وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى كُلُّ يَوْمٍ تَتَعَلَّقُ قُدْرَتُهُ بِأُمُورٍ يُبْرِزُهَا وَيَتَعَلَّقُ أَمْرُهُ التَّكْوِينِيُّ بِأُمُورٍ مِنْ إِيجَادٍ وإعدام.
Anlam şudur: O Teâlâ her gün kudretiyle açığa çıkardığı işlere ve var etme ile yok etmeye dair tekvînî emriyle ilgili şeylere taalluk eder.
وَمِنْ أَحَاسِنِ الْكَلِمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُ الْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ (١) لَمَّا سَأَلَهُ عَبْدُ
Bu ayetin tefsirindeki en güzel sözlerden biri, el-Huseyn b. el-Fadl'ın (1),
اللَّهِ بْنُ طَاهِرٍ (٢) قَائِلًا: قَدْ أَشْكَلَ عَلَيَّ قَوْلُهُ هَذَا: وَقَدْ صَحَّ أَنَّ الْقَلَمَ جَفَّ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. فَقَالَ: «إِنَّهَا شؤون يبديها لَا شؤون يَبْتَدِيهَا» وَقَدْ أَجْمَلَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ الْجَوَابَ بِمَا يُقْنِعُ أَمْثَالَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ، وَإِنْ كَانَ الْإِشْكَالُ غَيْرَ وَارِدٍ إِذْ لَيْسَ فِي الْآيَة أَن الشؤون تُخَالِفُ مَا سَطَرَهُ قَلَمُ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ، عَلَى أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ لَا يَجْرِي إِلَّا عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ كَمَا علمت آنِفا.
Abdullah b. Tâhir (2) kendisine: «Kıyamet gününe kadar olacak her şey hakkında kalemin kuruduğu [yazımını tamamladığı] sahih iken, O'nun bu sözü bana müşkül geldi» diye sorduğunda verdiği şu cevaptır: «Şüphesiz bunlar O'nun yoktan başlattığı değil, [zaten takdir etmiş olup] açığa çıkardığı işlerdir.» el-Huseyn b. el-Fadl, Abdullah b. Tâhir gibilerini ikna edecek veciz bir cevap vermiştir; gerçi ortada bir müşkillik de yoktur, zira ayette bu durumların ilâhî ilim kaleminin yazdıklarına aykırı olduğuna dair bir husus bulunmamaktadır. Kaldı ki bu cevap, az önce öğrendiğin gibi, { كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } sözünün tefsirindeki vecihlerden yalnızca biri üzerine kuruludur.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣٠]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 30]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٠)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (30)
تَكْرِير لنظائره.
Benzerleri gibi bir tekrardır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣١]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 31]
سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ (٣١)
{ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ } “Ey insanlar ve cinler! Yakında sizin hesabınızı ele alacağız.” (31)
هَذَا تَخَلُّصٌ مِنَ الْاِعْتِبَارِ بِأَحْوَالِ الْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ إِلَى التَّذْكِيرِ بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ وَالْجَزَاءِ فِيهَا انْتَقَلَ إِلَيْهِ بِمُنَاسَبَةِ اشْتِمَالِ مَا سَبَقَ مِنْ دَلَائِلَ سَعَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، عَلَى تَعْرِيضٍ بِأَنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ أَهْلٌ لِلتَّوْحِيدِ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَمُسْتَحَقُّ الْإِفْرَادِ بِالْعِبَادَةِ، وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ بِذَلِكَ مُشْرِكِينَ مَعَ اللَّهِ فِي الْعِبَادَةِ انْتَقَلَ إِلَى تَهْدِيدِهِمْ بِأَنَّهُمْ وَأَوْلِيَاءَهُمْ مِنَ الْجِنِّ الْمُسَوِّلِينَ لَهُمْ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ سَيُعْرَضُونَ عَلَى حُكْمِ اللَّهِ فِيهِمْ.
Bu, dünya hayatının hallerinden ibret almaktan, âhiret hallerini ve oradaki karşılığı hatırlatmaya bir hüsn-i tehallustur (geçiş sanatıdır). Yüce Allâh’ın kudretinin genişliğine dair daha önce geçen delillerin, bunları yapan zâtın ilâhlıkta birliğe lâyık olduğuna ve ibadette tekleştirilmesi gerektiğine tarizde bulunması münasebetiyle bu konuya geçilmiştir. Kendilerine hitap edilenler ibadette Allâh’a ortak koştukları için, kendilerine putlara tapmayı süslü gösteren cinlerden dostlarıyla birlikte Allâh’ın haklarındaki hükmüne arz olunacaklarına dair bir tehdide geçilmiştir.
وَحَرْفُ التَّنْفِيسِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مُطلق التَّقْرِيب الْمُكَنَّى بِهِ عَنِ التَّحْقِيقِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٩٨] .
Gelecek zaman harfi (sin), Yûsuf Sûresi'ndeki [98]: { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “[Babaları]: Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim, dedi” ayetinde geçtiği gibi, kesinlikten kinaye olarak mutlak yakınlık için kullanılmıştır.
وَالْفَرَاغُ لِلشَّيْءِ: الْخُلُوُّ عَمَّا يُشْغِلُ عَنْهُ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِلْاِعْتِنَاءِ بِالشَّيْءِ، شَبَّهَ حَالَ الْمُقْبِلِ عَلَى عَمَلٍ دُونَ عَمَلٍ آخَرَ بِحَالِ الْوِعَاءِ الَّذِي أُفْرِغَ مِمَّا فِيهِ لِيُمْلَأَ بِشَيْءٍ آخَرَ.
