وَرُبُوبِيَّةُ الله تَعَالَى للمشرقين وَالْمَغْرِبَيْنِ بِمَعْنَى الْخلق وَالتَّصَرُّف.
Yüce Allah'ın iki doğu ve iki batının Rabbi olması, yaratma ve tasarruf etme manasındadır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ١٨]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 18]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (١٨)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (18)
تَكْرِيرٌ كَمَا علمت آنِفا.
Az önce bildiğin üzere bir tekrardır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : الْآيَات ١٩ إِلَى ٢٠]
[Rahmân Sûresi (55), Âyetler 19-20]
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ (١٩) بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ (٢٠)
{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ (١٩) بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ } “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir. (19) Aralarında bir engel vardır; birbirine karışmazlar/haddi aşmazlar.” (20)
خَبَرٌ آخَرُ عَن الرَّحْمنُ [الرَّحْمَنِ: ١] قَصَدَ مِنْهُ الْعِبْرَةَ بِخَلْقِ الْبِحَارِ وَالْأَنْهَارِ، وَذَلِكَ خَلْقٌ عَجِيبٌ دَالٌّ عَلَى عَظَمَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ.
{ الرَّحْمنُ } [Rahmân 1] kavlinden başka bir haberdir; bununla denizlerin ve nehirlerin yaratılışından ibret alınması kastedilmiştir. Bu da Allah'ın kudretinin, ilminin ve hikmetinin azametine delalet eden hayranlık verici bir yaratılıştır.
وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِهِ عَقِبَ مَا قَبْلَهُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ وَكَانَتِ الْأَبْحُرُ وَالْأَنْهَارُ فِي جِهَاتِ الْأَرْضِ نَاسَبَ الْاِنْتِقَالَ إِلَى الِاعْتِبَار بخلقهما والامتنان بِمَا أودعهما مِنْ مَنَافِعِ النَّاسِ.
Bunun öncesindekinin hemen peşinden zikredilmesinin münasebeti şudur: [Allah] Teâlâ kendisinin iki doğunun ve iki batının Rabbi olduğunu zikredince ve denizler ile nehirler de yeryüzünün yönlerinde bulununca; bu ikisinin yaratılışından ibret almaya ve bunlara insanların faydası için yerleştirdiği şeylerle nimetini hatırlatmaya geçiş yapmak uygun düşmüştür.
وَالْمَرَجُ: لَهُ معَان كَثِيرَة، وأولاها فِي هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ الْإِرْسَالُ مِنْ قَوْلِهِمْ: «مرج الدَّابَّة» إِذا أَرْسَلَهَا تَرْعَى فِي الْمَرَجِ، وَهُوَ الْأَرْضُ الْوَاسِعَةُ ذَاتُ الْكَلَأِ الَّذِي لَا مَالك لَهُ، أَيْ: تَرْكُهَا تَذْهَبُ حَيْثُ تَشَاءُ.
Merec (مَرَجَ) kelimesinin pek çok manası vardır. Bu sözde en uygun olanı; hayvanı, sahibi olmayan otlu geniş arazide yani merecde (مَرَج) otlasın diye salıverildiğinde söylenen «مرج الدَّابَّة» (hayvanı salıverdi) ifadesinden gelen 'salıvermek' manasıdır, yani onu dilediği yere gitmesi için serbest bırakmaktır.
وَالْمَعْنَى: أَرْسَلَ الْبَحْرِينِ لَا يَحْبِسُ مَاءَهُمَا عَنِ الْجَرْيِ حَاجِزٌ. وَهَذَا تَهْيِئَةٌ لِقَوْلِهِ بَعْدَ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ.
Mana şudur: İki denizi salıvermiştir; sularını akmaktan alıkoyan hiçbir engel yoktur. Bu, daha sonraki { يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ } kavli için bir hazırlıktır.
وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ خَلَقَهُمَا وَمَرَجَهُمَا، لِأَنَّهُ مَا مَرَجَهُمَا إِلَّا عَقِبَ أَنْ خَلَقَهُمَا.
Kastedilen: O ikisini yaratmış ve salıvermiştir; zira onları ancak yarattıktan hemen sonra salıvermiştir.
وَيَلْتَقِيَانِ: يَتَّصِلَانِ بِحَيْثُ يَصُبُّ أَحَدُهُمَا فِي الْآخَرِ.
{ يَلْتَقِيانِ }: Biri diğerine dökülecek şekilde birbiriyle birleşirler.
وَالْبَحْرُ: الْمَاءُ الْغَامِرُ جُزْءًا عَظِيمًا مِنَ الْأَرْضِ يُطْلَقُ عَلَى الْمَالِحِ وَالْعَذْبِ.
Bahr (بَحْر), yeryüzünün büyük bir kısmını kaplayan sudur; hem tuzlu hem de tatlı su için kullanılır.
وَالْمُرَادُ تَثْنِيَةُ نَوْعَيِ الْبَحْرِ وَهُمَا الْبَحْرُ الْمِلْحُ وَالْبَحْرُ الْعَذْبُ. كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Kastedilen, denizin iki türünün tesniye (ikil) yapılmasıdır; bunlar da tuzlu deniz ve tatlı denizdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ [فاطر: ١٢] وَالتَّعْرِيفُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الْجِنْسِيِّ.
{ وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “İki deniz bir olmaz; şu tatlıdır, susuzluğu keser, içimi kolaydır; şu da tuzludur, acıdır” [Fâtır 12]. [Buradaki] belirlilik takısı ise cins ahdi (ahd-i cinsî) içindir.
فَالْمَقْصُودُ مَا يَعْرِفُهُ الْعَرَبُ مِنْ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ وَهُمَا نَهْرُ الْفُرَاتِ وَبَحْرُ الْعَجَمِ الْمُسَمَّى الْيَوْمَ بِالْخَلِيجِ الْفَارِسِيِّ. وَالْتِقَاؤُهُمَا انْصِبَابُ مَاءِ الْفُرَاتِ فِي الْخَلِيجِ الْفَارِسِي. فِي شاطىء الْبَصْرَةِ، وَالْبِلَادِ الَّتِي عَلَى الشَّاطِئِ الْعَرَبِيِّ مِنَ الْخَلِيجِ الْفَارِسِيِّ تُعْرَفُ عِنْدَ الْعَرَبِ بِبِلَادِ الْبَحْرِينِ لِذَلِكَ.
Maksat, Arapların bildiği bu iki türdür; onlar da Fırat Nehri ile bugün Basra Körfezi olarak adlandırılan Acem Denizi'dir. İkisinin kavuşması, Basra kıyısında Fırat suyunun Basra Körfezi'ne dökülmesidir. Basra Körfezi'nin Arap yakasındaki kıyısında yer alan beldeler de bundan dolayı Araplar nezdinde Bahreyn beldeleri olarak bilinir.
