رَتَّبَ عَلَى مَا مَضَى مِنَ الْكَلَامِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى دَلَائِلِ عَظَمَةِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ وَعَلَى أَمْثَالٍ لِتَقْرِيبِ الْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوا خَبَرَهُ، وَعَلَى جَلَائِلِ النِّعَمِ الْمُدْمَجَةِ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ أَنْ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يُنَزِّهَهُ تَنْزِيِهًا خَاصًّا مُعَقِّبًا لِمَا تُفِيضُهُ عَلَيْهِ تِلْكَ الْأَوْصَافُ الْجَلِيلَةُ الْمَاضِيَةُ مِنْ تَذَكُّرٍ جَدِيدٍ يَكُونُ التَّنْزِيهُ عَقِبَهُ ضَرْبًا مِنَ التَّذَكُّرِ فِي جَلَالِ ذَاتِهِ وَالتَّشَكُّرِ لِآلَائِهِ فَإِنَّ لِلْعِبَادَاتِ مَوَاقِعَ تَكُونُ هِيَ فِيهَا أَكْمَلَ مِنْهَا فِي دُونِهَا، فَيَكُونُ لَهَا مِنَ الْفَضْلِ مَا يُجْزَلُ ثَوَابُهُ فَالرَّسُولُ ﷺ لَا يَخْلُو عَنْ تَسْبِيحِ رَبِّهِ وَالتَّفَكُّرِ فِي عَظَمَةِ شَأْنِهِ وَلَكِنْ لِاخْتِلَافِ التَّسْبِيحِ وَالتَّفَكُّرِ مِنْ تَجَدُّدِ مُلَاحَظَةِ النَّفْسِ مَا يَجْعَلُ لِكُلِّ حَالٍ مِنَ التَّفَكُّرِ مَزَايَا تُكْسِبُهُ خَصَائِصَ وَتَزِيدُهُ ثَوَابًا.
İlahi kudretin azametine dair delilleri, haberini inkâr ettikleri yeniden dirilişi zihinlere yaklaştıran misalleri ve bunlar arasına dercedilen yüce nimetleri içeren önceki kelama bağlı olarak Allah, Resulü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kendisini özel bir tenzih ile tenzih etmesini emretmiştir. Bu tenzih, geçen o yüce vasıfların onda uyandırdığı yeni tefekkürün hemen ardından gelir; öyle ki ardından yapılan tenzih, O'nun zatının celalini tefekkür etmenin ve nimetlerine şükretmenin bir türü olur. Zira ibadetlerin öyle konumları vardır ki oralarda diğer hallere göre daha mükemmel olurlar; böylece karşılığında bol sevap verilen bir fazilete sahip olurlar. Nitekim Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Rabbini tesbih etmekten ve O'nun şanının azametini tefekkür etmekten hiçbir zaman hali kalmaz; fakat nefsin bu hususları yeniden müşahede etmesiyle tesbih ve tefekkürün farklılaşması, tefekkürün her haline onu ayrıcalıklı kılan ve sevabını artıran birtakım meziyetler kazandırır.
فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى قَوْلِهِ:
Bu cümle, { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ } cümlesinden O'nun şu kavline kadar olan kısma matuftur:
وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ [الْوَاقِعَة: ٤٩- ٧٣] ، وَهِيَ تَذْيِيلٌ.
{ وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ } [Vâkıa: 49-73]; [bu cümle] bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirmedir).
وَالتَّسْبِيحُ: التَّنْزِيهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
Tesbih (التَّسْبِيح), tenzih etmektir; Bakara Suresi'ndeki: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } [30] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti.
وَاسْمُ الرَّبِّ: هُوَ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَاتِهِ وَجُمَّاعِ صِفَاتِهِ وَهُوَ اسْمُ الْجَلَالَةِ، أَيْ بِأَنْ يَقُولَ:
Rabbin ismi ise O'nun zatına ve sıfatlarının tamamına delalet eden lafızdır ki o da lafza-i celaldir; yani şöyle demesidir:
سُبْحَانَ اللَّهِ، فَالتَّسْبِيحُ لَفْظٌ يَتَعَلَّقُ بِالْأَلْفَاظِ.
"Sübhânellah" (سُبْحَانَ اللَّهِ). Dolayısıyla tesbih, lafızlarla ilgili olan bir sözdür.
وَلَمَّا كَانَ الْكَلَامُ مَوْضُوعًا لِلدَّلَالَةِ عَلَى مَا فِي النَّفْسِ كَانَ تَسْبِيحُ الِاسْمِ مُقْتَضِيًا تَنْزِيهَ مُسَمَّاهُ وَكَانَ أَيْضًا مُقْتَضِيًا أَنْ يَكُونَ التَّسْبِيحُ بِاللَّفْظِ مَعَ الِاعْتِقَادِ لَا مُجَرَّدَ الِاعْتِقَادِ لِأَنَّ التَّسْبِيحَ لَمَّا عُلِّقَ بِلَفْظِ اسْمٍ تَعَيَّنَ أَنَّهُ تَسْبِيحٌ لَفْظِيٌّ، أَيْ قُلْ كَلَامًا فِيهِ مَعْنَى التَّنْزِيهِ، وَعَلِّقْهُ بِاسْمِ رَبِّكَ، فَكُلُّ كَلَامٍ يَدُلُّ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ مَشْمُولٌ لِهَذَا الْأَمْرِ وَلَكِنْ مُحَاكَاةُ لَفْظِ الْقُرْآنِ أَوْلَى وَأَجْمَعُ بِأَنْ يَقُولَ: سُبْحَانَ اللَّهِ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا
Kelam nefisteki manaya delalet etmek üzere vazedilmiş olduğundan, ismin tesbih edilmesi onun müsemmasının (isimlendirilen zatın) tenzih edilmesini iktiza eder; aynı şekilde tesbihin sırf itikattan ibaret olmayıp itikatla birlikte lafızla da olmasını gerektirir. Zira tesbih "isim" lafzına taalluk ettirildiğinde, onun lafzi bir tesbih olduğu tayin edilmiş olur; yani 'İçinde tenzih manası bulunan bir söz söyle ve onu Rabbinin ismine bağla' demektir. Dolayısıyla Allah'ın tenzihine delalet eden her söz bu emrin kapsamına girer; ancak Kur'an'ın lafzına uymak, "Sübhânellah" (سُبْحَانَ اللَّهِ) demek suretiyle daha evla ve daha kapsamlıdır. Bunu şu da teyit etmektedir:
قَالَتْهُ عَائِشَةُ ﵂ «إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ [النَّصْر: ٣] كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي سُجُودِهِ:
Âişe [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın: { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ } [Nasr: 3] kavli indiğinde, Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] secdesinde şöyle derdi:
سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي يَتَأَوَّلُ الْقُرْآنَ»
"Sübhânekellâhumme Rabbenâ ve bihamdik, Allâhummağfirlî" (Allah'ım, Rabbimiz! Seni hamdinle tesbih ederim. Allah'ım, beni bağışla); Kur'an'ı tevil ederdi.»
أَيْ يَتَأَوَّلُهُ عَلَى إِرَادَةِ أَلْفَاظِهِ.
Yani onu lafızlarının muradına göre tevil ederdi (uygulardı).
وَالْبَاءُ الدَّاخِلَة على بِاسْمِ زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ اللُّصُوقِ، أَيِ اتِّصَالُ الْفِعْلِ بِمَفْعُولِهِ وَذَلِكَ لِوُقُوعِ الْأَمْرِ بِالتَّسْبِيحِ عَقِبَ ذِكْرِ عِدَّةِ أُمُورٍ تَقْتَضِيهِ حَسْبَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ فَاءُ التَّرْتِيبِ فَكَانَ حَقِيقًا بِالتَّقْوِيَةِ وَالْحَثِّ عَلَيْهِ، وَهَذَا بِخِلَافِ قَوْلِهِ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] لِوُقُوعِهِ فِي صَدْرِ جُمْلَتِهِ كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [الْأَحْزَاب: ٤١، ٤٢] .
{ بِاسْمِ } kelimesine dahil olan bâ (بِ), lüsûku (yapışmayı/bağlanmayı), yani fiilin mefulüne bitişmesini pekiştirmek için zâiddir. Bunun sebebi, tertip bildiren fâ harfinin delalet ettiği üzere tesbih emrinin, bunu gerektiren birtakım hususların zikrinin hemen ardından gelmesidir; dolayısıyla pekiştirilmeye ve teşvik edilmeye layık olmuştur. Bu durum, { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ: 1] kavlinin, O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } [Ahzâb: 41, 42] kavlinde olduğu gibi cümlenin başında yer almasından farklıdır.
وَهَذَا الْأَمْرُ شَامِلٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِقَرِينَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ مَتْلُوٌّ لَهُمْ وَأَنَّ مَا تَفَرَّعَ الْأَمْرُ عَلَيْهِ لَا يَخْتَصُّ عِلْمُهُ بِالنَّبِيءِ ﷺ فَلَمَّا أُمِرَ بِالتَّسْبِيحِ لِأَجْلِهِ فَكَذَلِكَ مَنْ عَلِمَهُ مِنَ الْمُسلمين.
