وَمِنْهَا مَا الْفَخْرُ بِهِ بَاطِلٌ مِنَ الصِّفَاتِ وَالْأَعْمَالِ الَّتِي اصْطَلَحَ قَوْمٌ عَلَى التَّمَدُّحِ بِهَا وَلَيْسَتْ حَقِيقَةً بِالْمَدْحِ مِثْلَ التَّفَاخُرِ بِالْإِغْلَاءِ فِي ثَمَنِ الْخُمُورِ وَفِي الْمَيْسِرِ وَالزِّنَى وَالْفَخْرِ بِقَتْلِ النُّفُوسِ وَالْغَارَةِ عَلَى الْأَمْوَالِ فِي غَيْرِ حَقٍّ.
Bazı sıfatlar ve ameller de vardır ki bir topluluğun kendisiyle övünmeyi adet edindiği ancak hakikatte övgüye layık olmayan; içki fiyatında aşırıya kaçmakla, kumarla, zinayla, cana kıymakla ve haksız yere mallara baskın yapmakla övünmek gibi şeylerle övünmektir ve bunlar batıldır.
وَأَغْلَبُ التَّفَاخُرِ فِي طَوْرِ الْكُهُولَةِ وَاكْتِمَالِ الْأَشُدِّ لِأَنَّهُ زَمَنُ الْإِقْبَالِ عَلَى الْأَفْعَالِ الَّتِي يُقْصَدُ مِنْهَا الْفَخر.
Övünme çoğunlukla olgunluk (kuhûlet) ve kemale erme (eşüd) evresinde görülür; çünkü bu, kendisinden övünme kastedilen fiillere yönelme zamanıdır.
والتفاخر كثير فِي أَحْوَالِ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا، وَمِنْهُ التَّبَاهِي وَالْعَجَبُ، وَعَنْهُ يَنْشَأُ الْحَسَدُ.
Övünme, dünyada insanların hallerinde çokça yer alır; böbürlenme ve kendini beğenme (ucub) bundandır, haset de bundan doğar.
وَالتَّكَاثُرُ: تَفَاعُلٌ مِنَ الْكَثْرَةِ، وَصِيغَةُ التَّفَاعُلِ هُنَا لِلْمُبَالَغِةِ فِي الْفِعْلِ بِحَيْثُ يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ مَنْ يُغَالِبُ غَيْرَهُ فِي كَثْرَةِ شَيْءٍ، فَإِنَّهُ يَكُونُ أَحْرَصَ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْأَكْثَرَ مِنْهُ عِنْدَهُ فَكَانَ الْمَرْءُ يَنْظُرُ فِي الْكَثْرَةِ مِنَ الْأَمْرِ الْمَحْبُوبِ إِلَى امْرِئٍ آخَرَ لَهُ الْكَثْرَةُ مِنْهُ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ طَرَفَةَ:
Çoğalma yarışı (tekâsür); Kesret (çoğalma) kökünden tefâul kalıbıdır. Buradaki tefâul kalıbı, fiilde mübalağa içindir; öyle ki kişi bir şeyin çokluğunda başkasına üstün gelmeye çalışan kimse konumuna iner; zira o şeyin kendisinde en çok bulunmasına daha hırslı olur. Sanki insan, sevilen bir şeyin çokluğu hususunda kendisinde o şeyden çokça bulunan başka bir insana bakar; Tarafa'nın şu sözünü görmez misin:
فَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ قَيْسَ بْنَ عَاصِمٍ ... وَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ عَمْرَو بْنَ مَرْثَدِ
“Rabbim dileseydi Kays b. Âsım olurdum, Rabbim dileseydi Amr b. Mersed olurdum.”
فَأَصْبَحْتُ ذَا مَالٍ كَثِيرٍ وَطَافَ بِي ... بَنُونَ كِرَامٌ سَادَةٌ لِمُسَوَّدِ
“Böylece çok mal sahibi olurdum ve etrafımda efendiye yaraşır efendi ve şerefli oğullar dolaşırdı.”
ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُ صِيغَةِ التَّكَاثُرِ فَصَارَتْ تُسْتَعْمَلُ فِي الْحِرْصِ عَلَى تَحْصِيلِ الْكَثِيرِ مِنْ غَيْرِ مُرَاعَاةِ مُغَالَبَةِ الْغَيْرِ مِمَّنْ حَصَلَ عَلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ [التَّكَاثُرُ: ١] .
Daha sonra tekâsür kalıbının kullanımı yaygınlaşmış ve onu elde eden kimsede başkasına üstün gelme gayesi gözetilmeksizin çok şeyi elde etme hırsı anlamında kullanılır olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ } “Çokluk kuruntusu (ve çoklukla övünmek) sizi oyaladı” [et-Tekâsür: 1] buyurmuştur.
وفِي مِنْ قَوْلِهِ: فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ: إِمَّا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّعْلِيلِ، وَإِمَّا هِيَ الظَّرْفِيَّةُ الْمَجَازِيَّةُ، فَإِنْ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ كَالظَّرْفِ يَحْصُلُ تَكَاثُرُ النَّاسِ عِنْدَهُ كَمَنْ يَنْزِعُ فِي بِئْرٍ.
Ayetin { فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Mallarda ve evlatlarda” kısmındaki Fî (فِي) harf-i cerri ya gerekçe bildirme (ta'lîl) anlamında kullanılmıştır ya da mecazi zarfiyettir. Eğer mallar, kuyudan su çeken kimse gibi insanların yanında çoğalma yarışına girdiği bir zarf gibi kabul edilirse [bu mecazî zarfiyet olur].
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَقَامَ نِظَامَ أَحْوَالِ النَّاسِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا عَلَى حِكْمَةِ أَنْ تَكُونَ
Manası şudur: Allah, dünya hayatında insanların hallerinin nizamını, hayatın nefisleri Allah'ın onlar için hazırladığı melekî yüceliğe yükseltmeye bir vesile olması hikmeti üzerine kurmuştur;
الْحَيَاةُ وَسِيلَةً لِبُلُوغِ النُّفُوسِ إِلَى مَا هَيَّأَهَا اللَّهُ لَهُ مِنَ الْعُرُوجِ إِلَى سُمُوِّ الْمَلَكِيَّةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] ، فَكَانَ نِظَامُ هَذِهِ الْحَيَاةِ عَلَى أَنْ تَجْرِيَ أُمُورُ النَّاسِ فِيهَا عَلَى حَسْبِ تَعَالِيمِ الْهُدَى لِلْفَوْزِ بِالْحَيَاةِ الأبدية فِي النَّعيم الْحَقِّ بَعْدَ الْمَمَاتِ وَالْبَعْثِ، فَإِذَا النَّاسُ قَدْ حَرَّفُوهَا عَنْ مَهْيَعِهَا، وَقَدْ تَضَمَّنَ ذَلِكَ قَوْلُهُِِ
nitekim { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Muhakkak ki ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” [el-Bakara: 30] buyruğu da buna delalet etmektedir. Bu hayatın nizamı, ölüm ve dirilişten sonra gerçek nimetteki ebedi hayatı kazanmak için insanların buradaki işlerinin hidayet talimatlarına göre cereyan etmesi esası üzerinedir. Ne var ki insanlar onu kendi ana yolundan saptırmışlardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu
تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] .
bunu içermektedir: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, muhakkak onu güzel bir hayat ile yaşatırız ve onları yapmakta olduklarının en güzeliyle mükâfatlandırırız” [en-Nahl: 97].
كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً.
{ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً } “[Bu,] ekicilerin (veya kâfirlerin) hoşuna giden, ardından kuruyup sarardığını gördüğün, sonra da çerçöp haline gelen bir yağmurun [bitirdiği bitkinin] durumu gibidir.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَبَرٍ مِنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هِيَ كَمَثَلِ غَيْثٍ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا، وَحَذْفُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مِنَ النَّوْعِ الَّذِي سَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ «مُتَابَعَةَ الِاسْتِعْمَالِ» .
[Bu ibarenin] mahzûf bir mübtedanın haberi konumunda olması caizdir; yani 'O [dünya hayatı], bir yağmurun misali gibidir' demektir ve bu takdirde cümle istînâfiye olur. Müsnedün ileyhin hazfedilmesi, Sekkâkî'nin 'istimali takip etme' olarak adlandırdığı türdendir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْكَافُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وكَمَثَلِ مَعْنَاهُ كَحَالِ، أَيْ حَالُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَحَالِ غَيْثٍ إِلَخْ، فَشُبِّهَتْ هَيْئَةُ أَهْلِ الدُّنْيَا فِي أَحْوَالِهِمُ الْغَالِبَةِ عَلَيْهِمْ وَالْمُشَارِ إِلَى تَنْوِيعِهَا بِقَوْلِهِ: لَعِبٌ وَلَهْوٌ إِلَى آخِرِهِ بِهَيْئَةِ غَيْثٍ أَنْبَتَ زَرْعًا فَأَيْنَعَ ثُمَّ اصْفَرَّ ثُمَّ اضْمَحَلَّ وَتَحَطَّمَ، أَيْ تَشْبِيهُ هَيْئَةِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْغَالِبَةِ عَلَى النَّاسِ فِي الْحَيَاةِ فِي كَوْنِهَا مَحْبُوبَةً لِلنَّاسِ مُزَهَّيَةً لَهُمْ وَفِي سُرْعَةِ تَقَضِّيهَا بِهَيْئَةِ نَبَاتٍ جَدِيدٍ أَنْبَتَهُ غَيْثٌ فَاسْتَوَى وَاكْتَمَلَ وَأُعْجِبَ بِهِ مَنْ رَآهُ فَمَضَتْ عَلَيْهِ مُدَّةً فَيَبِسَ وَتَحَطَّمَ.