وَالْمُرَادُ بِالْبَرْزَخِ الَّذِي بَيْنَهُمَا: الْفَاصِلُ بَيْنَ الْمَاءَيْنِ الْحُلْوِ وَالْمِلْحِ بِحَيْثُ لَا يُغَيِّرُ أَحَدُ الْبَحْرَيْنِ طَعْمَ الْآخَرِ بِجِوَارِهِ. وَذَلِكَ بِمَا فِي كُلِّ مَاءٍ مِنْهُمَا مِنْ خَصَائِصَ تَدْفَعُ
Aralarındaki berzah (بَرْزَخ) ile kastedilen: İki denizden biri bitişiğinde bulunmasına rağmen diğerinin tadını değiştirmeyecek şekilde tatlı su ile tuzlu su arasındaki ayıraçtır. Bu da her iki suda bulunan ve birbirine karışmayı engelleyen
عَنْهُ اخْتِلَاطَ الْآخَرِ بِهِ. وَهَذَا مِنْ مَسَائِلِ الثِّقَلِ النَّوْعِيِّ. وَذِكْرُ الْبَرْزَخِ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ بَيْنَهُمَا مِثْلُ الْبَرْزَخِ وَهُوَ مَعْنَى لَا يَبْغِيانِ، أَيْ لَا يَبْغِي أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ، أَيْ لَا يَغْلِبُ عَلَيْهِ فَيُفْسِدُ طَعْمَهُ فَاسْتُعِيرَ لِهَذِهِ الْغَلَبَةِ لَفْظُ الْبَغْيِ الَّذِي حَقِيقَتُهُ الْاِعْتِدَاءُ وَالتَّظَلُّمُ.
özellikler sebebiyledir. Bu da özgül ağırlık meselelerindendir. Berzahın zikredilmesi beliğ bir teşbihtir; yani aralarında berzah gibi bir engel vardır. Bu da { لَا يَبْغِيانِ } kavlinin manasıdır; yani biri diğerine tecavüz etmez; diğer bir deyişle, ona üstün gelip tadını bozmaz. Hakikati haksızlık ve zulüm olan bağy (بَغْي) lafzı, bu galebe çalma durumu için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ التَّثْنِيَةُ تَثْنِيَةَ بَحْرَيْنِ مِلْحَيْنِ مُعَيَّنَيْنِ، وَالتَّعْرِيفُ حِينَئِذٍ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الْحُضُورِيِّ، فَالْمُرَادُ: بَحْرَانِ مَعْرُوفَانِ لِلْعَرَبِ. فَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ: الْبَحْرُ الْأَحْمَرُ الَّذِي عَلَيْهِ شُطُوطُ تِهَامَةَ مَثَّلُ: جُدَّةُ وَيَنْبُعُ النَّخْلِ، وَبَحْرُ عُمَانَ وَهُوَ بَحْرُ الْعَرَبِ الَّذِي عَلَيْهِ حَضْرَمَوْتُ وَعَدَنُ مِنْ بِلَادِ الْيَمَنِ.
Tesniyenin, muayyen iki tuzlu denizin tesniyesi olması da caizdir. Belirlilik takısı bu takdirde ahd-i hudûrî içindir; dolayısıyla kastedilen, Araplarca bilinen iki denizdir. En zahir olanı, bununla şunların kastedilmesidir: Cidde ve Yenbuunnahil gibi Tihâme sahillerinin üzerinde bulunduğu Kızıldeniz ile Yemen beldelerinden Hadramut ve Aden'in üzerinde bulunduğu Umman Denizi (Arap Denizi).
وَالْبَرْزَخُ: الْحَاجِزُ الْفَاصِلُ، وَالْبَرْزَخُ الَّذِي بَيْنَ هَذَيْنِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ مَضِيقُ بَابِ الْمَنْدَبِ
Berzah (بَرْزَخ), aradaki engel ve ayıraçtır. Bu iki deniz arasındaki berzah ise Bâbülmendep Boğazı'dır;
حَيْثُ يَقَعُ مَرْسَى عَدَنَ وَمَرْسَى زَيْلَعَ.
burası Aden Limanı ile Zeyla Limanı'nın bulunduğu yerdir.
وَلَمَّا كَانَ فِي خَلْقِ الْبَحْرَيْنِ نِعَمٌ عَلَى النَّاسِ عَظِيمَةٌ مِنْهَا مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ فَإِنَّهُمْ يَسِيرُونَ فِيهِمَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ [النَّحْل: ١٤] وَقَالَ: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [يُونُس: ٢٢] وَاسْتِخْرَاجُ سَمَكِهِ وَالتَّطَهُّرُ بِمَائِهِ. وَمِنْهَا مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ وَهِيَ مَا لِأَمْلَاحِ الْبَحْرِ مِنْ تَأْثِيرٍ فِي تَنْقِيَةِ هَوَاءِ الْأَرْضِ وَاسْتِجْلَابِ الْأَمْطَارِ وَتَلَقِّي الْأَجْرَامِ الَّتِي تَنْزِلُ مِنَ الشُّهُبِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
İki denizin yaratılmasında insanlar için büyük nimetler vardır; bunlardan bir kısmı hepsi tarafından bilinmektedir; zira onlar Yüce Allah'ın buyurduğu gibi bu denizlerde yol alırlar: { وَتَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فِيهِ } “Gemilerin orada suyu yara yara gittiğini görürsün” [Nahl 14], { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur” [Yûnus 22]. Yine balığının çıkarılması ve suyuyla temizlenilmesi de [böyledir]. Bir kısmı da âlimlerce bilinmektedir ki bunlar deniz tuzlarının yeryüzü havasını temizlemedeki, yağmurları celbetmedeki, kayan yıldızlardan (meteorlardan) inen cisimleri karşılamadaki etkileri ve benzeri şeylerdir.
وَجُمْلَةُ يَلْتَقِيانِ وَجُمْلَةُ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ حَالَانِ مِنَ الْبَحْرَيْنِ.
{ يَلْتَقِيانِ } cümlesi ile { بَيْنَهُما بَرْزَخٌ } cümlesi, el-Bahreyn'den (iki denizden) hâldir.
وَجُمْلَةُ لَا يَبْغِيانِ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ.
{ لَا يَبْغِيانِ } cümlesi ise { بَيْنَهُما بَرْزَخٌ } cümlesini açıklayıcıdır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢١]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 21]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢١)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (21)
تَكْرِيرٌ كَمَا عَلِمْتُهُ مِمَّا تَقَدَّمَ، وَوَقَعَ هُنَا اعْتِرَاضًا بَيْنَ أَحْوَال الْبَحْرين.