Bu emir, Kur'an'ın onlar için okunuyor olması ve emrin üzerine bina edildiği şeylerin bilgisinin sadece Hz. Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] has olmaması karinesiyle Müslümanları da kapsar. O'na bundan dolayı tesbih emredildiğine göre, Müslümanlardan bunu bilen kimseler de aynı şekildedir.
وَالْمعْنَى: إِذْ عَلِمْتُمْ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الدَّلَائِلِ وَتَذَكَّرْتُمْ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ فَنَزِّهُوا اللَّهَ وَعَظِّمُوهُ بِقُصَارَى مَا تَسْتَطِيعُونَ.
Manası şudur: İndirdiğimiz delilleri bildiğinize ve bundaki nimetleri tefekkür ettiğinize göre, gücünüzün yettiği en son noktaya kadar Allah'ı tenzih ve tazim ediniz.
وَ (الْعَظِيمِ) صَالِحٌ لِأَنْ يُجْعَلَ وَصْفًا لِ رَبِّكَ، وَهُوَ عَظِيمٌ بِمَعْنَى ثُبُوتِ جَمِيعِ الْكَمَالِ لَهُ وَهَذَا مَجَازٌ شَائِعٌ مُلْحَقٌ بِالْحَقِيقَةِ وَصَالِحٌ لِأَنْ يكون وَصفا لاسم وَالِاسْمُ عَظِيمٌ عَظَمَةً مَجَازِيَّةً لِيُمْنِهِ وَلِعَظَمَةِ المسمّى بِهِ.
{ الْعَظِيمِ } kelimesi { رَبِّكَ } için sıfat yapılmaya elverişlidir; O, bütün kemalin Kendisinde sabit olması anlamında azîmdir (yücedir) ve bu, hakikate mülhak yaygın bir mecazdır. [Aynı şekilde] { اسْمِ } için de sıfat olmaya elverişlidir; isim ise bereketi ve kendisiyle isimlendirilen zatın azameti sebebiyle mecazi bir azametle azîmdir.
[٧٥- ٨٠]
[75-80]
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٨٠]
[VÂKIA SURESİ (56): 75 İLÂ 80. AYETLER]
فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩)
{ فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki, -şayet bilirseniz bu gerçekten büyük bir yemindir- şüphesiz o, korunmuş bir kitapta bulunan çok şerefli bir Kur'an'dır. Ona ancak arınmış olanlar dokunabilir.”
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠)
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠) } “Âlemlerin Rabbinden indirilmedir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٩، ٥٠] يُعْرِبُ عَنْ خِطَابٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مُوَجَّهٍ إِلَى الْمُكَذِّبِينَ بِالْبَعْثِ الْقَائِلين: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً
{ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ } [Vâkıa: 49, 50] cümlesi üzerine bir tefri' olup, Yüce Allah'tan: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً
وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltilecekmişiz?”
[الْوَاقِعَة: ٤٧] ، انْتَقَلَ بِهِ إِلَى التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا بِالْبَعْثِ وَكَانَ إِثْبَاتُ الْبَعْثِ مِنْ أَهَمِّ مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ وَكَانَ مِمَّا أَغْرَاهُمْ بِتَكْذِيبِ الْقُرْآنِ اشْتِمَالُهُ عَلَى إِثْبَاتِ الْبَعْثِ الَّذِي عَدُّوهُ مُحَالًا، زِيَادَةً عَلَى تَكْذِيبِهِمْ بِهِ فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ مِنْ إِبْطَالِ شِرْكِهِمْ وَأَكَاذِيبِهِمْ، فَلَمَّا قَامَتِ الْحُجَّةُ عَلَى خَطَئِهِمْ فِي تَكْذِيبِهِمْ، فَقَدْ تَبَيَّنَ صِدْقُ مَا أَنْبَأَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ فَثَبت صدقه وَلذَلِك تَهَيَّأَ الْمَقَامُ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِ.
[Vâkıa: 47] diyen ve yeniden dirilişi yalanlayanlara yöneltilmiş bir hitabı ifade eder. Bununla Kur'an'ın şanını yüceltmeye intikal edilmiştir; çünkü onlar yeniden dirilişi yalanladıklarında ve dirilişin ispatı Kur'an'ın getirdiği en mühim hususlardan biri olduğunda -şirklerini ve yalanlarını iptal etmesi gibi getirdiği diğer şeylerde onu yalanlamalarına ilaveten- Kur'an'ın imkânsız saydıkları dirilişi ispatı içermesi de onları Kur'an'ı yalanlamaya sevk eden unsurlardan biriydi. Yalanlamalarındaki hatalarına dair hüccet ikame edilince, Kur'an'ın kendilerine haber verdiği şeylerin doğruluğu ortaya çıkmış ve onun doğruluğu sabit olmuştur; işte bu sebeple makam onun şanını yüceltmeye hazır hale gelmiştir.
وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْقَسَمِ عَلَى مَا سَبَقَ مِنْ أَدِلَّةِ وُقُوعِ الْبَعْثِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ [الْوَاقِعَة: ٤٩، ٥٠] ، إِخْبَارٌ بِيَوْمِ الْبَعْثِ وَإِنْذَارٌ لَهُمْ بِهِ وَهُمْ قَدْ أَنْكَرُوهُ، وَلِأَجْلِ اسْتِحَالَتِهِ فِي نَظَرِهِمُ الْقَاصِرِ كَذَّبُوا الْقُرْآنَ وَكَذَّبُوا مَنْ جَاءَ بِهِ، فَفَرَّعَ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِ الْبَعْثِ وَالْإِنْذَارِ بِهِ تَحْقِيقَ أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّهٌ عَنِ النَّقَائِصِ وَأَنَّهُ تَنْزِيلٌ مِنَ اللَّهِ وَأَنَّ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُبَلِّغٌ عَنِ اللَّهِ.
Fâ (فَ), yeminin dirilişin vukuuna dair geçen delillere tefri' edilmesi içindir. Zira O'nun: { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ } [Vâkıa: 49, 50] kavli, diriliş gününü haber vermek ve onu inkâr eden kimselere bir uyarıda bulunmaktır. Onlar dar görüşlerinde bunu imkânsız gördükleri için Kur'an'ı ve onu getireni yalanlamışlardı. Dirilişin vukuunun kesinleştirilmesi ve onunla uyarılmanın üzerine, Kur'an'ın noksanlıklardan münezzeh olduğu, Allah'tan indirilmiş bulunduğu ve onu getirenin Allah'tan tebliğ eden bir elçi olduğu hususu tefri' edilmiştir.
فَتَفْرِيعُ الْقَسَمِ تَفْرِيعٌ مَعْنَوِيٌّ بِاعْتِبَارِ الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَيْضًا تَفْرِيعٌ ذِكْرِيٌّ بِاعْتِبَارِ إِنْشَاءِ الْقَسَمِ إِنْ قَالُوا لَكُمْ: أَقْسَمَ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ.
Yeminin tefri' edilmesi, üzerine yemin edilen şey (muksemun aleyh) bakımından manevi bir tefri'dir; şayet size 'Yıldızların mevkilerine yemin etti' denirse, yeminin inşası bakımından aynı zamanda zikri bir tefri'dir.
وَقَدْ جَاءَ تَفْرِيعُ الْقَسَمِ عَلَى مَا قَبْلَهُ بِالْفَاءِ تَفْرِيعًا فِي مُجَرَّدِ الذِّكْرِ فِي قَوْلِ زُهَيْرٍ:
Yeminin fâ harfi ile öncesine tefri' edilmesi, Züheyr'in şu sözünde sırf zikirdeki bir tefri' olarak yer almıştır:
فَأَقْسَمْتُ بِالَبَيْتِ الَّذِي طَافَ حَوْلَهُ ... رِجَالٌ بَنَوْهُ مِنْ قُرَيْشٍ وَجُرْهُمِ
“Kureyş ve Cürhüm'den onu inşa eden adamların etrafında tavaf ettiği Beyt'e yemin ettim ki...”
عَقِبَ أَبْيَاتِ النَّسِيبِ مِنْ مُعَلَّقَتِهِ، وَلَيْسَ بَين النسيب وَبَين مَا تَفَرَّعَ عَنْهُ مِنَ
[Bu beyit], muallakasının nesîb (aşk/giriş) beyitlerinin ardından gelmiştir; oysa nesîb ile ondan tefri' edilen
الْقَسَمِ مُنَاسَبَةٌ وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ مَا بَعْدَ الْفَاءِ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقَصِيدِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ لَهُ النَّسِيبَ تَنْشِيطًا لِلسَّامِعِ وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ الْبَوْنُ فِي النَّظْمِ بَيْنَ الْآيَةِ وَبَيْنَ بَيت زُهَيْر.
yemin arasında bir münasebet yoktur; şair sadece fâ'dan sonrasının kasidenin asıl maksadı olduğunu murad etmiştir; nesîbi ise dinleyiciyi canlandırmak için öne almıştır. Böylece ayetin nazmı ile Züheyr'in beyti arasındaki fark ortaya çıkmaktadır.
وفَلا أُقْسِمُ بِمَعْنَى: أُقْسِمُ، وَ (لَا) مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَأَصْلُهَا نَافِيَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَائِلَ لَا يُقْدِمُ عَلَى الْقَسَمِ بِمَا أَقْسَمَ بِهِ خَشْيَةَ سُوءِ عَاقِبَةِ الْكَذِبِ فِي الْقَسَمِ.