Bir şey için 'ferâğ' (vakit ayırmak/boşalmak), o şeyden alıkoyan meşguliyetlerden arınmaktır; bu ise bir şeye özen göstermenin temsili bir anlatımıdır. Başka bir işi bırakıp yalnızca bir işe yönelen kimsenin hali, başka bir şeyle doldurulmak üzere içindekilerden boşaltılan bir kabın haline benzetilmiştir.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ صَالِحٌ لِلْاِسْتِعْمَالِ فِي الْاِعْتِنَاءِ كَمَا فِي قَوْلِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ لِابْنِهِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ «افْرُغْ إِلَى أَضْيَافِكَ» (أَيْ تَخَلَّ عَنْ كُلِّ شُغْلٍ لِتَشْتَغِلَ بِأَضْيَافِكَ وَتَتَوَفَّرُ عَلَى قِرَاهُمْ) وَصَالِحٌ لِلْاِسْتِعْمَالِ فِي الْوَعِيدِ، كَقَوْلِ جَرِيرٍ:
Bu temsilî ifade, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın oğlu Abdurrahman'a söylediği: «Misafirlerinle ilgilen (افْرُغْ إِلَى أَضْيَافِكَ)» (yani bütün işleri bırak ki misafirlerinle meşgul olasın ve onların ikramıyla bizzat ilgilenesin) sözünde olduğu gibi özen gösterme anlamında kullanılmaya elverişli olduğu gibi; Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi tehdit ve korkutma anlamında kullanılmaya da elverişlidir:
أَلَانَ وَقَدْ فَرَغْتُ إِلَى نَمِيرٍ ... فَهَذَا حِينَ كُنْتُ لَهَا عَذَابًا
Şimdi mi? Oysa ben Nemîr kabilesine vakit ayırdım [onların hesabını görmeye koyuldum], / İşte bu, benim onlar için bir azap olduğum andır.
وَالْمُنَاسِبُ لِسِيَاقِ الْآيَةِ بِاعْتِبَارِ السَّابِقِ وَاللَّاحِقِ، أَنْ تُحْمَلَ عَلَى مَعْنَى الْإِقْبَالِ عَلَى
Ayetin bağlamına öncesi ve sonrası dikkate alındığında en uygun olan, bunun ahirette
أُمُورِ الثَّقَلَيْنِ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ بَعْدَهُ يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرَّحْمَن: ٤١] ، وَهَذَا لِكُفَّارِ الثَّقَلَيْنِ وَهُمُ الْأَكْثَرُ فِي حِينِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
insanların ve cinlerin işlerine yönelme manasına hamledilmesidir; çünkü sonrasında { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Suçlular simalarından tanınırlar” [Rahmân 41] buyrulmaktadır. Bu durum, insan ve cinden oluşan iki taifenin kâfirleri içindir ki bu ayet indiği sırada [muhatapların] çoğunluğu onlardı.
والثَّقَلانِ: تَثْنِيَةُ ثَقَلٍ، وَهَذَا الْمُثَنَّى اسْمٌ مُفْرَدٌ لِمَجْمُوعِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ.
Sekalân (الثَّقَلانِ); 'sekal' kelimesinin tesniyesidir (ikilidir). Bu tesniye lafız, insan ve cin topluluğunun tamamını ifade eden tek bir isimdir.
وَأَحْسَبُ أَنَّ الثَّقَلَ هُوَ الْإِنْسَانُ لِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْأَرْضِ، فَهُوَ كَالثِّقَلِ عَلَى الدَّابَّةِ، وَأَنَّ إِطْلَاقَ هَذَا الْمُثَنَّى عَلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ مِنْ بَابِ التَّغْلِيبِ، وَقِيلَ غَيْرَ هَذَا مِمَّا لَا يَرْتَضِيهِ الْمُتَأَمِّلُ. وَقَدْ عُدَّ هَذَا اللَّفْظُ بِهَذَا الْمَعْنَى مِمَّا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا بِصِيغَةِ التَّثْنِيَةِ فَلَا يُطْلَقُ عَلَى نَوْعِ الْإِنْسَانِ بِانْفِرَادِهِ اسْمُ الثَّقَلِ وَلِذَلِكَ فَهُوَ مُثَنَّى اللَّفْظِ مُفْرَدُ الْإِطْلَاقِ. وَأَظُنُّ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَمْ يُطْلَقْ عَلَى مَجْمُوعِ النَّوْعَيْنِ قَبْلَ الْقُرْآنِ فَهُوَ مِنْ أَعْلَامِ الْأَجْنَاسِ بِالْغَلَبَةِ، ثُمَّ اسْتَعْمَلَهُ أَهْلُ الْإِسْلَامِ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
Bana öyle geliyor ki sekal, yeryüzünde taşındığı için insandır; zira binek üzerindeki yüke benzer. Bu ikil lafzın insan ve cin topluluğuna verilmesi ise tağlîb (baskın olanın adıyla anma) kabilindendir. İyice düşünen kimsenin razı olmayacağı başka açıklamalar da yapılmıştır. Bu lafız bu anlamıyla sadece ikil kalıbında kullanılan kelimelerden sayılmıştır; dolayısıyla insan türüne tek başına sekal adı verilmez. Bu sebeple lafzı ikil, kullanımı ise tekildir. Zannımca bu lafız Kur'an'dan önce bu iki türün tamamı için kullanılmamıştı; dolayısıyla galebe yoluyla cins isimlerinden olmuştur. Sonra bunu İslam ehli kullanmıştır. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
وَمِيَّةُ أَحْسَنُ الثَّقَلَيْنِ وَجْهًا ... وَسَالِفَةً وَأَحْسَنُهُ قَذَالًا
Meyye, yüz ve gerdan bakımından iki ağırlığın (insan ve cinlerin) en güzelidir / ve ense bakımından da onların en güzelidir.
أَرَادَ وَأَحْسَنُ الثَّقَلَيْنِ، وَجَعَلَ الضَّمِيرَ لَهُ مُفْرَدًا. وَقَدْ أَخْطَأَ فِي اسْتِعْمَالِهِ إِذْ لَا عَلَاقَةَ لِلْجِنِّ فِي شَيْءٍ مِنْ غَرَضِهِ.
Şair 'iki ağırlığın en güzeli' demek istemiş ve ona giden zamiri tekil kılmıştır. Ancak bu kullanımında hata etmiştir; zira cinlerin onun kastettiği güzellikle hiçbir alakası yoktur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سَنَفْرُغُ بِالنُّونِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْيَاءِ الْمَفْتُوحَةِ عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ الْاِلْتِفَاتِ.