Kâf (كَمَثَلِ) harfinin hal konumunda olması ve Kemeseli (كَمَثَلِ) kelimesinin 'durumu gibi' (kehâli) manasına gelmesi de caizdir; yani dünya hayatının hali, bir yağmurun hali gibidir vs. Böylece dünya ehlinin kendilerine galip gelen ve { لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Oyun ve eğlence...” buyruğuyla çeşitlerine işaret edilen hallerindeki heyeti; ekin bitiren, olgunlaşan, ardından sararan, sonra da yok olup un ufak olan bir yağmurun heyetine benzetilmiştir. Yani insanların hayatta kendilerine galip gelen bu hallerinin insanlar nezdinde sevilir ve onları gururlandırır olması ile çabucak geçip gitmesi bakımından heyeti; bir yağmurun bitirdiği, düzgünleşip kemale eren, görenin hoşuna giden, üzerinden bir müddet geçtikten sonra kuruyup parçalanan taze bir bitkinin heyetine teşbih edilmiştir.
وَالْمَقْصُودُ بِالتَّمْثِيلِ هُوَ النَّبَاتُ، وَإِنَّمَا ابتدئ بغيث تصويرا لِلْهَيْئَةِ مِنْ مَبَادِئِهَا لِإِظْهَارِ مَوَاقِعِ الْحُسْنِ فِيهَا لِأَنَّ ذَلِكَ يَكْتَسِبُ مِنْهُ الْمُشَبَّهُ حُسْنًا كَمَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ فِي تَحْسِينِ أَوْصَافِ الْمَاءِ الَّذِي مُزِجَتْ بِهِ الرَّاحُ فِي قَوْلِهِ:
Temsilden kastedilen bitkidir. Yağmurla başlanması ise, heyeti başlangıcından itibaren tasvir etmek ve içindeki güzellik noktalarını ortaya çıkarmak içindir; zira bundan dolayı müşebbeh (benzetilen) bir güzellik kazanır. Nitekim Kâ'b b. Züheyr de şu sözünde şarabın karıştırıldığı suyun vasıflarını güzelleştirirken böyle yapmıştır:
شجت بِذِي شيم مِنْ مَاءِ مَحْنِيَةٍ ... صَافٍ بِأَبْطَحَ أَضْحَى وَهُوَ مَشْمُولُ
“O [şarap], bir vadi kıvrımından gelen berrak suyla karıştırılmıştır; düzlükteki [o su] sabah vaktinde kuzey rüzgârıyla serinlemiştir.”
تَنْفِي الرِّيَاحُ الْقَذَى عَنْهُ وَأَفْرَطَهُ ... مِنْ صَوْبِ سَارِيَةٍ بِيضٌ يَعَالِيلُ
“Rüzgârlar üzerindeki çöpleri savurur; gece gelen beyaz bulutların sağanağı da onu doldurup taşırmıştır.”
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «أَنَّ الْكُفَّارَ: الزُّرَّاعُ، جَمْعُ كَافِرٍ وَهُوَ الزَّارِعُ لِأَنَّهُ يَكْفُرُ الزَّرِيعَةَ بِتُرَابِ الْأَرْضِ، وَالْكَفْرُ بِفَتْحِ الْكَافِ السَّتْرُ، أَيْ سَتْرُ الزَّرِيعَةِ، وَإِنَّمَا أُوثِرَ هَذَا الِاسْمُ هُنَا وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْفَتْحِ [٢٩] : يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ، قَصْدًا هُنَا لِلتَّوْرِيَةِ بِالْكُفَّارِ الَّذِينَ هُمُ الْكَافِرُونَ بِاللَّهِ لِأَنَّهُمْ أَشَدُّ إِعْجَابًا بِمَتَاعِ الدُّنْيَا إِذْ لَا أَمَلَ لَهُمْ فِي شَيْءٍ بَعْدَهُ. وَقَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: الْكُفَّارُ جَمْعُ الْكَافِرِ بِاللَّهِ لِأَنَّهُمِِْ
İbn Mes'ûd'dan [nakledildiğine göre]: “el-Küffâr (الْكُفَّارَ), ekiciler (zürrâ') demektir ve tohumu toprağın tozuyla örttüğü için ekici manasına gelen kâfirin çoğuludur. Kâf harfinin fethasıyla Kefr (الْكَفْرُ), örtmek, yani tohumu örtmek demektir.” Allah Teâlâ Fetih Suresi'nde [29]: { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “Ekicilerin hoşuna gider” buyurmuşken burada bu ismin tercih edilmesi, Allah'ı inkâr eden kâfirlerle tevriye kastıyladır; zira onlar dünya metaına daha çok hayrandırlar; çünkü onun arkasından başka bir şeye dair hiçbir umutları yoktur. Müfessirlerden bir topluluk ise şöyle demiştir: el-Küffâr, Allah'ı inkâr eden kimselerin çoğuludur; zira onlar,
قَصَرُوا إِعْجَابَهُمْ عَلَى الْأَعْمَالِ ذَاتِ الْغَايَاتِ الدُّنْيَا دُونَ الْأَعْمَالِ الدِّينِيَّةِ، فَذِكْرُ الْكُفَّارِ تَلْوِيحٌ إِلَى أَنَّ الْمَثَلَ مَسُوقٌ إِلَى جَانِبِهِمْ أَوَّلًا.
beğenilerini dini amellere değil, yalnızca dünyevi gayelere matuf amellere hasretmişlerdir. Dolayısıyla kâfirlerin zikredilmesi, misalin öncelikle onların tarafına yöneltildiğine bir telmihtir.
وَالنَّبَاتُ: اسْمُ مَصْدَرِ نَبَتَ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] ، وَهُوَ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى النَّابِتِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْفَاعِلِ وَهُوَ كَثِيرُ، وَأَصْلُهُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمُبَالَغَةُ، وَقَدْ يَشِيعُ فَيَزُولُ قَصْدُ الْمُبَالَغَةِ بِهِ.
en-Nebât (النَّبَاتُ), Nebe-te (نَبَتَ) fiilinin ism-i masdarıdır. Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Ve Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi” [Nûh: 17] buyurmuştur. Burada masdarın fail yerine kullanılması kabilinden biten şey (nâbit) için kullanılmıştır ki bu [Arapçada] çoktur. Aslı mübalağa kastedilmesidir; bazen yaygınlaşır da kendisinden mübalağa kastı kalkar.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يَهِيجُ تَضَافَرَتْ كَلِمَاتُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى تَفْسِيرِ يَهِيجُ بِ (يَيْبَسُ) أَوْ يَجِفُّ، وَلَمْ يَسْتَظْهِرُوا بِشَاهِدٍ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْ مَعَانِي الْهِيَاجِ الْجَفَافَ، وَقَدْ قَالَ الرَّاغِبُ: يُقَالُ: هَاجَ الْبَقْلُ، إِذَا اصْفَرَّ وَطَابَ، وَفِي «الْأَسَاسِ» : مِنَ الْمَجَازِ هَاجَ الْبَقْلُ، إِذَا أَخَذَ فِي الْيُبْسِ. وَهَذَانِ الْإِمَامَانِ لَمْ يَجْعَلَا (هَاجَ) بِمَعْنَى (يَبِسَ) وَكَيْفَ لَفْظُ الْآيَةِ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا، فَالْوَجْهُ أَنَّ الْهِيَاجَ: الْغِلَظُ وَمُقَارَبَةُ الْيُبْسِ، لِأَنَّ مَادَّةَ الْهِيَاجِ تَدُلُّ عَلَى الِاضْطِرَابِ وَالثَّوَرَانِ وَسُمِّيَتِ الْحَرْبُ الْهَيْجَاءُ، وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Ayetin { ثُمَّ يَهِيجُ } “Sonra kurur / sararmaya yüz tutar” buyruğunda müfessirlerin sözleri Yehîcu (يَهِيجُ) kelimesini 'kurur' veya 'kurulaşır' şeklinde tefsir etme hususunda birleşmiştir; ancak heyecan (hiyâc) manalarından birinin kuruluk olduğuna delalet eden Arap kelamından bir şahit getirmemişlerdir. Râgıb: 'Yeşillik sararıp kemale erdiğinde Hâce'l-bakl (هَاجَ الْبَقْلُ) denir' demiştir. Esâsü'l-Belâga'da ise şöyle geçer: 'Mecaz olarak, yeşillik kurumaya başladığında Hâce'l-bakl (هَاجَ الْبَقْلُ) denir.' Bu iki imam Hâce (هَاجَ) kelimesini 'kurudu' (yebise) manasında kılmamışlardır; nitekim ayetin lafzı { ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا } “Sonra kurur da sen onu sararmış görürsün” şeklindedir. Uygun olan görüş şudur ki hiyâc; kalınlaşmak ve kurumaya yaklaşmaktır. Çünkü hiyâc maddesi çalkalanma ve kabarmaya delalet eder; nitekim savaşa da heycanın kabarmasından ötürü Heycâ (الْهَيْجَاء) denilmiştir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:
أَهَاجَكَ مِنْ سُعْدَاكَ مَغْنَى الْمَعَاهِدِ وَالزَّرْعُ إِذَا غَلُظَ يَكُونُ لِحَرَكَتِهِ صَوْتٌ فَكَأَنَّهُ هَائِجٌ، أَيْ ثَائِرٌ وَذَلِكَ ابْتِدَاءُ جَفَافِهِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ فِي سُورَةِ الْفَتْحِ [٢٩] .
“Sü'dâ'nın o eski yurt yerleri mi seni heyecana getirdi?” Ekin kalınlaştığı zaman hareketinden ötürü bir ses çıkarır, sanki kabarmış, yani coşmuştur ve bu da kurumasının başlangıcıdır. Bu durum, Fetih Suresi'ndeki [29] şu buyruk gibidir: { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “Filizini çıkarmış, derken onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dikilmiş, ekicilerin hoşuna giden bir ekin gibidir.”