{ فَلا أُقْسِمُ } ifadesi "yemin ederim" (أُقْسِمُ) manasındadır; lâ (لَا) ise tekit için zâiddir. Aslı ise yemin edenin, yeminde yalan söylemenin kötü akıbetinden korktuğu için üzerine yemin ettiği şeye cüret etmediğini gösteren nefy edatıdır.
وَبِمَعْنَى أَنَّهُ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى الْقَسَمِ لِأَنَّ الْأَمْرَ وَاضح الثُّبُوت، ثمَّ كَثُرَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ فَصَارَ مُرَادًا تَأْكِيدُ الْخَبَرِ فَسَاوَى الْقَسَمَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ عَقِبَهُ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ، وَهَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي هُوَ الْأَنْسَبُ بِمَا وَقَعَ مِنْ مِثْلِهِ فِي الْقُرْآنِ.
Ve meselenin sübutu açık olduğu için yemine ihtiyaç olmadığı manasındadır. Sonra bu kullanım yaygınlaşmış ve haberi tekit etmek murad edilir olmuştur; böylece hemen ardından gelen: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } kavlinin delaletiyle yemine denk hale gelmiştir. Bu ikinci vecih, Kur'an'da benzer şekilde geçen kullanımlara en uygun olanıdır.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ مَا لَوْ كَانَ مُقْسِمًا لَأَقْسَمَ بِهِ. وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ بِمَعْنَى: وَإِنَّ الْمَذْكُورَ لَشَيْءٌ عَظِيمٌ يُقْسِمُ بِهِ الْمُقْسِمُونَ، فَإِطْلَاقُ قَسَمٌ عَلَيْهِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ وَإِرَادَةِ الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ.
Her iki veche göre de bu, şayet yemin edecek olsaydı üzerine yemin edeceği şeyin şanını yüceltmek için bir idmâcdır. İkinci veche göre O'nun: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } kavli, 'Zikredilen şey, yemin edenlerin üzerine yemin ettiği pek büyük bir şeydir' manasında olur. Dolayısıyla ona "kasem" denilmesi, mahluk manasında halk (الْخَلْق) kelimesinde olduğu gibi masdarın zikredilip mefulün kastedilmesi kabilindendir.
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَبَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّهُمْ جَعَلُوا (لَا) حَرْفًا مُسْتَقِلًّا عَنْ فِعْلِ
Saîd b. Cübeyr'den ve bazı müfessirlerden rivayet edildiğine göre onlar lâ (لَا) edatını
أُقْسِمُ وَاقِعًا جَوَابًا لِكَلَامٍ مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ رَدًّا عَلَى أَقْوَالِهِمْ فِي الْقُرْآنِ إِنَّهُ شِعْرٌ، أَوْ سِحْرٌ، أَوْ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، أَوْ قَوْلُ كَاهِنٍ، وَجَعَلُوا قَوْلَهُ:
{ أُقْسِمُ } fiilinden bağımsız bir harf kılmışlardır; bu da onların Kur'an hakkındaki şiir, sihir, öncekilerin masalları veya kâhin sözü olduğu yönündeki iddialarını reddetmek üzere, sonrasındaki: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } kavlinin delalet ettiği mukadder bir söze cevap olarak vaki olmuştur. Şöyle olan kavlini ise:
أُقْسِمُ اسْتِئْنَافًا. وَعَلَيْهِ بِمَعْنَى الْكَلَامِ مَعَ فَاء التَّفْرِيع أَنه تفرع على مَا سطح مِنْ أَدِلَّةِ إِمْكَانِ الْبَعْثِ مَا يُبْطِلُ قَوْلَكُمْ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ لَيْسَ كَمَا تَزْعُمُونَ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ كريم إِلَخ.
{ أُقْسِمُ } kavlini istînâf (yeni bir başlangıç) kılmışlardır. Tefri' fâ'sı ile birlikte kelamın manası buna göre şöyle olur: Dirilişin imkânına dair serdedilen delillerden, Kur'an hakkındaki sözünüzü boşa çıkaran netice hâsıl olmuştur; o, iddia ettiğiniz gibi değildir, bilakis çok şerefli bir Kur'an'dır... ilâ ahirih.
وبِمَواقِعِ النُّجُومِ جَمْعُ مَوْقِعٍ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَكَانَ الْوُقُوعِ، أَيْ مَحَالُّ وُقُوعِهَا مِنْ ثَوَابِتَ وَسَيَّارَةٍ. وَالْوُقُوعُ يُطْلَقُ عَلَى السُّقُوطِ، أَيِ الْهَوَى، فَمَوَاقِعُ النُّجُومِ مَوَاضِعُ غُرُوبِهَا فَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالنَّجْمِ إِذا هَوى [النَّجْم: ١] وَالْقَسَمُ بِذَلِكَ مِمَّا شَمِلَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ [المعارج: ٤٠] . وَجعل بِمَواقِعِ النُّجُومِ بِهَذَا الْمَعْنَى مُقْسَمًا بِهِ لِأَنَّ تِلْكَ الْمَسَاقِطَ فِي حَالِ سُقُوطِ النُّجُومِ عِنْدَهَا تُذَكِّرُ بِالنِّظَامِ الْبَدِيعِ الْمَجْعُولِ لِسَيْرِ الْكَوَاكِبِ كُلَّ لَيْلَةٍ لَا يَخْتَلُّ وَلَا يَتَخَلَّفُ، وَتُذَكِّرُ
{ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } terkibindeki mevâkı' (مَواقِع), mevkı' (مَوْقِع) kelimesinin çoğuludur; vuku bulma yeri, yani sabit ve seyyar yıldızların bulundukları yerler olması caizdir. Vuku (الْوُقُوع) kelimesi düşme/batma (hevâ) için de kullanılır; dolayısıyla yıldızların mevâkıı, onların batış yerleridir. Bu durumda Yüce Allah'ın: { وَالنَّجْمِ إِذا هَوى } [Necm: 1] kavli manasında olur; bununla yemin edilmesi ise Yüce Allah'ın: { فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ } [Meâric: 40] kavlinin kapsadığı hususlardandır. Bu manada { بِمَواقِعِ النُّجُومِ } ifadesinin üzerine yemin edilen şey kılınması, yıldızların batış anındaki o batış yerlerinin, gezegenlerin her gece şaşmadan ve aksamadan akıp gitmesi için konulmuş olan eşsiz nizamı hatırlatması ve
بِعَظَمَةِ الْكَوَاكِبِ وَبِتَدَاوُلِهَا خِلْفَةً بَعْدَ أُخْرَى، وَذَلِكَ أَمْرٌ عَظِيمٌ يَحِقُّ الْقَسَمُ بِهِ الرَّاجِعُ إِلَى الْقَسَمِ بِمُبْدِعِهِ.
gezegenlerin azametini ve birbiri ardınca nöbetleşe doğup batmalarını hatırlatması sebebiyledir. Bu da üzerine yemin edilmeye layık olan büyük bir iştir ki neticede onu yaratan zata yemin etmeye döner.
وَيُطْلَقُ الْوُقُوعُ عَلَى الْحُلُولِ فِي الْمَكَانِ، يُقَالُ: وَقَعَتِ الْإِبِلُ، إِذَا بَرَكَتْ، وَوَقَعَتِ الْغَنَمُ فِي مَرَابِضِهَا، وَمِنْهُ جَاءَ اسْمُ الْوَاقِعَةِ لِلْحَادِثَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَالْمَوَاقِعُ: مَحَالُّ وُقُوعِهَا وَخُطُوطُ سَيْرِهَا فَيَكُونُ قَرِيبًا مِنْ قَوْلِهِ: وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ [الْبُرُوجِ: ١] .
Vuku (الْوُقُوع) kelimesi bir mekâna yerleşmek manasında da kullanılır; nitekim develer çöktüğü zaman 'veka'ati'l-ibil' (وَقَعَتِ الْإِبِلُ) ve koyunlar ağıllarına yattığında 'veka'ati'l-ganem' (وَقَعَتِ الْغَنَمُ) denir. Daha önce geçtiği üzere hadise için "vâkıa" isminin verilmesi de buradan gelmektedir. Dolayısıyla mevâkı' (الْمَوَاقِع); onların bulundukları yerler ve yörüngeleridir ki bu da O'nun: { وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ } [Bürûc: 1] kavline yakın olur.
وَالْمَوَاقِعُ هِيَ: أَفْلَاكُ النُّجُومِ الْمَضْبُوطَةِ السَّيْرِ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، وَكَذَلِكَ بُرُوجُهَا وَمَنَازِلُهَا.
Mevâkı' (الْمَوَاقِع); gök ufkunda seyirleri düzenlenmiş yıldızların felekleri (yörüngeleri) ile burçları ve menzilleridir.
وَذِكْرُ (مَوَاقِعِ النُّجُومِ) عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ تَنْوِيهٌ بِهَا وَتَعْظِيمٌ لِأَمْرِهَا لِدَلَالَةِ أَحْوَالِهَا عَلَى دَقَائِقَ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي نِظَامِ سَيْرِهَا وَبَدَائِعِ قُدْرَتِهِ عَلَى تَسْخِيرِهَا.
