وَإِنَّمَا قَالَ: فَيَكُونُ وَلَمْ يقل فَكَانَ لاستحضار صُورَةَ تَكَوُّنِهِ، وَلَا يُحْمَلُ الْمُضَارِعُ فِي مِثْلِ هَذَا إِلَّا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، مِثْلَ قَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [فاطر:
{ فَكَانَ } demeyip { فَيَكُونُ } buyurması, onun var oluş suretini zihinde canlandırmak (istihzâr-ı sûret) içindir. Bu tür yerlerde muzari fiil ancak bu manaya hamledilir; nitekim { اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } [Fâtır: 9]
٩] وَحَمْلُهُ عَلَى غَيْرِ هَذَا هُنَا لَا وَجْهَ لَهُ.
“Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır” ayeti de böyledir. Burada bunu başka bir manaya hamletmenin hiçbir tutar tarafı yoktur.
وَقَوْلُهُ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ هَذَا الْحَقُّ. وَمن رَبِّكَ حَالٌ مِنَ
{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "Bu, haktır" demektir. { مِنْ رَبِّكَ } ise
الْحَقِّ. وَالْخِطَابُ فِي فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمَقْصُودُ التَّعْرِيضُ بِغَيْرِهِ، وَالْمُعَرَّضُ بِهِمْ هُنَا هُمُ النَّصَارَى الْمُمْتَرُونَ الَّذِينَ امتروا فِي الإلاهية بِسَبَبِ تَحَقُّقِ أَنْ لَا أَب لعيسى.
{ الْحَقِّ } kelimesinden hâldir. { فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } ayetindeki hitap Peygamber'edir [sallallâhu aleyhi ve sellem]; maksat ise başkasına ta'rizde bulunmaktır (üstü kapalı dokundurmaktır). Burada kendilerine ta'rizde bulunulanlar, Îsâ'nın bir babası olmadığının kesinleşmesi sebebiyle [onun] ilahlığı hususunda şüpheye düşen Hristiyanlardır.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٦١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 61]
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١)
{ فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Sana gelen bu ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: 'Gelin, oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden dua edip yalvaralım da Allah’ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.'” (61)
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ لِمَا فِيهِ مِنْ إِيمَاءٍ إِلَى أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ مُمْتَرُونَ فِي هَذَا الَّذِي بَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ: أَيْ فَإِنِ اسْتَمَرُّوا عَلَى مُحَاجَّتِهِمْ إِيَّاكَ مُكَابَرَةً فِي هَذَا الْحَقِّ أَوْ فِي شَأْنِ عِيسَى فَادْعُهُمْ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ وَالْمُلَاعَنَةِ.
{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } buyruğu üzerine bir tafri'dir (hüküm çıkarmadır); zira o ifadede, Necran heyetinin Allah'ın bu ayetlerde kendilerine açıkladığı hakikatler hususunda şüphe içinde olduklarına bir ima vardır. Yani: Eğer bu hakikat veya Îsâ'nın durumu hakkında inatlaşarak seninle tartışmayı sürdürürlerse, onları mübâheleye (karşılıklı lanetleşmeye) davet et.
ذَلِكَ أَنَّ تَصْمِيمَهُمْ عَلَى مُعْتَقَدِهِمْ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ مُكَابَرَةٌ مَحْضَةٌ بَعْدَ مَا جَاءَكَ مِنِ الْعِلْمِ وَبَيَّنْتَ لَهُمْ، فَلَمْ يَبْقَ أَوْضَحُ مِمَّا حَاجَجْتَهُمْ بِهِ فَعَلِمْتَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُحَاجُّونَكَ عَنْ مُكَابَرَةٍ، وَقِلَّةِ يَقِينٍ، فَادْعُهُمْ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ بِالْمُلَاعَنَةِ الْمَوْصُوفَةِ هُنَا.
Çünkü bu açıklamadan sonra onların kendi inançlarında diretmesi, sana ilim geldikten ve sen de onlara açıkladıktan sonra sırf bir inatlaşmadır. Onlara karşı sunduğun delillerden daha açığı kalmamıştır. Böylece onların seninle sırf inatlaşma ve yakin eksikliği sebebiyle tartıştıklarını anladın; öyleyse onları burada vasfedilen şekilde karşılıklı lanetleşmeyle mübâhele yapmaya çağır.
وتَعالَوْا اسْمُ فِعْلٍ لِطَلَبِ الْقُدُومِ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ أَمْرٌ مِنْ تَعَالَى يَتَعَالَى إِذَا قَصَدَ الْعُلُوَّ، فكأنّهم أَرَادوا بِهِ فِي الْأَصْلِ أَمْرًا بِالصُّعُودِ إِلَى مَكَانٍ عَالٍ تَشْرِيفًا لِلْمَدْعُوِّ، ثُمَّ شَاعَ
{ تَعالَوْا } gelmeyi talep eden bir isim-fiildir (fiil soylu kelimedir). Aslında yükselmeyi kastettiğinde söylenen "teâlâ yeteâlâ" fiilinden türemiş bir emirdir. Sanki başlangıçta bununla, davet edilene bir ikram ve şeref olsun diye yüksek bir yere çıkma emrini murat etmişlerdir. Daha sonra yaygınlaşarak
حَتَّى صَارَ لِمُطْلَقِ الْأَمْرِ بِالْقُدُومِ أَوِ الْحُضُورِ، وَأُجْرِيَتْ عَلَيْهِ أَحْوَالُ اسْمِ الْفِعْلِ فَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى فَتْحِ آخِرِهِ وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي فِرَاسٍ الْحَمْدَانِيِّ:
mutlak olarak gelme veya hazır bulunma emri için kullanılır hale gelmiş ve kendisine isim-fiil hükümleri tatbik edilmiştir; dolayısıyla sonu fetha üzere mebnidir. Ebû Firâs el-Hamdânî'nin:
أَيَا جَارَتَا مَا أَنْصَفَ الدَّهْرُ بَيْنَنَا ... تَعَالَيْ أُقَاسِمْكِ الْهُمُومَ تَعَالِي
“Ey komşum! Zaman ikimiz arasında insaflı davranmadı... / Gel, dertleri seninle paylaşayım, gel!”
فَقَدْ لَحَّنُوهُ فِيهِ.
sözündeki [kullanımını] dilciler hatalı (lahn) bulmuşlardır.
وَمَعْنَى تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ ائْتُوا وَادْعُوا أَبْنَاءَكُمْ وَنَحْنُ نَدْعُو أَبْنَاءَنَا إِلَى آخِرِهِ، وَالْمَقْصُودُ هُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ نَبْتَهِلْ إِلَى آخِرِهِ.
{ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ } ifadesinin manası; "Gelin, siz oğullarınızı çağırın, biz de oğullarımızı çağıralım..." demektir. Asıl maksat ise { ثُمَّ نَبْتَهِلْ } “sonra gönülden yalvaralım...” buyruğudur.
وَ (ثُمَّ) هُنَا لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ.
Buradaki { ثُمَّ } rütbece terâhî (mertebe farkı) içindir.
وَالِابْتِهَالُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَهْلِ وَهُوَ الدُّعَاءُ بِاللَّعْنِ وَيُطْلَقُ عَلَى الِاجْتِهَادِ فِي الدُّعَاءِ مُطْلَقًا لِأَنَّ الدَّاعِيَ بِاللَّعْنِ يَجْتَهِدُ فِي دُعَائِهِ وَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ الْمَعْنَى الْأَوَّلُ.
İbtihâl (ابتهال), behl (lanet okuma) kökünden türemiştir. Lanet okuyarak dua etmek demektir. Mutlak anlamda duada çokça yalvarıp yakarmak için de kullanılır; zira lanet dileyen kimse duasında son derece gayret gösterir. Ayette kastedilen ise birinci manadır.
وَمعنى فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ فَنَدْعُ بِإِيقَاعِ اللَّعْنَةِ عَلَى الْكَاذِبِينَ. وَهَذَا الدُّعَاءُ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ إِلْجَاءٌ لَهُمْ إِلَى أَنْ يَعْتَرِفُوا بِالْحَقِّ أَوْ يَكُفُّوا. رَوَى الْمُفَسِّرُونَ وَأَهْلُ السِّيرَةِ أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ لَمَّا دَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمُلَاعَنَةِ قَالَ لَهُمُ العاقب: نلاعنه فو الله لَئِنْ كَانَ نَبِيئًا
{ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ } ifadesinin manası; yalancıların üzerine lanetin inmesi için dua edelim demektir. Bu mübâhele çağrısı, onları ya hakkı itiraf etmeye ya da [inatlarından] vazgeçmeye mecbur bırakmaktır. Müfessirler ve siyer âlimleri rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necran heyetini lanetleşmeye çağırdığında Âkıb onlara şöyle demiştir: "Onunla lanetleşelim mi? Vallahi şayet o bir peygamber ise
فَلَاعَنَنَا لَا نُفْلِحُ أَبَدًا وَلَا عَقِبُنَا مِنْ بَعْدِنَا فَلَمْ يُجِيبُوا إِلَى الْمُبَاهَلَةِ وَعَدَلُوا إِلَى الْمُصَالَحَةِ كَمَا سَيَأْتِي.
ve bizimle lanetleşirse, ne biz ebediyen felaha ereriz ne de arkamızdan gelecek neslimiz!" Bunun üzerine mübâhele çağrısını kabul etmemişler ve ileride geleceği üzere anlaşma yapma yoluna gitmişlerdir.
وَهَذِهِ الْمُبَاهَلَةُ لَعَلَّهَا مِنْ طُرُقِ التَّنَاصُفِ عِنْدَ النَّصَارَى فَدَعَاهُمْ إِلَيْهَا النَّبِيءُ ﷺ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ.
Bu mübâhele, muhtemelen Hristiyanlar nezdinde hakkaniyeti ortaya koyma yöntemlerinden biriydi; bu sebeple Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhlerine hüccet ikame etmek için onları buna davet etmiştir.
وَإِنَّمَا جَمَعَ فِي الْمُلَاعَنَةِ الْأَبْنَاءَ وَالنِّسَاءَ: لِأَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَتْ مُكَابَرَتُهُمْ فِي الْحَقِّ وَحُبُّ الدُّنْيَا، عُلِمَ أَنَّ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ يَكُونُ أَهْلُهُ وَنِسَاؤُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ كَمَا قَالَ شُعَيْبٌ «أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ» وَأَنَّهُ يَخْشَى سُوءَ الْعَيْشِ، وَفُقْدَانَ الْأَهْلِ، وَلَا يَخْشَى عَذَابَ الْآخِرَةِ.
Lanetleşmede oğulların ve kadınların da toplanması şundandır: Onların hak karşısındaki inatları ve dünya sevgileri açığa çıkınca, bu sıfata sahip kimsenin nezdinde ailesinin ve kadınlarının haktan daha sevgili olduğu anlaşılmıştır; nitekim Şuayb da: { أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ } “Benim kabilem size Allah'tan daha mı üstün?” demiştir. Ayrıca böyle bir kimse kötü bir hayat sürmekten ve ailesini kaybetmekten korkar da ahiret azabından korkmaz.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارَكِ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ، وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالَّذِينَ يَحْضُرُهُمْ لِذَلِكَ وَأَبْنَاءُ أَهْلِ الْوَفْدِ وَنِسَاؤُهُمُ اللَّائِي كُنَّ مَعَهُمْ.