Cumhur { سَنَفْرُغُ } kelimesini nûn ile okumuştur. Hamza ve Kisâî ise iltifât yoluyla zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesi üzere fethalı ye ile [سَيَفْرُغُ şeklinde] okumuşlardır.
وَكُتِبَ أَيُّهَ فِي الْمُصْحَفِ بِهَاءٍ لَيْسَ بَعْدَهَا أَلْفٌ وَهُوَ رَسْمٌ مُرَاعَى فِيهِ حَالَ النُّطْقِ بِالْكَلِمَةِ فِي الْوَصْلِ إِذْ لَا يُوقَفُ عَلَى مِثْلِهِ، فَقَرَأَهَا الْجُمْهُورُ بِفَتْحَةٍ عَلَى الْهَاءِ دُونَ أَلِفٍ فِي حَالَتَيِ الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَقَرَأَهَا أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِأَلِفٍ بَعْدَ الْهَاءِ فِي الْوَقْفِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِضَمِّ الْهَاءِ تَبَعًا لِضَمِّ الْيَاءِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهَذَا من الإتباع.
{ أَيُّهَ } kelimesi Mushaf'ta kendisinden sonra elif olmaksızın he harfiyle yazılmıştır; bu, kelimenin vasıl (bağlantı) halindeki okunuşu gözetilerek yapılan bir resimdir, zira böylesi bir kelimede durulmaz. Cumhur bu kelimeyi hem vasıl hem vakıf halinde elifsiz olarak he harfinin fethasıyla okumuştur. Ebû Amr ve Kisâî vakıf halinde he'den sonra bir elif ile okumuşlardır. İbn Âmir ise kendisinden önceki yâ harfinin dammesine uyarak he'nin dammesiyle okumuştur ki bu da itbâ' (uyum) kabilindendir.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣٢]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 32]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٢)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (32)
تَكْرِيرٌ لِنَظَائِرِهِ وَلَيْسَ هُوَ خِطَابًا لِلثَّقَلَيْنِ وَلَا تَذْيِيلًا لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبِلَهُ إِذْ لَيْسَ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ ذِكْرُ نِعْمَةٍ عَلَى الثَّقَلَيْنِ بَلْ هِيَ تهديد لَهما.
Benzerleri gibi bir tekrardır; insan ve cin topluluğuna doğrudan bir hitap olmadığı gibi kendisinden önceki cümlenin tezyîli de değildir. Zira önceki cümlede insan ve cin topluluğuna yönelik bir nimetten bahsedilmemekte, bilakis onlar için bir tehdit yer almaktadır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣٣]
[Rahmân Sûresi (55), Âyet 33]
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ (٣٣)
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ } “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ama bir güç ve kudret olmadan geçemezsiniz.” (33)
هَذَا مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ السَّابِقِ وَاللَّاحِقِ، وَلَيْسَ خِطَابًا
Bu, önceki ve sonraki kelamın bağlamının gösterdiği mahzuf bir sözün makûlüdür (söylenen sözdür); yoksa dünya hayatındaki
لِلْإِنْسِ وَالْجِنَّ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَالتَّقْدِيرُ: فَنَقُولُ لَكُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ [الْأَنْعَام: ١٢٨] الْآيَةِ، أَيْ فَنَقُولُ: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ، وَتقدم فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ.
insan ve cinlere yönelik bir hitap değildir. Takdiri şöyledir: Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “Onların hepsini toplayacağı gün [şöyle diyecektir]: Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız...” [En'âm 128] ayetinde olduğu gibi, [yani] “Biz de şöyle deriz: Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız” takdirindedir ve En'âm Sûresi'nde geçmişti.
وَالْمَعْشَرُ: اسْمٌ لِلْجَمْعِ الْكَثِيرِ الَّذِي يُعَدُّ عَشَرَةً عَشَرَةً دُونَ آحَادٍ.
Ma'şer (الْمَعْشَرُ); tek tek değil, onar onar sayılacak kadar çok olan kalabalık topluluğun adıdır.
وَهَذَا إِعْلَانٌ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ فِي قَبْضَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَجِدُونَ مَنْجَى مِنْهَا، وَهُوَ تَرْوِيعٌ لِلضَّالِّينَ وَالْمُضِلِّينَ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ بِمَا يَتَرَقَّبُهُمْ من الْجَزَاء السيّء لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يُقَالُ لِجَمْعٍ مُخْتَلِطٍ إِلَّا وَالْمَقْصُودُ أَهْلُ الْجِنَايَةِ مِنْهُمْ فَقَوْلُهُ: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ عَامٌ مُرَادٌ بِهِ الْخُصُوصَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ [الرَّحْمَن: ٣٥] إِلَخْ.
Bu, onlara Allah Teâlâ'nın kabzasında (kudretinde) olduklarını ve oradan hiçbir kurtuluş yolu bulamayacaklarını bir ilandır. Cin ve insanlardan sapan ve saptıranlara, kendilerini bekleyen kötü ceza ile yapılan bir korkutmadır. Zira böylesi bir söz karışık bir topluluğa ancak içlerindeki suçlular kastedildiğinde söylenir. Dolayısıyla O'nun: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } sözü, sonrasındaki { يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ } “Üzerinize alevden bir ateş gönderilir” [Rahmân 35] vb. ifadelerin karinesiyle, kendisiyle husus kastedilmiş bir umumdur.
وَالنُّفُوذُ وَالنَّفَاذُ: جَوَازُ شَيْءٍ عَنْ شَيْءٍ وَخُرُوجُهُ مِنْهُ. وَالشَّرْطُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيزِ، وَكَذَلِكَ الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ جَوَابُ هَذَا الشَّرْطِ مِنْ قَوْلِهِ: فَانْفُذُوا، أَيْ وَأَنْتُمْ لَا تَسْتَطِيعُونَ الْهُرُوبَ.