Her iki manaya göre de { مَوَاقِعِ النُّجُومِ } ifadesinin zikredilmesi, onların hallerinin Allah Teâlâ'nın seyir nizamındaki ince hikmetine ve onları emre amade kılmasındaki eşsiz kudretine delalet etmesi sebebiyle onların şanını yüceltmek ve durumlarını tazim etmektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (مَوَاقِعِ) جَمْعُ مَوْقِعٍ الْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ لِلْوُقُوعِ.
{ مَوَاقِعِ } kelimesinin, vukuun mîm'li masdarı olan mevkı' (مَوْقِع) kelimesinin çoğulu olması da caizdir.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ تَأَوَّلَ النُّجُومَ أَنَّهَا جَمْعُ نَجْمٍ وَهُوَ الْقِسْطُ الشَّيْءُ مِنْ مَالٍ وَغَيْرِهِ كَمَا يُقَالُ: نُجُومُ الدِّيَاتِ وَالْغَرَامَاتِ وَجَعَلُوا النُّجُومَ، أَيِ الطَّوَائِفَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي تَنْزِلُ مِنَ الْقُرْآنِ وَهُوَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ فَيُؤَوَّلُ إِلَى الْقَسَمِ بِالْقُرْآنِ عَلَى حَقِيقَتِهِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [الزخرف: ٢، ٣] .
Müfessirlerden bazıları nucûm (النُّجُوم) kelimesini; tıpkı diyet ve tazminat taksitleri için 'nucûmu'd-diyât ve'l-garâmât' (نُجُومُ الدِّيَاتِ وَالْغَرَامَاتِ) denildiği gibi mal ve benzeri şeylerin taksiti/parçası anlamına gelen necm (نَجْم) kelimesinin çoğulu olarak tevil etmişler ve nucûmu Kur'an'dan peyderpey inen ayet grupları saymışlardır. Bu görüş İbn Abbâs ve İkrime'den rivayet edilmiştir; bu durumda Yüce Allah'ın: { وَالْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } [Zuhruf: 2, 3] kavlinde daha önce geçtiği üzere hakiki manasıyla Kur'an'a yemin etmeye raci olur.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْقَسَمِ وَجَوَابِهِ.
{ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } cümlesi, yemin ile yeminin cevabı arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
وَضَمِيرُ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْقَسَمِ الْمَذْكُور فِي فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ، أَو عَائِدًا إِلَى مَوَاقِعِ النُّجُومِ بِتَأْوِيلِهِ بالمذكور فَيكون قسم بِمَعْنَى مُقْسَمٌ بِهِ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا.
{ إِنَّهُ } kelimesindeki zamir, { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } ifadesinde zikredilen yemine racidir veya "zikredilen" takdiriyle { مَوَاقِعِ النُّجُومِ } ifadesine racidir; böylece az önce bildiğin üzere kasem (قسم) kelimesi "muksemun bih" (üzerine yemin edilen şey) manasında olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ وَهُوَ مَا تَضَمَّنَهُ جَوَابُ الْقَسَمِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ.
Üzerine yemin edilen şeye (muksemun aleyh) raci olması da caizdir ki o da yeminin cevabı olan: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } kavlinin ihtiva ettiği şeydir.
وَجُمْلَةُ لَوْ تَعْلَمُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَوْصُوفِ وَصِفَتِهِ وَهِيَ اعْتِرَاضٌ فِي اعْتِرَاضٍ.
{ لَوْ تَعْلَمُونَ } cümlesi ise mevsuf ile sıfatı arasında mu'terizadır ve bu, itiraz içinde itirazdır (ara cümle içinde ara cümle).
وَالْعِلْمُ الَّذِي اقْتَضَى شَرْطُ لَوْ الِامْتِنَاعِيَّةِ عَدَمَ حُصُولِهِ لَهُمْ إِنْ جَعَلْتَ
İmtina bildiren lev (لَوْ) şart edatının kendilerinde bulunmadığını iktiza ettiği ilim; şayet
ضَمِيرَ إِنَّهُ عَائِدًا عَلَى الْقَسَمِ هُوَ الْعِلْمُ التَّفْصِيلِيُّ بِأَحْوَالِ مَوَاقِعِ النُّجُومِ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَخْلُونَ مِنْ عِلْمٍ إِجْمَالِيٍّ مُتَفَاوِتٍ بِأَنَّ فِي تِلْكَ الْمَوَاقِعِ عِبْرَةً لِلنَّاظِرِينَ، أَوْ نُزِّلَ ذَلِكَ الْعِلْمُ الْإِجْمَالِيُّ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِأَنَّهُمْ بِكُفْرِهِمْ لَمْ يَجْرُوا عَلَى مُوجَبِ ذَلِكَ الْعِلْمِ مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ فَلَوْ عَلِمُوا مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَحْوَالُ مَوَاقِعِ النُّجُومِ مِنْ مُتَعَلِّقَاتِ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى لَعَلِمُوا أَنَّهَا مَوَاقِعُ قُدْسِيَّةٌ لَا يَحْلِفُ بِهَا إِلَّا بَارٌّ فِي يَمِينِهِ وَلَكِنَّهُمْ بِمَعْزِلٍ عَنْ هَذَا الْعِلْمِ، فَإِنَّ جَلَالَةَ الْمُقْسَمِ بِهِ مِمَّا يَزَعُ الْحَالِفَ عَنِ الْكَذِبِ فِي يَمِينِهِ. وَدَلِيلُ انْتِفَاءِ عِلْمِهِمْ بِعَظَمَتِهِ أَنَّهُمْ لَمْ يُدْرِكُوا دَلَالَةَ ذَلِكَ عَلَى تَوْحِيدِ الله بالإلهية فأثبوا لَهُ شُرَكَاءَ لَمْ يَخْلُقُوا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ وَلَا مَا يُدَانِيهِ فَتِلْكَ آيَةٌ أَنَّهُمْ لَمْ يُدْرِكُوا مَا فِي طَيِّ ذَلِكَ مِنْ دَلَائِلَ حَتَّى اسْتَوَى عِنْدَهُمْ خَالِقُ مَا فِي تِلْكَ الْمَوَاقِعِ وَغَيْرُ خَالِقِهَا.
{ إِنَّهُ } zamirini yemine raci kılarsan, yıldızların mevkilerinin hallerine dair tafsili ilimdir. Zira müşrikler, o mevkilerde bakanlar için bir ibret bulunduğuna dair -farklı seviyelerde de olsa- icmali bir ilimden yoksun değillerdir; yahut bu icmali ilim, küfürleri sebebiyle Allah'ı birleme hususunda o ilmin gereğine göre hareket etmedikleri için yok hükmünde sayılmıştır. Şayet yıldızların mevkilerinin hallerinin Allah Teâlâ'nın sıfatlarının taalluklarından neleri ihtiva ettiğini bilselerdi, bunların ancak yemininde sadık olan bir kimsenin üzerine yemin edeceği mukaddes mevkiler olduğunu bilirlerdi; fakat onlar bu ilimden uzaktırlar. Zira üzerine yemin edilen şeyin yüceliği, yemin edeni yemininde yalan söylemekten alıkoyan şeylerdendir. Onların bu yeminin azametine dair ilimlerinin bulunmadığının delili, bunun Allah'ın uluhiyetinde birliğine olan delaletini idrak edemeyip O'na bunlardan hiçbir şeyi ve benzerini yaratmamış ortaklar koşmalarıdır. İşte bu, o mevkilerdekileri yaratan ile yaratmayan onların nezdinde eşit oluncaya dek bunun zımnındaki delilleri idrak edemediklerinin bir göstergesidir.
فَأَمَّا إِنْ جَعَلْتَ ضَمِيرَ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ عَائِدًا إِلَى الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: لَوْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ لَمَا احْتَجْتُمْ إِلَى الْقَسَمِ.
Şayet { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } kavlindeki zamiri üzerine yemin edilen şeye (muksemun aleyh) raci kılarsan mana şöyle olur: Eğer bunu bilseydiniz, yemine ihtiyaç duymazdınız.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِمَواقِعِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَبَعْدَهَا أَلِفٌ، وَقَرَأَهُ حَمْزَة وَالْكسَائِيّ وَخلق بِمَواقِعِ سُكُونُ الْوَاوِ دُونَ أَلِفٍ بَعْدَهَا بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، أَيْ بِوُقُوعِهَا، أَيْ غُرُوبِهَا، أَوْ هُوَ اسْمٌ لِجِهَةِ غُرُوبِهَا كَقَوْلِهِ: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [المزمل: ٩] .
Cumhur { بِمَواقِعِ } kelimesini vav harfinin fethası ve sonrasında elif ile çoğul lafızla okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise vav'ın sükûnu ve sonrasında elif olmaksızın müfred lafızla [bimavkı'] mîm'li masdar olarak okumuşlardır; yani "vuku bulmasıyla/batmasıyla" demektir yahut Yüce Allah'ın: { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “Doğunun da batının da Rabbidir” [Müzzemmil: 9] kavlinde olduğu gibi batış yönünün ismidir.
وَمَفْعُولُ تَعْلَمُونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظَمَتَهُ، أَيْ دَلَائِلَ عَظَمَتِهِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ فِعْلَ تَعْلَمُونَ مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ لَوْ كَانَ لَكُمْ عِلْمٌ لَكِنَّكُمْ لَا تَتَّصِفُونَ بِالْعِلْمِ.
{ تَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) hazfedilmiştir, sözün akışı buna delalet etmektedir; yani "şayet onun azametini, yani azametinin delillerini bilseydiniz" demektir. { تَعْلَمُونَ } fiilini lazım (geçişsiz) fiil menzilesinde kılman da mümkündür; yani "şayet sizde bir ilim olsaydı; fakat siz ilim sahibi değilsiniz" demektir.
وَضَمِيرُ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ رَاجِعٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا مُسْتَحْضَرًا لَهُمْ.
{ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } kavlindeki zamir, kendilerince malum ve zihinlerinde hazır olması sebebiyle sözde açıkça zikredilmemiş bir varlığa racidir.
وَالْقُرْآنُ: الْكَلَامُ الْمَقْرُوءُ، أَيِ الْمَتْلُوُّ الْمُكَرَّرُ، أَيْ هُوَ كَلَامٌ مُتَّعَظٌ بِهِ مَحَلُّ تَدَبُّرٍ وَتِلَاوَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ فِي
Kur'an (الْقُرْآن); okunan, yani tekrar tekrar tilavet edilen kelamdır; yani kendisinden ibret alınan, üzerinde tefekkür ve tilavet edilen kelamdır. Bu husus daha önce Yüce Allah'ın: { وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ }
سُورَةِ يُونُسَ
Yûnus Suresi'ndeki [61] kavlinde geçmişti.
وَالْكَرِيمُ: النَّفِيسُ الرَّفِيعُ فِي نَوْعِهِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] .
Kerîm (الْكَرِيم); Neml Suresi'nde [29] Yüce Allah'ın: { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok kıymetli bir mektup bırakıldı” kavlinde daha önce geçtiği üzere kendi cinsinde değerli ve üstün olan demektir.
وَهَذَا تَفْضِيلٌ لِلْقُرْآنِ عَلَى أَفْرَادِ نَوْعِهِ مِنَ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ مِثْلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ وَمَجَلَّةِ لُقْمَانَ، وَفَضْلُهُ عَلَيْهَا بِأَنَّهُ فَاقَهَا فِي اسْتِيفَاءِ أَغْرَاضِ الدِّينِ وَأَحْوَالِ الْمَعَاشِ وَالْمَعَادِ وَإِثْبَاتِ الْمُعْتَقَدَاتِ بِدَلَائِلِ التَّكْوِينِ. وَالْإِبْلَاغِ فِي دَحْضِ الْبَاطِلِ دَحْضًا لَمْ يَشْتَمِلْ عَلَى مِثْلِهِ كِتَابٌ سَابِقٌ، وَخَاصَّةً الِاعْتِقَادَ، وَفِي وُضُوحِ مَعَانِيهِ، وَفِي كَثْرَةِ دَلَالَتِهِ مَعَ قِلَّةِ أَلْفَاظِهِ، وَفِي فَصَاحَتِهِ، وَفِي حُسْنِ آيَاتِهِ، وَحُسْنِ مَوَاقِعِهَا فِي السَّمْعِ وَذَلِكَ مِنْ آثَارِ مَا أَرَادَ اللَّهُ بِهِ مِنْ عُمُومِ الْهِدَايَةِ بِهِ، وَالصَّلَاحِيَةِ لِكُلِّ أُمَّةٍ، وَلِكُلِّ زَمَانٍ، فَهَذَا وَصْفٌ لِلْقُرْآنِ بِالرِّفْعَةِ عَلَى جَمِيعِ الْكُتُبِ حَقًّا لَا يَسْتَطِيعُ الْمُخَالِفُ طَعْنًا فِيهِ.
Bu, Kur'an'ın Tevrat, İncil, Zebur ve Lokman Sahifesi gibi kendi türünden olan ilahî kitaplara üstün tutulmasıdır. Kur'an'ın onlara olan üstünlüğü; dinin maksatlarını, dünya ve ahiret hallerini eksiksiz kuşatmasında, inanç esaslarını kevni delillerle ispat etmesinde, batılı önceki hiçbir kitabın ihtiva etmediği bir açıklık ve tesirlilikle -bilhassa itikat hususunda- çürütmesinde, manalarının açıklığında, az lafızla çok mana ifade etmesinde, fesahatinde, ayetlerinin güzelliğinde ve kulağa hoş gelmesinde onları aşmış olmasıyladır. Bu da Allah'ın onunla hidayetin umumiliğini ve her ümmete, her zamana uygun olmasını murad etmesinin eserlerindendir. İşte bu, Kur'an'ın muhalifin asla dil uzatamayacağı hakiki bir üstünlükle bütün kitaplardan yüce oluşunun nitelenmesidir.
وَبَعْدَ أَنْ وُصِفَ الْقُرْآنُ بِ كَرِيمٌ، وُصِفَ وَصْفًا ثَانِيًا بِأَنَّهُ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ وَذَلِكَ وَصْفُ كَرَامَةٍ لَا مَحَالَةَ، فَلَيْسَ لَفْظُ كِتابٍ وَلَا وَصْفُ مَكْنُونٍ مُرَادًا بِهِمَا الْحَقِيقَةُ إِذْ لَيْسَ فِي حَمْلِ ذَلِكَ عَلَى الْحَقِيقَةِ تَكْرِيمٌ، فَحَرْفُ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ.
Kur'an, { كَرِيمٌ } olarak nitelendirildikten sonra ikinci bir nitelik olarak { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } şeklinde nitelendirilmiştir. Bu da şüphesiz bir şeref vasfıdır. Dolayısıyla { كِتابٍ } lafzıyla da { مَكْنُونٍ } vasfıyla da hakiki manaları kastedilmemiştir; zira bunu hakiki manasına hamletmekte bir yüceltme yoktur. Binaenaleyh (فِي) harfi mecazi zarfiyet içindir.
وَالْكِتَابُ الْمَكْنُونُ: مُسْتَعَارٌ لِمُوَافَقَةِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ وَمَعَانِيهِ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِرَادَتِهِ وَأَمْرِهِ الْمَلِكَ بِتَبْلِيغِهِ إِلَى الرَّسُول ﷺ، وَتلك شؤون مَحْجُوبَةً عَنَّا فَلِذَلِكَ وَصَفَ الْكِتَابَ بِالْمَكْنُونِ اشْتِقَاقًا مِنَ الِاكْتِنَانِ وَهُوَ الِاسْتِتَارُ، أَيْ مَحْجُوبٌ عَنْ أَنْظَارِ النَّاسِ فَهُوَ أَمْرٌ مُغَيَّبٌ لَا يَعْلَمُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّهُ.
{ الْكِتَابُ الْمَكْنُونُ }; Kur'an'ın lafız ve manalarının Allah Teâlâ'nın ilmindeki, iradesindeki ve meleğe onu Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem tebliğ etmesini emretmesindeki duruma uygunluğu için istiare edilmiştir. Bunlar bizden perdelenmiş hususlardır; bu sebeple kitap, gizlenmek anlamına gelen iktinân (الِاكْتِنَان) kökünden türetilerek meknûn (الْمَكْنُون) olarak nitelendirilmiştir; yani insanların gözlerinden perdelenmiştir, mahiyetini ancak Allah'ın bildiği gaybi bir durumdur.
وَحَاصِلُ مَا يُفِيدُهُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْقُرْآنَ الَّذِي بَلَغَهُمْ وَسَمِعُوهُ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ هُوَ مُوَافِقٌ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ إِعْلَامَ النَّاسِ بِهِ وَمَا تَعَلَّقَتْ قُدْرَتُهُ بِإِيِجَادِ نَظْمِهِ الْمُعْجِزِ، لِيَكْمُلَ لَهُ وَصْفُ أَنَّهُ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَمْ يَصْنَعْهُ بَشَرٌ.
Bu ayetin manasının ifade ettiği netice şudur: Onlara ulaşan ve Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem işittikleri Kur'an; Allah'ın insanlara bildirmek istediği şeye ve O'nun kudretinin muciz nazmını var etmeye taalluk ettiği şeye tamamen uygundur; ta ki onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu ve onu hiçbir beşerin yapmadığı vasfı tam olarak tahakkuk etsin.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الظَّرْفِيَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٩] ، وَقَوْلِهِ: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ [فاطر: ١١] أَيْ إِلَّا جَارِيًا عَلَى وَفْقِ مَا عَلِمَهُ اللَّهُ وَجَرَى بِهِ قَدَرُهُ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ هُنَا: فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ، فَاسْتُعِيرَ حَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ لِمَعْنَى مُطَابَقَةِ مَا هُوَ عِنْدَ
Bu zarfiyetin benzeri, En'âm Suresi'ndeki: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } kavlinden { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } [59] kavline kadar olan kısım ile: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ } “Yaşayan bir varlığa ömür verilmesi de onun ömründen eksiltilmesi de mutlaka bir kitaptadır” [Fâtır: 11] kavlidir; yani ancak Allah'ın bildiğine ve takdirinin cereyan ettiğine uygun olarak cereyan eder demektir. Nitekim buradaki: { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } kavli de böyledir. Zarfiyet harfi, Allah katında olana uygunluk manası için istiare edilmiştir;
اللَّهِ، تَشْبِيهًا لِتِلْكَ الْمُطَابَقَةِ بِاتِّحَادِ الْمَظْرُوفِ بِالظَّرْفِ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى: ١٨، ١٩] وَهَذَا أَوْلَى مِنِ اعْتِبَارِ
bu uygunluk zarf ile mazruf arasındaki birleşmeye benzetilmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “Şüphesiz bu, önceki sahifelerde, İbrahim ve Musa'nın sahifelerinde de vardı” [A'lâ: 18, 19] kavli de buna yakındır. Bu izah,
الْمَجَازِ فِي إِسْنَادِ الْوَصْفِ بِالْكَوْنِ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ إِلَى قُرْآنٍ كَرِيمٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ بِاعْتِبَارِ أَنَّ حَقِيقَةَ هَذَا الْمَجَازِ وَصْفُ مُمَاثِلِ الْقُرْآنِ وَمُطَابِقِهِ لِأَنَّ الْمُمَاثِلَ مُلَابِسٌ لِمُمَاثِلِهِ.
saklı bir kitapta olma niteliğinin kerîm olan Kur'an'a isnadında aklî mecaz yoluyla mecaz olduğunu kabul etmekten [daha evladır]; çünkü bu mecazın hakikati, Kur'an'ın benzerini ve ona uygun olanı nitelemektir, zira benzer olan benzeriyle irtibatlıdır.