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ يَهِيجُ بِ (ثُمَّ) لِإِفَادَةِ التَّرَاخِي الرُّتَبِي لِأَنَّ اصْفِرَارَ النَّبَاتِ أَعْظَمُ دَلَالَةٍ عَلَى التَّهَيُّؤِ لِلزَّوَالِ، وَهَذَا هُوَ الْأَهَمُّ فِي مَقَامِ التَّزْهِيدِ فِي مَتَاعِ الدُّنْيَا.
{ يَهِيجُ } “Kurur” cümlesi, rütbî terâhî (derece bakımından sonralık) bildirmek için Sümme (ثُمَّ) ile atfedilmiştir; çünkü bitkinin sararması zevale hazırlanmaya daha büyük bir delalettir ve dünya metaından soğutma makamında en mühim olan da budur.
وَعَطَفَ فَتَراهُ مُصْفَرًّا بِالْفَاءِ لِأَنَّ اصْفِرَارَ النَّبْتِ مُقَارِبٌ لِيُبْسِهِ، وَعَطْفُ ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً بِ (ثُمَّ) كَعَطْفِ ثُمَّ يَهِيجُ.
{ فَتَراهُ مُصْفَرًّا } “Böylece onu sararmış görürsün” cümlesi fâ (فَـ) ile atfedilmiştir; çünkü bitkinin sararması kurumasına yakındır. { ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً } “Sonra çerçöp olur” cümlesinin Sümme (ثُمَّ) ile atfı ise { ثُمَّ يَهِيجُ } “Sonra kurur” cümlesinin atfı gibidir.
وَالْحُطَامُ: بِضَمِّ الْحَاءِ مَا حُطِّمَ، أَيْ كُسِّرَ قِطَعًا.
el-Hutâm (الْحُطَامُ); ha harfinin zammesiyle, kırılıp parçalanmış, yani un ufak edilmiş şeydir.
فَضَرَبَ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِأَطْوَارِ مَا فِيهَا مِنْ شَبَابٍ وَكُهُولَةٍ وَهَرَمٍ فَفَنَاءٍ، وَمِنْ جِدَّةٍ وَتَبَذُّلٍ وَبِلًى، وَمِنْ إِقْبَالِ الْأُمُورِ فِي زَمَنِ إِقْبَالِهَا ثُمَّ إِدْبَارِهَا بَعْدَ ذَلِكَ، بِأَطْوَارِ الزَّرْعِ. وَكُلُّهَا أَعْرَاضٌ زَائِلَةٌ وَآخِرُهَا فَنَاءٌ.
Böylece dünya hayatı; içindeki gençlik, olgunluk, yaşlılık ve ardından gelen yok oluş evreleri; yenilik, yıpranış ve eskiyip çürüme halleri; işlerin rağbet gördüğü dönemdeki yönelişi ve ardından gelen geri çekilişi bakımından ekinin evrelerine benzetilmiştir. Bunların hepsi geçici arazlardır ve sonları yok oluştur.
وَتَنْدَرِجُ فِيهَا أَطْوَارُ الْمَرْءِ فِي الْحَيَاةِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: لَعِبٌ وَلَهْوٌ إِلَى وَالْأَوْلادِ كَمَا يَظْهَرُ بِالتَّأَمُّلِ.
Düşünüldüğünde görüleceği üzere, { لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Oyun ve eğlence...” ibaresinden { وَالْأَوْلادِ } “Ve evlatlar” kısmına kadar zikredilen insanın hayattaki evreleri de bunun içine girer.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ مَعَ كَوْنِهِ تَشْبِيهُ هَيْئَةٍ مُرَكَّبَةٍ بِهَيْئَةٍ مِثْلِهَا هُوَ صَالِحٌ لِلتَّفْرِيقِ وَمُقَابَلَةُ أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ بِأَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا، فَيُشَبِّهُ أَوَّلَ أَطْوَارِ الْحَيَاةِ وَإِقْبَالِهَا بِالنَّبَاتِ عَقِبَ
Bu temsilî benzetme, mürekkep bir heyetin benzer bir heyete teşbihi olmakla birlikte; benzetilen heyetin parçalarını kendisine benzetilen heyetin parçalarıyla karşılaştırmaya ve ayrıştırmaya da elverişlidir. Şöyle ki: Hayatın ilk evreleri ve yönelişi,
الْمَطَرِ، ويشبّه النَّاس المنتفعون بِإِقْبَالِ الدُّنْيَا بِنَاسٍ زُرَّاعٍ، وَيُشَبِّهُ اكْتِمَالَ أَحْوَالِ الْحَيَاةِ وَقُوَّةَ الْكُهُولَةِ بِهِيَاجِ الزَّرْعِ، ويشبّه ابْتِدَاء الشخوخة ثُمَّ الْهَرَمِ وَابْتِدَاءَ ضَعْفِ عَمَلِ الْعَامِلِ وَتِجَارَةِ التَّاجِرِ وَفِلَاحَةِ الْفَلَّاحِ بِاصْفِرَارِ الزَّرْعِ وَتَهَيُّئِهِ لَلْفَنَاءِ، وَيُشَبِّهُ زَوَالَ مَا كَانَ لِلْمَرَءِ مِنْ قُوَّةٍ وَمَالٍ بِتَحَطُّمِ الزَّرْعِ.
yağmurun peşinden gelen bitkiye; dünyanın yönelişinden faydalanan insanlar ekici insanlara; hayat hallerinin kemali ve olgunluğun gücü ekinin boy atıp coşmasına; yaşlılığın başlangıcı, ardından gelen ihtiyarlık ile işçinin amelinin, tüccarın ticaretinin ve çiftçinin ziraatının zayıflamasının başlangıcı ekinin sararmasına ve yok oluşa hazırlanmasına; kişideki güç ve malın zevale ermesi ise ekinin parçalanıp çerçöp olmasına benzetilir.
وَيُفْهَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ مَا كَانَ مِنْ أَحْوَالِ الْحَيَاةِ مَقْصُودًا لِوَجْهِ اللَّهِ فَإِنَّهُ من شؤون الْآخِرَةِ فَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا التَّمْثِيلُ إِلَّا ظَاهِرًا. فَأَعْمَالُ الْبِرِّ وَدِرَاسَةُ الْعِلْمِ وَنَحْوُ ذَلِكَ لَا يَعْتَرِيهَا نَقْصٌ مَا دَامَ صَاحِبُهَا مُقْبِلًا عَلَيْهَا، وَبَعْضُهَا يَزْدَادُ نَمَاءً بِطُولِ الْمُدَّةِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ.
Buradan anlaşılmaktadır ki, hayatın hallerinden Allah rızası için kastedilen şeyler ahiret işlerindendir ve bu temsile ancak zahiren dâhil olur. Zira iyilik amelleri, ilim tahsili ve benzeri şeyler, sahibi onlara yöneldiği sürece bir eksikliğe uğramaz; hatta bazısı sürenin uzamasıyla daha da ziyadeleşip büyür. Bu ayetin bir benzeri Zümer Suresi'nde geçmişti.
وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ.
{ وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Ahirette ise şiddetli bir azap, Allah'tan bir bağışlanma ve rıza vardır. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir.”
كَانَ ذِكْرُ حَالِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مُقْتَضِيًا ذِكْرَ مُقَابَلَةٍ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ، وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحْذِيرِ وَالتَّحْرِيضِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُبَيِّنْ أَصْحَابَ الْعَذَابِ وَأَصْحَابَ الْمَغْفِرَةِ وَالرِّضْوَانِ لِظُهُورِ ذَلِكَ.
Dünya hayatının halinin zikredilmesi, Kur'an'ın adeti üzere bir karşılaştırmanın (mukabele) zikredilmesini gerektirmiştir. Buradaki haber, siyakın karinesiyle sakındırma ve teşvik etmede kullanılmıştır. Bu sebepledir ki açık olması hasebiyle azap sahipleri ile mağfiret ve rızvan sahipleri beyan edilmemiştir.
وَكُنِيَ عَنِ النَّعِيمِ بِمَغْفِرَةٍ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ لِأَنَّ النَّعِيمَ قِسْمَانِ مَادِّيٌّ وَرُوحَانِيٌّ، فَالْمَغْفِرَةُ وَالرِّضْوَانُ أَصْلُ النَّعِيمِ الرُّوحَانِيِّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة:
Nimetten kinaye olarak Allah'tan bir mağfiret ve rızvan zikredilmiştir; zira nimet maddi ve ruhani olmak üzere iki kısımdır. Mağfiret ve rızvan ruhani nimetin aslıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Allah'ın rızası ise en büyüktür” [et-Tevbe:
٧٢] وَهُمَا يَقْتَضِيَانِ النَّعِيمَ الْجُسْمَانِيَّ لِأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَمَّا رُكِّبَتْ ذَوَاتُهُمْ مِنْ أَجْسَامٍ وَأُودِعَتْ فِيهَا الْأَرْوَاحُ كَانَ النَّعِيمَانِ مُنَاسِبَيْنِ لَهُمْ تَكْثِيرًا لِلَّذَّاتِ، وَمَا لَذَّةُ الْأَجْسَامِ إِلَّا صَائِرَةٌ إِلَى الْأَرْوَاحِ لِأَنَّهَا الْمُدْرِكَةُ اللَّذَّاتِ، وَكَانَ رِضْوَانُ الله يَقْتَضِي إعطائهم مُنْتَهَى مَا بِهِ الْتِذَاذُهُمْ، وَمَغْفِرَتُهُ مُقْتَضِيَةٌ الصَّفْحَ عَمَّا قَدْ يَعُوقُ عَنْ بَعْضِ ذَلِكَ.