Zahir olan şudur ki mütekellim-i me'al-gayr (çoğul birinci şahıs) zamiri ile kastedilen; Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], beraberindeki Müslümanlar ve bunun için hazır bulunduracağı kimselerdir; [muhatap zamiriyle kastedilen de] heyet mensuplarının oğulları ve yanlarındaki kadınlarıdır.
وَالنِّسَاءُ: الْأَزْوَاجُ لَا مَحَالَةَ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْعَرَبِ إِذَا أُضِيفَ لَفْظُ النِّسَاءِ إِلَى وَاحِدٍ أَوْ جَمَاعَةٍ دُونَ مَا إِذَا وَرَدَ غَيْرَ مُضَافٍ، قَالَ تَعَالَى: يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ
{ النِّسَاءُ } şüphesiz eşlerdir; bu, Arapçada "kadınlar" lafzı bir kişiye veya bir topluluğa izafe edildiğinde bilinen bir kullanımdır; izafetsiz geldiğinde ise böyle değildir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ }
[الْأَحْزَاب: ٣٢] وَقَالَ: وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ وَقَالَ النَّابِغَةُ:
[el-Ahzâb: 32] “Ey Peygamber hanımları! Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”. Ayrıca: { وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin kadınları/eşleri” buyurmuştur. Nâbiğa da şöyle demiştir:
حِذَارًا عَلَى أَنْ لَا تُنَالَ مَقَادَتِي ... وَلَا نِسْوَتِي حَتَّى يَمُتْنَ حَرَائِرَا
“İrademe boyun eğdirilmesin ve kadınlarım hür olarak ölünceye dek [ele geçirilmesin] diye sakınarak...”
وَالْأَنْفُسُ أَنْفُسُ الْمُتَكَلِّمِينَ وَأَنْفُسُ الْمُخَاطَبِينَ أَيْ وَإِيَّانَا وَإِيَّاكُمْ، وَأَمَّا الْأَبْنَاءُ فَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ شُبَّانُهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ يَشْمَلُ الصِّبْيَانَ، وَالْمَقْصُودُ أَنْ تَعُودَ عَلَيْهِمْ آثَارُ الْمُلَاعَنَةِ.
{ الْأَنْفُسُ } ise konuşanların kendileri ve muhatapların kendileridir; yani "bizi ve sizi" demektir. Oğullara (ebnâ') gelince; onların gençlerinin kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi küçük çocukları da kapsaması muhtemeldir. Maksat, lanetleşmenin eserlerinin onlara da sirayet etmesidir.
وَالِابْتِهَالُ افْتِعَالٌ مِنَ الْبَهْلِ، وَهُوَ اللَّعْنُ، يُقَالُ: بَهَلَهُ اللَّهُ بِمَعْنَى لَعَنَهُ وَاللَّعْنَةُ بَهْلَةٌ وَبُهْلَةٌ- بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ- ثُمَّ اسْتُعْمِلَ الِابْتِهَالُ مَجَازًا مَشْهُورًا فِي مُطْلَقِ الدُّعَاءِ قَالَ الْأَعْشَى: لَا تَقْعُدَنَّ وَقَدْ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
İbtihâl (الِابْتِهَالُ), ifti'âl babından olup behl (اللَّعْنُ / lanet) kökünden gelir. "Allah ona behl etti" denilir ki "ona lanet etti" manasındadır. Lanete de -damme ve fetha ile- behle veya buhle denir. Sonra ibtihâl, meşhur bir mecaz olarak mutlak dua anlamında kullanılmıştır. A'şâ şöyle demiştir: "Lâ tak'udenne ve kad..."
وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا بِدَلِيلِ أَنَّهُ فَرَّعَ عَلَيْهِ قَوْله: فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ.
Burada kastedilen de budur; nitekim { فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Allah’ın lanetini yalancıların üzerine kılalım” sözünü onun üzerine tafri' kılmıştır.
وَهَذِهِ دَعْوَةُ إِنْصَافٍ لَا يَدْعُو لَهَا إِلَّا وَاثِقٌ بِأَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ. وَهَذِهِ الْمُبَاهَلَةُ لَمْ تَقَعْ لِأَنَّ نَصَارَى نَجْرَانَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا إِلَيْهَا. وَقَدْ رَوَى أَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ أَنَّ النَّبِيءَ هَيَّأَ عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا لِيَصْحَبَهُمْ مَعَهُ لِلْمُبَاهَلَةِ. وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ إِحْضَارَ نِسَائِهِ وَلَا إِحْضَارَ بعض الْمُسلمين.
Bu, insaflı bir davettir; buna ancak hak üzere olduğundan emin olan kimse çağrıda bulunur. Necran Hristiyanları icabet etmediği için bu mübâhele vuku bulmamıştır. Ebû Nuaym Delâil'de rivayet etmiştir ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] mübâhele için beraberinde götürmek üzere Ali'yi, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i hazırlamıştır. Bu rivayette hanımlarını veya bazı Müslümanları hazır bulundurduğu zikredilmemiştir.
[٦٢، ٦٣]
[62, 63]
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٦٢ إِلَى ٦٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 62-63]
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)
{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz bu, dosdoğru kıssanın ta kendisidir. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (62) { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } “Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir.” (63)
جُمْلَةُ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا بِالْوَاوِ اعْتِرَاضٌ لِبَيَانِ مَا اقْتَضَاهُ قَوْله: الْكاذِبِينَ [آل عمرَان: ٦١] لِأَنَّهُمْ نَفَوْا أَنْ يَكُونَ عِيسَى عبد الله، وَزَعَمُوا أَنَّهُ غُلِبَ فَإِثْبَاتُ أَنَّهُ عَبْدٌ هُوَ الْحَقُّ.
{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } cümlesi ve vav ile ona matuf olan kısımlar, { الْكاذِبِينَ } [Âl-i İmrân: 61] “yalancılar” sözünün gerektirdiği manayı açıklamak üzere bir itirâzdır (ara cümledir); çünkü onlar Îsâ'nın Allah'ın kulu olduğunu inkâr etmiş ve onun mağlup olduğunu iddia etmişlerdir; dolayısıyla onun bir kul olduğunu ispat etmek hakkın ta kendisidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ رَاجِعٌ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ نَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ عِيسَى.
İşaret ismi, Îsâ'dan ilahlığın nefyedilmesine dair zikredilen hususlara racidir.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ لَهُوَ الْقَصَصُ ضَمِيرُ فَصْلٍ، وَدَخَلَتْ عَلَيْهِ لَامُ الِابْتِدَاءِ لِزِيَادَةِ التَّقْوِيَةِ الَّتِي أَفَادَهَا ضَمِيرُ الْفَصْلِ لِأَنَّ اللَّامَ وَحْدَهَا مُفِيدَةٌ تَقْوِيَةَ الْخَبَرِ وَضَمِيرَ الْفَصْلِ يُفِيدُ الْقَصْرَ أَيْ هَذَا الْقَصَصُ لَا مَا تَقُصُّهُ كُتُبُ النَّصَارَى وَعَقَائِدُهُمْ.
{ لَهُوَ الْقَصَصُ } buyruğundaki zamir, fasıl zamiridir. Fasıl zamirinin ifade ettiği tekit manasını daha da artırmak için başına lâm-ı ibtidâ dahil olmuştur; çünkü tek başına lâm haberi pekiştirirken, fasıl zamiri hasr (kasıt/sınırlama) bildirir. Yani: "Doğru kıssa budur; Hristiyanların kitaplarının ve inançlarının anlattığı şeyler değil!"
والْقَصَصُ- بِفَتْحِ الْقَافِ وَالصَّادِ- اسْمٌ لِمَا يُقَصُّ، يُقَالُ: قَصَّ الْخَبَرَ قَصًّا إِذَا أَخْبَرَ بِهِ، وَالْقَصُّ أَخَصُّ مِنَ الْإِخْبَارِ فَإِنَّ الْقَصَّ إِخْبَارٌ بِخَبَرٍ فِيهِ طُولٌ وَتَفْصِيلٌ وَتُسَمَّى الْحَادِثَةُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يُخْبَرَ بِهَا قِصَّةً- بِكَسْرِ الْقَافِ- أَيْ مَقْصُوصَةً أَيْ مِمَّا يَقُصُّهَا الْقُصَّاصُ، وَيُقَالُ لِلَّذِي يَنْتَصِبُ لِتَحْدِيثِ النَّاسِ بِأَخْبَارِ الْمَاضِينَ قَصَّاصٌ- بِفَتْحِ الْقَافِ-. فَالْقَصَصُ اسْمٌ لِمَا يُقَصُّ: قَالَ تَعَالَى: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ وَلَيْسَ هُوَ مَصْدَرًا، وَمَنْ جَرَى عَلَى لِسَانِهِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ مَصْدَرٌ فَذَلِكَ تَسَامُحٌ مِنْ تَسَامُحِ الْأَقْدَمِينَ، فَالْقَصُّ بِالْإِدْغَامِ مَصْدَرٌ، وَالْقَصَصُ بِالْفَكِّ اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ وَاسْمٌ لِلْخَبَرِ الْمَقْصُوصِ.
el-Kasas (الْقَصَصُ) -kaf ve sâd'ın fethasıyla- anlatılan şeyin ismidir. Bir haberi bildirdiğinde "kassa'l-habere kassan" (haberi anlattı) denilir. Kass (قَصّ), ihbârdan (haber vermekten) daha hususidir; zira kass, uzunluğu ve detayı olan bir haberi bildirmektir. Anlatılmaya konu olan olaya ise -kaf'ın kesrasıyla- kıssa (قِصَّة) denir; yani anlatılan, kıssacıların anlattığı türden olan demektir. İnsanlara geçmiştekilerin haberlerini anlatmak üzere öne çıkan kimseye de -kaf'ın fethasıyla- kassâs (قَصَّاص) denir. Dolayısıyla el-kasas, anlatılan şeyin ismidir. Yüce Allah: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” buyurmuştur. Bunun bir masdar değil, isim-masdar olduğu da söylenmiştir; lügat ehlinden onun masdar olduğunu söyleyenlerin bu ifadesi ise eski âlimlerin müsamahakâr (geniş) kullanımlarından biridir. Nitekim idgamlı olan el-kass (الْقَصّ) masdardır; idgamsız (çözülmüş) olan el-kasas (الْقَصَص) ise isim-masdar olup anlatılan haberin ismidir.