وَاسْتُعِيرَ الْكِتَابُ لِلْأَمْرِ الثَّابِتِ الْمُحَقَّقِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ التَّغْيِيرَ، فَالْتَأَمَ مِنِ اسْتِعَارَةِ الظَّرْفِيَّةِ لِمَعْنَى الْمُطَابَقَةِ، وَمِنِ اسْتِعَارَةِ الْكِتَابِ لِلثَّابِتِ الْمُحَقَّقِ مَعْنَى مُوَافَقَةِ مَعَانِي هَذَا الْقُرْآنِ لِمَا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ مُتَعَلِّقِ عِلْمِهِ وَمُتَعَلِّقِ إِرَادَتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَمُوَافَقَةِ أَلْفَاظِهِ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِخَلْقِهِ مِنَ الْكَلَامِ الدَّالِّ عَلَى تِلْكَ الْمَعَانِي عَلَى أَبْلَغِ وَجْهٍ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ قَوْلُ بِشْرِ بن أبي حَازِم أَوْ الطِّرِمَّاحِ:
Kitap kelimesi, değişimi kabul etmeyen sabit ve muhakkak durum için istiare edilmiştir. Böylece zarfiyetin mutabakat manasına istiaresinden ve kitabın da sabit ve muhakkak olana istiaresinden; bu Kur'an'ın manalarının Allah katındaki ilminin, iradesinin ve kudretinin taalluk ettiği hususlara uygunluğu ile lafızlarının da Allah'ın bu manalara en beliğ şekilde delalet etmek üzere yaratılmasını emrettiği kelama uygunluğu manası ortaya çıkmıştır. Bişr b. Ebî Hâzim'in yahut Tırmâh'ın şu sözü de bu istiareye yakındır:
وَجَدْنَا فِي كِتَابِ بَنِي تَمِيمٍ ... أَحَقَّ الْخَيْلِ بِالرَّكْضِ الْمُعَارِ
Temîmoğulları'nın kitabında bulduk ki; koşturulmaya en layık at, emanet alınandır.
وَلَيْسَ لِبَنِي تَمِيمٍ كِتَابٌ وَلَكِنَّهُ أَطْلَقَ الْكِتَابَ عَلَى مَا تَقَرَّرَ مِنْ عَوَائِدِهِمْ وَمَعْرِفَتِهِمْ.
Hâlbuki Temîmoğulları'nın bir kitabı yoktur; fakat şair, onların yerleşik adetleri ve kabulleri için "kitap" tabirini kullanmıştır.
وَجُمْلَةُ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِ كِتابٍ.
{ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } cümlesi, { كِتابٍ } kelimesinin ikinci sıfatıdır.
والْمُطَهَّرُونَ: الْمَلَائِكَةُ، وَالْمُرَادُ الطَّهَارَةُ النَّفْسَانِيَّةُ وَهِيَ الزَّكَاءُ. وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ وَفِي «الْمُوَطَّأِ» قَالَ مَالِكٌ: أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ إِنَّهَا بِمَنْزِلَةِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي فِي عَبَسَ وَتَوَلَّى [١١- ١٦] قَوْلِ اللَّهِ ﵎:
{ الْمُطَهَّرُونَ } meleklerdir; murad edilen ise manevi/ruhani temizliktir ki o da günahtan arınmışlıktır (zekâ). Bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür. el-Muvatta'da Mâlik şöyle demiştir: "{ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } ayeti hakkında işittiğim en güzel açıklama, onun Abese Suresi'ndeki [11-16] şu ayet menzilesinde olduğudur; Allah Teâlâ şöyle buyurur:
كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرامٍ بَرَرَةٍ اه. يُرِيدُ أَنَّ الْمُطَهَّرُونَ هُمُ السَّفَرَةُ الْكِرَامُ الْبَرَرَةُ وَلَيْسُوا النَّاسَ الَّذِينَ يَتَطَهَّرُونَ.
{ كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرامٍ بَرَرَةٍ } “Hayır, şüphesiz o bir öğüttür. Dileyen onu düşünüp öğüt alır. O, pek şerefli, yüceltilmiş, tertemiz kılınmış sahifelerdedir; çok değerli, itaatkâr elçilerin (meleklerin) ellerindedir” [Abese: 11-16]. Mâlik bununla, { الْمُطَهَّرُونَ } ifadesinden kastedilenlerin temizlenen insanlar değil, değerli ve itaatkâr elçiler (melekler) olduğunu kastetmektedir.
وَمَعْنَى الْمَسِّ: الْأَخْذِ
Mess (الْمَسّ) kelimesinin anlamı: Tutmak, almaktır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَسَّ مِنْ طِيبَةٍ»
Hadiste: "Messe min tîbetin"
، أَيْ أَخَذَ. وَيُطْلَقُ الْمَسُّ عَلَى الْمُخَالَطَةِ وَالْمُطَالَعَةِ قَالَ يَزِيدُ بْنُ الْحَكَمِ الْكِلَابِيُّ:
yani güzel kokudan aldı/süründü şeklinde geçmektedir. Mess kelimesi temas etmek ve incelemek/mütalaa etmek anlamında da kullanılır. Yezîd b. el-Hakem el-Kilâbî şöyle demiştir:
مَسِسْنَا مِنَ الْآبَاءِ شَيْئًا فَكُلُّنَا ... إِلَى حَسَبٍ فِي قَوْمِهِ غَيْرِ وَاضِعٍ
Babalarımızdan bir pay aldık/onlara eriştik de hepimiz, kavmi içinde alçak olmayan bir şerefe ulaştık.
قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ فِي شَرْحِ هَذَا الْبَيْتِ مِنَ «الْحَمَاسَةِ» : «مَسِسْنَا» يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ
Merzûkî el-Hamâse şerhinde bu beyit hakkında şöyle demiştir: "{ مَسِسْنَا } kelimesinin
بِمَعْنَى أَصَبْنَا وَاخْتَبَرْنَا لِأَنَّ الْمَسَّ بِالْيَدِ يُقْصَدُ بِهِ الِاخْتِبَارُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى طَلَبْنَا اه.
'ulaştık ve tecrübe ettik' manasında olması caizdir; zira elle dokunmaktan maksat tecrübe etmektir. 'Talep ettik/arzu ettik' manasında olması da caizdir."
فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكِتَابَ لَا يُبَاشِرُ نَقْلَ مَا يَحْتَوِي عَلَيْهِ لِتَبْلِيغِهِ إِلَّا الْمَلَائِكَةُ.
Mana şudur: Kitabın ihtiva ettiği şeyleri tebliğ etmek üzere bizzat nakledenler yalnızca meleklerdir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ كَمَا يَزْعُمُ الْمُشْرِكُونَ قَوْلَ كَاهِنٍ فَإِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْكَاهِنَ يَتَلَقَّى مِنَ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ مَا يَسْتَرِقُونَهُ مِنْ أَخْبَارِ السَّمَاءِ بِزَعْمِهِمْ، وَلَا هُوَ قَوْلُ شَاعِرٍ إِذْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ لِكُلِّ شَاعِرٍ شَيْطَانًا يُمْلِي عَلَيْهِ الشِّعْرَ، وَلَا هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ،
Bundan maksat; Kur'an'ın müşriklerin iddia ettiği gibi bir kâhinin sözü olmadığıdır, zira onlar kâhinin gök haberlerinden kulak hırsızlığı yapan cin ve şeytanlardan bilgi aldığını iddia ediyorlardı; yine bir şairin sözü de değildir, zira her şairin kendisine şiir ilham eden bir şeytanı olduğunu iddia ediyorlardı; öncekilerin masalları da değildir,
لِأَنَّهُمْ يَعْنُونَ بِهَا الْحِكَايَاتِ الْمَكْذُوبَةِ الَّتِي يَتَلَهَّى بِهَا أَهْلُ الْأَسْمَارِ، فَقَالَ اللَّهُ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مُطَابِقٌ لِمَا عِنْدَ اللَّهِ الَّذِي لَا يُشَاهِدُهُ إِلَّا الْمَلَائِكَةُ الْمُطَهَّرُونَ.
