّسُولِ ﷺ وَأُمَّتِهِ بِمَنَافِعِ الِاعْتِبَارِ بِصُنْعِ اللَّهِ. ثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً [النَّجْم: ٥٠] إِلَى هُنَا. فَتِلْكَ نِقَمٌ مِنَ الضَّالِّينَ وَالظَّالِمِينَ لِنَصْرِ رُسُلِ اللَّهِ، وَذَلِكَ نِعْمَةٌ عَلَى جَمِيعِ الرُّسُلِ وَنِعْمَةٌ خَاصَّةٌ بِالرَّسُولِ ﷺ وَهِيَ بِشَارَتُهُ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَنْصُرُهُ،
{ وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى } “Doğrusu güldüren de ağlatan da O'dur” kavlinden { هُوَ رَبُّ الشِّعْرى } “Şi'râ'nın Rabbi de O'dur” [Necm: 43-49] kavline kadar hem onu hem de başkalarını içine alan hususlar bunlardandır; çünkü bunlar insan türü için nimetler ile bunların zıtlarının bir karışımıdır ve bunların bütününde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmetine Allah'ın sanatından ibret alma faydalarının öğretilmesi nimeti vardır. Sonra { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً } “Ve şüphesiz O, Âd'ı helâk etti” [Necm: 50] kavlinden buraya kadar olan hususlar [zikredilmiştir]. Bunlar da Allah'ın elçilerine yardım etmek amacıyla sapkınlardan ve zalimlerden alınan intikamlardır; bu durum bütün peygamberler için bir nimet olduğu gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus bir nimettir ki o da Allah'ın kendisine yardım edeceğine dair bir müjdedir.
فَجَمِيعُ مَا عَدَّدَ مِنَ النِّعَمِ عَلَى أَقْوَامٍ وَالنِّقَمِ عَنْ آخَرِينَ هُوَ نِعَمٌ مَحْضَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ.
Dolayısıyla bir kısım kavimlere verilen nimetler ve diğerlerinden alınan intikamlar olarak sayılan hususların tamamı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler için katıksız nimetlerdir.
وَ (أَيِّ) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ يُطْلَبُ بِهِ تَمْيِيزُ مُتَشَارِكٍ فِي أَمْرٍ يَعُمُّ بِمَا يُمَيِّزُ الْبَعْضَ عَنِ الْبَقِيَّةِ
"Eyyü" (أَيِّ), genel bir hususta ortak olanlardan bir kısmını diğerlerinden ayıran
مِنْ حَالٍ يَخْتَصُّ بِهِ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي التَّسْوِيَةِ كِنَايَةً عَنْ تَسَاوِي مَا عُدِّدَ مِنَ الْأُمُورِ فِي أَنَّهَا نِعَمٌ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ إِذْ لَيْسَ لِوَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَعْدُودَاتِ نَقْصٌ عَنْ نَظَائِرِهِ فِي النِّعْمَةِ كَقَوْلِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْخُرْشُبِ (وَقَدْ سُئِلَتْ: أَيُّ بَنِيكِ أَفْضَلُ) «ثَكِلْتُهُمْ إِنْ كُنْتُ أَدْرِي أَيُّهُمْ أَفْضَلُ» ، أَيْ إِنْ كُنْتُ أَدْرِي جَوَاب هَذَا السُّؤَالِ، وَكَقَوْلِ الْأَعْشَى:
kendisine has bir durum ile ayırt edilmesini istemek için kullanılan bir soru ismidir. Burada sayılan şeylerin tamamının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için birer nimet olma hususunda birbirine denk olduğuna kinaye olarak eşitlik (tesviye) makamında kullanılmıştır. Zira bu sayılanların hiçbiri nimet olma noktasında benzerlerinden geri kalır değildir. Nitekim Fâtıma bint el-Hurşub'a: "Oğullarından hangisi daha üstündür?" diye sorulduğunda: "Hangisinin daha üstün olduğunu biliyorsam anaları ağlasın (onları kaybedeyim)" yani "bu sorunun cevabını bilmiyorum [hepsi üstünlükte birdir]" demesi ve el-A'şâ'nın şu beyti gibidir:
بِأَشْجَعَ أَخَّاذٍ عَلَى الدَّهْرِ حُكْمَهُ ... فَمِنْ أَي مَا تَأتي الْحَوَادِثُ أَفْرَقُ
«Zamana karşı hükmünü çekip alan o kadar cesur biriyim ki... Başıma gelen felaketlerin hangisinden korkayım?»