وَقَوْلُهُ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ تَأْكِيدٌ لِحَقِّيَّةِ هَذَا الْقَصَصِ. وَدَخَلَتْ مِنَ الزَّائِدَةُ بَعْدَ حرف نفي تَنْصِيصًا على قصد النَّفْي الْجِنْسِ لِتَدُلَّ الْجُمْلَةُ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَنَفْيِ الشَّرِيكِ بِالصَّرَاحَةِ، وَدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ، وَأَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ نَفْيَ الْوَحْدَةِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ، فَيُوهِمُ أَنَّهُ قد يكون إِلَّا هان أَوْ أَكْثَرُ فِي شِقٍّ آخَرَ، وَإِنْ كَانَ هَذَا يؤول إِلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ لَكِنْ بِدَلَالَةِ الِالْتِزَامِ.
{ وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğu, bu kıssanın hak oluşunun bir tekitidir. Nefiy harfinden sonra zâid olan min (مِنْ) edatının gelmesi, cinsin nefyini kastetmeyi açıkça belirtmek içindir; ta ki cümle tevhide ve şirkin صراحة (açıkça) ve mutâbakat delaletiyle nefyine delalet etsin. Ayrıca maksadın, Allah'ın dışındakilerden tekliği nefyetmek olmadığı anlaşılsın; zira [min olmasaydı] diğer tarafta iki veya daha fazla ilahın olabileceği vehmi doğabilirdi; gerçi bu durum da iltizâm delaletiyle ortağı nefyetmeye varır, fakat [burada صراحة kastedilmiştir].
وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فِيهِ مَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ فَأَفَادَ تَقْوِيَةَ الْخَبَرِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْعِزَّةِ وَالْحُكْمِ، وَالْمَقْصُودُ إِبْطَالُ إِلَهِيَّةِ الْمَسِيحِ عَلَى حَسَبِ اعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِينَ مِنَ النَّصَارَى، فَإِنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهُ قَتَلَهُ الْيَهُودُ وَذَلِكَ ذِلَّةٌ وَعَجْزٌ لَا يَلْتَئِمَانِ مَعَ الْإِلَهِيَّةِ فَكَيْفَ يَكُونُ إِلَهٌ وَهُوَ غَيْرُ عَزِيزٍ وَهُوَ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَيْضًا إِبْطَالٌ لِإِلَهِيَّتِهِ عَلَى اعْتِقَادِنَا لِأَنَّهُ كَانَ مُحْتَاجًا لِإِنْقَاذِهِ مِنْ أَيْدِي الظَّالِمِينَ.
{ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğunda, { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } buyruğundaki incelik bulunmaktadır; dolayısıyla Allah Teâlâ hakkında azizlik (üstünlük) ve hüküm bildiren haberin pekiştirilmesini ifade etmiştir. Maksat, kendilerine hitap edilen Hristiyanların inancına göre Mesih'in ilahlığını iptal etmektir; zira onlar Mesih'i Yahudilerin öldürdüğünü iddia etmişlerdir. Bu ise ilahlıkla bağdaşmayan bir zillet ve acziyettir. Üstün (azîz) olmayan ve hakkında hüküm verilmiş (mahkûm) olan biri nasıl ilah olabilir? Bu aynı zamanda bizim inancımıza göre de onun ilahlığını iptal etmektedir; çünkü o, zâlimlerin ellerinden kurtarılmaya muhtaç idi.
وَجُمْلَةُ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَقُلْ تَعالَوْا [آل عمرَان:
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } “Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir” cümlesi, { فَقُلْ تَعالَوْا } [Âl-i İmrân: 61] “De ki: Gelin...” buyruğuna matuftur.
٦١] وَهَذَا تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ إِذْ نَكَصُوا عَنِ الْمُبَاهَلَةِ، وَقَدْ عُلِمَ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ قَصَدُوا الْمُكَابَرَةَ وَلَمْ يَتَطَلَّبُوا الْحَقَّ،
Bu, mülâaneden (mubâheleden) geri durduklarında onların aleyhine verilmiş bir hükümdür (tescildir). Böylece onların gerçeği aramak değil, inatlaşmayı hedefledikleri anlaşılmıştır.
رُوِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا أَبَوُا الْمُبَاهَلَةَ قَالَ لَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ: «فَإِنْ أَبَيْتُمْ فَأَسْلِمُوا» فَأَبَوْا فَقَالَ: «فَإِنْ أَبَيْتُمْ فَأَعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ» فَأَبَوْا فَقَالَ لَهُمْ: «فَإِنِّي أَنْبِذُ إِلَيْكُمْ عَلَى سَوَاءٍ»
Rivayet edildiğine göre, onlar mubâheleden kaçınınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Eğer kaçındıysanız o halde Müslüman olun» dedi, onlar yine kaçındılar. Bunun üzerine: «Eğer kaçındıysanız bizzat elinizle cizyeyi verin» buyurdu, yine kaçındılar. Onlara: «O halde sizinle olan ahdi eşit şartlarda bozup ilan ediyorum» buyurdu.
أَيْ أَتْرُكُ لَكُمُ الْعَهْدَ الَّذِي بَيْنَنَا فَقَالُوا: «مَا لَنَا طَاقَةٌ بِحَرْبِ الْعَرَبِ، وَلَكِنَّا نُصَالِحُكَ عَلَى أَلَّا تَغْزُوَنَا وَلَا تُخِيفَنَا وَلَا تَرُدَّنَا عَنْ دِينِنَا عَلَى أَنْ نُؤَدِّيَ إِلَيْكَ كُلَّ عَامٍ أَلْفَيْ حُلَّةٍ حَمْرَاءَ أَلْفًا فِي صَفَرٍ وَأَلْفًا فِي رَجَبٍ وَثَلَاثِينَ دِرْعًا عَادِيَّةً مِنْ حَدِيدٍ»
Yani: 'Aramızdaki antlaşmayı feshediyorum.' Bunun üzerine onlar: «Bizim Araplarla savaşacak gücümüz yok. Ancak bizimle savaşmaman, bizi korkutmaman ve bizi dinimizden döndürmemen şartıyla; her yıl bini safer ayında, bini de receb ayında olmak üzere iki bin kırmızı elbise ile âdi demirden otuz zırh ödememiz üzere seninle sulh yapalım» dediler.
وَطَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَبْعَثَ مَعَهُمْ رَجُلًا أَمِينًا يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَقَالَ: لَأَبْعَثَنَّ مَعَكُمْ أَمِينًا حَقَّ أَمِينٍ فَبَعَثَ مَعَهُمْ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ ﵁، وَلَمْ أَقِفْ عَلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَى طَلَبِ أَمِينٍ وَلَا عَلَى مِقْدَارِ الْمُدَّةِ الَّتِي مَكَثَ فِيهَا أَبُو عُبَيْدَة بَينهم.
Aralarında hüküm vermesi için kendileriyle birlikte güvenilir bir adam göndermesini istediler. O da: «Sizinle gerçekten son derece güvenilir birini göndereceğim» buyurdu ve onlarla birlikte Ebû Ubeyde bin el-Cerrâh'ı radıyallâhu anh gönderdi. Onları güvenilir birini istemeye sevk eden şeyin ne olduğuna ve Ebû Ubeyde'nin aralarında ne kadar süre kaldığına dair bir bilgiye rastlamadım.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٦٤]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyet 64]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “De ki: «Ey Ehl-i kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Yalnızca Allah'a ibadet edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler edinmesin.» Eğer yüz çevirirlerse deyin ki: «Şahit olun ki biz Müslümanlarız.»” (64)
رُجُوعٌ إِلَى الْمُجَادَلَةِ، بَعْدَ انْقِطَاعِهَا بِالدُّعَاءِ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ، بَعَثَ عَلَيْهِ الْحِرْصُ عَلَى إِيمَانِهِمْ، وَإِشَارَةٌ إِلَى شَيْءٍ مِنْ زَيْغِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ عَنْ حَقِيقَةِ إِسْلَامِ الْوَجْهِ لِلَّهِ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ. وَقَدْ جِيءَ فِي هَذِهِ الْمُجَادَلَةِ بِحُجَّةٍ لَا يَجِدُونَ عَنْهَا موئلا وَهُوَ دَعْوَتُهُمْ إِلَى تَخْصِيصِ اللَّهِ بِالْعِبَادَةِ وَنَبْذِ عَقِيدَةِ إِشْرَاكِ غَيْرِهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ. فَجُمْلَةُ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ بِمَنْزِلَةِ التَّأْكِيدِ لِجُمْلَةِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا [آل عمرَان: ٦١] لِأَنَّ مَدْلُولَ الْأُولَى احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ بِضِعْفِ ثِقَتِهِمْ بِأَحَقِّيَّةِ اعْتِقَادِهِمْ. وَمَدْلُولَ هَذِهِ احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ بِصِحَّةِ عَقِيدَةِ الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ. وَالْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ هُنَا النَّصَارَى: لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْمَخْلُوقَ رَبًّا وَعَبَدُوهُ مَعَ اللَّهِ.
Mubâhele çağrısıyla kesintiye uğradıktan sonra münazaraya dönüştür; buna onların iman etmesine duyulan hırs sevk etmiştir ve daha önce açıklandığı üzere, iki Kitap ehlinin Allah'a yüzünü teslim etme hakikatinden sapmalarına bir işarettir. Bu münazarada onların kaçamayacakları bir delil getirilmiştir ki o da ibadetin sadece Allah'a tahsis edilmesi ve ilahlıkta O'na başkalarını ortak koşma inancının terk edilmesidir. { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ } cümlesi, { فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا } [Âl-i İmrân: 61] “De ki: Gelin, oğullarımızı çağıralım...” cümlesi için bir tekit konumundadır. Çünkü birincisinin delaleti, inançlarının doğruluğuna olan güvenlerinin zayıflığıyla onları ilzam etmektir (susturmaktır). Bu cümlenin delaleti ise İslam inancının sıhhatiyle onları ilzam etmektir. İşte bu sebeple bu cümle [öncekine] atfedilmemiştir. Buradaki 'Kitap ehli'nden kasıt Hristiyanlardır; zira yaratılmış bir varlığı rab edinen ve Allah ile birlikte ona ibadet edenler onlardır.
وَتَعَالَوْا هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي طَلَبِ الِاجْتِمَاعِ عَلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ وَهُوَ تَمْثِيلٌ: جُعِلَتِ الْكَلِمَةُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهَا بِشِبْهِ الْمَكَانِ الْمُرَادِ الِاجْتِمَاعُ عِنْدَهُ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى (تَعَالَوْا) قَرِيبًا.
Buradaki Teâlev (تَعَالَوْا) ifadesi, ortak bir kelime etrafında toplanmayı talep etmekte kullanılmıştır ve bu bir temsildir (temsili istiaredir): Üzerinde birleşilecek olan kelime, yanında toplanılmak istenen mekan gibi kılınmıştır. (Teâlev) kelimesi hakkındaki açıklama az önce geçmişti.
وَالْكَلِمَةُ هُنَا أُطْلِقَتْ عَلَى الْكَلَامِ الْوَجِيزِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] .