çünkü onlar bununla gece sohbeti edenlerin eğlendiği uydurma hikayeleri kastediyorlardı. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmuştur: Bu Kur'an, Allah katında bulunan ve ancak tertemiz meleklerin müşahede ettiği şeyin birebir aynısıdır.
وَجُمْلَةُ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ مُبِينَةً لِجُمْلَةِ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ فَهِيَ تَابِعَةٌ لِصِفَةِ الْقُرْآنِ، أَيْ فَبُلُوغُهُ إِلَيْكُمْ كَانَ بِتَنْزِيلٍ مِنَ اللَّهِ، أَيْ نَزَلَ بِهِ الْمَلَائِكَةُ.
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } cümlesi, { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } cümlesini açıklayıcıdır ve Kur'an'ın sıfatına tâbidir; yani onun size ulaşması Allah'tan bir indirme iledir, yani onu melekler indirmiştir.
وَفِي مَعْنَى نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ [الحاقة: ٤١- ٤٣] .
Bu ayetin nazmının manası sadedinde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “O bir şairin sözü değildir; ne de az inanıyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir; ne de az düşünüyorsunuz! Âlemlerin Rabbinden indirilmedir” [Hâkka: 41-43].
وَإِذْ قَدْ ثَبَتَتْ هَذِهِ الْمَرْتَبَةُ الشَّرِيفَةُ لِلْقُرْآنِ كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ تُعَظَّمَ تِلَاوَتُهُ وَكِتَابَتُهُ، وَلِذَلِكَ كَانَ مِنَ الْمَأْمُورِ بِهِ أَنْ لَا يَمَسَّ مَكْتُوبَ الْقُرْآنِ إِلَّا الْمُتَطَهِّرُ تَشَبُّهًا بِحَالِ الْمَلَائِكَةِ فِي تَنَاوُلِ الْقُرْآنِ بِحَيْثُ يَكُونُ مُمْسِكُ الْقُرْآنِ عَلَى حَالَةِ تَطَهُّرٍ دِينِيٍّ وَهُوَ الْمَعْنى الَّذِي تومىء إِلَيْهِ مَشْرُوعِيَّةُ الطَّهَارَةِ لِمَنْ يُرِيدُ الصَّلَاةَ نَظِيرَ مَا
Kur'an için bu şerefli mertebe sabit olunca, onun tilavetinin ve yazılışının tazim edilmesi gerekmiştir. Bu sebeple, meleklerin Kur'an'ı alıp taşımalarındaki haline benzemek üzere, Kur'an'ı tutan kimsenin dinî bir temizlik halinde bulunması için yazılı Kur'an'a ancak temiz olanın dokunması emredilmiştir. Bu da namaz kılmak isteyen kimse için temizliğin meşru kılınmasının işaret ettiği manadır; tıpkı
فِي الْحَدِيثِ «الْمُصَلِّي يُنَاجِي رَبَّهُ»
hadisteki: "Namaz kılan kimse Rabbine münacatta bulunur (yalvarır)"
. وَقَدْ دَلَّتْ آثَارٌ عَلَى هَذَا أَوْضَحُهَا مَا
buyruğunda olduğu gibi. Buna çeşitli rivayetler delalet etmiştir; bunların en açığı ise
رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» مُرْسَلًا «إِنَّ فِي الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى أَقْيَالِ ذِي رعين وقعافر وَهَمَذَانَ وَبَعَثَهَا بِهِ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ «أَنَّ لَا يَمَسَّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِر» .
Mâlik'in el-Muvatta'da mürsel olarak rivayet ettiği şu hadistir: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Zû Ruayn, Kaâfir ve Hemedân reislerine yazdığı ve Amr b. Hazm ile gönderdiği mektupta: 'Kur'an'a ancak temiz olan dokunsun' [hükmü yer alıyordu]."
وروى الطَّبَرَانِيّ عَن عبد الله بن عمر قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يمس الْقُرْآن إِلَّا طَاهِرٌ»
Taberânî de Abdullah b. Ömer'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kur'an'a ancak temiz olan dokunur."
، قَالَ الْمَنَاوِيُّ: وَسَنَدُهُ صَحِيحٌ وَجَعَلَهُ السُّيُوطِيُّ فِي مَرْتَبَةِ الْحَسَنِ.
Münâvî: "Senedi sahihtir" demiş, Süyûtî ise onu hasen derecesinde saymıştır.
وَفِي كُتُبِ السِّيرَةِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ دَخْلَ عَلَى أُخْتِهِ وَهِيَ امْرَأَةُ
Siyer kitaplarında nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb Müslüman olmadan önce kız kardeşinin yanına girdi; kız kardeşi
سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ فَوَجَدَهَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ مِنْ صَحِيفَةٍ مَكْتُوبٌ فِيهَا سُورَةُ طَهَ فَدَعَا بِالصَّحِيفَةِ لِيَقْرَأَهَا فَقَالَتْ لَهُ: لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ فَقَامَ فَاغْتَسَلَ وَقَرَأَ السُّورَةَ فَأَسْلَمَ، فَهَذِهِ الْآيَةُ لَيْسَتْ دَلِيلًا لِحُكْمِ مَسِّ الْقُرْآنِ بِأَيِدِي النَّاسِ وَلَكِنْ ذِكْرُ اللَّهِ إِيَّاهَا لَا يَخْلُو مِنْ إِرَادَةِ أَنْ يُقَاسَ النَّاسُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فِي أَنَّهُمْ لَا يَمَسُّونَ الْقُرْآنَ إِلَّا إِذَا كَانُوا طَاهِرَيْنَ كَالْمَلَائِكَةِ، أَيْ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ مِنْ طَهَارَةِ الْآدَمِيِّينَ.
Saîd b. Zeyd'in hanımı idi. Onu Tâhâ Suresi'nin yazılı olduğu bir sahifeden Kur'an okurken buldu. Okumak için sahifeyi istediğinde kız kardeşi ona: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } dedi. Bunun üzerine kalkıp yıkandı (gusletti), sureyi okudu ve Müslüman oldu. Bu ayet insanların elleriyle Kur'an'a dokunmalarının hükmü için bir delil değildir; fakat Allah'ın bunu zikretmesi, insanların da tıpkı melekler gibi temiz olmadıkça Kur'an'a dokunmamaları hususunda meleklere kıyas edilmesini murad etmiş olmasından -yani insanların temizliği nispetinde mümkün mertebe- uzak değildir.
فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الْأَمْرَ بِالتَّطَهُّرِ لِمَنْ يُمْسِكُ مَكْتُوبًا مِنَ الْقُرْآنِ قَدْ تَقَرَّرَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ صَدْرِ الْإِسْلَامِ فِي مَكَّةَ.
Böylece yazılı Kur'an'ı tutacak kimsenin temizlenmesi emrinin, İslam'ın ilk dönemlerinde Mekke'de Müslümanlar arasında yerleşmiş olduğu sabit olmuştur.
وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي مُقْتَضَى هَذَا الْأَمْرِ مِنْ وُجُوبٍ أَوْ نَدْبٍ، فَالْجُمْهُورُ رَأَوْا وُجُوبَ أَنْ يَكُونَ مُمْسِكُ مَكْتُوبِ الْقُرْآنِ عَلَى وُضُوءٍ وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَعْدٍ
Fakihler bu emrin gereğinin vücub (farzlık/zorunluluk) mu yoksa mendupluk mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, yazılı Kur'an'ı tutan kimsenin abdestli olmasının vacip olduğu görüşündedir; bu görüş Ali, İbn Mes'ûd, Sa'd,
وَسَعِيدٍ وَعَطَاءٍ وَالزُّهْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ فَرِيقٌ: إِنَّ هَذَا أَمْرُ نَدْبٍ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيِّ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَدَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ.
Saîd, Atâ, Zührî, Mâlik ve Şâfiî'nin kavlidir; Ebû Hanîfe'den gelen bir rivayet de bu yöndedir. Bir grup ise bunun mendup bir emir olduğunu söylemiştir ki bu görüş İbn Abbâs ve Şa'bî'nin kavlidir; Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir ve Ahmed ile Dâvûd ez-Zâhirî'nin de kavlidir.
قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» «وَلَا يَحْمِلُ أَحَدٌ الْمُصْحَفَ لَا بِعِلَاقَتِهِ وَلَا عَلَى وِسَادَةٍ إِلَّا وَهُوَ طَاهِرٌ إِكْرَامًا لِلْقُرْآنِ وَتَعْظِيمًا لَهُ» . وَفِي سَمَاعِ ابْنِ الْقَاسِمِ مِنْ كِتَابِ الْوُضُوءِ مِنَ «الْعُتْبِيَّةِ» فِي الْمَسْأَلَةِ السَّادِسَةِ «سُئِلَ مَالِكٌ عَنِ اللَّوْحِ فِيهِ الْقُرْآنُ أَيُمَسُّ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ؟
Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: "Kur'an'a hürmet ve tazim amacıyla hiç kimse mushafı ne askısıyla ne de bir yastık üzerinde ancak temiz olduğu halde taşımalıdır." el-Utbiyye'nin 'Kitâbu'l-Vudû' kısmındaki İbnü'l-Kâsım'ın semâında altıncı meselede şöyle geçer: "Mâlik'e üzerinde Kur'an yazılı levhaya abdestsiz dokunulup dokunulamayacağı soruldu.