Nüfûz (النُّفُوذُ) ve nefâz (النَّفَاذُ); bir şeyin diğer bir şeyden geçip gitmesi ve ondan dışarı çıkmasıdır. Şart edatı aciz bırakmak (ta'cîz) için kullanılmıştır; nitekim bu şartın cevabı olan { فَانْفُذُوا } “haydi geçin” emri de aynı şekildedir, yani «oysa siz kaçmaya güç yetiremezsiniz» demektir.
وَالْمَعْنَى: إِنْ قَدَرْتُمْ عَلَى الْاِنْفِلَاتِ مِنْ هَذَا الْمَوْقِفِ فَافْلِتُوا. وَهَذَا مُؤْذِنٌ بِالتَّعْرِيضِ بِالتَّخْوِيفِ مِمَّا سَيَظْهَرُ فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ مِنَ الْعِقَابِ لِأَهْلِ التَّضْلِيلِ.
Anlam şudur: Eğer bu duruşma yerinden kaçıp kurtulmaya gücünüz yetiyorsa kurtulun! Bu ifade, o duruşma yerinde saptıran kimseler için ortaya çıkacak azapla üstü kapalı bir korkutmayı bildirmektedir.
وَالْأَقْطَارُ: جَمْعُ قُطْرٍ بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ الطَّاءِ وَهُوَ النَّاحِيَةُ الْوَاسِعَةُ مِنَ الْمَكَانِ الْأَوْسَعِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [١٤] .
Aktâr (الْأَقْطَارُ); gaf harfinin ötresi ve tı harfinin sükûnu ile 'kutr' kelimesinin çoğuludur; daha geniş bir yerin geniş bir tarafı/bölgesi demektir. Ahzâb Sûresi'ndeki [14]: { وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها } “Eğer onların üzerine [şehrin] her tarafından girilseydi” ayetinde geçmişti.
وَذَكَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لِتَحْقِيقِ إِحَاطَةِ الْجِهَاتِ كُلِّهَا تَحْقِيقًا لِلتَّعْجِيزِ، أَيْ فَهَذِهِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أَمَامَكُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ فَاخْرُجُوا مِنْ جِهَةٍ مِنْهَا فِرَارًا مِنْ مَوْقِفِكُمْ هَذَا، وَذَلِكَ أَنَّ تَعَدُّدَ الْأَمْكِنَةِ يُسَهِّلُ الْهُرُوبَ مِنْ إِحْدَى جِهَاتِهَا.
Aciz bırakmayı tam olarak gerçekleştirmek amacıyla bütün yönlerin kuşatılmış olduğunu bildirmek için gökleri ve yeri zikretti. Yani: «İşte şu gökler ve yer karşınızdadır, eğer gücünüz yetiyorsa bu duruşma yerinizden kaçarak onların bir tarafından çıkın gidin!» [demektir]. Çünkü mekânların çokluğu, onların yönlerinden birinden kaçmayı kolaylaştırır.
وَالْأَرْضُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا إِمَّا أَنْ تَكُونَ الْأَرْضَ الَّتِي فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ حِينَ الْبَعْثِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ أَرْضَ الْحَشْرِ وَهِيَ الَّتِي سَمَّاهَا الْقُرْآن بِالسَّاهِرَةِ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [١٤] ، وَقَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ [إِبْرَاهِيم: ٤٨] ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْمَثَلِ الْمُسْتَعْمَلِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي إِحَاطَةِ الْجِهَاتِ كَقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ:
Burada zikredilen yer ya dünyadaki yerdir ki bu diriliş (ba's) vaktindedir; ya Nâziât Sûresi'nde [14] Kur'an'ın es-Sâhire (السَّاهِرَةِ) olarak isimlendirdiği ve Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün” [İbrâhîm 48] buyurduğu haşir yeridir; ya da bu, yönlerin kuşatılmasını mübalağa ile anlatmak için kullanılan darb-ı mesel kabilinden olup Ebû Bekir es-Sıddîk'ın şu sözü gibidir:
«أَيُّ أَرْضٍ تُقِلُّنِي، وَأَيُّ سَمَاءٍ تُظِلُّنِي» .
«Hangi yer beni taşır ve hangi gök beni gölgelendirir?»
وَهَذِهِ الْمَعَانِي لَا تَتَنَافَى، وَهِيَ مِنْ حَدِّ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ.
Bu anlamlar birbirini dışlamaz ve bunlar Kur'an'ın i'câz (mucizelik) sınırındandır.
وَجُمْلَةُ لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ بَيَانٌ لِلتَّعْجِيزِ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهُ فَإِنَّ السُّلْطَانَ:
{ لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ } “Büyük bir güç olmadan geçemezsiniz” cümlesi, kendisinden önceki cümledeki aciz bırakmayı açıklayıcıdır. Zira sultân (السُّلْطَانُ):
الْقُدْرَةُ، أَيْ لَا تَنْفُذُونَ مِنْ هَذَا الْمَأْزِقِ إِلَّا بِقُدْرَةٍ عَظِيمَةٍ تَفُوقُ قُدْرَةَ اللَّهِ الَّذِي حَشَرَكُمْ لِهَذَا الْمَوْقِفِ، وَأَنَّى لَكُمْ هَاتِهِ الْقُوَّةُ.
Kudrettir; yani sizi bu duruşma yeri için toplayan Allah'ın kudretini aşan büyük bir kudret olmaksızın bu darboğazdan geçip gidemezsiniz, nerede sizde bu güç!
وَهَذَا عَلَى طَرِيقِ قَوْلِهِ: وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ [الشُّعَرَاء: ٢١٠، ٢١١] ، أَيْ مَا صَعِدُوا إِلَى السَّمَاءِ فيتنزّلوا بِهِ.
Bu durum, O'nun şu sözü üslubundadır: { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ } “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez” [Şuarâ 210-211], yani göğe çıkamadılar ki onunla insinler.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣٤]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYET 34]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٤)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (34)
الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمَذْكُور قبله.