72] buyurmuştur. Bu ikisi cismani nimeti de gerektirir; çünkü cennet ehlinin zatları bedenlerden meydana getirildiğinde ve içlerine ruhlar konulduğunda, lezzetlerin çoğalması için iki nimet de onlara münasip kılınmıştır. Bedenlerin lezzeti de lezzetleri idrak eden o olduğu için ruhlara varır. Allah'ın rızası kendisiyle lezzetlenecekleri şeylerin en son noktasının onlara verilmesini iktiza eder; mağfireti ise bunlardan bir kısmına mani olabilecek şeylerin affedilmesini gerektirir.
وَعَطَفَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ عَلَى وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ لِلْمُقَابَلَةِ بَيْنَ الْحَالَيْنِ زِيَادَةً فِي التَّرْغِيبِ وَالتَّنْفِيرِ.
{ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” buyruğu, rağbet ettirme ve nefret ettirmeyi artırmak üzere iki hal arasındaki karşılaştırma (mukabele) için { وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ } “Ahirette ise şiddetli bir azap vardır” buyruğu üzerine atfedilmiştir.
وَالْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ وَمَا أَحْوَال الْحَيَاة الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ.
Söz, muzâfın takdiri üzeredir; yani 'Dünya hayatının halleri aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir' demektir.
وَالْحَصْرُ ادِّعَائِيٌّ بِاعْتِبَارِ غَالِبِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَالِبِ طَالِبِيهَا، فَكَوْنُهَا مَتَاعًا أَمْرٌ مُطَّرِدٌ وَكَوْنُ الْمَتَاعِ مُضَافًا إِلَى الْغُرُورِ أَمْرٌ غَالِبٌ بِالنِّسْبَةِ لِمَا عَدَا الْأَعْمَالِ الْعَائِدَةِ عَلَى الْمَرْءِ بِالْفَوْزِ فِي الْآخِرَةِ.
Buradaki hasr (sınırlandırma), onu talep edenlerin çoğunluğuna nispetle dünyanın hallerinin çoğunluğu dikkate alınarak yapılmış iddiâî bir hasrdır. Zira onun bir meta olması süreklilik arz eden bir durumdur; bu metanın aldanmaya (gurûr) izafe edilmesi ise, kişiye ahirette kurtuluş sağlayan ameller dışındakilere nispetle galip olan durumdur.
وَالْغُرُورُ: الْخَدِيعَةُ، أَيْ إِظْهَارُ الْأَمْرِ الضَّارِّ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَحْتَرِزَ الْعَاقِلُ مِنْهُ فِي صُورَةِ النَّافِعِ الَّذِي يَرْغَبُ فِيهِ.
Gurûr (الْغُرُورُ), aldatma demektir; yani akıllı kimsenin sakınması gereken zararlı bir şeyi, arzulayacağı faydalı bir sûrette göstermektir.
وَإِضَافَةُ مَتاعُ إِلَى الْغُرُورِ عَلَى مَعْنَى لَامِ الْعَاقِبَةِ، أَيْ مَتَاعٌ صَائِرٌ لِأَجْلِ الْغُرُورِ بِهِ، أَيْ آيِلٌ إِلَى أَنَّهُ يَغُرُّ النَّاظِرِينَ إِلَيْهِ فَيُسْرِعُونَ فِي التَّعَلُّق بِهِ.
Metâ kelimesinin el-gurûr kelimesine izafeti, akıbet lâmı manasındadır; yani kendisine aldanılmaya varan bir meta, yani kendisine bakanları aldatıp ona bağlanmada acele etmelerine yol açan bir meta demektir.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٢١]
[el-Hadîd Suresi (57): Ayet 21]
سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١)
{ سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış, genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete koşuşun. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah, büyük lütuf sahibidir. (21)”
فَذْلَكَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ [الْحَدِيد: ١٢] إِلَى هُنَا فَذَلِكَ مَسُوقُ مَسَاقَ التَّرْغِيبِ فِيمَا بِهِ تَحْصِيلُ نَعِيمِ الْآخِرَةِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ فَوَاتِهِ وَمَا يَصْرِفُ عَنْهُ مِنْ إِيثَارِ زِينَةِ الدُّنْيَا، وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُعْطُفْ، وَاقْتَصَرَ فِي الْفَذْلَكَةِ عَلَى الْجَانِبِ الْمَقْصُودِ تَرْغِيبُهُ دُونَ التَّعَرُّضِ إِلَى الْمُحَذَّرِ مِنْهُ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ.
[Bu ayet], Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ } “Mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşarken gördüğün gün” [el-Hadîd: 12] buyruğundan buraya kadar geçenlerin bir hülasasıdır (fezleke). Zira bu kısım, ahiret nimetini elde ettirecek şeylere teşvik etme, onun elden kaçmasından ve dünya ziynetini tercih ederek ondan yüz çevirmekten sakındırma üslubuyla sevk edilmiştir. Bundan dolayı cümle fasledilmiş (atıfsız getirilmiş) ve hülasada, asıl maksat bu olduğu için sakındırılan hususa değinilmeksizin yalnızca teşvik edilmesi hedeflenen taraf ile yetinilmiştir.
وَعَبَّرَ عَنِ الْعِنَايَةِ والاهتمام بِفعل السَّابِقَة لِإِلْهِابِ النُّفُوسِ بِصَرْفِ الْعِنَايَةِ بِأَقْصَى مَا يُمْكِنُ مِنَ الْفَضَائِلِ كَفِعْلِ مَنْ يُسَابِقُ غَيْرَهُ إِلَى غَايَةٍ فَهُوَ يَحْرِصُ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُجَلِّي، وَلِأَنَّ الْمُسَابَقَةَ كِنَايَةٌ عَنِ الْمُنَافَسَةِ، أَيْ وَاتْرُكُوا الْمُقْتَصِرِينَ عَلَى مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْأُخْرَيَاتِ وَالْخَوَالِفِ.
Gösterme ve ehemmiyet verme durumu müsabaka fiiliyle ifade edilmiştir; ta ki nefisler, bir hedefe doğru başkasıyla yarışıp birinci gelen (el-mücellî) olmaya hırs gösteren kimsenin yaptığı gibi, faziletlere mümkün olan en son dereceyle yönelmek suretiyle harekete geçirilsin. Çünkü müsabaka, yarışmaktan (rekabetten) kinayedir; yani dünya hayatının metaıyla yetinenleri gerilerde ve arkada kalanlarda bırakınız demektir.
وَتَنْكِيرُ مَغْفِرَةٌ لِقَصْدِ تَعْظِيمِهَا وَلِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهِا، وَإِلَّا فَإِنَّ الْمَغْفِرَةَ سَبَقَ ذِكْرُهَا فِي قَوْلِهِ: وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: سَابِقُوا إِلَى الْمَغْفِرَةِ، أَيْ أَكْثِرُوا مِنْ أَسْبَابِهَا وَوَسَائِلِهَا: فَالْمُسَابَقَةُ إِلَى الْمَغْفِرَةِ هِيَ الْمُسَابَقَةُ فِي تَحْصِيلِ أَسْبَابِهَا.
Mağfiret (مَغْفِرَةٌ) kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi, onu yüceltmek ve cümlenin kendi başına müstakil olması içindir. Aksi takdirde mağfiret, O'nun: { وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir bağışlanma” buyruğunda daha önce geçmişti ve zahirin gereği “el-Mağfirete yarışın” denilmesiydi; yani onun sebeplerini ve vesilelerini çoğaltın demektir: Dolayısıyla mağfirete yarışmak, onun sebeplerini elde etmede yarışmaktır.
وَالْعَرْضُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي السِّعَةِ وَلَيْسَ مُقَابل الطّور لِظُهُورِ أَنَّهُ لَا طَائِلَ فِي مَعْنَى مَا يُقَابِلُ الطُّولِ، وَهَذَا كَقَوْلِه تَعَالَى: وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فصلت: ٥١] ، وَقَوْلِ الْعُدَيْلِ لَمَّا فَرَّ مِنْ وَعِيدِ الْحَجَّاجِ:
Arz (الْعَرْضُ) kelimesi genişlik anlamında kullanılmıştır, uzunluğun zıddı (en) anlamında değildir; zira uzunluğun karşılığı olan mananın bir fayda sağlamayacağı açıktır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Kendisine bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya dua edendir” [Fussilet: 51] buyruğu ve el-Udeyl'in Haccâc'ın tehdidinden kaçtığı sıradaki şu sözü gibidir:
وَدُونَ يَدِ الْحَجَّاجِ مِنْ أَنْ تَنَالَنِي ... بِسَاطٌ بِأَيْدِي النَّاعِجَاتِ عَرِيضُ
Haccâc'ın elinin bana ulaşmasına engel olarak ... Süratli develerin ayakları altında serili geniş bir zemin vardır.
وَتَشْبِيهُ عَرْضِ الْجَنَّةِ بِعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَيْ مَجْمُوعُ عَرْضَيْهِمَا لِقَصْدِ تَقْرِيبِ الْمُشَبَّهِ بِأَقْصَى مَا يَتَصَوَّرُهُ النَّاسُ فِي الِاتِّسَاعِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ تَحْدِيدَ ذَلِكَ الْعَرْضِ وَلَا أَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ حَتَّى يُقَالَ: فَمَاذَا بَقِيَ لِمَكَانِ جَهَنَّمَ.
Cennetin genişliğinin göğün ve yerin genişliğine benzetilmesi, yani her ikisinin genişliklerinin toplamına benzetilmesi, benzetileni (müşebbeh) insanların genişlik konusunda tasavvur edebilecekleri en son dereceye yaklaştırmak içindir. Yoksa maksat o genişliği sınırlandırmak ya da “O halde cehennemin yerine ne kaldı?” denilecek şekilde cennetin gökte olduğunu bildirmek değildir.