Daha önce öğrendiğin üzere bir tekrardır ve burada iki denizin hâlleri arasına bir itiraz (ara cümle) olarak girmiştir.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢٢]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 22]
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ (٢٢)
{ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar.” (22)
حَالٌ ثَالِثَةٌ. ثُمَّ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْبَحْرَيْنِ: بَحْرَيْنِ مَعْرُوفَيْنِ مِنَ الْبِحَارِ الْمِلْحَةِ تَكُونُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْهُمَا ابْتِدَائِيَّةً لِأَنَّ اللُّؤْلُؤَ وَالْمَرْجَانَ يَكُونَانِ فِي الْبَحْرِ الْمِلْحِ.
Üçüncü bir hâldir. Şayet iki deniz ile kastedilen tuzlu denizlerden bilinen iki deniz ise, { مِنْهُمَا } kavlindeki min (مِنْ) ibtidaî (başlangıç bildiren) olur; zira inci ve mercan tuzlu denizde bulunur.
وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْبَحْرَيْنِ: الْبَحْرُ الْمِلْحُ، وَالْبَحْرُ الْعَذْبُ كَانَتْ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ:
Eğer iki deniz ile kastedilen tuzlu deniz ve tatlı deniz ise,
مِنْهُمَا لِلسَّبَبِيَّةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمِنْ نَفْسِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧٩] ، أَيْ يَخْرُجُ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ بِسَبَبِهِمَا، أَيْ بِسَبَبِ مَجْمُوعِهِمَا. أَمَّا اللُّؤْلُؤُ فَأَجْوَدُهُ مَا كَانَ فِي مَصَبِّ الْفُرَاتِ عَلَى خَلِيجِ فَارِسَ، قَالَ الرُّمَّانِيُّ: لَمَّا كَانَ الْمَاءُ الْعَذْبُ كَاللِّقَاحِ لِلْمَاءِ الْمِلْحِ فِي إِخْرَاجِ اللُّؤْلُؤِ، قِيلَ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا كَمَا يُقَالُ: يَتَخَلَّقُ الْوَلَدُ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ تَكَوُّنِ اللُّؤْلُؤِ فِي الْبِحَارِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ.
{ مِنْهُمَا } kavlindeki min (مِنْ), Nisâ Sûresi'ndeki { فَمِنْ نَفْسِكَ } “...kendindendir” [Nisâ 79] ayetinde olduğu gibi sebebiyet içindir; yani inci ve mercan ikisinin sebebiyle, yani ikisinin toplamı vesilesiyle çıkar. İnciye gelince; onun en kalitelisi Fırat'ın Basra Körfezi'ne döküldüğü yerde olandır. Rummânî şöyle demiştir: 'Tatlı su, incinin çıkarılmasında tuzlu su için bir aşı gibi olduğundan; erkeğin ve dişinin [birleşmesi] sebebiyle çocuğun oluşması söylendiği gibi 'ikisinde çıkar' denilmiştir.' İncilerin denizlerde oluşumunun açıklaması Hac Sûresi'nde geçmişti.
وَقَالَ الزُّجَاجُ: قَدْ ذَكَرَهُمَا اللَّهُ فَإِذَا خَرَجَ مِنْ أَحَدِهِمَا شَيْءٌ فَقَدْ خَرَجَ مِنْهُمَا وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً [نوح: ١٥، ١٦] ، وَالْقَمَر فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: هُوَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ مِنْ أَحَدِهِمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] أَيْ مِنْ إِحْدَاهُمَا.
Zeccâc şöyle demiştir: 'Allah ikisini birden zikretmiştir; ikisinden birinden bir şey çıktığında ikisinden de çıkmış olur. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً } “Görmediniz mi Allah yedi göğü tabaka tabaka nasıl yaratmış ve ayı bunların içinde bir nur kılmıştır” [Nûh 15-16]; oysa ay dünya semasındadır.' Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: 'Bu, muzâfın hazfedilmesi kabilindendir; yani { عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “...iki şehirden büyük bir adama...” [Zuhruf 31] kavlinde olduğu gibi, ikisinden birinden [demektir].'
والْمَرْجانُ: حَيَوَانٌ بَحَرِيٌّ ذُو أَصَابِعَ دَقِيقَةٍ يَنْشَأُ لَيِّنًا ثُمَّ يَتَحَجَّرُ وَيَتَلَوَّنُ بِلَوْنِ الْحُمْرَةِ وَيَتَصَلَّبُ كُلَّمَا طَالَ مُكْثُهُ فِي الْبَحْرِ فَيُسْتَخْرَجُ مِنْهُ كَالْعُرُوقِ تُتَّخَذُ مِنْهُ حِلْيَةٌ وَيُسَمَّى بِالْفَارِسِيَّةِ (بِسَذْ) . وَقَدْ تَتَفَاوَتُ الْبِحَارُ فِي الْجَيِّدِ مِنْ مَرْجَانِهَا. وَيُوجَدُ بِبَحْرِ طَبَرْقَةَ عَلَى الْبَحْرِ الْمُتَوَسِّطِ فِي شَمَالِ الْبِلَادِ التُّونِسِيَّةِ.
Mercan (الْمَرْجانُ), ince parmakları olan, önce yumuşak olarak meydana gelip sonra taşlaşan, kırmızı renge bürünen ve denizde kalış süresi uzadıkça sertleşen deniz canlısıdır. Ondan damarlar gibi [parçalar] çıkarılır ve süs eşyası edinilir; Farsçada bessez (بِسَذْ) diye adlandırılır. Denizler mercanlarının kalitesi bakımından farklılık gösterebilir. Tunus ülkesinin kuzeyinde Akdeniz kıyısındaki Tabarka denizinde bulunur.
والْمَرْجانُ: لَا يَخْرُجُ مِنْ مُلْتَقَى الْبَحْرَيْنِ الْمِلْحِ وَالْعَذْبِ بَلْ مِنَ الْبَحْرِ الْمِلْحِ.
Mercan, tuzlu ve tatlı iki denizin kavuştuğu yerden değil, bizzat tuzlu denizden çıkar.
وَقِيلَ: الْمَرْجَانُ اسْمٌ لِصِغَارِ الدُّرِّ، وَاللُّؤْلُؤُ كِبَارُهُ فَلَا إِشْكَالَ فِي قَوْلِهِ مِنْهُمَا.