Bunun hakkındaki açıklama, bundan önce geçen benzeri hakkındaki açıklama gibidir.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣٥]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYET 35]
يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَنُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ (٣٥)
{ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَنُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ } “Üzerinize dumansız bir ateş alevi ve erimiş bakır gönderilir de kendinizi savunamazsınız.” (35)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ عَنْ جُمْلَةِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا [الرَّحْمَن: ٣٣] إِلَخْ لِأَنَّ ذَلِكَ الْإِشْعَارَ بِالتَّهْدِيدِ يُثِيرُ فِي نُفُوسِهِمْ تَسَاؤُلًا عَمَّا وَرَاءَهُ.
{ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا } “Eğer gücünüz yetiyorsa geçin” [Rahmân 33] vb. cümlesinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır). Çünkü o tehdit hissi, onların içlerinde bunun ardında ne olduğuna dair bir merak uyandırır.
وَضَمِيرُ عَلَيْكُما رَاجِعٌ إِلَى الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فَهُوَ عَامٌّ مُرَادٌ بِهِ الْخُصُوصَ بِالْقَرِينَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَن: ٤٦] الْآيَاتِ. وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُمْ مُعَاقَبُونَ بَعْدَ أَنْ عَرَّضَ لَهُمْ بِذَلِكَ تَعْرِيضًا بِقَوْلِهِ: إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا [الرَّحْمَن: ٣٣] .
{ عَلَيْكُما } zamiri cin ve insanlara racidir; dolayısıyla kendisinden sonraki { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır” [Rahmân 46] vb. ayetler karinesiyle, kendisiyle husus kastedilmiş bir umumdur. Bu, { إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا } “Göklerin ve yerin sınırlarından geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin” [Rahmân 33] sözüyle üstü kapalı bir şekilde değindikten sonra, cezalandırılacaklarını açıkça bildirmektir.
وَمَعْنَى يُرْسَلُ عَلَيْكُما أَنَّ ذَلِكَ يَعْتَرِضُهُمْ قَبْلَ أَنْ يَلِجُوا فِي جَهَنَّمَ، أَيْ تُقْذَفُونَ بِشُوَاظٍ مِنْ نَارٍ تَعْجِيلًا لِلسُّوءِ. وَالْمُضَارِعُ لِلْحَالِ، أَيْ وَيُرْسَلُ عَلَيْكُمَا الْآنَ شُوَاظٌ.
{ يُرْسَلُ عَلَيْكُما } “Üzerinize gönderilir” ifadesinin anlamı, cehenneme girmeden önce bunun onların karşısına çıkacağıdır; yani kötülüğün çabuklaştırılması için üzerinize dumansız bir ateş alevi fırlatılır. Muzâri fiil şimdiki zaman içindir; yani «şimdi üzerinize dumansız bir ateş alevi gönderilir» [demektir].
وَالشُّوَاظُ بِضَمِّ الشِّينِ وَكَسْرِهَا: اللَّهَبُ الَّذِي لَا يُخَالِطُهُ دُخَانٌ لِأَنَّهُ قَدْ كَمُلَ اشْتِعَالُهُ وَذَلِكَ أَشَدُّ إِحْرَاقًا. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ الشِّينِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِهَا.
Şuvâz (الشُّوَاظُ); şîn harfinin ötresi ve kesresi ile, içine duman karışmamış alevdir; çünkü tutuşması tam kemale ermiştir ve bu yakıcılık bakımından daha şiddetlidir. Çoğunluk bunu şîn harfinin ötresiyle okumuştur. İbn Kesîr ise kesresiyle okumuştur.
وَالنُّحَاسُ: يُطْلَقُ عَلَى الدُّخَانِ الَّذِي لَا لَهَبَ مَعَهُ. وَبِهِ فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَتَبِعَهُمَا الْخَلِيلُ.
Nuhâs (النُّحَاسُ); yanında alev olmayan dumana denir. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr bunu böyle tefsir etmişler, Halîl de onlara uymuştur.
وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: أَنَّ الدُّخَّانَ الَّذِي لَمْ تَلْحَقْهُمْ مَضَرَّتُهُ وَالْاِخْتِنَاقُ بِهِ بِسَبَبِ شِدَّةِ لَهَبِ الشُّوَاظِ يُضَافُ إِلَى ذَلِكَ الشُّوَاظِ عَلَى حِيَالِهِ فَلَا يَفْلِتُونَ مِنَ الْأَمْرَيْنِ.
Buna göre mana: Alevin (şuvâz) şiddeti sebebiyle kendilerine zararı ve boğması ulaşmayan duman, başlı başına o aleve eklenir de her iki şeyden de kurtulamazlar.
وَيُطْلَقُ النُّحَاسُ عَلَى الصُّفْرِ وَهُوَ الْقِطْرُ. وَبِهِ فَسَّرَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُصَبُّ عَلَيْهِمُ الصُّفْرُ الْمُذَابُ.
Nuhâs (النُّحَاسُ), sarı bakır (sufr) için de kullanılır ki o kıtır (erimiş bakır)dır. Mücâhid ve Katâde bunu böyle tefsir etmiştir, İbn Abbâs'tan da böyle rivayet edilmiştir. Bu durumda mana: Onların üzerine erimiş bakır dökülür.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَنُحاسٌ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى شُواظٌ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ مَجْرُورًا عَطْفًا عَلَى نارٍ فَيَكُونُ الشُّوَاظُ مِنْهُ أَيْضًا، أَيْ شُوَاظُ لَهَبٍ مِنْ نَارٍ، وَلَهَبٍ مِنْ نُحَاسٍ مُلْتَهِبٍ. وَهَذِهِ نَارٌ خَارِقَةٌ لِلْعَادَةِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [الْبَقَرَة: ٢٤] .