Buradaki kelime (الْكَلِمَةُ) lafzı, Yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [el-Mü'minûn: 100] “Hayır, asla! Şüphesiz bu, sadece onun söylediği [boş] bir laftan ibarettir.” buyruğunda olduğu gibi özlü söze ıtlak edilmiştir (öz ve veciz kelam için kullanılmıştır).
وَ (سَوَاءٌ) هُنَا اسْمُ مَصْدَرِ الِاسْتِوَاءِ، قِيلَ بِمَعْنَى الْعَدْلِ، وَقِيلَ بِمَعْنَى قَصْدٍ لَا شَطَطَ فِيهَا، وَهَذَانِ يَكُونَانِ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَكَانٌ سَوَاءٌ وَسِوًى وَسَوًى بِمَعْنَى مُتَوَسِّطٍ قَالَ تَعَالَى:
Buradaki Sevâ' (سَوَاءٌ) kelimesi, istivâ (eşitlik) masdarının isim-masdarıdır. Âdil manasında olduğu da söylenmiştir; aşırılığı olmayan dosdoğru [bir gaye] manasında olduğu da söylenmiştir. Bu ikisi, onların: 'orta/dengeli bir mekan' anlamındaki «مَكَانٌ سَوَاءٌ وَسِوًى وَسَوًى» sözünden gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥٥] . وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: بِمَعْنَى مَا يَسْتَوِي فِيهِ جَمِيعُ النَّاسِ، فَإِنَّ اتِّخَاذَ بَعْضِهِمْ بَعْضًا أَرْبَابًا، لَا يَكُونُ عَلَى اسْتِوَاءِ حَالٍ وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ. وَعَلَى كُلِّ مَعْنًى فَالسَّوَاءُ غَيْرُ مُؤَنَّثٍ، وُصِفَ بِهِ كَلِمَةٍ، وَهُوَ لَفْظٌ مُؤَنَّثٌ، لِأَنَّ الْوَصْفَ بِالْمَصْدَرِ وَاسْمِ الْمَصْدَرِ لَا مُطَابَقَةَ فِيهِ.
{ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } [es-Sâffât: 55] “Nihayet onu cehennemin tam ortasında gördü.” İbn Atıyye ise: 'Bütün insanların onda eşit olduğu şey manasındadır; zira bazılarının bazılarını rabler edinmesi eşit bir durum teşkil etmez' demiştir ki bu güzel bir görüştür. Hangi manada olursa olsun sevâ' kelimesi müzekkerdir ve müennes bir lafız olan kelime (كَلِمَةٍ) kelimesinin sıfatı yapılmıştır; çünkü masdar ve isim-masdar ile yapılan sıfatlamalarda uyum (müzekkerlik-müenneslik uyumu) aranmaz.
وأَلَّا نَعْبُدَ بَدَلٌ مِنْ كَلِمَةٍ، وَقَالَ جَمَاعَةٌ: هُوَ بَدَلٌ مِنْ سَوَاءٍ، وَرَدَّهُ ابْنُ هِشَامٍ، فِي النَّوْعِ الثَّانِي مِنَ الْجِهَةِ السَّادِسَةِ مِنْ جِهَاتِ قَوَاعِدِ الْإِعْرَابِ مِنْ مُغْنِي اللَّبِيبِ، وَاعْتَرَضَهُ الدَّمَامِينِيُّ وَغَيْرُهُ.
{ أَلَّا نَعْبُدَ } ibaresi kelime (كَلِمَةٍ) kelimesinden bedeldir. Bir topluluk ise onun sevâ' (سَوَاءٍ) kelimesinden bedel olduğunu söylemiştir; ancak İbn Hişâm, Muğni'l-Lebîb adlı eserindeki İ'rab Kurallarının Altıncı Yönü'nün İkinci Nevi'nde bunu reddetmiş, Demâmînî ve başkaları da ona itiraz etmiştir.
وَالْحَقُّ أَنَّهُ مَرْدُودٌ مِنْ جِهَةِ مُرَاعَاةِ الِاصْطِلَاحِ لَا مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى لِأَنَّ سَوَاء وصف لكلمة وألّا نَعْبُدَ لَوْ جُعِلَ بَدَلًا من سَوَاء ءال إِلَى كَوْنِهِ فِي قُوَّة الْوَصْف لكلمة وَلَا يَحْسُنُ وَصْفُ كَلِمَةٍ بِهِ.
Doğrusu şu ki bu görüş mana yönünden değil, terim kurallarına riayet yönünden merduttur (reddedilmiştir); zira sevâ' (سَوَاء) kelimesi 'kelime'nin sıfatıdır. Şayet { أَلَّا نَعْبُدَ } ifadesi sevâ'dan bedel kılınsaydı, kelime lafzı için sıfat mesabesinde olmaya varırdı; halbuki kelime lafzının onunla sıfatlanması uygun değildir.
وَضَمِيرُ بَيْنَنَا عَائِدٌ عَلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ: وَهُوَ النَّبِيءُ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ: فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ.
{ بَيْنَنَا } kelimesindeki zamir, makamdan bilinen bir merciye racidir: O da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlardır. Bu sebeple ardından: { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } buyruğu gelmiştir.
وَيُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ إِلَى آخِرِهِ، التَّعْرِيضُ بِالَّذِينَ عَبَدُوا الْمَسِيحَ كُلِّهِمْ.
{ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ } ifadesinden âyetin sonuna kadar olan kısımdan, Mesih'e ibadet edenlerin tamamına bir tariz (üstü kapalı tenkit) anlaşılmaktadır.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا جِيءَ فِي هَذَا الشَّرْطِ بِحَرْفِ إِنْ لِأَنَّ التَّوَلِّيَ بَعْدَ نُهُوضِ هَذِهِ الْحُجَّةِ وَمَا قَبْلَهَا مِنَ الْأَدِلَّةِ غَرِيبُ الْوُقُوعِ، فَالْمَقَامُ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَا هُوَ صَالِحٌ لِاقْتِلَاعِ حُصُولِ هَذَا الشَّرْطِ، فَصَارَ فِعْلُ الشَّرْطِ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَكُونَ نَادِرَ الْوُقُوعِ مَفْرُوضًا، وَذَلِكَ مِنْ مَوَاقِعِ (إِنِ) الشَّرْطِيَّةِ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَقَدْ صَارُوا بِحَيْثُ يُؤْيَسُ مِنْ إِسْلَامِهِمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ، وَأَمْسِكُوا أَنْتُمْ بِإِسْلَامِكُمْ، وَأَشْهِدُوهُمْ أَنَّكُمْ عَلَى إِسْلَامِكُمْ. وَمَعْنَى هَذَا الْإِشْهَادِ التَّسْجِيلُ عَلَيْهِمْ لِئَلَّا يُظْهِرُوا إِعْرَاضَ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الِاسْتِرْسَالِ فِي مُحَاجَّتِهِمْ فِي صُورَةِ الْعَجْزِ وَالتَّسْلِيمِ بِأَحَقِّيَّةِ مَا عَلَيْهِ أَهْلُ الْكِتَابِ فَهَذَا مَعْنَى الْإِشْهَادِ عَلَيْهِمْ بِأَنا مُسلمُونَ.
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } buyruğunda, bu şart cümlesinde in (إِنْ) edatı getirilmiştir; çünkü bu açık delilin ve öncesindeki delillerin ortaya konulmasından sonra yüz çevirmek vuku bulması garip bir durumdur. Zira makam, bu şartın gerçekleşmesini kökünden söküp atmaya elverişli deliller içermektedir. Böylece şart fiili, nadiren vuku bulan ve farazi bir durum haline gelmiştir ki bu da şart edatı olan (in) harfinin yerlerindendir. Eğer onlardan böyle bir yüz çevirme gelirse, artık onların İslam'a girmelerinden ümit kesilmiş olur; bu takdirde onlardan yüz çevirin, siz İslam'ınıza sımsıkı tutunun ve Müslüman olduğunuza onları şahit tutun. Bu şahit tutmanın manası; Müslümanların onlarla tartışmayı sürdürmekten yüz çevirmelerini, acziyet ve Kitap ehlinin üzerinde bulunduğu şeyin hak olduğunu kabul etme şeklinde göstermemeleri için onların aleyhine verilmiş bir hükümdür (tescildir). İşte 'bizim Müslüman olduğumuza şahit olun' demenin manası budur.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : الْآيَات ٦٥ إِلَى ٦٦]
[Âl-i İmrân Sûresi (3): Âyetler 65-66]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Ey Ehl-i kitap! İbrâhim hakkında niçin tartışıp duruyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de kesinlikle ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız? (65) İşte sizler böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (66)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلِانْتِقَالِ مِنْ دُعَائِهِمْ لِكَلِمَةِ الْحَقِّ الْجَامِعَةِ لِحَقِّ الدِّينِ، إِلَى الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ مُحَاجَّتَهُمُ الْبَاطِلَةَ لِلْمُسْلِمِينَ فِي دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَزَعَمَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى دِينِهِ تَوَصُّلًا إِلَى أَنَّ الَّذِي خَالَفَ دِينَهُمْ لَا يَكُونُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ كَمَا يَدَّعِي النَّبِيءُ مُحَمَّدٌ ﷺ، فَالْمُحَاجَّةُ فَرْعٌ عَنِ الْمُخَالَفَةِ فِي الدَّعْوَى. وَهَذِهِ المحاجة على طَرِيقِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ فِي النَّفْيِ، أَو فِي مُحَاجَّتُهُمُ النَّبِيءَ فِي دَعْوَاهُ أَنَّهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، مُحَاجَّةٌ يَقْصِدُونَ مِنْهَا إِبْطَالَ مُسَاوَاةِ دِينِهِ لِدِينِ إِبْرَاهِيمَ، بِطَرِيقَةِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ فِي النَّفْيِ أَيْضًا.
Dinin hakikatini toplayan hak kelimeye davet edilmelerinden, onların Müslümanlara karşı İbrâhim'in dini hususundaki bâtıl tartışmalarını inkâra geçiş için yapılmış bir isti'nâf-ı ibtidâîdir. Zira onlardan her bir grup, kendi dinlerine muhalif olan kimsenin -Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in iddia ettiği gibi- İbrâhim'in dini üzere olamayacağı sonucuna varmak maksadıyla kendilerinin onun dini üzere olduğunu iddia etmiştir. Dolayısıyla bu münazara, iddiadaki ayrılıktan doğmuştur. Bu münazara olumsuzlukta eşitlik kıyası (kıyâsu'l-müsâvât) yoluyladır; yahut Peygamber'in İbrâhim'in dini üzere olduğu iddiasına karşı onların tartışması, onun dininin İbrâhim'in dinine eşitliğini yine olumsuzlukta eşitlik kıyası yoluyla iptal etmeyi amaçladıkları bir münazaradır.
فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ الرَّسُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu cümlenin, Yüce Allah'ın şu buyruğunda Resul'e emredilen sözün (mekūlu'l-kavl) bir parçası olması caizdir:
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا أَيْ قُلْ لَهُمْ: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِئْنَافُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَقِبَ أَمْرِهِ الرَّسُولَ بِأَنْ يَقُولَ تَعالَوْا فَيَكُونَ تَوْجِيهَ خِطَابٍ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ مُبَاشَرَةً، وَيَكُونَ جَعَلَ الْجُمْلَةَ الْأُولَى مِنْ مَقُولِ الرَّسُولِ دُونَ هَذِهِ لِأَنَّ الأولى من شؤون الدَّعْوَةِ، وَهَذِهِ من طرق المجاحّة، وَإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ، وَذَلِكَ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الدَّعْوَةِ. وَالْكُلُّ فِي النِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ سَوَاءٌ.
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا } “De ki: Ey Kitap ehli, gelin...” yani: Onlara: 'Ey Kitap ehli! Niçin tartışıyorsunuz?' de. Bu isti'nâfın, Yüce Allah'ın Resul'e «Gelin deyin» diye emretmesinin ardından bizzat Allah Teâlâ'nın kelamı olması da caizdir; bu takdirde doğrudan Kitap ehline hitabın yöneltilmesi olur. İlk cümlenin Resul'ün sözü kılınıp bu cümlenin kılınmaması ise, birincisinin tebliğ ve davet işlerinden, bu cümlenin ise münazara ve onların sözünü iptal yollarından olması sebebiyledir ki bu da davetin ikinci derecesindedir. Allah'a nispet edilme bakımından ise hepsi birdir.
وَمُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ إِلَى هَذَا الْكَلَامِ نَشَأَتْ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ [آل عمرَان: ٦٤] لِأَنَّهُ قَدْ شَاعَ فِيمَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي مَكَّةَ، وَبَعْدَهَا أَنَّ الْإِسْلَامَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ يَرْجِعُ إِلَى الْحَنِيفِيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ كَمَا تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَكَمَا فِي سُورَةِ النَّحْلِ [] : ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَسَيَجِيءُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا، وَقَدِ اشْتُهِرَ هَذَا وَأُعْلِنَ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ فِي مَكَّة، وَبني الْيَهُودِ فِي الْمَدِينَةِ، وَبَيْنَ النَّصَارَى فِي وَفْدِ نَجْرَانَ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ بِمَكَّةَ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ وَرَثَةُ شَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ وَسَدَنَةُ بَيْتِهِ، وَكَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ قَدِ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ
Önceki sözden bu söze geçişin münasebeti, { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } [Âl-i İmrân: 64] buyruğundan doğmuştur; zira Kur'an'ın Mekke'de ve sonrasında inen âyetlerinde, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği İslam'ın, İbrâhim'in dini olan Hanifliğe dayandığı şöhret bulmuştu; nitekim bu husus Bakara Sûresi'nde açıklandığı ve Nahl Sûresi'nde: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana: «Hanif olarak İbrâhim'in dinine uy» diye vahyettik” şeklinde geçtiği gibidir. İleride İbrâhim'in hanif bir Müslüman olduğu da gelecektir. Bu durum Mekke'de müşrikler arasında, Medine'de Yahudiler arasında ve Necrân heyetindeki Hristiyanlar arasında meşhur olmuş ve ilan edilmişti. Bilinmektedir ki Mekke müşrikleri İbrâhim'in şeriatının vârisleri ve Beytullah'ın hizmetkârları olduklarını iddia ediyorlardı. Ehl-i kitap da kendilerinin
عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَلَمْ يَتَبَيَّنْ لِي أَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُمُ ادِّعَاءً قَدِيمًا أَمْ كَانُوا قَدْ تَفَطَّنُوا إِلَيْهِ مِنْ دَعْوَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَاسْتَيْقَظُوا لِتَقْلِيدِهِ فِي ذَلِكَ، أَمْ كَانُوا قَالُوا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْإِفْحَامِ لِلرَّسُولِ حِينَ حَاجَّهُمْ بأنّ دينه هُوَ الْحَقُّ، وَأَنَّ الدِّينَ عِنْدَ الله الْإِسْلَام فألجؤوه إِلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ تَكُونَ الزِّيَادَةُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ غَيْرَ مُخْرِجَةٍ عَنِ اتِّبَاعِهِ، فَهُوَ مُشْتَرَكُ الْإِلْزَامِ فِي دِينِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مُخْرِجَةً عَنْ دِينِ إِبْرَاهِيمَ فَلَا يَكُونُ الْإِسْلَامُ تَابِعًا لِدِينِ إِبْرَاهِيمَ.
İbrâhim'in dini üzere olduğunu iddia etmişti. Bunun onlardan gelen eski bir iddia mı olduğu, yoksa Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetinden bunu fark edip bu hususta onu taklit etmek üzere mi uyandıkları, yoksa Resul kendilerine dininin hak olduğunu ve Allah katında tek dinin İslam olduğunu söyleyerek delil getirdiğinde onu susturmak (ilzam etmek) kastıyla mı böyle söyledikleri bana tam olarak tebeyyün etmedi. [Son ihtimale göre] Resul'ü şu iki husustan birine mecbur bırakmak istemişlerdi: Ya İbrâhim'in dinine yapılan ziyadelik ona uymaktan çıkarmayacaktır ki bu durumda aynı ilzam Yahudilik ve Hristiyanlık dini için de geçerli olur; ya da İbrâhim'in dinine yapılan ziyadelik ondan çıkaracaktır ki bu takdirde İslam da İbrâhim'in dinine uymuş olmaz.
وَأَحْسَبُ أَنَّ ادِّعَاءَهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا انْتَحَلُوهُ لِبَثِّ كُلٍّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ الدَّعْوَةَ إِلَى دِينِهِ بَين الْعَرَب، وَلَا سِيمَا النَّصْرَانِيَّةَ، فَإِنَّ دُعَاتَهَا كَانُوا يُحَاوِلُونَ انْتِشَارَهَا بَيْنَ الْعَرَبِ
Zannedersem onların İbrâhim'in milleti üzere oldukları iddiası, her iki fırkanın da kendi dinini Araplar arasında yaymak istemesinden ileri geliyordu; özellikle de Hristiyanlık ki onun davetçileri onu Araplar arasında yaymaya çalışıyorlardı.
فَلَا يَجِدُونَ شَيْئًا يَرُوجُ عِنْدَهُمْ سِوَى أَنْ يَقُولُوا: إِنَّهَا مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ اتُّبِعَتْ فِي بَعْضِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ، وَهُنَالِكَ أَخْبَارٌ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ تُثِيرُ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ:
Onlar Araplar nezdinde revaç bulacak: 'Bu İbrâhim'in milletidir' demekten başka bir şey bulamıyorlardı; nitekim bu yüzden Arap kabilelerinden bazıları ona tabi olmuştu. Esbâb-ı nüzulde bu ihtimalleri doğuran rivayetler de vardır:
فَرُوِيَ أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ قَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ حِينَ دَعَاهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ دِينِهِ: «عَلَى أَيِّ دِينٍ أَنْتَ- قَالَ: عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ- قَالُوا: فَقَدْ زِدْتَ فِيهِ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ»
Rivayet edildiğine göre, Necrân heyeti kendilerini dinine davet ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Sen hangi din üzeresin?» dediler. O da: «İbrâhim'in milleti üzeriyim» buyurdu. Onlar: «Ona onda olmayan şeyleri ekledin» dediler.
فَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ يَكُونُ الْمُخَاطَبُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ هُنَا خُصُوصُ النَّصَارَى كَالْخِطَابِ الَّذِي قَبْلَهُ وَرُوِيَ: أَنَّهُ تَنَازَعَتِ الْيَهُودُ وَنَصَارَى نَجْرَانَ بِالْمَدِينَةِ، عِنْدَ النَّبِيءِ ﷺ، فَادَّعَى كُلُّ فَرِيقٍ أَنَّهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ دُونَ الْآخَرِ، فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ كُلِّهِمْ، مِنْ يَهُودَ وَنَصَارَى.
Bu rivayete göre, burada 'Kitap ehli' diye hitap edilenler, bir önceki hitapta olduğu gibi özellikle Hristiyanlar olur. Şöyle de rivayet edilmiştir: Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda Yahudiler ile Necrân Hristiyanları tartıştılar ve her iki fırka da diğerinin değil, kendisinin İbrâhim'in dini üzere olduğunu iddia etti. Bu takdirde hitap, Yahudisi ve Hristiyanıyla bütün Kitap ehline yönelik olur.
وَلَعَلَّ اخْتِلَافَ الْمُخَاطَبِينَ هُوَ الدَّاعِي لِتَكْرِيرِ الْخِطَابِ.
Muhatapların farklılığı, hitabın tekrarlanmasının sebebi olabilir.
وَقَوْلُهُ: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ يَكُونُ عَلَى حَسَبِ الرِّوَايَةِ الْأُولَى مَنْعًا لِقَوْلِهِمْ: فَقَدْ زِدْتَ فِيهِ مَا لَيْسَ مِنْهُ، الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِبْطَالُ أَنْ يَكُونَ الْإِسْلَامُ هُوَ دِينَ إِبْرَاهِيمَ. وَتَفْصِيلُ هَذَا الْمَنْعِ: إِنَّكُمْ لَا قِبَلَ لَكُمْ بِمَعْرِفَةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، فَمِنْ أَيْنَ لَكُمْ أَنَّ الْإِسْلَامَ زَادَ فِيمَا جَاءَ بِهِ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، فَإِنَّكُمْ لَا مُسْتَنَدَ لكم فِي علمكُم بِأُمُورِ الدِّينِ إِلَّا التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ، وَهُمَا قَدْ نَزَلَا مِنْ بَعْدِ إِبْرَاهِيمَ، فَمِنْ أَيْنَ يُعْلَمُ مَا كَانَتْ شَرِيعَةُ إِبْرَاهِيمَ حَتَّى يُعْلَمَ الْمَزِيدُ عَلَيْهَا، وَذِكْرُ التَّوْرَاةِ عَلَى هَذَا لِأَنَّهَا أَصْلُ الْإِنْجِيلِ. وَيَكُونُ عَلَى حَسَبِ الرِّوَايَةِ الثَّانِيَةِ نَفْيًا لِدَعْوَى كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُمَا أَنَّهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، بِأَنَّ دِينَ الْيَهُودِ هُوَ التَّوْرَاةُ، وَدِينَ النَّصَارَى هُوَ الْإِنْجِيلُ، وَكِلَاهُمَا نَزَلَ
{ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir” buyruğu, ilk rivayete göre onların İslam'ın İbrâhim'in dini olmasını iptal etmeyi amaçlayan «Ona onda olmayan şeyleri ekledin» sözlerine bir men'dir (itirazdır). Bu itirazın tafsilatı şöyledir: 'Sizin İbrâhim'in dinini bilmeye imkanınız yoktur; öyleyse İslam'ın getirdiği şeylerle İbrâhim'in dinine fazlalık kattığı bilgisine nereden ulaştınız? Zira sizin din işlerindeki bilginizde dayanağınız Tevrat ve İncil'den başkası değildir. Bu ikisi ise İbrâhim'den sonra indirilmiştir; o halde İbrâhim'in şeriatının ne olduğu nereden bilinecek ki ona neyin eklendiği bilinsin!' Tevrat'ın burada zikredilmesi ise İncil'in aslı olmasından ötürüdür. İkinci rivayete göre ise bu buyruk, iki fırkadan her birinin İbrâhim'in dini üzere olduğu iddiasını nefyetmektir; çünkü Yahudilerin dini Tevrat, Hristiyanların dini ise İncil'dir ve her ikisi de
بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ، فَكَيْفَ يَكُونُ شَرِيعَةً لَهُ.