Şöyle de denilmiştir: Mercan, küçük incilerin adıdır; lü'lü ise büyükleridir. Dolayısıyla { مِنْهُمَا } kavlinde bir müşkillik yoktur.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ يَخْرُجُ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَخْرُجُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ لِأَنَّهُمَا إِذَا أَخْرَجَهُمَا الْغَوَّاصُونَ فَقَدْ خَرَجَا.
Nâfi', Ebû Amr, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb; meçhul bina üzere ye'nin dammesi ve râ'nın fethasıyla { يُخْرَجُ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise ye'nin fethası ve râ'nın dammesiyle { يَخْرُجُ } şeklinde okumuştur; zira dalgıçlar onları çıkardığında onlar da çıkmış olur.
وَبَيْنَ قَوْله: مَرَجَ [الرَّحْمَن: ١٩] وَقَوله: وَالْمَرْجانُ الجناس المذيّل.
{ مَرَجَ } [Rahmân 19] kavli ile { وَالْمَرْجانُ } kavli arasında cinâs-ı müzeyyel vardır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢٣]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 23]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٣)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (23)
تَكْرِيرٌ لِنَظِيرِهِ الْمُتَقَدّم أَولا.
Daha önce geçen benzerinin tekrarıdır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢٤]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 24]
وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٢٤)
{ وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nundur.” (24)
الْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرَّحْمَن: ٢٢] لِأَنَّ هَذَا مِنْ أَحْوَالِ الْبَحْرِينِ وَقَدْ أَغْنَتْ إِعَادَةُ لَفْظِ الْبَحْرِ عَنْ ذِكْرِ ضَمِيرِ الْبَحْرِينِ الرَّابِطِ لِجُمْلَةِ الْحَالِ بِصَاحِبِهَا.
Cümle, { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } [Rahmân 22] cümlesine matuftur; zira bu da iki denizin hallerindendir. Deniz lafzının tekrar edilmesi, hal cümlesini sahibine bağlayan iki deniz zamirinin zikrinin yerini tutmuştur.
وَاللَّامُ لِلْمِلْكِ وَهُوَ مِلْكُ تَسْخِيرِ السَّيْرِ فِيهَا، قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيَاحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا [الشورى: ٣٢- ٣٤] . فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْجَوَارِيَ فِي الْبَحْرِ فِي تَصَرُّفِهِ تَعَالَى، قَالَ تَعَالَى: وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ [الْحَج: ٦٥] .
Lâm harfi mülkiyet içindir; o da [denizlerde] seyretmelerini teshir mülkiyetidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيَاحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun ayetlerindendir. Dilerse rüzgârı durdurur da denizin sırtında hareketsiz kalıverirler. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ayetler vardır. Yahut yaptıklarından ötürü onları helak eder...” [Şûrâ 32-34]. Anlam şudur: Denizde yüzen gemiler Yüce Allah'ın tasarrufu altındadır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “...ve O'nun emriyle denizde akıp giden gemileri...” [Hac 65].
وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْجَوَارِي بِأَنَّهَا لَهُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ إِنْشَاءَ الْبَحْرِ لِلسُّفُنِ لَا يُخْرِجُهَا عَنْ ملك الله.
Gemilerin O'na ait olduğunun bildirilmesi, gemilerin deniz için inşa edilmesinin onları Allah'ın mülkiyetinden çıkarmayacağına dikkat çekmek içindir.
والجوار صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مُتَعَلِّقُهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: فِي الْبَحْرِ.
el-Cevâr (الجوار), müteallakı olan { فِي الْبَحْرِ } kavlinin delalet ettiği hazfedilmiş bir mevsûfun sıfatıdır.
وَالتَّقْدِيرُ: السُّفُنُ الْجَوَارِي إِذْ لَا يَجْرِي فِي الْبَحْرِ غَيْرُ السُّفُنِ.
Takdiri şöyledir: Akıp giden gemiler (es-sufunü'l-cevârî); zira denizde gemilerden başkası akıp gitmez.
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ الْجَوارِ بِرَاءٍ فِي آخِرِهِ دُونَ يَاءٍ وَقِيَاسُ رَسْمِهِ أَنْ يَكُونَ
İmam Mushaf'ta { الْجَوارِ } kelimesi, sonunda ye olmaksızın râ ile yazılmıştır. İmla kuralına göre
بِيَاءٍ فِي آخِرِهِ، فَكُتِبَ بِدُونَ يَاءٍ اعْتِدَادًا بِحَالَةِ النُّطْقِ بِهِ فِي الْوَصْلِ إِذْ لَا يَقِفُ الْقَارِئُ عَلَيْهِ وَلِذَلِكَ قُرَاهُ جَمِيعُ الْعَشَرَةِ بِدُونَ يَاءٍ فِي حَالَةِ الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ لِأَنَّ الْوَقْفَ عَلَيْهِ نَادِرٌ فِي حَالِ قِرَاءَةِ الْقَارِئِينَ.
sonunda ye olması gerekirken, okuyucunun üzerinde durmayıp vasl (geçiş) halindeki telaffuzu dikkate alınarak ye'siz yazılmıştır. Bu yüzden on kıraat imamının hepsi, hem vasl hem de vakıf halinde ye olmaksızın okumuştur; çünkü okuyucuların kıraati esnasında üzerinde durulması nadirdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الْمُنْشَآتُ بِفَتْحِ الشِّينِ، فَهُوَ اسْمُ مَفْعُولٍ، إِذَا أُوجِدَ وَصُنِعَ، أَيِ الَّتِي أَنْشَأَهَا النَّاسُ بِإِلْهَامٍ مِنَ اللَّهِ فَحَصَلَ مِنَ الْكَلَامِ مِنَّتَانِ مِنَّةُ تَسْخِيرِ السُّفُنِ لِلسَّيْرِ فِي الْبَحْرِ وَمِنَّةُ إِلْهَامِ النَّاس لإنشائها.
Cumhur { الْمُنْشَآتُ } kelimesini şîn harfinin fethasıyla okumuştur; bu durumda meydana getirilmiş ve yapılmış anlamında ism-i mef'ûldür. Yani insanların Allah'ın ilhamıyla inşa ettikleri [gemiler demektir]. Böylece ifadeden iki nimet hasıl olmaktadır: Gemilerin denizde seyretmeye boyun eğdirilmesi nimeti ve insanların onları inşa etmeye sevk edilmesi ilhamı nimeti.
وقرأه حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِكَسْرِ الشِّينِ فَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ.
Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise şîn harfinin kesresiyle [{ الْمُنْشِئَاتُ }] okumuştur; bu durumda ism-i fâildir.