فَقَالَ: أَمَّا لِلصِّبْيَانِ الَّذِينَ يتعلمون فَلَا رأى بِهِ بَأْسًا، فَقِيلَ لَهُ: فَالرَّجُلُ يَتَعَلَّمُ فِيهِ؟ قَالَ:
Mâlik şöyle dedi: 'Öğrenmekte olan çocuklar için bir sakınca görmüyorum.' Kendisine: 'Peki, levhadan öğrenmekte olan yetişkin bir adam için [hüküm nedir]?' denilince şöyle dedi:
أَرْجُو أَنْ يَكُونَ خَفِيفًا، فَقِيلَ لِابْنِ الْقَاسِمِ: فَالْمُعَلِّمُ يُشَكِّلُ أَلْوَاحَ الصِّبْيَانِ وَهُوَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ، قَالَ: أَرَى ذَلِكَ خَفِيفًا» . قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلِ» : «لِمَا يَلْحَقُهُ فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَشَقَّةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا إِلَى الْمَنْعِ مِنْ تَعَلُّمِهِ. وَهَذِهِ هِيَ الْعِلَّةُ فِي تَخْفِيفِ ذَلِكَ لِلصِّبْيَانِ. وَأَشَارَ الْبَاجِيُّ فِي «الْمُنْتَقَى» إِلَى أَنَّ إِبَاحَةَ مَسِّ الْقُرْآنِ لِلْمُتَعَلِّمِ وَالْمُعَلِّمِ هِيَ لِأَجْلِ ضَرُورَةِ التَّعَلُّمِ.
'Hafif olmasını (kolaylık gösterilmesini) umarım.' İbnü'l-Kâsım'a: 'Peki, muallimin abdestsiz iken çocukların levhalarına hareke koyması [hakkında ne dersin]?' denildiğinde o: 'Bunda bir kolaylık olduğunu görüyorum' dedi. İbn Rüşd el-Beyân ve't-Tahsîl'de şöyle der: "Çünkü bunda kendisine meşakkat terettüp eder ve bu durum onu öğrenmeye engel teşkil eder. Çocuklara bu hususta ruhsat verilmesinin illeti de budur." Bâcî de el-Müntekâ'da Kur'an'a dokunmanın öğrenen ve öğreten için mubah kılınmasının öğrenme zaruretinden kaynaklandığına işaret etmiştir.
وَقَدِ اعْتَبَرُوا هَذَا حُكْمًا لِمَا كُتِبَ فِيهِ الْقُرْآنُ بِقَصْدِ كَوْنِهِ مُصْحَفًا أَوْ جُزْءًا مِنْ مُصْحَفٍ أَوْ لَوْحًا لِلْقُرْآنِ وَلَمْ يَعْتَبِرُوهُ لِمَا يُكْتَبُ مِنْ آيِ الْقُرْآنِ عَلَى وَجْهِ الِاقْتِبَاسِ أَوِ التَّضْمِين أَو الِاحْتِجَاج وَمِنْ ذَلِكَ مَا يُكْتَبُ عَلَى الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ وَفِي الْخَوَاتِيمِ.
Fakihler bu hükmü mushaf, mushaf cüzü veya Kur'an levhası olması kastıyla Kur'an yazılan şeyler için geçerli saymış; iktibas, tazmin veya delil getirme yoluyla yazılan Kur'an ayetleri için geçerli saymamışlardır. Dinarlar, dirhemler ve yüzükler üzerine yazılanlar da bu kabildendir.
وَالْمُرَادُ بِالطَّهَارَةِ عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِوُجُوبِهَا الطَّهَارَةُ الصُّغْرَى، أَيِ الْوُضُوءُ، وَقَالَ
Temizliğin vacip olduğunu söyleyenlere göre temizlikten murad, küçük taharet yani abdesttir.
ابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيِّ: يَجُوزُ مَسُّ الْقُرْآنِ بِالطَّهَارَةِ الْكُبْرَى وَإِنْ لَمْ تَكُنِ الصُّغْرَى.
İbn Abbâs ve Şa'bî ise şöyle demiştir: Küçük taharet (abdest) bulunmasa dahi büyük taharet (cünüp olmama) ile Kur'an'a dokunmak caizdir.
وَمِمَّا يَلْتَحِقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَسْأَلَةُ قِرَاءَةِ غَيْرِ الْمُتَطَهِّرِ الْقُرْآنِ وَلَيْسَتْ مِمَّا شَمِلَتْهُ الْآيَةُ ظَاهِرًا وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَمَسَّ الْمُصْحَفَ غَيْرُ مُتَطَهِّرِ لَعَلَّهُ أَنَّ الْمَسَّ مُلَابَسَةٌ لِمَكْتُوبِ الْقُرْآنِ فَقَدْ يَكُونُ النَّهْيُ عَنْ تِلَاوَةِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ حَاصِلًا بِمَفْهُومِ الْمُوَافَقَةِ الْمُسَاوِي أَوِ الْأَحْرَى، إِذِ النُّطْقُ مُلَابَسَةٌ كَمُلَابَسَةِ إِمْسَاكِ الْمَكْتُوبِ مِنْهُ أَوْ أَشَدَّ وَأَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ مَثَارَ اخْتِلَافِهِمْ فِي تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ لِغَيْرِ الْمُتَطَهِّرِ. وَإِجْمَاعُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْمُتَوَضِّئِ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَعَ اخْتِلَافِهِمْ فِي مَسِّ الْمُصْحَفِ لِغَيْرِ الْمُتَوَضِّئِ يُشْعِرُ بِأَنَّ مَسَّ الْمُصْحَفِ فِي نَظَرِهِمْ أَشَدُّ مُلَابَسَةً مِنَ النُّطْقِ بِآيَاتِ الْقُرْآنِ.
Bu meseleye dahil olan hususlardan biri de abdestli/temiz olmayan kimsenin Kur'an okuması meselesidir. Gerçi bu durum ayetin zahiri kapsamına girmemektedir; ancak temiz olmayan kişinin mushafa dokunmasının yasaklanması, dokunmanın yazılı Kur'an ile bir temas olmasından kaynaklandığı için, Kur'an lafızlarını okuma yasağı da müsavi (eşit) veya evleviyet (öncelikli) yoluyla mefhûm-i muvâfakat ile sabit olabilir. Zira telaffuz etmek, yazılı olanı tutmak gibi veya ondan daha kuvvetli bir temastır. Temiz olmayan kimsenin Kur'an tilaveti konusundaki ihtilaflarının kaynağının da bu olduğunu sanıyorum. Âlimlerin, abdestsiz kimsenin mushafa dokunması hususunda ihtilaf etmekle birlikte Kur'an okuyabileceği konusunda icmâ etmeleri ise mushafa dokunmanın onların nazarında Kur'an ayetlerini telaffuz etmekten daha ileri derecede bir temas sayıldığını hissettirmektedir.
قَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ لِلْجُنُبِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَيَجُوزُ لِغَيْرِ الْمُتَوَضِّئِ. وَقُلْتُ: شَاعَ بَيْنَ الْمُسلمين من عَهْدِ الصَّحَابَةِ الْعَمَلُ بِأَنْ لَا يَتْلُوَ الْقُرْآنَ مَنْ كَانَ جُنُبًا وَلَمْ يُؤْثَرْ عَنْهُمْ إِفْتَاءٌ بِذَلِكَ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَدَاوُدُ: تَجُوزُ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ لِلْجُنُبِ. وَرَخَّصَ
Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî şöyle demiştir: Cünüp olan kimsenin Kur'an okuması caiz değildir, abdestsiz olanın ise caizdir. Ben de derim ki: Sahabe döneminden itibaren cünüp olan kimsenin Kur'an okumaması uygulaması Müslümanlar arasında yaygınlaşmıştır; fakat onlardan bu konuda açık bir fetva nakledilmemiştir. Ahmed ve Dâvûd ise: Cünüp olanın Kur'an okuması caizdir, demiştir. [İmam] Mâlik ise
مَالِكٌ فِي قِرَاءَةِ الْيَسِيرِ مِنْهُ كَالْآيَةِ وَالْآيَتَيْنِ، وَلَمْ يَشْتَرِطْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ عَلَى قَارِئِ الْقُرْآنِ.
bir veya iki ayet gibi az bir miktarını okumaya ruhsat tanımıştır. İlim ehlinden hiç kimse Kur'an okuyan kişi için abdesti şart koşmamıştır.
وَاخْتُلِفَ فِي قِرَاءَتِهِ لِلْحَائِضِ وَالنُّفَسَاءِ. وَعَنْ مَالِكٍ فِي ذَلِكَ رِوَايَتَانِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ رِوَايَةَ الْجَوَازِ مُرَاعًى فِيهَا أَنَّ انْتِقَاضِ طَهَارَتِهِمَا تَطُولُ مُدَّتَهُ فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا فِي الترخيص.
Âdetli (hâiz) ve lohusa (nüfesâ) kadının Kur'an okuması hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Mâlik'ten bu konuda iki rivayet nakledilmiştir. Caiz olduğu yönündeki rivayette, her ikisinin de temizliklerinin bozulma süresinin uzun sürmesinin gözetildiğini ve bunun da ruhsata gerekçe yapıldığını düşünüyorum.
[سُورَة الْوَاقِعَة (٥٦) : آيَة ٨١]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 81]
أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١)
{ أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?”