وَهَذَا الْأَمْرُ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْمُسَابَقَاتِ إِلَى أَفْعَالِ الْبِرِّ الْمُوجِبَةِ لِلْمَغْفِرَةِ وَنَعِيمِ الْجَنَّةِ، وَشَامِلٌ لِلْمُسَابَقَةِ الْحَقِيقِيَّةِ مَعَ الْمَجَازِيَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ،
Bu emir, mağfireti ve cennet nimetini gerektiren bütün iyilik amellerine yarışmayı kapsadığı gibi, lafzın hakikat ve mecazında birlikte kullanılması kuralı uyarınca mecazi müsabaka ile birlikte hakiki müsabakayı da kapsamaktadır.
وَهِيَ طَرِيقَةٌ شَائِعَةٌ فِي الْقُرْآنِ إِكْثَارًا لِلْمَعَانِي، وَمِنْهُ
Bu, manaları çoğaltmak için Kur'an'da yaygın olan bir yöntemdir. Şu hadis de bundandır:
الْحَدِيثُ: «لَوْ يَعْلَمَ النَّاسُ مَا فِي الصَّفّ الأول لَا ستبقوا إِلَيْهِ أَوِ اسْتَهَمُوا إِلَيْهِ»
«İnsanlar ilk safta ne olduğunu bilselerdi, ona yarışırlar veya aralarında kura çekerlerdi.»
. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ غَيْرُ مَخْلُوقَةٍ الْآنَ إِذْ وَجْهُ الشَّبَهِ فِي قَوْلِهِ:
Alette cennetin şu an yaratılmamış olduğuna dair bir delil yoktur; zira O'nun:
كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ هُوَ السِّعَةُ لَا الْمِقْدَارُ وَلَا عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ الْمَوْجُودَةِ الْيَوْمَ وَلَا عَدَمُهُ، وَتَقَدَّمَ مِنْ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ الْآيَةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٣٣] .
{ كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Gökle yerin genişliği kadar” buyruğundaki benzetme yönü (vech-i şebeh) miktar değil genişliktir; ne de cennetin bugün mevcut olan gökte bulunduğuna veya bulunmadığına bir delil vardır. Bu ayetin bir manası Âl-i İmrân Suresi'ndeki { سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin bağışına koşun” [133] ayetinde geçmişti.
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: أُعِدَّتْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهَا وَأَعَدَّهَا لِأَنَّ ظَاهِرَ اسْتِعْمَالِهِ الْفِعْل فِي الزَّمَان الْمَاضِي إِنْ حَصَلَ مَصْدَرُهُ فِيهِ، فَقَدْ تَمَسَّكَ بِهَذَا الظَّاهِرِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ الْآنَ، وَأَمَّا الَّذِينَ نَفَوْا ذَلِكَ فَاسْتَنَدُوا إِلَى ظَوَاهِرَ أُخْرَى وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
{ أُعِدَّتْ } “Hazırlanmıştır” buyruğunun zahiri, Allah'ın onu yarattığını ve hazırladığını gösterir; çünkü geçmiş zaman fiilinin zahiri kullanımı, masdarının o zamanda gerçekleşmiş olmasını ifade eder. Cennetin şu an yaratılmış olduğunu söyleyenler bu zahire tutunmuşlardır; bunu nefyedenler ise başka zahirlere dayanmışlardır ki bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.
وَعُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أَن غَيرهم لاحظ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّ مَعْنَى إِعْدَادِ شَيْءٍ لِشَيْءٍ قَصْرُهُ عَلَيْهِ.
{ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmıştır” buyruğundan, başkalarının cennette hiçbir payı olmadığı anlaşılmıştır; zira bir şeyin bir şey için hazırlanmasının manası, ona tahsis edilmesidir.
وَجَمْعُ الرُّسُلِ هُنَا يَشْمَلُ كُلَّ أُمَّةٍ آمَنُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِمُ الَّذِي أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ، وَلَيْسَ يَلْزَمُهَا أَنْ تُؤْمِنَ بِرَسُولٍ أُرْسِلَ إِلَى أُمَّةٍ أُخْرَى وَلَمْ يَدْعُ غَيْرَهَا إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ.
Burada resullerin çoğul getirilmesi, Allah'a ve Allah'ın kendilerine gönderdiği peygamberlerine iman eden her ümmeti kapsar; başka bir ümmete gönderilmiş olup da kendisinden başkasını imana davet etmemiş olan peygambere inanması o ümmete gerekmez.
وَالْإِشَارَةُ فِي ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْمَغْفِرَة وَالْجنَّة.
{ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın lütfudur” buyruğundaki işaret, zikredilen mağfiret ve cennete yöneliktir.
[٢٢، ٢٣]
[22, 23]
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٣]
[el-Hadîd Suresi (57): Ayetler 22 ila 23]
مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (٢٣)
{ مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (٢٣) } “Yeryüzünde vuku bulan ve nefislerinizde başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta olmasın. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır. (22) Ta ki elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve O'nun size verdiğine de şımarmayasınız. Allah, kendini beğenip böbürlenen hiç kimseyi sevmez. (23)”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْجِهَادِ آنِفًا بِقَوْلِهِ: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ [الْحَدِيد: ١٠] وَقَوْلِهِ: وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ [الْحَدِيد: ١٩] عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمين هُنَا لَك، وَجَرَى ذِكْرُ الدُّنْيَا فِي قَوْلِهِ: وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ [الْحَدِيد: ٢٠] وَكَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ مِمَّا تَحْدُثُ فِيهِ الْمَصَائِبُ مِنْ قَتْلٍ وَقَطْعٍ وَأَسْرٍ فِي الْجِهَادِ، وَمِنْ كَوَارِثَ تَعْرِضُ فِي الْحَيَاةِ مِنْ فَقْدٍ وَأَلَمٍ وَاحْتِيَاجٍ، وَجَرَى مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِالنَّبَاتِ، وَكَانَ ذَلِكَ مَا يَعْرِضُ لَهُ الْقَحْطُ وَالْجَوَائِحِ، أُتْبِعَ ذَلِكَ بِتَسْلِيَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَا يُصِيبُهُمْ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَدْ تَخَلَّقُوا بِآدَابِ الدُّنْيَا مِنْ قَبْلُ فَرُبَّمَا لَحِقَهُمْ ضُرٌّ أَوْ رُزْءٌ خَارِجٌ عَنْ نِطَاقِ قُدْرَتِهِمْ وَكَسْبِهِمْ فَأُعْلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا اقْتَضَاهُ ارْتِبَاطُ أَسْبَابِ الْحَوَادِثِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ عَلَى
Az önce: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ } “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar bir olmaz” [el-Hadîd: 10] buyruğu ile ve orada geçen iki vech üzere: { وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ } “Şehitler ise Rableri katındadır; onların mükâfatları ve nurları vardır” [el-Hadîd: 19] buyruğuyla cihad zikredilip; yine { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” [el-Hadîd: 20] buyruğuyla dünya zikredildiğinde; bütün bunlar da cihadda öldürülme, uzuvların kesilmesi ve esaret gibi musibetlerin vuku bulduğu, hayatta ise kayıp, acı ve ihtiyaç gibi felaketlerin başa geldiği durumlardan olduğu ve dünya hayatı kuraklık ile afetlerin musallat olduğu bitkiye benzetildiği için, bunun ardından müslümanların başlarına gelenlere karşı teselli edilmesi getirilmiştir. Zira müslümanlar daha önceden dünya ahlakıyla ahlaklanmışlardı; bazen kendi güç ve kesb alanlarının dışında bir zarar veya felaket kendilerine erişebilirdi; bu sebeple onlara, bunun olayların sebeplerinin birbirine bağlanmasının gerektirdiği hususlardan olduğu bildirilmiştir;
مَا سَيَّرَهَا عَلَيْهِ نِظَامُ جَمِيعِ الْكَائِنَاتِ فِي هَذَا الْعَالَمِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها [الْحَدِيد: ٢٢] كَمَا سَتَعْلَمُهُ، فَلَمْ يَمْلِكْهُمُ الْغَمُّ وَالْحُزْنُ، وَانْتَقَلُوا عَنْ ذَلِكَ إِلَى الْإِقْبَالِ عَلَى مَا يُهِمُّهُمْ مِنَ الْأُمُورِ وَلَمْ يُلْهِمْهُمُ التَّحَرُّقُ عَلَى مَا فَاتَ عَلَى نَحْوِ مَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [الْبَقَرَة: ١٥٤- ١٥٦] ، وَلَعَلَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ أَصَابَتْهُمْ
Bu âlemdeki bütün varlıkların nizamının yürüdüğü düzen gereğince [meydana gelmiştir], nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } “Biz onu yaratmadan önce mutlaka bir kitaptadır” [el-Hadîd: 22] buyruğunun da işaret ettiği üzere -bunu yakında bileceksin- böylece onları keder ve hüzün kaplamamış, bundan vazgeçip kendilerini ilgilendiren işlere yönelmişler ve kaçan fırsatlara yanıp yakılmak onları meşgul etmemiştir; tıpkı şu buyrukta vuku bulduğu gibi: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Allah yolunda öldürülenlere 'ölüler' demeyin; bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz. Andolsun ki sizi biraz korku, açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınarız. Sabredenleri müjdele; onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler” [el-Bakara: 154-156]. Muhtemeldir ki müslümanlara
شِدَّةٌ فِي إِحْدَى الْمَغَازِي أَوْ حَبْسُ مَطَرٍ أَو نَحْو ذَلِكُم مِمَّا كَانَ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
gazvelerden birinde bir sıkıntı veya yağmurun kesilmesi ve benzeri durumlar isabet etmiş ve bu da ayetin iniş sebebi olmuştur.