فَيَجُوزُ أَن يكون المنشئات مُشْتَقًّا مَنْ أَنْشَأَ السَّيْرُ إِذَا أَسْرَعَ، أَيِ الَّتِي يَسِيرُ بِهَا النَّاسُ سَيْرًا سَرِيعًا. قَالَ مُجَاهِد: المنشئات الَّتِي رُفِعَتْ قُلُوعُهَا. وَالْآيَةُ تَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ بِاسْتِعْمَالِ الْاِشْتِقَاقِ فِي مَعْنَيَيِ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ وَيَكُونُ فِي ذَلِكَ
Buna göre el-Münşiât (المنشئات), yürüyüş hızlandığında söylenen 'enşee's-seyru' ifadesinden türemiş olabilir; yani insanların kendisiyle hızlı bir şekilde seyrettiği [gemiler] demektir. Mücâhid şöyle demiştir: 'el-Münşiât, yelkenleri kaldırılmış olanlardır.' Âyet, iştikakın kendisinden türetilen kelimenin her iki anlamında da kullanılmasıyla iki kıraate göre iki manayı da muhtemel kılar ve bunda,
تَذْكِيرًا بِنِعْمَةِ إِلْهَامِ النَّاسِ إِلَى اخْتِرَاعِ الشِّرَاعِ لِإِسْرَاعِ سَيْرِ السُّفُنِ وَهِيَ مِمَّا اخْتُرِعَ بَعْدَ صُنْعِ سَفِينَةِ نُوحٍ.
gemilerin süratini artırmak için yelken icat etmeye insanların ilham edilmesi nimetini hatırlatma vardır; yelken ise Nuh'un gemisinin yapılmasından sonra icat edilen şeylerdendir.
وَوُصِفَتِ الْجَوَارِي بِأَنَّهَا كَالْأَعْلَامِ، أَيِ الْجِبَالِ وَصْفًا يُفِيدُ تَعْظِيمَ شَأْنِهَا فِي صُنْعِهَا الْمُقْتَضِي بَدَاعَةَ إِلْهَامِ عُقُولِ الْبَشَرِ لِصُنْعِهَا، وَالْمُقْتَضِي عِظَمَ الْمِنَّةِ بِهَا لِأَن السفن الْعَظِيمَة أَمْكَنُ لِحَمْلِ الْعَدَدِ الْكَثِيرِ مِنَ النَّاس وَالْمَتَاع.
Akıp giden gemilerin a'lâm (الْأَعْلَام), yani dağlar gibi nitelenmesi, yapılışlarındaki durumun büyüklüğünü ifade eden bir nitelemedir ki bu da onları yapmak için insan aklına verilen ilhamın eşsizliğini ve onunla sağlanan nimetin büyüklüğünü gerektirir; zira büyük gemiler daha çok sayıda insanı ve eşyayı taşımaya daha elverişlidir.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢٥]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 25]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٥)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (25)
تَكْرِيرٌ لنظيره السَّابِق.
Önceki benzerinin tekrarıdır.
[٢٦، ٢٧]
[26, 27]
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٧]
[Rahmân Sûresi (55), Âyetler 26-27]
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ (٢٦) وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٢٧)
{ كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ (٢٦) وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٢٧) } “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacaktır. Ancak azamet ve kerem sahibi Rabbinin zâtı baki kalacaktır.” (26-27)
لَمَّا كَانَ قَوْله: وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ [الرَّحْمَن: ٢٤] مُؤْذِنًا بِنِعْمَةِ إِيجَادِ أَسْبَابِ النَّجَاةِ مِنَ الْهَلَاكِ وَأَسْبَابِ السَّعْيِ لِتَحْصِيلِ مَا بِهِ إِقَامَةَ الْعَيْشِ إِذْ يَسَرَّ لِلنَّاسِ السُّفُنَ عَوْنًا لِلنَّاسِ عَلَى الْأَسْفَارِ وَقَضَاءَ الْأَوْطَارِ مَعَ السَّلَامَةِ مِنْ طُغْيَانِ مَاءِ الْبِحَارِ، وَكَانَ وَصْفُ السُّفُنِ بِأَنَّهَا كَالْأَعْلَامِ تَوْسِعَةً فِي هَذِهِ النِّعْمَةِ أَتْبَعُهُ بِالْمَوْعِظَةِ بِأَنَّ هَذَا لَا يَحُولُ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْفَنَاءِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي الْفُرَصِ لِلْمَوْعِظَةِ وَالتَّذْكِيرِ كَقَوْلِهِ: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [النِّسَاء: ٧٨] . وَفَائِدَةُ هَذَا أَنْ لَا يَنْسَوُا الْاِسْتِعْدَادَ لِلْحَيَاةِ الْبَاقِيَةِ بِفِعْلِ الصَّالِحَاتِ، وَأَنْ يَتَفَكَّرُوا فِي عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَيُقْبِلُوا عَلَى تَوْحِيدِهِ وَطَلَبِ مَرْضَاتِهِ.
{ وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } [Rahmân 24] kavli helakten kurtuluş sebeplerini ve yaşantıyı idame ettirecek şeyleri elde etme yollarını var etme nimetini bildirdiğinde —çünkü Allah insanlara yolculuklarda ve deniz sularının azgınlığından kurtulup ihtiyaçlarını gidermede yardımcı olsun diye gemileri kolaylaştırmıştır— ve gemilerin dağlar gibi nitelenmesi bu nimetin bir genişletilmesi olduğunda; Kur'an'ın öğüt ve hatırlatma fırsatlarındaki âdeti gereği, bunun insanlarla Allah'ın onlar için takdir ettiği fena (yok oluş) arasına giremeyeceğini belirten bir öğütle devam ettirdi. Nitekim şöyle buyurmuştur: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır; sarp ve sağlam kalelerde olsanız bile.” [Nisâ 78]. Bunun faydası, salih ameller işleyerek baki olan hayat için hazırlık yapmayı unutmamaları, Yüce Allah'ın muazzam kudretini düşünüp O'nun birliğine yönelmeleri ve rızasını aramalarıdır.
وَوُقُوعُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَقِبَ مَا عَدَّدَ مِنَ النِّعَمِ فِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مَصِيرَ نِعَمِ الدُّنْيَا إِلَى الْفَنَاءِ.
Bu cümlenin sayılan nimetlerin hemen ardından gelmesinde, dünya nimetlerinin akıbetinin yok oluşa varacağına dair bir ima vardır.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ.
Cümle, istînâf-ı ibtidâîdir (yeni bir başlangıç cümlesidir).