İbrâhim'den sonra indirilmiştir; öyleyse nasıl onun şeriatı olabilir?
قَالَ الْفَخْرُ: يَعْنِي وَلَمْ يُصَرَّحْ فِي أَحَدِ هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ بِأَنَّهُ مُطَابِقٌ لِشَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ، فَذِكْرُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى هَذَا نَشْرٌ بَعْدَ اللَّفِّ: لِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ شَمِلَ الْفَرِيقَيْنِ، فَذِكْرُ التَّوْرَاةِ لِإِبْطَالِ قَوْلِ الْيَهُودِ، وَذِكْرُ الْإِنْجِيلِ لِإِبْطَالِ قَوْلِ النَّصَارَى، وَذِكْرُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ هُنَا لِقَصْدِ جَمْعِ الْفَرِيقَيْنِ فِي التَّخْطِئَةِ، وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُود بادىء ذِي بَدْءٍ هُمُ النَّصَارَى الَّذِينَ مَسَاقُ الْكَلَامِ مَعَهُمْ.
Fahruddîn er-Râzî şöyle demiştir: 'Yani bu iki kitaptan hiçbirinde onun İbrâhim'in şeriatına mutabık olduğu açıkça belirtilmemiştir.' Dolayısıyla bu görüşe göre Tevrat ve İncil'in zikredilmesi bir neşr ba'de'l-leftir (özetlemeden sonraki ayrımdır): Çünkü 'Kitap ehli' lafzı her iki fırkayı da kapsamaktadır; Tevrat'ın zikri Yahudilerin sözünü iptal etmek, İncil'in zikri de Hristiyanların sözünü iptal etmek içindir. Burada Tevrat ve İncil'in birlikte zikredilmesi, her ne kadar ilk etapta kastedilenler sözün muhatabı olan Hristiyanlar olsa da, her iki fırkayı hatalı çıkarmada birleştirmek gayesiyledir.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي تَأْلِيفِ الْمُحَاجَّةِ يَنْتَظِمُ مِنْ مَجْمُوعِ قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ وَقَوْلِهِ: فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَيُبْطِلُ بِذَلِكَ دَعْوَاهُمْ أَنَّهُمْ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَدَعْوَاهُمْ أَنَّ الْإِسْلَامَ لَيْسَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَيُثْبِتُ عَلَيْهِمْ أَنَّ الْإِسْلَامَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِلْمَهُمْ فِي الدِّينِ مُنْحَصِرٌ فِيهِمَا، وَهُمَا نَزَلَا بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ فَلَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَا عَيْنَ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ.
Bana göre en zâhir olanı; bu münazaranın kurgusu, { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “Oysa Tevrat da İncil de kesinlikle ondan sonra indirilmiştir”, { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “Peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” ve { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” buyruklarının toplamından meydana gelmektedir. Böylece onların İbrâhim'in dini üzere oldukları iddiasını da İslam'ın İbrâhim'in dini üzere olmadığı iddiasını da iptal etmekte ve İslam'ın İbrâhim'in dini üzere olduğunu onların aleyhine ispat etmektedir. Şöyle ki: { وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } buyruğu, onların dindeki bilgilerinin sadece bu iki kitapla sınırlı olduğuna ve bu ikisinin de İbrâhim'den sonra indiğine delalet eder; dolayısıyla bu kitapların bizzat İbrâhim'in sayfaları olması caiz değildir.
وَقَوْلُهُ: فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ يُبْطِلُ قَوْلَهُمْ: إِنَّ الْإِسْلَامَ زَادَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ، وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ لَمْ يَرِدْ فِيهِمَا التَّصْرِيحُ بِذَلِكَ، وَهَذَا هُوَ الْفَارِقُ بَيْنَ انْتِسَابِ الْإِسْلَامِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَانْتِسَابِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ إِلَيْهِ، فَلَا يَقُولُونَ وَكَيْفَ يُدَّعَى أَنَّ الْإِسْلَامَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ مَعَ أَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ إِبْرَاهِيمَ كَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ مِنْ بَعْدِهِ.
{ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } buyruğu ise onların «İslam, İbrâhim'in dinine ilavede bulunmuştur» sözlerini iptal eder; aynı zamanda kendilerinin İbrâhim'in dini üzere olduğuna da delalet etmez, zira Tevrat ve İncil'de bu hususta açık bir ifade yer almamıştır. İşte İslam'ın İbrâhim'e intisabı ile Yahudilik ve Hristiyanlığın ona intisabı arasındaki fark budur. Dolayısıyla onlar: 'Tevrat ve İncil ondan sonra indirildiği gibi Kur'an da İbrâhim'den sonra indirildiği halde İslam nasıl İbrâhim'in dinidir denebiliyor?' diyemezler.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَنْبَأَ فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ أَرْسَلَ مُحَمَّدًا بِالْإِسْلَامِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ أَعْلَمُ مِنْكُمْ بِذَلِكَ، وَلَمْ يَسْبِقْ أَنِ امْتَنَّ عَلَيْكُمْ بِمِثْلِ ذَلِكَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ذَلِكَ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ وَأَنْبَأَ بِذَلِكَ أَرَدْتُمْ أَنْ تَنْتَحِلُوا هَذِهِ الْمَزِيَّةَ، وَاسْتَيْقَظْتُمْ لِذَلِكَ حَسَدًا عَلَى هَذِهِ النِّعْمَةِ، فَنَهَضَتِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ مَعْذِرَةٌ فِي أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ مَجِيءَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ بَعْدِ إِبْرَاهِيمَ مُشْتَرَكُ الْإِلْزَامِ لَنَا وَلَكُمْ فَإِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ، وَلَوْلَا انْتِظَامُ الدَّلِيلِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا لَكَانَ مُشْتَرَكَ الْإِلْزَامِ.
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ } buyruğu, Allah'ın Muhammed'i İbrâhim'in dini olan İslam ile gönderdiğini Kur'an'da bildirdiğine ve bunu sizden daha iyi bildiğine delalet eder; halbuki Tevrat ve İncil'de size böyle bir lütufta bulunulmamıştı, bu yüzden siz bunu bilemezsiniz. İslam gelip bunu haber verince, siz bu fazileti kendinize mal etmek istediniz ve bu nimeti kıskandığınız için buna uyandınız. Böylece delil onların aleyhine tam olarak yerini buldu ve onların: 'Tevrat ve İncil'in İbrâhim'den sonra gelmesi bizim için de sizin için de eşit bir ilzamdır; çünkü Kur'an da İbrâhim'den sonra indirilmiştir' demek için hiçbir mazeretleri kalmadı. Eğer delil zikrettiğimiz şekilde intizam bulmasaydı, gerçekten de müşterek bir ilzam olurdu.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: فَلِمَ تُحَاجُّونَ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى الْغَلَطِ.
{ فَلِمَ تُحَاجُّونَ } buyruğundaki soru (istifham), hatayı ikaz etmeyi ve uyarmayı amaçlamaktadır.
وَقَدْ أَعْرَضَ فِي هَذَا الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ عَنْ إِبْطَالِ الْمُنَافَاةِ بَيْنَ الزِّيَادَةِ الْوَاقِعَةِ فِي الدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ عَلَى الدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ، وَبَيْنَ وَصْفِ الْإِسْلَامِ بِأَنَّهُ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ: لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ صِحَّةِ النَّظَرِ مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ زِيَادَةِ الْفُرُوعِ، وَاتِّحَادِ الْأُصُولِ، وَأَنَّ مُسَاوَاةَ الدِّينَيْنِ مَنْظُورٌ فِيهَا إِلَى اتِّحَادِ أُصُولِهِمَا سَنُبَيِّنُهَا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ [آل عمرَان: ٢٠] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا فَاكْتُفِيَ فِي الْمُحَاجَّةِ بِإِبْطَالِ مُسْتَنَدِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: «فَقَدْ زِدْتَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَنْعِ، ثُمَّ بِقَوْلِهِ: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً [آل عمرَان: ٦٧] عَلَى طَرِيقَةِ الدَّعْوَى بِنَاءً عَلَى أَنَّ انْقِطَاعَ الْمُعْتَرِضِ كَافٍ فِي اتِّجَاهِ دَعْوَى الْمُسْتَدلّ.
Onlara karşı yapılan bu delillendirmede, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği dinde İbrâhim'in getirdiği dine nispetle vaki olan fazlalık ile İslam'ın İbrâhim'in milleti olarak nitelenmesi arasındaki zıtlığı iptal etmekten sarf-ı nazar edilmiştir; zira onlar füruattaki fazlalık ile asılların birliği arasındaki farkı ve iki dinin eşitliğinde asıllarının birliğine bakıldığını ayırt edecek bir doğru nazar kabiliyetine sahip değillerdi. Bu hususu Yüce Allah'ın: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: Ben yüzümü Allah'a teslim ettim” ve { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا } âyetlerinin tefsirinde açıklayacağız. Dolayısıyla münazarada, men' (itiraz) yoluyla onların «Onda olmayan şeyi ona fazladan ekledin» sözlerinin dayanağını iptal etmekle, ardından da -itiraz edenin susmasının delil getirenin iddiasının yön bulmasında yeterli olduğu esasına dayanarak- dava yoluyla { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } [Âl-i İmrân: 67] “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, hanif bir Müslümandı” buyruğuyla yetinilmiştir.
وَقَوله: هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٥] .
{ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ } buyruğunun bir benzerine dair açıklama, Bakara Sûresi'ndeki: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } [Bakara: 85] “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” âyetinde geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: هَا أَنْتُمْ بِإِثْبَاتِ أَلْفِ هَا وَبِتَخْفِيفِ هَمْزَةِ أَنْتُمْ، وَقَرَأَهُ قَالُونُ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ: بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ وَتَسْهِيلِ هَمْزَةِ أَنْتُمْ، وَقَرَأَهُ وَرْشٌ بِحَذْفِ أَلِفِ هَا وَبِتَسْهِيلِ هَمْزَةِ أَنْتُمْ وَبِإِبْدَالِهَا أَلِفًا أَيْضًا مَعَ الْمَدِّ، وَقَرَأَهُ قُنْبُلٌ بِتَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ دُونَ أَلِفٍ.
Cumhur, { هَا أَنْتُمْ } ibaresini hâ (هَا) harfinin elifini ispat ederek ve 'entüm'ün hemzesini tahfif ile (açıkça) okumuştur; Kālûn, Ebû Amr ve Ya'kûb elifi ispat edip 'entüm'ün hemzesini teshil ile okumuştur; Verş, hâ'nın elifini hazfedip 'entüm'ün hemzesini teshil ile ve hemzeyi med ile elife ibdâl ederek okumuştur; Kunbul ise elifsiz olarak hemzenin tahfifiyle okumuştur.