وَ (مَا) نَافِيَةٌ وَ (مِنْ) زَائِدَةٌ فِي النَّفْيِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى نَفْيِ الْجِنْسِ قَصْدًا لِلْعُمُومِ.
{ مَا } olumsuzluk edatıdır; { مِنْ } ise umum ifade etmek amacıyla cinsin nefyini göstermek üzere olumsuzlukta ziyadedir (zâiddir).
وَمَفْعُولُ أَصابَ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: مَا أَصَابَكُمْ أَوْ مَا أَصَابَ أَحَدًا.
{ أَصابَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; takdiri: 'Size isabet eden' veya 'bir kimseye isabet eden' şeklindedir.
وَقَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَصَائِبِ الْعَامَّةِ كَالْقَحْطِ وَفَيَضَانِ السُّيُولِ وَمَوَتَانِ الْأَنْعَامِ وَتَلَفِ الْأَمْوَالِ.
{ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde” buyruğu, kuraklık, sel basması, hayvanların telef olması ve malların zayi olması gibi genel musibetlere işarettir.
وَقَوْلُهُ: وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَصَائِبِ اللَّاحِقَةِ لِذَوَاتِ النَّاسِ مِنَ الْأَمْرَاضِ وَقَطْعِ الْأَعْضَاءِ وَالْأَسْرِ فِي الْحَرْبِ وَمَوْتِ الْأَحْبَابِ وَمَوْتِ الْمَرْءِ نَفْسِهِ فَقَدْ سَمَّاهُ اللَّهُ مُصِيبَةً فِي قَوْلِهِ: فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ [الْمَائِدَة: ١٠٦] . وَتَكْرِيرُ حَرْفِ النَّفْيِ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَى الْمَنْفِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ الْمَذْكُورِ بِخُصُوصِهِ فَإِنَّ الْمَصَائِبَ الْخَاصَّةَ بِالنَّفْسِ أَشَدُّ وَقْعًا عَلَى الْمُصَابِ، فَإِنَّ الْمَصَائِبَ الْعَامَّةَ إِذَا أَخْطَأَتْهُ فَإِنَّمَا يَتَأَثَّرُ لَهَا تَأَثُّرًا بِالتَّعَقُّلِ لَا بِالْحِسِّ فَلَا تَدُومُ مُلَاحَظَةُ النَّفْسِ إِيَّاهُ.
{ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ } “Ne de nefislerinizde” buyruğu ise hastalıklar, uzuvların kesilmesi, savaşta esir düşme, sevilenlerin vefatı ve kişinin kendi ölümü gibi insanların bizzat şahıslarına dokunan musibetlere işarettir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “Size ölüm musibeti dokunursa” [el-Mâide: 106] buyruğunda ölümü musibet olarak isimlendirmiştir. { وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ } buyruğunda nefyedilen üzerine atfedilen kısımda olumsuzluk harfinin tekrarlanması, özellikle o zikredilene ehemmiyet vermek içindir; zira nefse mahsus olan musibetlerin musibete uğrayan üzerindeki etkisi daha şiddetlidir. Genel musibetler ise kişiyi ıskalayıp teğet geçtiğinde, ona karşı ancak aklen müteessir olur, hissen değil; dolayısıyla nefsin onu dikkate alması sürekli olmaz.
وَالْاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا فِي كِتابٍ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَحْوَالٍ مَنْفِيَّةٍ بِ (مَا) ، إِذِ التَّقْدِيرُ: مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ كَائِنَةٍ فِي حَالٍ إِلَّا فِي حَالِ كَوْنِهَا مَكْتُوبَةً فِي كِتَابٍ، أَيْ مُثْبَتَةً فِيهِ.
{ إِلَّا فِي كِتابٍ } “Bir kitapta olmasın” buyruğundaki istisna, { مَا } ile nefyedilen hallerden bir istisnadır; zira takdir şöyledir: 'Yeryüzünde hiçbir musibet bir halde meydana gelmiş olmasın ki, o ancak bir kitapta yazılmış, yani onda sabit kılınmış bir halde olsun.'
وَالْكِتَابُ: مَجَازٌ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَوَجْهُ المشابهة عدم قبُوله التَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ وَالتَّخَلُّفِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
Kitap (el-Kitâb), Allah Teâlâ'nın ilminden mecazdır; benzerlik yönü ise onun değişmeyi, başkalaşmayı ve aksamayı kabul etmemesidir. el-Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
حَذَرَ الْجَوْرِ وَالتَّطَاخِي وَهَلْ ... يَنْقُضُ مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ
Zulümden ve haksızlıktan sakınarak; sayfaların içerdiğini heva ve hevesler bozabilir mi hiç?
وَمِنْ ذَلِكَ عِلْمُهُ وَتَقْدِيرُهُ لِأَسْبَابِ حُصُولِهَا وَوَقْتِ خَلْقِهَا وَتَرَتُّبِ آثَارِهَا وَالْقَصْرِ الْمُفَادِ بِ (إِلَّا) قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ إِلَّا فِي حَالِ كَوْنِهَا فِي كِتَابٍ دُونَ عَدَمِ سَبْقِ تَقْدِيرِهَا فِي عِلْمِ اللَّهِ رَدًّا عَلَى اعْتِقَادِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ
O'nun bunların meydana gelme sebeplerini, yaratılma vaktini ve doğuracağı neticeleri bilmesi ve takdir etmesi de bundandır. { إِلَّا } ile ifade edilen hasr (kasr), mevsun sıfata hasredilmesidir ve bu izafî bir hasrdır; yani müşriklerin ve münafıkların şu ayetlerde zikredilen inançlarını reddetmek üzere, Allah'ın ilminde önceden takdir edilmemiş olmaksızın, ancak bir kitapta bulunması halindedir:
تَعَالَى: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا [آل عمرَان: ١٥٦] وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا [آل عمرَان: ١٦٨] .
Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Yeryüzünde sefere çıktıklarında veya gazada bulunduklarında kardeşleri için 'Eğer yanımızda olsalardı ölmezler ve öldürülmezlerdi' dediler” [Âl-i İmrân: 156] ve { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا } “Oturup da kardeşleri hakkında 'Eğer bize uysalardı öldürülmezlerdi' diyenler” [Âl-i İmrân: 168] buyruklarıdır.
وَهَذَا الْكَلَامُ يَجْمَعُ الْإِشَارَةَ إِلَى مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ نِظَامَ هَذَا الْعَالَمِ عَلَى أَنْ تَتَرَتَّبَ الْمُسَبِّبَاتُ عَلَى أَسْبَابِهَا، وَقَدَّرَ ذَلِكَ وَعَلِمَهُ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ [فاطر: ١١] وَنَحْوُ ذَلِكَ.
Bu söz, daha önce sunduğumuz şu hususa işareti bir araya getirmektedir: Allah Teâlâ bu âlemin nizamını neticelerin (müsebbebât) sebeplerine terettüp etmesi üzerine kurmuş, bunu takdir etmiş ve bilmiştir. Bu, O'nun: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ } “Ömrü uzatılanın ömrünün uzatılması da, ömründen eksiltilmesi de mutlaka bir kitaptadır” [Fâtır: 11] buyruğu ve benzerleri gibidir.
وَالْبَرْءُ: بِفَتْحِ الْبَاءِ: الْخَلْقُ وَمِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى الْبَارِئُ، وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي نَبْرَأَها عَائِدٌ إِلَى الْأَرْضِ أَوْ إِلَى الْأَنْفُسِ.
el-Ber' (الْبَرْءُ) bâ harfinin fethasıyla yaratmak demektir; Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri de el-Bâri'dir. { نَبْرَأَها } ifadesindeki mansub zamir ya yeryüzüne ya da nefislere racidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ رَدٌّ عَلَى أَهْلِ الضَّلَالِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ لَا يُثْبِتُونَ لِلَّهِ عُمُومَ الْعِلْمِ وَيُجَوِّزُونَ عَلَيْهِ الْبَدَاءَ وَتَمَشِّي الْحِيَلِ، وَلِأَجْلِ قَصْدِ الرَّدِّ عَلَى الْمُنْكِرِينَ أَكَّدَ الْخَبَرَ بِ (إِنَّ) .
{ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır” cümlesi, müşriklerden ve Allah'a ilmin umumiliğini nispet etmeyip O'na bedâ'yı (fikir değiştirmeyi) ve hilelerin işlemesini caiz gören ehl-i kitaptan olan sapkın kimselere bir reddiyedir. İnkarcılara reddiye kastedildiği için haber { إِنَّ } ile tekit edilmiştir.