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ تَذْكِيرُ النَّبِيءِ ﷺ بِهَذِهِ النِّعَمِ.
Bu istifhamdan (soru kalıbından) maksat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu nimetleri hatırlatmaktır.
فَالْمَعْنَى أَنَّكَ لَا تَحْصُلُ لَكَ مِرْيَةٌ فِي وَاحِدَةٍ مِنْ آلَاءِ رَبِّكَ فَإِنَّهَا سَوَاءٌ فِي الْإِنْعَامِ، وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: رَبِّكَ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ للنبيء ﷺ وَهُوَ الْمُنَاسب لِذِكْرِ الْآلَاءِ وَالْمُوَافِقُ لِإِضَافَةِ (رَبِّ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُفْرَدِ الْمُخَاطَبِ فِي عُرْفِ الْقُرْآنِ.
Buna göre anlam şudur: Rabbinin nimetlerinden hiçbirinde senin için bir şüphe hasıl olmaz; zira onlar nimet verme hususunda birbirine eşittir. { رَبِّكَ } “Rabbinin” ifadesindeki hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olması en zahir olan görüştür; zira nimetlerin zikredilmesine en uygun olan ve Kur'an'ın üslubunda "Rab" kelimesinin tekil muhatap zamirine izafe edilmesi kuralına uyan da budur.
وَجَوَّزُوا أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ مِنَ النَّاسِ، أَيِ الْمُكَذِّبِينَ أَيْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ لَا يَخْلُو شَيْءٌ مِمَّا عَدَّدَ سَابِقًا عَنْ نِعْمَةٍ لِبَعْضِ النَّاسِ أَوْ بِاعْتِبَارِ عَدَمِ تَخْصِيصِ الْآلَاءِ بِمَا سَبَقَ ذِكْرُهُ بَلِ الْمُرَادُ جِنْسُ الْآلَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرَّحْمَن: ١٦] .
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ } “Artık Rabbinin hangi nimetlerinden...” kavlindeki hitabın, insanlardan muayyen olmayan bir kimseye, yani yalanlayanlara yönelik olmasını da caiz görmüşlerdir. Bu da daha önce sayılan hususlardan hiçbirinin bazı insanlar için nimet olmaktan uzak kalmaması bakımından veya nimetlerin daha önce zikredilenlerle sınırlandırılmayıp, Yüce Allah'ın { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [Rahmân: 16] kavlinde olduğu gibi nimet cinsinin kastedilmiş olması bakımındandır.
وَالْآلَاءُ: النِّعَمُ، وَهُوَ جَمْعٌ مُفْرَدُهُ: إِلًى، بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَبِفَتْحِهَا مَعَ فَتْحِ اللَّامِ مَقْصُورًا، وَيُقَالُ: إِلْيٌ، وَأَلْيٌ، بِسُكُونِ اللَّامِ فِيهِمَا وَآخِرُهُ يَاءٌ مُتَحَرِّكَةٌ، وَيُقَالُ: أَلْوٌ، بِهَمْزٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَهَا لَامٌ سَاكِنَةٌ وَآخِرُهُ وَاوٌ مُتَحَرِّكَةٌ مِثْلُ: دَلْوٍ.