وَضَمِيرُ عَلَيْها مُرَادٌ بِهِ الْأَرْضَ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ مِثْلُ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص:
{ عَلَيْها } zamiriyle, makamın karinesiyle yeryüzü kastedilmektedir; tıpkı { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd 32] kavlinde olduğu gibi;
٣٢] ، أَيِ الشَّمْسِ وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ وَكثير وَفِي كَلَامِ الْبُلَغَاءِ.
yani güneş demektir. Kur'an'da ve beliğlerin kelamında bunun örnekleri pek çoktur.
وَمَعْنَى فانٍ: أَنَّهُ صَائِرٌ إِلَى الْفَنَاءِ، فَهَذَا مِنِ اسْتِعْمَالِ اسْمِ الْفَاعِلِ لِزَمَانِ الْاِسْتِقْبَالِ بِالْقَرِينَةِ مِثْلِ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ [الزمر: ٣٠] .
Fânin (فانٍ) kelimesinin anlamı: Yok oluşa doğru gidendir. Bu, tıpkı { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da öleceklerdir” [Zümer 30] âyetinde olduğu gibi, karine sebebiyle ism-i fâilin gelecek zaman için kullanılması kabilindendir.
وَالْمُرَادُ بِ مَنْ عَلَيْها: النَّاس لأَنهم الْمَقْصُود بِهَذِهِ الْعِبَرِ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِ (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ الْخَاصَّةِ بِالْعُقَلَاءِ.
{ مَنْ عَلَيْها } ile kastedilen insanlardır; çünkü bu ibretlerle hedeflenen onlardır. Bu yüzden akıl sahiplerine mahsus olan { مَنْ } ism-i mevsûlü getirilmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَصِيرَ جَمِيعِ مَنْ عَلَى الْأَرْضِ إِلَى الفناء، وَهَذَا تذكير بِالْمَوْتِ وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الْجَزَاءِ.
Anlam şudur: Yeryüzündeki herkesin akıbeti yok oluştur; bu da ölümü ve ölümden sonraki karşılığı hatırlatmadır.
ووَجْهُ رَبِّكَ: ذَاتُهُ، فَذِكْرُ الْوَجْهِ هُنَا جَارٍ عَلَى عُرْفِ كَلَامِ الْعَرَبِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَالْوَجْهُ يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْجُمْلَةِ وَالذَّاتِ اه.
{ وَجْهُ رَبِّكَ } O'nun zâtıdır; burada vech lafzının zikredilmesi Arap kelamının örfüne uygundur. el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Vech, bütün ve zât anlamında ifade edilir.'
وَقَدْ أُضِيفَ إِلَى اسْمِهِ تَعَالَى لَفْظُ الْوَجْهِ بِمَعَانٍ مُخْتَلِفَةٍ مِنْهَا مَا هُنَا وَمِنْهَا قَوْلُهُ:
Vech lafzı, Yüce Allah'ın ismine farklı manalarda izafe edilmiştir; bunlardan biri buradaki, diğeri ise şu kavilleridir:
فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١١٥] وَقَوْلُهُ: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ [الْإِنْسَان: ٩] .
{ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “...Nereye dönerseniz dönün Allah'ın yüzü (rızası/zâtı) oradadır...” [Bakara 115] ve { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } “Biz sizi yalnız Allah rızası için doyuruyoruz...” [İnsân 9].
وَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَجْهٌ بِالْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ الْجُزْءُ الَّذِي فِي الرَّأْسِ.
Dinleyenler bilmişlerdir ki Yüce Allah'ın hakiki anlamıyla, yani baştaki bir uzuv şeklinde bir yüze sahip olması imkânsızdır.
وَاصْطَلَحَ عُلَمَاءُ الْعَقَائِدِ عَلَى تَسْمِيَةِ مِثْلِ هَذَا بِالْمُتَشَابِهِ وَكَانَ السّلف يحجمون عَن الْخَوْض فِي ذَلِكَ مَعَ الْيَقِينِ بِاسْتِحَالَةِ ظَاهِرَةٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ تَنَاوَلَهُ عُلَمَاء التَّابِعين وَمن بعدهمْ بالتأويل تدريجا إِلَى أَنِ اتَّضَحَ وَجْهُ التَّأْوِيلِ بِالْجَرْيِ عَلَى قَوَاعِدِ عِلْمِ الْمَعَانِي فَزَالَ الْخَفَاءُ، واندفع الْجفَاء، وكلا الْفَرِيقَيْنِ خِيرَةُ الْحُنَفَاءِ.
Akaid âlimleri bunun benzerlerini müteşabih olarak adlandırmada ıstılah birliğine varmışlardır. Selef, zahiri mananın Yüce Allah hakkında imkânsız olduğunu kesin olarak bilmekle birlikte bu konuya dalmaktan çekinirdi; sonra tâbiîn âlimleri ve onlardan sonrakiler bunu aşama aşama teville ele aldılar, nihayet meânî ilminin kurallarına uyularak tevilin vechi açığa kavuştu, kapalılık ortadan kalktı, kabalık bertaraf edildi; her iki fırka da dosdoğru din üzere olanların seçkinleridir.
وَضَمِيرُ الْمُخَاطَبِ فِي قَوْلِهِ: وَجْهُ رَبِّكَ خِطَابٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَفِيهِ تَعْظِيمٌ لِقَدْرِ النَّبِيءِ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ وَجْهُ رَبِّكَ } kavlindeki muhatap zamiri, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitaptır ve bunda defalarca geçtiği üzere Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kadrini yüceltme vardır.
وَالْمَقْصُودُ تَبْلِيغُهُ إِلَى الَّذِينَ يُتْلَى عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لِيَذَّكَّرُوا وَيَعْتَبِرُوا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مُخَاطَبٍ.
Maksat, düşünüp ibret alsınlar diye bunun kendilerine Kur'an okunan kimselere tebliğ edilmesidir. Her muhatabı kapsaması için muayyen olmayan birine hitap olması da caizdir.
وَلَمَّا كَانَ الْوَجْهُ هُنَا بِمَعْنَى الذَّاتِ وُصِفَ بِ ذُو الْجَلالِ، أَيِ الْعَظَمَةِ والْإِكْرامِ، أَيِ الْمُنْعِمِ عَلَى عِبَادِهِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْوَجْهَ الْحَقِيقِيَّ لَا يُضَافُ لِلْإِكْرَامِ فِي عُرْفِ اللُّغَةِ، وَإِنَّمَا يُضَافُ لِلْإِكْرَامِ الْيَدُ، أَيْ فَهُوَ لَا يُفْقِدُ عَبِيدُهُ جَلَالَهُ
Vech burada zât manasında olunca, azamet sahibi anlamında { ذُو الْجَلالِ } ve kullarına ihsanda bulunan anlamında { وَالْإِكْرامِ } ile nitelenmiştir. Aksi takdirde hakiki yüz, dil örfünde ikrama izafe edilmez; ikrama ancak el izafe edilir. Yani O, kullarını celalinden
وَإِكْرَامَهُ، وَقَدْ دَخَلَ فِي الْجَلَالِ جَمِيعُ الصِّفَاتِ الرَّاجِعَةِ إِلَى التَّنْزِيهِ عَنِ النَّقْصِ وَفِي الْإِكْرَامِ جَمِيعُ صِفَاتِ الْكَمَالِ الْوُجُودِيَّةِ وَصِفَاتِ الْجَمَالِ كَالْإِحْسَانِ.
ve ikramından mahrum bırakmaz. Celal kavramına noksanlıklardan tenzih ile ilgili bütün sıfatlar; ikram kavramına ise ihsan gibi bütün sübûtî kemal sıfatları ve cemal sıfatları dahil olmuştur.