وَالتَّعْلِيلُ بِلَامِ الْعِلَّةِ وَ (كَيْ) مُتَعَلِّقٌ بِمُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا الْإِخْبَارُ الْحَكِيمُ، أَيْ أَعْلَمْنَاكُمْ بِذَلِكَ لِكَيْ لَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ إِلَخْ، أَيْ لِفَائِدَةِ اسْتِكْمَالِ مُدْرِكَاتِكُمْ وَعُقُولِكُمْ فَلَا تَجْزَعُوا لِلْمَصَائِبِ لِأَنَّ مَنْ أَيْقَنَ أَنَّ مَا عِنْدَهُ مِنْ نعْمَة دنيوية مَفْقُود يَوْمًا لَا مَحَالَةَ لَمْ يَتَفَاقَمْ جَزَعُهُ عِنْدَ فَقْدِهِ لِأَنَّهُ قَدْ وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ أَخَذَ هَذَا الْمَعْنَى كُثَيِّرٌ فِي قَوْلِهِ:
İllet lâmı ve { كَيْ } ile gerekçelendirme, bu hikmetli haberin delalet ettiği takdirî bir ifadeye taalluk etmektedir; yani 'Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye size bunu bildirdik' vb. demektir; yani idraklerinizi ve akıllarınızı kemale erdirme faydası içindir ki musibetler karşısında telaşa kapılmayasınız. Çünkü elindeki dünyevi nimetin bir gün mutlaka yok olacağına kesin olarak inanan kimsenin o nimet yok olduğunda feryadı büyümez; zira nefsini buna alıştırmıştır. Küseyyir şu sözünde bu manayı almıştır:
فَقُلْتُ لَهَا يَا عَزُّ كُلُّ مُصِيبَةٍ ... إِذَا وُطِّنَتْ يَوْمًا لَهَا النَّفْسُ ذَلَّتِ
Ona dedim ki: Ey Azze, nefis bir gün kendisini alıştırdığı takdirde her musibet kolaylaşır.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ تتميم لقَوْله: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ أَنْ لَا يَأَسَوْا عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ قَوْلُهُ: مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ ... إِلَّا فِي كِتابٍ ثُمَّ يَعْلَمُ أَنَّ الْمَسَرَّاتِ كَذَلِكَ بِطَرِيقِ الِاكْتِفَاءِ فَإِنَّ مِنَ الْمَسَرَّاتِ مَا يَحْصُلُ لِلْمَرْءِ عَنْ غَيْرِ تَرَقُّبٍ وَهُوَ أَوْقَعُ فِي الْمَسَرَّةِ كَمُلَ أَدَبُهُ بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ.
{ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } “Ve O'nun size verdiğine de şımarmayasınız” buyruğu, { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” buyruğunu tamamlayıcıdır. Zira kelamdan maksat musibetler indiğinde üzülmemeleridir; çünkü asıl kastedilen: { مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ ... إِلَّا فِي كِتابٍ } “Hiçbir musibet yoktur ki... mutlaka bir kitaptadır” buyruğudur. Sonra iktifa yoluyla sevinçlerin de böyle olduğu bilinir; zira sevinçlerden öyleleri vardır ki insana hiç beklemediği bir anda ulaşır ve sevinç etkisi daha fazladır; böylece mukabele yoluyla edebi kemale erdirilmiştir.
وَالْفَرَحُ الْمَنْفِيُّ هُوَ الشَّدِيدُ مِنْهُ الْبَالِغُ حَدَّ الْبَطَرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي قِصَّةِ قَارُونَ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ [الْقَصَص: ٧٦] . وَقَدْ فَسَّرَهُ التَّذْيِيلُ مِنْ قَوْلِهِ:
Nefyedilen ferah (sevinç), şımarıklık ve taşkınlık derecesine varan aşırı sevinçtir; nitekim Allah Teâlâ Kârûn kıssasında kavminin ona şöyle dediğini bildirmiştir: { لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şımarma, şüphesiz Allah şımaranları sevmez” [el-Kasas: 76]. Bunu şu buyruktaki fezleke (tezyîl) tefsir etmiştir:
وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ.
{ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Allah, kendini beğenip böbürlenen hiç kimseyi sevmez.”
وَالْمَعْنَى: أَخْبَرْتُكُمْ بِذَلِكَ لِتَكُونُوا حُكَمَاءَ بُصَرَاءَ فَتَعْلَمُوا أَنَّ لِجَمِيعِ ذَلِكَ أَسْبَابًا وَعِلَلًا، وَأَنَّ لِلْعَالَمِ نِظَامًا مُرْتَبِطًا بَعْضُهُ بِبَعْضٍ، وَأَنَّ الْآثَارَ حَاصِلَةٌ عَقِبَ مُؤْثِرَاتِهَا
Manası şudur: Size bunu basiretli ve hikmet sahibi olasınız, bütün bunların birer sebep ve illeti olduğunu, âlemin birbiriyle irtibatlı bir nizamı bulunduğunu, eserlerin (neticelerin) etkenlerin (müessirlerin) hemen peşinden meydana geldiğini bilesiniz diye haber verdim;
لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّ إِفْضَاءَهَا إِلَيْهَا بَعْضُهُ خَارِجٌ عَنْ طَوْقِ الْبَشَرِ وَمُتَجَاوِزٌ حَدَّ مُعَالَجَتِهِ وَمُحَاوَلَتِهِ، وَفِعْلُ الْفَوَاتِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْفَائِتَ قَدْ سَعَى الْمُفَوَّتُ عَلَيْهِ فِي تَحْصِيلِهِ ثُمَّ غُلِبَ عَلَى نَوَالِهِ
mutlaka meydana geleceğini, onların buna ulaştırmasının bir kısmının insan takatinin dışında kaldığını ve insanın çaba ve gayret sınırını aştığını bilesiniz. Fevât (elden kaçma) fiili, elinden bir şey kaçan kimsenin onu elde etmek için gayret ettiğini, sonra gücünün dışına çıkması sebebiyle
بِخُرُوجِهِ عَنْ مِكْنَتِهِ، فَإِذَا رَسَخَ ذَلِكَ فِي عِلْمِ أَحَدٍ لَمْ يَحْزَنْ عَلَى مَا فَاتَهُ مِمَّا لَا يَسْتَطِيعُ دَفْعَهُ وَلَمْ يَغْفُلْ عَنْ تَرَقُّبِ زَوَالِ مَا يَسُرُّهُ إِذَا كَانَ مِمَّا يَسُرُّهُ، وَمَنْ لَمْ يَتَخَلَّقْ بِخُلُقِ الْإِسْلَامِ يتخبط فِي الْجُوع إِذَا أَصَابَهُ مُصَابٌ وَيُسْتَطَارُ خُيَلَاءً وَتَطَاوُلًا إِذَا نَالَهُ أَمْرٌ مَحْبُوبٌ فَيَخْرُجُ عَنِ الْحِكْمَة فِي الْحَالين.
ona ulaşmaktan aciz kaldığını hissettirir. Bir kimsenin ilminde bu kökleşirse, defetmeye güç yetiremediği elinden kaçan şeylere üzülmez ve kendisini sevindiren bir durum söz konusu olduğunda da onun zeval bulmasını beklemekten gafil olmaz. İslam ahlakıyla ahlaklanmayan kimse ise, başına bir musibet geldiğinde feryat ve sabırsızlık içinde bocalar; sevilen bir şeye kavuştuğunda ise kibir ve böbürlenmeyle havalara uçar ve böylece her iki halde de hikmetten çıkar.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُفَرِّحَاتِ صَائِرَةٌ إِلَى زَوَالٍ وَأَنَّ زَوَالَهَا مُصِيبَةٌ.
Buradaki maksat, sevindirici şeylerin yok olmaya mahkûm olduğuna ve onların yok oluşunun da bir musibet olduğuna dikkat çekmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مَقَامُ الْمُؤْمِنِ مِنَ الْأَدَبِ بَعْدَ حُلُولِ الْمُصِيبَةِ وَعِنْدَ نَوَالَ الرَّغِيبَةِ.
Bil ki bu, musibet başa geldikten sonraki ve arzulanan nimete kavuşulduğu andaki müminin edep makamıdır.
وَصِلَةُ الْمَوْصُولِ فِي بِما آتاكُمْ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّهُ نِعْمَةٌ نَافِعَةٌ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ مَقَامَ الْمُؤْمِنِ مِنَ الْأَدَبِ بَعْدَ حُلُولِ الْمُصِيبَةِ وَعِنْدَ انْهِيَالِ الرَّغِيبَةِ، هُوَ أَنْ لَا يَحْزَنَ عَلَى مَا فَاتَ وَلَا يَبْطُرَ بِمَا نَالَهُ مِنْ خَيْرَاتٍ، وَلَيْسَ مَعْنَى ذَلِكَ أَنْ يَتْرُكَ السَّعْيَ لِنَوَالِ الْخَيْرِ وَاتِّقَاءِ الشَّرِّ قَائِلًا: إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْأُمُورَ كُلَّهَا فِي الْأَزَلِ، لِأَنَّ هَذَا إِقْدَامٌ عَلَى إِفْسَادِ مَا فَطَرَ عَلَيْهِ النَّاسَ وَأَقَامَ عَلَيْهِ نِظَامَ الْعَالَمِ. وَقَدْ
{ بِما آتاكُمْ } “Size verdiğine” ifadesindeki sıla cümlesi, onun faydalı bir nimet olduğunu hissettirir. Bunda müminin musibet başa geldikten sonraki ve arzulanan nimetler yağdığı andaki edep makamının, elden çıkana üzülmemek ve elde ettiği hayırlar ile şımarmamak olduğuna bir tenbih vardır. Bunun anlamı, 'Allah bütün işleri ezelde yazmıştır' diyerek hayrı elde etmek ve şerden sakınmak için gayreti terk etmek demek değildir; zira bu, insanların üzerinde yaratıldığı fıtratı ve âlemin üzerine kurulduğu nizamı ifsat etmeye kalkışmaktır.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِلَّذِينَ قَالُوا أَفَلَا نَتَّكِلُ «اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, "[Her şey ezelde yazılmışsa ameli bırakıp] tevekkül etmeyelim mi?" diyenlere şöyle buyurmuştur: "{ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ } “Çalışın; zira herkes ne için yaratıldıysa ona [ulaşması] kolaylaştırılmıştır.”"
. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ تَحْذِيرٌ مِنَ الْفَرَحِ الْوَاقِعِ فِي سِيَاقِ تَعْلِيلِ الْأَخْبَارِ بِأَنَّ كُلَّ مَا يَنَالُ الْمَرْءَ ثَابِتٌ فِي كِتَابٍ، وَفِيهِ بَيَانٌ لِلْمُرَادِ مِنَ الْفَرَحِ أَنَّهُ الْفَرَحُ الْمُفْرِطُ الْبَالِغُ بِصَاحِبِهِ إِلَى الِاخْتِيَالِ وَالْفَخْرِ.
{ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Çünkü Allah, kendini beğenip böbürlenen hiç kimseyi sevmez.” ayeti, insanın başına gelen her şeyin bir kitapta sabit olduğunun haber verilmesinin gerekçesi bağlamında vaki olan şımarıkça sevince karşı bir uyarıdır. Bunda, kastedilen sevincin, sahibini kibre ve böbürlenmeye götüren aşırı sevinç olduğuna dair bir açıklama vardır.
وَالْمَعْنَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ أَحَدًا مُخْتَالًا وفخورا وَلَا تَتَوَهَّمْ أَنَّ مَوْقِعَ (كُلَّ) بَعْدَ النَّفْيِ يُفِيدُ النَّفْيَ عَنِ الْمَجْمُوعِ لَا عَنْ كُلِّ فَرْدٍ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِمَّا يَقْصُدُهُ أَهْلُ اللِّسَانِ، وَوَقَعَ لِلشَّيْخِ عَبْدِ القاهر ومتابعيه توعم فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٦] وَنَبَّهْتُ عَلَيْهِ فِي تَعْلِيقِي عَلَى دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ.
Manası şudur: Allah kibirlenen ve böbürlenen hiçbir kimseyi sevmez. (Küll / كُلّ) kelimesinin olumsuzluktan sonra gelmesinin, her bir ferdi değil de bütünün tamamını olumsuzlamayı ifade ettiği vehmine kapılma; zira dil ehlinin kastettiği bu değildir. Şeyh Abdülkâhir ve ona uyanlar bu konuda bir vehme düşmüşlerdir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } [Bakara 276] ayetinde geçmişti; ben de Delâilü'l-İ'câz üzerine yazdığım ta'likatta buna dikkat çekmiştim.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ آتاكُمْ بِمَدٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ مُحَوَّلٌ عَنْ هَمْزَةٍ ثَانِيَةٍ هِيَ فَاءُ الْكَلِمَةِ، أَيْ مَا جَعَلَهُ آتِيَا لكم، أَي حَاصِلا عنْدكُمْ، فَالْهَمْزَةُ الْأُولَى لِلتَّعْدِيَةِ إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ، وَالتَّقْدِيرُ: بِمَا آتَاكُمُوهُ. وَالْإِتْيَانُ هُنَا أَصْلُهُ مَجَازٌ وَغَلَبَ اسْتِعْمَالُهُ حَتَّى
Cumhur { آتاكُمْ } kelimesini hemzeden sonra med ile okumuştur; bu [med], kelimenin fâ'ül-fiili olan ikinci bir hemzeden dönüştürülmüştür; yani 'size gelen kıldığı şey', diğer bir ifadeyle 'katınızda meydana gelen şey' demektir. Dolayısıyla birinci hemze ikinci mef'ûle geçişlilik (ta'diye) içindir ve takdiri: (بِمَا آتَاكُمُوهُ / size onu verdiği şey) şeklindedir. Buradaki 'ityân' (gelme/verme) kelimesinin aslı mecaz olup, kullanımı o kadar yaygınlaşmıştır ki
سَاوَى الْحَقِيقَةَ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَعَائِدُ الْمَوْصُولِ مَحْذُوفٌ لِأَنَّهُ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ، وَالتَّقْدِيرُ: بِمَا آتَاكُمُوهُ، وَفِيهِ إِدْمَاجُ الْمِنَّةِ مَعَ الْمَوْعِظَةِ تَذْكِيرًا بِأَنَّ الْخَيْرَاتِ مِنْ فضل الله. وقرأه أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى أَنَّهُ مِنْ (أَتَى) ، إِذَا حَصَلَ، فَعَائِدُ الْمَوْصُولِ هُوَ الضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ الْمَرْفُوعُ بِ (أَتَى) ، وَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مُقَابَلَةُ آتاكُمْ بِ (فَاتَكُمْ) وَهُوَ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ فَفِي كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْن محسّن.
hakikat seviyesine ulaşmıştır. Bu kıraate göre sıla cümlesinin aid zamiri mahzuftur; çünkü o, fiil ile mensub olmuş bir muttasıl zamirdir ve takdiri: (بِمَا آتَاكُمُوهُ) şeklindedir. Bunda, hayırların Allah'ın lütfundan olduğunu hatırlatmak suretiyle minnetin (nimetin) öğütle birleştirilmesi (idmâc) vardır. Ebû Amr ise tek başına bu kelimeyi, 'meydana geldi' anlamındaki (أَتَى) fiilinden olmak üzere tek hemze ile [eteküm şeklinde] okumuştur. Bu durumda sıla cümlesinin aid zamiri, (أَتَى) fiiliyle merfû olan müstetir zamirdir. Bu kıraatte { آتاكُمْ } ile { فاتَكُمْ } arasında bir karşılıklılık (mukâbele) vardır ki bu da tıbâk sanatıdır. Dolayısıyla her iki kıraatte de bir güzellik (muhassin) bulunmaktadır.
[سُورَة الْحَدِيد (٥٧) : آيَة ٢٤]
[HADÎD SURESİ (57): AYET 24]
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤)
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤) } “Onlar cimrilik eden ve insanlara da cimriliği emreden kimselerdir. Kim yüz çevirirse, şüphesiz ki Allah zengindir, övgüye layık olandır.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ لِأَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي قَبْلَهُ خُتِمَ بِالتَّذْيِيلِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ [الْحَدِيد: ٢٣] فَيَكُونُ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ مَحْذُوفًا يَدُلُّ عَلَيْهِ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ.
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ifadesinin isti'nâf yoluyla yeni bir söz başlangıcı olması caizdir; zira kendisinden önceki söz { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } [Hadîd 23] ayetiyle fezleke (tezyîl) yapılarak tamamlanmıştır. Bu durumda { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } mübteda olur; haberi ise mahzuf olup şartın cevabı olan { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } ifadesi ona delalet eder.
وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْهُمْ وَحَامِدٌ لِلْمُنْفِقِينَ.
Takdiri şöyledir: 'Şüphesiz Allah onlardan müstağnidir ve infak edenleri de övgüye layık görür.'
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلَهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّخَلُّصِ فَيَكُونُ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بَدَلًا مِنْ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ، أَوْ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ هُوَ ضَمِيرُ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ.
Tahalus (geçiş) yoluyla kendisinden öncekine bitişik olması da caizdir; bu takdirde { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ }, { كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } ifadesinden bedel olur ya da { كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } ifadesinin zamiri olan mahzuf bir mübtedanın haberi olur.
تَقْدِيرُهُ: هُمُ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ الْأَخِيرِ فَهُوَ مِنْ حَذْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ اتِّبَاعًا لِلِاسْتِعْمَالِ كَمَا سَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ، وَفِيهِ وُجُوهٌ أُخَرُ لَا نُطَوِّلُ بِهَا.
Takdiri şöyledir: 'Onlar cimrilik edenlerin ta kendileridir.' Bu son ihtimale göre bu, Sekkâkî'nin isimlendirdiği gibi kullanıma uyularak müsnedün ileyhin hazfedilmesi kabilindendir. Bunda sözü uzatmayacağımız başka vecihler de vardır.
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ: الْمُنَافِقُونَ، وَقَدْ وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِمِثْلِ هَذِهِ الصِّلَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَأَمْرُهُمُ النَّاسَ بِالْبُخْلِ هُوَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] ، أَيْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ.
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } ile kastedilenler münafıklardır. Allah onları Nisâ Suresi'nde de buna benzer bir sıla cümlesiyle vasfetmiştir. Onların insanlara cimriliği emretmeleri ise Allah'ın onlardan naklen buyurduğu şu sözdür: { هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } [Münâfikûn 7]; yani müminlere [harcamayın derler].
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ تَذْيِيلٌ لِأَنَّ مَنْ يَتَوَلَّ يَعُمُّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَغَيْرَهُمْ فَإِنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ أَيْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَفِي النَّفَقَاتِ الْوَاجِبَةِ قَدْ تَوَلَّوْا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ عَامَّةٌ.
{ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } cümlesi fezlekedir (tezyîldir); zira 'kim yüz çevirirse' ifadesi, cimrilik edenleri ve başkalarını da kapsar. Çünkü cimrilik eden ve insanlara da Allah yolunda ve farz olan harcamalarda cimriliği emreden kimseler Allah'ın emrinden yüz çevirmişlerdir; buradaki (men / مَنْ) şartiyye olup umum ifade eder.
وَجُمْلَةُ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ قَائِمَةٌ مَقَامُ جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّ مَضْمُونَهَا عِلَّةٌ لِلْجَوَابِ، فَالتَّقْدِيرُ: وَمَنْ يَتَوَلَّ فَلَا يَضُرُّ اللَّهَ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّ الْفَقِيرَ لِأَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ مَالِ الْمُتَوَلِّينَ، وَلِأَنَّ لَهُ عِبَادًا يُطِيعُونَ أَمْرَهُ فَيَحْمَدُهُمْ.
{ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } cümlesi şartın cevabı yerine geçmiştir; çünkü içeriği cevabın illetidir. Takdiri şöyledir: 'Kim yüz çevirirse Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez, fakire de zarar veremez; zira Allah yüz çevirenlerin malına muhtaç değildir ve O'nun, emrine itaat eden kulları vardır ki O da onları över.'
وَالْغَنِيُّ: الْمَوْصُوفُ بِالْغِنَى، أَيْ عَدَمُ الِاحْتِيَاجِ. وَلَمَّا لَمْ يُذْكَرْ لَهُ مُتَعَلِّقٌ كَانَ مُفِيدًا الْغِنَى الْعَامَّ.
el-Ganî (الْغَنِيُّ): Zenginlik, yani hiçbir şeye muhtaç olmama vasfıyla nitelenendir. Kendisine bağlı bir müteallak zikredilmediğinde genel bir zenginliği (istiğnâyı) ifade eder.