وَوَقَعَتْ مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةُ بَعْدَ لَامِ التَّعْلِيلِ فَيَكُونُ الْمَسْئُولُ عَنْهُ هُوَ سَبَبَ الْمُحَاجَّةِ فَمَا صَدَّقَ (مَا) عِلَّةٌ مِنَ الْعِلَلِ مَجْهُولَةٌ أَي سَبَب للمحاجّة مَجْهُولٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُعْلَمَ لِأَنَّهُ لَا وُجُودَ لَهُ، فَلَا يُعْلَمُ، فَالِاسْتِفْهَامُ عَنْهُ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِهِ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ الإنكاري، وَلَيْسَ عَيْنَيْهِ.
İstifham edatı olan Mâ (مَا), ta'lîl lâmından (lâm-ı ta'lîl) sonra gelmiştir; bu durumda sorulan şey münazaranın sebebidir. (Mâ) edatının masadakı (karşılığı), illetlerden meçhul bir illettir; yani tartışmanın sebebi meçhuldür, çünkü varlığı olmadığı için bilinmesi söz konusu değildir, dolayısıyla bilinmez. Onu sormak ise yokluğundan kinayedir; bu da istifhâm-ı inkârî manasına yakındır, ancak bizzat aynısı değildir.
وَحُذِفَتْ أَلِفُ مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةِ عَلَى مَا هُوَ الِاسْتِعْمَالُ فِيهَا إِذَا وَقَعَتْ مَجْرُورَةً بِحَرْفٍ نَحْوَ عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] وَقَوْلِ ابْنِ مَعْدِ يَكْرِبَ:
İstifham edatı olan mâ (مَا), { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } [en-Nebe': 1] “Neyi sorup duruyorlar?” âyetinde ve İbn Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi bir harfle mecrûr olduğunda onda geçerli olan kullanım gereği elifi hazfedilmiştir:
عَلَامَ تَقُولُ الرُّمْحُ يُثْقِلُ عَاتِقِي وَالْأَلِفَاتُ الَّتِي تُكْتَبُ فِي حُرُوفِ الْجَرِّ عَلَى صُورَةِ الْيَاءِ. إِذَا جُرَّ بِوَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْحُرُوفِ (مَا) هَذِهِ يَكْتُبُونَ الْأَلِفَاتِ عَلَى صُورَةِ الْأَلِفِ: لِأَنَّ مَا صَارَتْ عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ فَأَشْبَهَتْ جُزْءَ الْكَلِمَةِ فَصَارَتِ الْأَلِفَاتُ كَالَّتِي فِي أَوَاسِطِ الْكَلِمَاتِ.
«عَلَامَ تَقُولُ الرُّمْحُ يُثْقِلُ عَاتِقِي» (Neden mızrağın omzuma ağırlık verdiğini söylersin?) Cer harflerinde yâ suretinde yazılan elifler, bu harflerden biriyle bu (mâ) mecrur kılındığında elif suretinde yazılır; çünkü mâ tek bir harf haline gelmiş ve kelimenin bir cüzüne benzemiştir, böylece elifler kelimelerin ortasında yer alan elifler gibi olmuştur.
وَقَوْلُهُ: فِي إِبْراهِيمَ مَعْنَاهُ فِي شَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِهِ، وَظَاهِرٌ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ هُنَا دِينُهُ، فَهَذَا مِنْ تَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِالذَّاتِ، وَالْمُرَادُ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِ الذَّاتِ يَتَعَيَّنُ مِنَ الْمَقَامِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٣] .
{ فِي إِبْراهِيمَ } buyruğunun manası: 'Onun hallerinden bir şey hakkında' demektir. Burada bundan maksadın onun dini olduğu açıktır. Bu durum, hükmün bizzat zata bağlanması kabilindendir; maksat ise makamdan belirlenen zata ait bir haldir; nitekim Bakara Sûresi'ndeki { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } [Bakara: 173] “O, size ancak leşi haram kıldı” âyetinin tefsirinde geçtiği gibidir.
وَ (هَا) من قَوْله: هَا أَنْتُمْ تَنْبِيهٌ، وَأَصْلُ الْكَلَامِ أَنْتُمْ حَاجَجْتُمْ، وَإِنَّمَا يَجِيءُ مِثْلُ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي مَحل التَّعَجُّب والنكير وَالتَّنْبِيهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ يُؤَكَّدُ غَالِبًا بِاسْمِ إِشَارَةٍ بعده فَيُقَال هَا أَنا ذَا، وَهَا أَنْتُم أُولَاءِ أَوْ هَؤُلَاءِ.
{ هَا أَنْتُمْ } buyruğundaki Hâ (هَا) tenbih içindir; sözün aslı 'Entüm hâcactüm' (Siz tartıştınız) şeklindedir. Böyle bir terkip ancak hayret, kınama, tenbih ve benzeri makamlarda gelir; bundan dolayı genellikle ardından bir işaret ismiyle tekit edilerek «هَا أَنا ذَا» (İşte ben!), «هَا أَنْتُم أُولَاءِ» veya «هَؤُلَاءِ» (İşte sizler böylesiniz!) denilir.
وحاجَجْتُمْ خَبَرُ أَنْتُمْ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ جُمْلَةَ حَاجَجْتُمْ حَالًا هِيَ مَحَلُّ التَّعْجِيبِ بِاعْتِبَارِ مَا عُطِفَ عَلَيْهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَلِمَ تُحَاجُّونَ: لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِيهِ إِنْكَارِيٌّ، فَمَعْنَاهُ:
{ حاجَجْتُمْ } kelimesi 'entüm'ün haberidir. { فَلِمَ تُحَاجُّونَ } buyruğundan ona atfedilen kısım itibarıyla, hayret mahalli olan { حَاجَجْتُمْ } cümlesini hâl kılman da caizdir; zira buradaki istifham inkârîdir ve manası:
فَلَا تُحَاجُّونَ.
«فَلَا تُحَاجُّونَ» (Artık tartışmayınız) demektir.
وَسَيَأْتِي بَيَانُ مِثْلِهِ فِي قَوْله تَعَالَى: هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ [آل عمرَان: ١١٩] .
Bunun benzerinin açıklaması, Yüce Allah'ın: { هَا أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ } [Âl-i İmrân: 119] “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz” buyruğunda gelecektir.
وَقَوله: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ تَكْمِيلٌ لِلْحُجَّةِ أَيْ أَنَّ الْقُرْآن الَّذِي هومن عِنْدِ اللَّهِ أَثْبَتَ أَنَّهُ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنْتُمْ لَمْ تَهْتَدُوا لِذَلِكَ لِأَنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَة [١٤٠] : أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ.
Âyetteki: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” ifadesi delilin tamamlanmasıdır; yani Allah katından olan Kur'an, onun İbrahim'in dini olduğunu ispatlamıştır; siz ise bilmediğiniz için buna hidayet bulamadınız. Bu, Yüce Allah'ın Bakara Sûresi'ndeki şu buyruğu gibidir: { أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } [Bakara: 140] “Yoksa siz İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?”
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٦٧]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 67]
مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧)
{ مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi.” (67)
نَتِيجَةٌ لِلِاسْتِدْلَالِ إِذْ قَدْ تَحَصْحَصَ مِنَ الْحُجَّةِ الْمَاضِيَةِ أَنَّ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ غَيْرُ الْحَنِيفِيَّةِ، وَأَنَّ مُوسَى وَعِيسَى، ﵉، لَمْ يُخْبِرَا بِأَنَّهُمَا عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ، فَأَنْتَجَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ عَلَى حَالِ الْيَهُودِيَّةِ أَوِ النَّصْرَانِيَّةِ إِذْ لَمْ يُؤْثَرْ ذَلِكَ عَنْ مُوسَى وَلَا عِيسَى، ﵉، فَهَذَا سَنَدُهُ خُلُوُّ كُتُبِهِمْ عَنِ ادِّعَاءِ ذَلِكَ. وَكَيْفَ تَكُونُ الْيَهُودِيَّةُ أَوِ النَّصْرَانِيَّةُ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ مَعَ خلوّها عَن فَرِيضَةِ الْحَجِّ، وَقَدْ جَاءَ الْإِسْلَامُ بِذِكْرِ فَرْضِهِ لِمَنْ تَمَكَّنَ مِنْهُ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٦] عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ قَالَ أَهْلُ الْمِلَلِ: «قَدْ أَسْلَمْنَا قَبْلَكَ، وَنَحْنُ الْمُسْلِمُونَ» فَقَالَ اللَّهُ لَهُ: فَحُجَّهُمْ يَا مُحَمَّدُ وَأَنْزَلَ
Bu, bir önceki delillendirmenin neticesidir; zira geçen hüccetten Yahudiliğin ve Hristiyanlığın Haniflikten farklı olduğu, Musa ve İsa'nın -aleyhimesselâm- Hanif dini üzere olduklarını bildirmedikleri kesinleşmiştir. Buradan, İbrahim'in Yahudilik veya Hristiyanlık hali üzere olmadığı neticesi çıkmıştır; çünkü bu durum ne Musa'dan ne de İsa'dan -aleyhimesselâm- nakledilmiştir. Bunun dayanağı ise kitaplarının böyle bir iddiadan yoksun olmasıdır. Hac farizasından yoksun olmalarına rağmen Yahudilik veya Hristiyanlık nasıl Haniflikten olabilir? Oysa İslam, gücü yeten kimseye onun farz kılındığını bildirerek gelmiştir. Bunu destekleyen hususlardan biri de İbn Atiyye'nin bu sûredeki Yüce Allah'ın: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } [Bakara: 136] “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuşuzdur” buyruğunun tefsirinde İkrime'den naklettiği şu rivayettir: «Âyet indiğinde diğer din mensupları: 'Biz senden önce Müslüman olduk, asıl Müslümanlar biziz' dediler. Bunun üzerine Allah ona: 'Onlarla hac konusunda delilleş, ey Muhammed!' buyurdu ve Allah indirdi:
اللَّهُ:
Allah [şöyle indirdi]:
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمرَان: ٩٧] الْآيَةَ فَحَجَّ الْمُسْلِمُونَ وَقَعَدَ الْكُفَّارُ» . ثُمَّ تَمَّمَ اللَّهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَبْطَلَتْ دَعَاوَى الْفِرَقِ الثَّلَاثِ.
{ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } [Âl-i İmrân: 97] “O Beyt'i haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” âyetini [indirdi]; bunun üzerine Müslümanlar hacca gitti, kâfirler ise geri durdu.» Sonra Allah bunu: { وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } buyruğu ile tamamladı ve böylece her üç fırkanın da iddialarını boşa çıkardı.
وَالْحَنِيفُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٥] .