Âlâ (الْآلَاءُ) kelimesi nimetler demektir; çoğul bir kelimedir, tekili ise hemzenin kesresi veya fethasıyla ve lâm'ın fethasıyla maksur olarak İlen (إِلًى) şeklinde gelir. Ayrıca her ikisinde de lâm'ın sükûnu ve sonu harekeli ye ile İlyün (إِلْيٌ) ve Elyün (أَلْيٌ) denildiği gibi, fethalı bir hemze, ardından sakin bir lâm ve sonu tıpkı Delvün (دَلْوٍ) gibi harekeli bir vav ile Elvün (أَلْوٌ) de denir.
وَالتَّمَارِي: التَّشَكُّكُ وَهُوَ تَفَاعُلٌ مِنَ الْمِرْيَةِ فَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: رَبِّكَ لِلنَّبِيءِ ﷺ كَانَ تَتَمارى مُطَاوِعَ مَارَاهُ مِثْلُ التَّدَافُعُ مُطَاوِعُ دَفَعَ فِي قَوْلِ الْمُنَخَّلِ:
Temârî (التَّمَارِي) kelimesi şüphe etmek demektir ve mirye (şüphe) kökünden tefâul kalıbındadır. Şayet { رَبِّكَ } “Rabbinin” ifadesindeki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise, { تَتَمارى } “şüphe edersin” fiili, Munehhil'in şu beytindeki tedâfü' (التَّدَافُعُ) fiilinin defe'a (دَفَعَ) fiilinin mutavaatı (dönüşlüsü) olması gibi, mârâhu (مَارَاهُ) fiilinin mutavaatıdır:
فَدَفَعْتُهَا فَتَدَافَعَتْ ... مَشْيَ الْقَطَاةِ إِلَى الْغَدِيرِ
«Onu ittim, o da göle giden bağırtlak kuşunun yürüyüşü gibi sallanarak öne doğru gitti...»
وَالْمَعْنَى: فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ يُشَكِّكُونَكَ، وَهَذَا يُنْظَرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى [النَّجْم: ١٢] ، أَيْ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يُشَكِّكُوكَ فِي حُصُولِ آلَاءِ رَبِّكَ الَّتِي هِيَ نعم النبوءة وَالَّتِي مِنْهَا رُؤْيَته جِبْرِيلَ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى. فَالْكَلَامُ مَسُوقٌ لِتَأْيِيسِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الطَّمَعِ فِي الْكَفِّ عَنْهُمْ.
Buna göre mana: «Rabbinin hangi nimetleri hakkında seni şüpheye düşürebilirler ki?» demektir. Bu da Yüce Allah'ın { أَفَتُمارُونَهُ عَلى مَا يَرى } “Şimdi siz onun gördüğü şeyler hakkında kendisiyle tartışıyor musunuz?” [Necm: 12] kavline bakmaktadır; yani peygamberlik nimetleri olan ve bunlardan biri de Sidretü'l-Müntehâ yanında Cebrail'i görmesi olan Rabbinin nimetlerinin gerçekleştiği hususunda seni asla şüpheye düşüremezler. Dolayısıyla bu söz, müşriklerin [Peygamber'in tebliğden] vazgeçeceğine dair besledikleri umutları boşa çıkarmak için sevk edilmiştir.
وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ كَانَ تَتَمارى تَفَاعُلًا مُسْتَعْمَلًا فِي الْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ الْفِعْلِ، وَلَا يُعْرَفُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ لِلْمِرَاءِ، وَإِنَّمَا يُقَالُ: امْتَرَى، إِذا شكّ.
Eğer hitap muayyen olmayan birine yönelikse, { تَتَمارى } fiili tefâul kalıbında olup eylemin gerçekleşmesindeki mübalağayı ifade etmek için kullanılmıştır. Mira (şüphe/tartışma) anlamı için sülasi mücerred bir fiil bilinmemektedir; şüphe ettiği zaman sadece «imterâ» (امْتَرَى) denilir.