وَتَفْرِيعُ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ إِنَّمَا هُوَ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ كَمَا عَلِمَتْ مِنْ أَنَّهُ يَتَضَمَّنُ مُعَامَلَةَ خَلْقِهِ مُعَامَلَةَ الْعَظِيمِ الَّذِي لَا تَصْدُرُ عَنْهُ السَّفَاسِفُ، الْكَرِيمُ الَّذِي لَا يَقْطَعُ إِنْعَامَهُ، وَذَلِكَ مِنَ الآلاء الْعَظِيمَة.
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } cümlesinin [fa harfiyle] ta'rîfi, ancak { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } cümlesine terettüp eden bir ta'rîftir; nitekim bildiğin üzere bu, O'nun mahlukatına, kendisinden basit şeylerin sadır olmadığı bir yüce ve nimetini kesmeyen bir kerîm muamelesi yapmasını tazammun eder; bu da büyük nimetlerdendir.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢٨]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 28]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٨)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (28)
تَكْرِيرٌ كَمَا تَقَدَّمَ وَهَذَا الْمَوْقِعُ يُنَادِي عَلَى أَنَّ لَيْسَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لِجُمْلَةِ كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرَّحْمَن: ٢٦] ، وَلَا أَنَّ جُمْلَةَ كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ تَتَضَمَّنُ نِعْمَةً إِذْ لَيْسَ فِي الفناء نعْمَة.
Daha önce geçtiği gibi bir tekrardır. Bu konum, bu cümlenin { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [Rahmân 26] cümlesinin bir fezlekesi (tezyîli) olmadığını ve { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } cümlesinin bir nimeti tazammun etmediğini açıkça gösterir; zira yok oluşta bir nimet yoktur.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٢٩]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 29]
يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (٢٩)
{ يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } “Göklerde ve yerde bulunanlar O'ndan isterler. O, her an bir iştedir.” (29)
يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
{ يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde bulunanlar O'ndan isterler.”
اسْتِئْنَافٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّ النَّاسَ تَنْقَرِضُ مِنْهُمْ أَجْيَالٌ وَتَبْقَى أَجْيَالٌ وَكَلُّ بَاقٍ مُحْتَاجٌ إِلَى أَسْبَابِ بَقَائِهِ وَصَلَاحِ أَحْوَالِهِ فَهُمْ فِي حَاجَةٍ إِلَى الَّذِي لَا يَفْنَى وَهُوَ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَيْهِمْ. وَلَمَّا أَفْضَى الْإِخْبَارُ إِلَى حَاجَةِ النَّاسِ إِلَيْهِ تَعَالَى أَتْبَعَ بِأَنَّ الْاِحْتِيَاجَ عَامٌّ أَهْلَ الْأَرْضِ وَأَهْلَ السَّمَاءِ. فَالْجَمِيعُ يَسْأَلُونَهُ، فَسُؤَالُ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ وَيَسْأَلُونَ رِضَى اللَّهُ تَعَالَى، وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَهُمُ الْبَشَرُ يَسْأَلُونَهُ نِعَمَ الْحَيَاةِ وَالنَّجَاةِ فِي الْآخِرَةِ وَرَفْعَ الدَّرَجَاتِ فِي الْآخِرَةِ. وَحذف مفعول يَسْئَلُهُ لِإِفَادَةِ التَّعْمِيمِ، أَيْ يَسْأَلُونَهُ حَوَائِجَهُمْ وَمَهَامِّهِمْ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا.
İstînâftır. Anlamı şudur: İnsanlardan nesiller yok olup gider, diğer nesiller kalır; varlığını sürdüren herkes ise varlığının sebeplerine ve durumunun düzelmesine muhtaçtır. Dolayısıyla onlar yok olmayan zâta muhtaçtırlar, O ise onlara muhtaç değildir. Haber verme işi insanların Yüce Allah'a olan ihtiyacına varınca, ihtiyacın yer ve gök ehlini kapsayacak şekilde genel olduğunu bildirdi. Hepsi O'ndan isterler; gök ehli olan meleklerin istemesi, Rablerini hamd ile tesbih etmeleri, yeryüzündekiler için bağışlanma dilemeleri ve Yüce Allah'ın rızasını talep etmeleridir. Yeryüzündekiler olan insanlar ise O'ndan hayat nimetlerini, ahirette kurtuluşu ve ahirette derecelerin yükseltilmesini isterler. Umum ifade etmesi için { يَسْئَلُهُ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani güneşin doğuşundan batışına kadar ihtiyaçlarını ve önemli işlerini O'ndan isterler.
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ.
{ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } “O, her an bir iştedir.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ النصب فِي يَسْئَلُهُ أَوْ تذييلا لجملة يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْن من الشؤون
Cümlenin, { يَسْئَلُهُ } fiilindeki nasb zamirinden hal olması veya { يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } cümlesine tezyîl olması caizdir; yani O, her gün işlerden bir iştedir.
لِلسَّائِلِينَ وَغَيْرِهِمْ فَهُوَ تَعَالَى يبرم شؤونا مُخْتَلِفَةً مِنْ أَحْوَالِ الْمَوْجُودَاتِ دَوَامًا، وَيَكُونُ كُلَّ يَوْمٍ ظَرْفًا مُتَعَلِّقًا
isteyenlere ve başkalarına ait [işlerdendir]. Dolayısıyla O Teâlâ, varlıkların durumlarına dair sürekli olarak farklı işleri yürütür ve { كُلَّ يَوْمٍ } lafzı,
بِالْاِسْتِقْرَارِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ فِي شَأْنٍ، وَقُدِّمَ عَلَى مَا فِيهِ مُتَعَلِّقُهُ لِلْاِهْتِمَامِ بِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ ذَلِكَ وَدَوَامِهِ. وَالْمَعْنَى: فِي شَأْن من شؤون مِنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنِ اسْتِجَابَةِ سُؤْلٍ، وَمِنْ زِيَادَةٍ، وَمِنْ حِرْمَانٍ، وَمِنْ تَأْخِيرِ الْاِسْتِجَابَةِ، وَمِنْ تعويض عَن الْمَسْئُول بِثَوَابٍ، كَمَا وَرَدَ فِي أَحَادِيثَ الدُّعَاءِ أَنَّ اسْتِجَابَتَهُ تَكُونُ مُخْتَلِفَةً، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِر: ٦٠] .