Hanif kelimesi, Bakara Sûresi'ndeki { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [Bakara: 135] “De ki: Hayır, [biz] dosdoğru olan İbrahim'in dinine [uyarız]” âyetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَفَادَ الِاسْتِدْرَاكَ بَعْدَ نَفْيِ الضِّدِّ حَصْرًا لِحَالِ إِبْرَاهِيمَ فِيمَا يُوَافِقُ أُصُولَ الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ بَيَّنَ حَنِيفًا بِقَوْلِهِ: مُسْلِماً لِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ مَعْنَى الْحَنِيفِيَّةِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِالْإِسْلَامِ، فَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الْحَنِيفِيَّةُ، وَقَالَ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَنَفَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ مُوَافَقَةَ الْيَهُودِيَّةِ،. وَمُوَافَقَةَ النَّصْرَانِيَّةِ، وَمُوَافَقَةَ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا، فَثَبَتَتْ مُوَافَقَتُهُ الْإِسْلَامَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ- فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٥] فِي مَوَاضِعَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ سَأَلَ أَنْ يَكُونَ مُسْلِمًا، وَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَكُونَ مُسْلِمًا، وَأَنَّهُ كَانَ حَنِيفًا، وَأَنَّ الْإِسْلَامَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّد رَسُول الله ﷺ هُوَ الَّذِي كَانَ جَاءَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يُبْقِي شَكًّا فِي أَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ إِسْلَامُ إِبْرَاهِيمَ.
Âyetteki: { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } buyruğu, zıddın nefyedilmesinden sonra istidrak bildirerek İbrahim'in durumunu İslam'ın asıllarına uygun olana hasretmiştir. Bu yüzden { حَنِيفًا } kelimesini { مُسْلِمًا } buyruğuyla açıklamıştır; çünkü onlar Hanifliğin manasını biliyor fakat İslam'a inanmıyorlardı; böylece onlara İslam'ın bizzat Haniflik olduğunu bildirdi. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } buyurarak da İbrahim'den Yahudiliğe, Hristiyanlığa ve müşriklere uymayı nefyetti ve onun Müslüman olduğunu belirtti; böylece onun İslam'a uygunluğu sabit oldu. Bakara Sûresi'nde [Bakara: 135] çeşitli yerlerde İbrahim'in Müslüman olmayı dilediği, Allah'ın ona Müslüman olmasını emrettiği, onun bir hanif olduğu ve Allah'ın Resulü Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği İslam'ın bizzat İbrahim'in getirdiği din olduğu geçmişti: { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, [biz] dosdoğru olan İbrahim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi.'” Bütün bunlar, İslam'ın İbrahim'in İslam'ı olduğu hususunda hiçbir şüphe bırakmamaktadır.
وَقَدْ بَيَّنْتُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ [آل عمرَان: ٢٠] الْأُصُولَ الدَّاخِلَةَ تَحْتَ مَعْنَى أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فَلْنَفْرِضْهَا فِي مَعْنَى قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَام: ٧٩] فَقَدْ جَاءَ إِبْرَاهِيمُ بِالتَّوْحِيدِ، وَأَعْلَنَهُ إِعْلَانًا لَمْ يَتْرُكْ لِلشِّرْكِ مَسْلَكًا إِلَى نُفُوسِ الْغَافِلِينَ، وَأَقَامَ هَيْكَلًا وَهُوَ الْكَعْبَةُ، أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ،- وَفَرَضَ حَجَّهُ عَلَى النَّاسِ: ارْتِبَاطًا بِمَغْزَاهُ، وَأَعْلَنَ تَمَامَ الْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ
Az önce Yüce Allah'ın: { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } [Âl-i İmrân: 20] “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: Ben yüzümü Allah'a teslim ettim” buyruğunda, { أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } ifadesinin manası altına giren temel esasları açıklamıştım. Şimdi bunları İbrahim'in: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [el-En'âm: 79] “Şüphesiz ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” sözünün manasında takdir edelim. İbrahim tevhidi getirmiş ve şirke gafillerin nefislerine sızacak hiçbir yol bırakmayacak şekilde onu açıkça ilan etmiştir. İnsanlar için kurulan ilk ev olan Kâbe'yi mabet olarak inşa etmiş, manevi gayesiyle olan irtibatından ötürü onun haccını insanlara farz kılmış ve Yüce Allah'a kulluğun tamlığını ilan etmiştir.
تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً [الْأَنْعَام: ٨٠] وَأَخْلَصَ الْقَوْلَ وَالْعَمَلَ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً [الْأَنْعَام: ٨١] وَتَطَلَّبَ الْهُدَى بِقَوْلِهِ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ [الْبَقَرَة: ١٢٨]- وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا [الْبَقَرَة: ١٢٨] وَكَسَّرَ الْأَصْنَامَ بِيَدِهِ فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً [الْأَنْبِيَاء: ٥٨] ، وَأَظْهَرَ الِانْقِطَاعَ لِلَّهِ بِقَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ [الشُّعَرَاء: ٧٨- ٨١] ، وَتَصَدَّى لِلِاحْتِجَاجِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَصِفَاتِ اللَّهِ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [الْبَقَرَة: ٢٥٨]- وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ [الْأَنْعَام: ٨٣]- وَحاجَّهُ قَوْمُهُ [الْأَنْعَام: ٨٠] .
Yüce Allah'a [kulluğun tamlığını] şu buyruğuyla ilan etmiştir: { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } [el-En'âm: 80] “Rabbimin bir şey dilemesi müstesna, O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam”. Sözü ve ameli Yüce Allah için ihlasla yerine getirerek şöyle demiştir: { وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } [el-En'âm: 81] “Siz, hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım?”. Hidayeti şu sözüyle talep etmiştir: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } [Bakara: 128] “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl”, { وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا } [Bakara: 128] “Bize ibadet usullerimizi göster ve tevbemizi kabul et”. Putları kendi eliyle kırmış ve { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً } [el-Enbiyâ: 58] “onları parça parça etmiştir”. Allah'a tam bir yönelişi şu sözüyle ortaya koymuştur: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } [eş-Şuarâ: 78-81] “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur; beni yediren ve içiren O'dur; hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur; beni öldürecek ve sonra diriltecek olan da O'dur”. Vahdaniyet ve Allah'ın sıfatları hakkında delil getirmeye girişmiş: { قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } [Bakara: 258] “İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir; haydi sen de onu batıdan getir!' dedi”, { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } [el-En'âm: 83] “İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetimizdir”, { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } [el-En'âm: 80] “Kavmi onunla tartışmaya girişti”.
وَعَطَفَ قَوْلَهُ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِيَيْأَسَ مُشْرِكُو الْعَرَبِ مِنْ أَنْ يَكُونُوا عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَحَتَّى لَا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ الْقَصْرَ الْمُسْتَفَادَ مِنْ قَوْلِهِ: (وَلَكِنْ حَنِيفًا مُسْلِمًا) قَصْرٌ إِضَافِيٌّ بِالنِّسْبَةِ لِلْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، حَيْثُ كَانَ الْعَرَبُ يَزْعُمُونَ أَنهم على ملّلا إِبْرَاهِيمَ لكِنهمْ مشركون.
{ وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } buyruğu, Arap müşriklerinin İbrahim'in dini üzere olma ümitlerini kırmak ve { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } buyruğundan anlaşılan hasrın sadece Yahudilik ve Hristiyanlığa nispetle izafi bir hasr olduğu zannına kapılınmaması için atfedilmiştir; zira Araplar kendilerinin İbrahim'in dini üzere olduklarını iddia ediyor, fakat buna rağmen şirk koşuyorlardı.
[سُورَة آل عمرَان (٣) : آيَة ٦٨]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyet 68]
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)
{ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “Doğrusu insanların İbrahim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah da müminlerin dostudur.” (68)
اسْتِئْنَاف ناشيء عَنْ نَفْيِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ، فَلَيْسَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى وَلَا الْمُشْرِكُونَ بِأَوْلَى النَّاسِ بِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ أَوْلَى بِدِينِكُمْ.
Bu, İbrahim'den Yahudilik ve Hristiyanlığın nefyedilmesinden doğan yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). Dolayısıyla ne Yahudiler, ne Hristiyanlar, ne de müşrikler ona insanların en yakını değildir. Bu durum, onların: 'Biz sizin dininize daha layığız' dediklerini göstermektedir.
وَ (أَوْلَى) اسْمُ تَفْضِيلٍ أَيْ أَشَدُّ وَلْيًا أَيْ قُرْبًا مُشْتَقٌّ مِنْ وَلِيَ إِذَا صَارَ وَلِيًّا، وَعُدِّيَ بِالْبَاءِ لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الِاتِّصَالِ أَيْ أَخَصُّ النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ وَأَقْرَبُهُمْ مِنْهُ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ أَوْلَى هُنَا بِمَعْنَى أَجْدَرَ فَيَضْطَرُّ إِلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ قَبْلَ قَوْلِهِ: بِإِبْراهِيمَ أَيْ بِدِينِ إِبْرَاهِيمَ.
Âyette geçen Evlâ (أَوْلَى), ism-i tafdildir; yani veli/yakın olma bakımından en şiddetli, en yakın demektir; bir kimse veli (yakın) olduğunda kullanılan 'veliye' (وَلِيَ) fiilinden türemiştir. İrtibat manası içerdiği için bâ (ب) harfiyle geçişli kılınmıştır; yani İbrahim'e insanların en özeli ve ona en yakını demektir. Müfessirlerden kimisi buradaki evlâ kelimesini 'en layık' manasında kabul etmiş, bu durumda { بِإِبْراهِيمَ } ifadesinden önce bir muzâf takdir ederek 'İbrahim'in dinine [en layık]' manasını vermek zorunda kalmıştır.
وَالَّذِينَ اتَّبَعُوا إِبْرَاهِيمَ هُمُ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي حَيَاتِهِ: مِثْلَ لُوطٍ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ، وَلَا اعْتِدَادَ بِمُحَاوَلَةِ الَّذِينَ حَاوَلُوا اتِّبَاعَ الْحَنِيفِيَّةِ وَلَمْ يَهْتَدُوا إِلَيْهَا، مِثْلَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَأُمَيَّةَ ابْن أَبِي الصَّلْتِ، وَأَبِيهِ أَبِي الصَّلْتِ، وَأَبِي قَيْسٍ صِرْمَةَ بْنِ أَبِي أَنَسٍ مِنْ بَنِي النَّجَّارِ،
İbrahim'e uyanlar, onun hayatında iken ona uyan kimselerdir: Lût, İsmail ve İshak gibi. Hanifliğe tabi olmaya çalışıp da ona hidayet bulamayan kimselerin çabasına ise itibar edilmez; Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Ümeyye b. Ebi's-Salt, babası Ebü's-Salt ve Neccaroğullarından Ebû Kays Sırma b. Ebî Enes gibi.
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «كَادَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ، أَنْ يُسْلِمَ»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümeyye b. Ebi's-Salt neredeyse Müslüman olacaktı.»