Cumhur { وَنُحاسٌ } kelimesini { شُواظٌ } üzerine atıfla merfû (ötreli) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb'dan rivayetle Ravh ise { نارٍ } üzerine atıfla mecrûr (kesreli) okumuşlardır; buna göre alev (şuvâz) ondan da olmuş olur, yani «ateşten bir alev ve alevlenmiş bakırdan bir alev» [demektir]. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan” [Bakara 24] sözü gibi alışılmışın dışında (hârikulâde) bir ateştir.
وَمَعْنَى فَلا تَنْتَصِرانِ: فَلَا تَجِدَانِ مَخْلِصًا مِنْ ذَلِكَ وَلَا تَجِدَانِ نَاصِرًا.
{ فَلا تَنْتَصِرانِ } sözünün manası: Bundan bir kurtuluş yolu bulamazsınız ve hiçbir yardımcı da bulamazsınız.
وَالنَّاصِرُ: هَنَا مُرَادٌ مِنْهُ حَقِيقَتُهُ وَمَجَازُهُ، أَيْ لَا تَجِدَانِ مَنْ يَدْفَعُ عَنْكُمَا ذَلِكَ وَلَا مَلْجَأَ تتّقيان بِهِ.
Buradaki nâsır (yardımcı) kelimesiyle hem hakiki hem de mecazi anlamı kastedilmiştir; yani sizden bunu savuşturacak bir kimse bulamazsınız ve sığınacağınız bir melce de edinemezsiniz.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٣٦]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYET 36]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٦)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (36)
تَكْرِيرٌ كَالْقَوْلِ فِي الَّذِي وَقَعَ قبله قَرِيبا.
Az önce geçen benzeri hakkındaki açıklama gibi bir tekrardır.
[٣٧- ٤٠]
[37- 40]
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : الْآيَات ٣٧ إِلَى ٤٠]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYETLER 37'DEN 40'A]
فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ (٣٧) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٨) فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ (٣٩) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٠)
{ فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ (٣٧) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٨) فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ (٣٩) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٠) } “Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül olduğu zaman; öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz. Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (37-40)
تَفْرِيعٌ إِخْبَار عَلَى إِخْبَارِ فَرْعٍ عَلَى بَعْضِ الْخَبَرِ الْمُجْمَلِ فِي قَوْلِهِ: سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ [الرَّحْمَن: ٣١] إِلَى آخِرِهِ، تَفْصِيلٌ لِذَلِكَ الْإِجْمَالِ بِتَعْيِينِ وَقَتِهِ وَشَيْءٍ مِنْ أَهْوَالِ مَا يَقَعُ فِيهِ لِلْمُجْرِمِينَ وَبَشَائِرِ مَا يُعْطَاهُ الْمُتَّقُونَ مِنَ النَّعِيمِ وَالْحُبُورِ.
O'nun: { سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ } “Ey iki ağırlıklı topluluk! Yakında sizin hesabınızı göreceğiz” [Rahmân 31] ve devamındaki mücmel haberin bir kısmına dayanan bir haberin başka bir habere tafri'idir (bağlanmasıdır); o icmali, vaktini, o günde suçluların başına gelecek korkunç hallerden bir kısmını ve takva sahiplerine verilecek nimet ve sevinç müjdelerini belirterek açıklamadır.
وَقَوْلُهُ: فَكانَتْ وَرْدَةً تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ كَانَتْ كَوَرْدَةٍ.
O'nun: { فَكانَتْ وَرْدَةً } “gül gibi olduğu zaman” sözü beliğ bir teşbihtir, yani «gül gibi olduğu zaman» [demektir].
وَالْوَرْدَةُ: وَاحِدَةُ الْوَرْدِ، وَهُوَ زَهْرٌ أَحْمَرُ مِنْ شَجَرَةٍ دَقِيقَةٍ ذَاتِ أَغْصَانٍ شَائِكَةٍ تَظْهَرُ فِي فَصْلِ الرَّبِيعِ وَهُوَ مَشْهُورٌ. وَوَجْهُ الشَّبَهِ قِيلَ هُوَ شِدَّةُ الْحُمْرَةِ، أَيْ يَتَغَيَّرُ لَوْنُ السَّمَاءِ الْمَعْرُوفُ أَنَّهُ أَزْرَقُ إِلَى الْبَيَاضِ، فَيَصِيرُ لَوْنُهَا أَحْمَرَ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ [إِبْرَاهِيم: ٤٨] . وَيَجُوزُ عِنْدِي: أَنْ يَكُونَ وَجْهُ الشَّبَهِ كَثْرَةَ الشُّقُوقِ كَأَوْرَاقِ الْوَرْدَةِ.
Vürde (الْوَرْدَةُ); 'verd' kelimesinin tekilidir. O, ilkbaharda ortaya çıkan, dikenli dallara sahip ince bir ağacın kırmızı çiçeğidir ve meşhurdur. Benzetme yönünün (vech-i şebeh) kırmızılığın şiddeti olduğu söylenmiştir; yani göğün beyaza çalan mavi olarak bilinen rengi değişir ve rengi kırmızı olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün” [İbrâhîm 48]. Bana göre: Benzetme yönünün, gülün yaprakları gibi yarıkların çokluğu olması da caizdir.
وَالدِّهَانُ، بِكَسْرِ الدَّالِ: دُرْدِيُّ الزَّيْتِ. وَهَذَا تَشْبِيهٌ ثَانٍ لِلسَّمَاءِ فِي التَّمَوُّجِ وَالْاِضْطِرَابِ.
Dihân (الدِّهَانُ), dâl harfinin kesresi ile: Zeytinyağının tortusudur. Bu, dalgalanma ve çalkantı bakımından gök için ikinci bir teşbihtir.