{ هُوَ فِي شَأْنٍ } sözündeki istikrâr [anlamına] müteallık bir zarf olur. Müteallakının bulunduğu ifadenin önüne geçirilmesi ise, bu durumun tekrar ettiğini ve sürekliliğini bildirmeye verilen önem sebebiyledir. Anlam şudur: Göklerde ve yerde bulunanların; bir dileğin kabul edilmesi, [nimetin] artırılması, mahrum bırakılması, icabetin geciktirilmesi ve dua hadislerinde icabetin farklı şekillerde olacağı bildirildiği üzere, istenen şeyin yerine sevap verilmesi gibi durumlarından bir durumdadır. Bu husus, Yüce Allah'ın: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin, size cevap vereyim” [Mü'min 60] ayetinde geçmişti.
وَمَعْنَى فِي عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ تَقْوِيَة ثُبُوت الشؤون لِلَّهِ تَعَالَى وَهِي شؤون تَصَرُّفِهِ وَمَظَاهِرُ قُدْرَتِهِ، كَمَا قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفضل النَّيْسَابُورِي: «شؤون يبديها لَا شؤون يَبْتَدِيهَا» .
Bu tefsire göre fî (فِي) harfinin anlamı, Allah Teâlâ için durumların ve fiillerin sabit olduğunu pekiştirmektir; bunlar da O'nun tasarruf durumları ve kudretinin tezahürleridir. Nitekim el-Huseyn b. el-Fadl en-Neyse协调ûrî şöyle demiştir: «[Bunlar] O'nun yoktan başlattığı değil, [zaten takdir etmiş olup] açığa çıkardığı işlerdir.»
ويَوْمٍ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْوَقْتِ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، إِذِ الْمَعْنَى: كُلُّ وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ وَلَوْ لَحُظَةً، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْيَوْمِ الْوَقْتَ الْخَاصَّ الَّذِي يَمْتَدُّ مِنَ الْفَجْرِ إِلَى الْغُرُوبِ.
Yevm (يَوْم) kelimesi, mutlak kılma alakasıyla vakit anlamında mecazen kullanılmıştır. Zira anlam şudur: Bir lahza bile olsa vakitlerden her bir vakitte [O bir iştedir]. Yoksa yevm (gün) ile kastedilen, fecirden gün batımına kadar uzanan özel vakit değildir.
وَإِطْلَاقُ الْيَوْمِ وَنَحْوِهُ عَلَى مُطْلَقِ الزَّمَانِ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِهِمْ: الدَّهْرُ يَوْمَانِ يَوْمٌ نُعُمٌ وَيَوْمٌ بُؤْسٌ، وَقَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
Yevm ve benzeri kelimelerin mutlak zaman için kullanılması Arap kelamında çok yaygındır. Nitekim: «Zaman iki gündür: Biri nimet günü, biri darlık günüdür» sözleri böyledir. Amr b. Kulsûm da şöyle demiştir:
وَإِنَّ غَدًا وَإِنَّ الْيَوْمَ رَهْنٌ ... وَبَعْدَ غَدٍ لِمَا لَا تَعْلَمِينَ
Şüphesiz yarın da, bugün de rehindir / Yarından sonrası da bilmediğiniz şeylere [gebedir].
أَرَادَ الزَّمَانَ الْمُسْتَقْبَلَ وَالْحَاضِرَ وَالْمُسْتَقْبَلَ الْبَعِيدَ وَإِلَّا فَأَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ غَدٍ وَبَعْدَ غَدٍ.
[Şair burada] gelecek zamanı, şimdiki zamanı ve uzak geleceği kastetmiştir; aksi takdirde yarın ile yarından sonraki gün arasında ne fark kalırdı?
وَالشَّأْنُ: الشَّيْءُ الْعَظِيمُ وَالْحَدَثُ الْمُهِمُّ مِنْ مَخْلُوقَاتٍ وَأَعْمَالٍ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ،
Şe'n (الشَّأْنُ); göklerde ve yerde bulunan yaratılmışlar ve fiillerden olan yüce bir şey ve önemli bir hadisedir.
وَفِي الْحَدِيثِ «أَنَّهُ تَعَالَى كُلُّ يَوْمٍ يَغْفِرُ ذَنْبًا وَيُفَرِّجُ كَرْبًا وَيَرْفَعُ أَقْوَامًا وَيَضَعُ آخَرِينَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «O Teâlâ her gün bir günahı bağışlar, bir sıkıntıyı giderir, bir topluluğu yükseltir ve diğerlerini alçaltır.»
، وَهُوَ تَعَالَى يَأْمُرُ وَيَنْهَى وَيُحْيِي وَيُمِيتُ وَيُعْطِي وَيَمْنَعُ وَنَحْوَ ذَلِكَ وَإِذَا كَانَ فِي تَصَرُّفِهِ كُلُّ شَأْنٍ فَمَا هُوَ أَقَلُّ مِنَ الشَّأْنِ أَوْلَى بِكَوْنِهِ مِنْ تَصَرُّفِهِ.
O Teâlâ emreder, yasaklar, diriltir, öldürür, verir, engeller ve benzeri tasarruflarda bulunur. Her büyük iş O'nun tasarrufunda olduğuna göre, büyük bir işten daha önemsiz olan şeyler O'nun tasarrufunda olmaya evleviyetle layıktır.
والظرفية المستعملة فِيهَا حَرْفِ فِي ظَرْفِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ مُسْتَعَارَةٌ لِشِدَّةِ التَّلَبُّسِ
Fî (فِي) harfinde kullanılan zarfiyet, [Allah'ın tasarruflarına] şiddetle bağlılığı ve iç içeliği ifade etmek için eğretilenmiş (istiâre edilmiş) mecâzî bir zarfiyettir;
وَالتَّعَلُّقِ بِتَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَنْزِلَةِ إِحَاطَةِ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ أَوْ بِأَسْئِلَةِ الْمَخْلُوقَاتِ الَّذِينَ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.
ve zarfın mazrûfu kuşatması veya göklerde ve yerdeki yaratılmışların isteklerini kuşatması mesabesindedir.