وَجُمْلَةُ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَجُمْلَةِ الْجَوَابِ وَقَدْ مَثَّلَ بِهَا فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» لِلْاِعْتِرَاضِ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ، وَعَيَّنَ كَوْنَهَا مُعْتَرِضَةً لَا
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } cümlesi, şart cümlesi ile cevap cümlesi arasında bir ara cümledir (mûterizadır). «Muğni'l-Lebîb» adlı eserde şart ile cevabı arasındaki itiraz (ara cümle) için bu örnek verilmiş ve onun hâl cümlesi değil,
حَالِيَّةً،
ara cümle (mu'teriza) olduğu kesin olarak belirtilmiştir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةُ تَكْرِيرٍ لِلتَّقْرِيرِ وَالتَّوْبِيخِ كَمَا هُوَ بيّن، وَانْشِقَاقُ السَّمَاءِ مِنْ أَحْوَالِ الْحَشْرِ، أَيْ فَإِذَا قَامَتِ الْقِيَامَةُ وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ وَانْشَقَّتِ السَّماءُ [الحاقة: ١٥، ١٦] أَنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ [الحاقة:
Bu cümle, açık olduğu üzere ikrar ettirme (takrîr) ve azarlama (tevbîh) amacıyla tekrar edilmiş bir ara cümledir. Göğün yarılması haşir hallerindendir, yani «kıyamet koptuğu ve gök yarıldığı zaman» [demektir]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْواقِعَةُ وَانْشَقَّتِ السَّماءُ } “İşte o gün olacak olan olur ve gök yarılır” [Hâkka 15-16] ki O'nun: { يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ } “O gün [hesap için] huzura arz olunursunuz, hiçbir gizliniz saklı kalmaz” [Hâkka:
١٨] . وَهَذَا هُوَ الْاِنْشِقَاقُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٢٥، ٢٦] .
18] sözü de böyledir. Furkân Sûresi'ndeki [25-26]: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “Göğün beyaz bulutlarla yarılacağı ve meleklerin bölük bölük indirileceği gün; işte o gün gerçek hükümranlık Rahmân'ındır” ayetinde zikredilen yarılma da işte budur.
وَجُمْلَةُ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِلَخْ جَوَابُ شَرْطِ (إِذَا) . وَاقْتَرَنَ بِالْفَاءِ لِأَنَّهَا صَدَرَتْ بِاسْمِ زمَان وَهُوَ فَيَوْمَئِذٍ وَذَلِكَ لَا يَصْلُحُ لِدُخُولِ (إِذَا) عَلَيْهِ.
{ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ } “İşte o gün günahı sorulmaz” vb. cümlesi { إِذَا } şartının cevabıdır. Başına fâ (فَـ) harfi bitişmiştir; çünkü o, bir zaman ismi olan { فَيَوْمَئِذٍ } ile başlamıştır ve bu da üzerine doğrudan { إِذَا }'nın girmesine elverişli değildir.
وَمعنى لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ: نَفْيُ السُّؤَالِ الَّذِي يُرِيدُ بِهِ السَّائِلُ مَعْرِفَةَ حُصُولِ الْأَمْرِ الْمُتَرَدِّدِ فِيهِ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ [الْقَصَص: ٧٨] .
{ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ } “Günahı sorulmaz” ifadesinin manası: Soran kimsenin, tereddüt ettiği bir durumun gerçekleşip gerçekleşmediğini öğrenmek istediği soru sormanın nefyedilmesidir (yokluğudur). Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Suçlulara günahları sorulmaz” [Kasas 78] sözü gibidir.
وَلَيْسَ هُوَ الَّذِي فِي قَوْله تَعَالَى: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْحجر:
Yoksa bu, Allah Teâlâ'nın şu sözündeki soru değildir: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta olduklarını mutlaka soracağız” [Hicr:
٩٢، ٩٣] وَقَوْلِهِ: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ [الصافات: ٢٤] ، فَإِنَّ ذَلِكَ لِلتَّقْرِيرِ وَالتَّوْبِيخِ فَإِنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُتَّسَعُ الزَّمَانِ، فَفِيهِ مُوَاطِنٌ لَا يُسْأَلُ أَهْلُ الذُّنُوبِ عَنْ ذُنُوبِهِمْ، وَفِيهِ مُوَاطِنٌ يُسْأَلُونَ فِيهَا سُؤَالَا تَقْرِيرٍ وَتَوْبِيخٍ.
92-93] ve O'nun: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” [Sâffât 24] sözündeki soru gibi; çünkü bu, ikrar ettirme (takrîr) ve azarlama (tevbîh) içindir. Zira kıyamet günü zaman bakımından geniştir; onda günahkârların günahlarından sorulmadığı duraklar olduğu gibi, ikrar ettirme ve azarlama sorusuyla sorgulandıkları duraklar da vardır.
وَجُمْلَةُ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ تَكْرِيرٌ للتقرير والتوبيخ.
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” cümlesi ikrar ettirme ve azarlama için bir tekrardır.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٤١]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYET 41]
يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ (٤١)
{ يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } “Suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.” (41)
هَذَا اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرَّحْمَن:
Bu, O'nun: { فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz” [Rahmân:
٣٩] ، أَيْ يُسْتَغْنَى عَنْ سُؤَالِهِمْ بِظُهُورِ عَلَامَاتِهِمْ لِلْمَلَائِكَةِ وَيَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُونَ أَخْذَ عِقَابٍ وَيُسَاقُونَ إِلَى الْجَزَاءِ.
39] sözünden doğan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); yani melekler için alametlerinin ortaya çıkmasıyla onlara soru sormaya gerek kalmaz, onları simalarından tanırlar, ceza olarak yakalanırlar ve cezalandırılmaya sevk edilirler.
وَالسِّيمَا: الْعَلَامَةُ. وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ فِي آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٣] .
Sîmâ (السِّيمَا): Alamettir. Bakara Sûresi'nin sonunda [273] Allah Teâlâ'nın: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Onları simalarından tanırsın” sözünde geçmişti.
وَ (الْ) فِي بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ بِنَوَاصِيهِمْ وَأَقْدَامِهِمْ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.
{ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } ibaresindeki elif-lâm takısı (الْـ), muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir; yani «perçemlerinden ve ayaklarından» demektir ve bu, Kur'an'da çokça geçen bir kullanımdır.
وَالنَّوَاصِي: جَمْعُ نَاصِيَةٍ وَهِي الشّعْر الَّذِي فِي مُقَدَّمِ الرَّأْسِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Nevâsî (النَّوَاصِي); başın ön tarafındaki saç demek olan 'nâsiye'nin çoğuludur; Allah Teâlâ'nın şu sözünde geçmişti:
مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها فِي سُورَةِ هُودٍ [٥٦] .
Hûd Sûresi'ndeki: { مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها } “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın” [56] ayetinde de [geçmiştir].
وَالْأَخْذُ بالناصية أَخذ تمكّن لَا يُفْلِتُ مِنْهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ [العلق: ١٥] .
Perçemden yakalamak, Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ } “Eğer vazgeçmezse, mutlaka onu perçeminden yakalarız” [Alak 15] buyurduğu gibi, kişinin kurtulamayacağı şekilde tam bir hâkimiyetle yakalamaktır.
وَالْأَقْدَامُ: جَمْعُ قَدَمٍ، وَهُوَ ظَاهِرُ السَّاقِ مِنْ حَيْثُ تُمْسِكُ الْيَدُ رِجْلَ الْهَارِبِ فَلَا يَسْتَطِيعُ انْفِلَاتًا وَفِيهِ أَيْضًا يُوضَعُ الْقَيْدُ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Afdâm (الْأَقْدَامُ); 'kadem' (ayak) kelimesinin çoğuludur. O da kaçanın bacağının el ile tutulup kurtulamadığı baldırın dış tarafıdır ve pranga da oraya vurulur. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
أَوْ حُرَّةٌ كَمَهَاةِ الرَّمْلِ قَدْ كُبِلَتْ ... فَوْقَ الْمَعَاصِمِ مِنْهَا والعراقيب
«Yahut kum ceylanı gibi hür bir kadın ki, bileklerinin ve topuklarının üzerinden prangalanmıştır.»
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٤٢]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYET 42]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٢)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (42)
تَكْرِيرٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهَا الَّذِي قبلهَا.
Kendinden önceki benzerinde geçtiği üzere bir tekrardır.
[٤٣، ٤٤]
[43, 44]
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : الْآيَات ٤٣ إِلَى ٤٤]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYETLER 43 İLÂ 44]
هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (٤٤)
{ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } “İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir! (43) Onlar, onunla kaynar su arasında dönüp dururlar.” (44)
هَذَا مِمَّا يُقَالُ يَوْمَ الْقِيَامَة على رُؤُوس الْمَلَأِ.
Bu, kıyamet gününde herkesin huzurunda söylenecek sözlerdendir.
وَوَصُفُ جَهَنَّمُ بِ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ تَسْفِيهٌ لِلْمُجْرِمِينَ وَفَضْحٌ لَهُمْ.
Cehennemin { الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ } “suçluların yalanladığı” şeklinde nitelenmesi, suçluları akılsızlıkla niteleme ve onları rezil etmedir.
وَجُمْلَةُ يَطُوفُونَ حَالٌ مِنَ الْمُجْرِمُونَ، أَيْ قَدْ تَبَيَّنَ سَفَهُ تَكْذِيبِهِمْ بِجَهَنَّمَ اتِّضَاحًا بَيِّنًا بِظُهُورِهَا لِلنَّاسِ وَبِأَنَّهُمْ يَتَرَدَّدُونَ خِلَالَهَا كَمَا تَرَدَّدُوا فِي إِثْبَاتِهَا حِينَ أُنْذِرُوا بِهَا فِي الدُّنْيَا.
{ يَطُوفُونَ } cümlesi { الْمُجْرِمُونَ } kelimesinden hâldir; yani cehennemin insanlara görünmesiyle ve dünyada kendisiyle uyarıldıklarında varlığını kabulde bocaladıkları gibi orada da dönüp durmalarıyla, cehennemi yalanlamalarının beyinsizliği apaçık ortaya çıkmıştır.
وَالطَّوَافُ: تَرْدَادُ الْمَشْيِ وَالْإِكْثَارُ مِنْهُ، يُقَالُ: طَافَ بِهِ، وَطَافَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ الطَّوَافُ بِالْكَعْبَةِ، وَالطَّوَافُ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، قَالَ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥٨] .
Tavâf (الطَّوَافُ); gidip gelmeyi tekrarlamak ve bunu çokça yapmaktır. «طَافَ بِهِ» ve «طَافَ عَلَيْهِ» denir. Kâbe'yi tavaf etmek ile Safa ve Merve arasındaki tavaf da bundandır. Allah Teâlâ: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “O ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” buyurmuştur ve Bakara Sûresi'nde [158] geçmişti.
وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الْمُغَلَّى الشَّدِيدُ الْحَرَارَةِ.
Hamîm (الْحَمِيمُ); kaynatılmış, son derece sıcak sudur.
وَالْمَعْنَى: يَمْشُونَ بَيْنَ مَكَانِ النَّارِ وَبَيْنَ الْحَمِيمِ فَإِذَا أَصَابَهُمْ حَرُّ النَّارِ طَلَبُوا التَّبَرُّدَ فَلَاحَ لَهُمُ الْمَاءَ فَذَهَبُوا إِلَيْهِ فَأَصَابَهُمْ حَرُّهُ فَانْصَرَفُوا إِلَى النَّارِ دَوَالَيْكَ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ [الْكَهْف: ٢٩] .
Anlamı şudur: Ateşin yeri ile kaynar su arasında yürürler; kendilerine ateşin harareti dokunduğunda serinlik ararlar ve onlara su görünür; ona doğru giderler, fakat suyun sıcağı kendilerini yakınca bu kez tekrar ateşe dönerler. Bu durum, Allah'ın şu sözü gibidir: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ } “Eğer yardım dilerlerse, kendilerine erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” [Kehf 29].
وَآنٍ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَنَى، إِذَا اشتدت حرارته.
Ân (آنٍ); harareti son derece arttığında kullanılan «أَنَى» fiilinin ism-i fâilidir.
[سُورَة الرَّحْمَن (٥٥) : آيَة ٤٥]
[RAHMÂN SÛRESİ (55): ÂYET 45]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٥)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (45)